Ο Βάγκνερ και οι πιστοί του σύντροφοι - Μια άγνωστη ιστορία αγάπης για τα σκυλιά...

Σήμερα, 26 Αυγούστου, που γιορτάζουμε την Ημέρα Σκύλου, αξίζει να θυμηθούμε μια ιδιαίτερη πτυχή της ζωής του Ρίχαρντ Βάγκνερ, την αξεπέραστη αγάπη και αφοσίωσή του στα συμπαθή τετράποδα.
Ο μεγάλος αυτός συνθέτης, πέρα από τις μουσικές του καινοτομίες, είχε μια τρυφερή σχέση με τα σκυλιά του, που υπήρξαν πιστοί σύντροφοι στη ζωή και τη δημιουργία του.
 
Από παιδί ακόμα, ο Βάγκνερ και η αδερφή του έσωζαν συχνά αδέσποτα κουταβάκια. Αυτή η πρώιμη ευαισθησία του εξελίχθηκε σε βαθιά συναισθηματική εξάρτηση. Ως ενήλικας, ο συνθέτης δεν μπορούσε να ζήσει ή να εργαστεί χωρίς έναν πιστό σκύλο στο πλευρό του. Κατά τη διάρκεια της ζωής του, περίπου δώδεκα σκυλιά πέρασαν από το σπίτι του, και όλα αντιμετωπίστηκαν σαν αληθινοί σύντροφοι, πολλές φορές δε και σαν έμπιστοι μουσικοκριτικοί των έργων του.

Ο πρώτος αξιοσημείωτος σύντροφος ήταν ο Ρόμπερ. Ανήκε στον ιδιοκτήτη του συνθέτη στη Ρίγα, όπου ο Βάγκνερ ζούσε με τη σύζυγό του, Μίνα Πλάνερ. Ο Ρόμπερ δεν τον άφηνε στιγμή μόνο. Τον συνόδευε ακόμα και στις πρόβες της ορχήστρας και φρόντιζε πιστά το σπίτι όταν εκείνος έλειπε.

Κάποτε, κατά τη διάρκεια μιας πρόβας της νεανικής όπερας του Βάγκνερ "Rienzi", που δούλευε εκείνο τον καιρό, ένας τσελίστας χτύπησε κατά λάθος τον Ρόμπερ στο μάτι με το δοξάρι. Ο σκύλος άρχισε να γαυγίζει και ο τσελίστας αντέδρασε με φωνές τρομαγμένος.  Ο Βάγκνερ, όμως, παρέμεινε ήρεμος και σχολίασε με χαμόγελο: "Μην ανησυχείς. Ο σκύλος είναι ένας πολύ καλός κριτικός. Με το παρατεταμένο γαύγισμά του θέλει να σου πει ότι αυτό το μέρος χρειάζεται περισσότερη λεπτότητα".

Wagner: "Rienzi, overture"

Στη Δρέσδη, ο Βάγκνερ απέκτησε τον Πεπς, έναν καφέ σπάνιελ με άσπρες πιτσιλιές. Νευρικός αλλά εξαιρετικά ευαίσθητος, ο Πεπς κοιμόταν κάτω από το κρεβάτι του αφεντικού του. Κατά τη σύνθεση του "Τανχόυζερ", σκαρφάλωνε στα έπιπλα και παρακολουθούσε τον συνθέτη να δοκιμάζει στο πιάνο τα μουσικά του θέματα.

H Μίνα Πλάνερ με τον Πεπς
(Ακουαρέλα της Clementine Stockar-Esche)

Ο Βάγκνερ παρατήρησε πως ο σκύλος αντιδρούσε διαφορετικά στις τονικότητες. Όταν άκουγε Μι ύφεση μείζονα, τέντωνε τα αυτιά και κουνούσε ασταμάτητα την ουρά του, ενώ οι ήχοι της Μι μείζονας τον αναστάτωναν, κάνοντάς τον να πετάγεται όρθιος όλο ανησυχία.

Από αυτές τις αντιδράσεις, ο συνθέτης οδηγήθηκε στην ιδέα να συνδέσει τις μουσικές κλίμακες με συγκεκριμένες συναισθηματικές καταστάσεις. Έτσι, στον Τανχόυζερ, η Μι ύφεση μείζονα ταυτίστηκε με την ιερή αγάπη και τη λύτρωση, ενώ η Μι μείζονα συνδέθηκε με τον αισθησιασμό και την ακολασία. Βλέπουμε δηλαδή ότι ο Βάγκνερ συνήθιζε να αναπροσαρμόζει τη μουσική του, παρατηρώντας τις αντιδράσεις του Πεπς, μετατρέποντας τον πιστό του σύντροφο σε έναν ιδιότυπο, τετράποδο "κριτικό" της μουσικής του.

Παραδείγματος χάριν στον "Ύμνο στην Αφροδίτη" της 1ης πράξης του Τανχόυζερ, η μουσική αλλάζει σταδιακά τονικότητα. Ο τενόρος ξεκινά σε Ρε ύφεση, περνά στη Ρε και καταλήγει στη Μι ύφεση. Αυτή η συνεχής άνοδος κατά ένα ημιτόνιο κάθε φορά αντανακλά το εσωτερικό δίλημμα του ιππότη ανάμεσα στη σαρκική επιθυμία και την πνευματική λύτρωση. Όταν ο Τανχόυζερ φτάνει για τρίτη φορά στη Μι ύφεση, είναι εμφανές πως η ψυχή του επέλεξε την ιερή-εξαγνιστική αγάπη έναντι της σαρκικής:

Wagner: Tannhäuser and Venus, Act I 

Ο Πεπς έζησε κοντά στον Βάγκνερ 13 χρόνια και όταν αρρώστησε, ο συνθέτης στάθηκε δίπλα του μέχρι το τέλος, περιγράφοντας την αγάπη του σκύλου ως "πραγματικά σπαρακτική". Όταν ο Πεπς πέθανε στην αγκαλιά του, ο Βάγκνερ τον έθαψε στον κήπο του.

Wagner's dog, Russ, Bayreut

Αργότερα, δώρο από την προστάτιδα Ματίλντε Βέζεντονκ, ήρθε στο σπίτι ο Φιπς, ένα ζωηρό σπάνιελ που όμως πέθανε μυστηριωδώς, πιθανότατα από φόλα που του είχε ρίξει η Μίνα, καθώς πίστευε ότι ανάμεσα στον Βάγκνερ και τη Ματίλντε είχε αναπτυχθεί ερωτικό ειδύλλιο. 

Τα χρόνια πέρασαν. Ο Βάγκνερ ζούσε πια με τη Κόζιμα Λιστ και τα παιδιά τους. Κοντά του είχε τώρα τον Ρας, ένα γιγάντιο μαύρο σκύλο της Νέας Γης, εξαιρετικά υπάκουο και πιστό φίλο για εννιά χρόνια. Ο σκύλος ήταν εξαιρετικά αφοσιωμένος στα παιδιά της οικογένειας. Είχε σώσει την κόρη του Βάγκνερ, Εύα, από βέβαιο πνιγμό, αρπάζοντάς την όταν έπεσε από μια βάρκα στο νερό. Ο θάνατός του ήταν τεράστιο πλήγμα για τον Βάγκνερ, και ο Ρας τάφηκε στον κήπο του, δίπλα στον χώρο που προοριζόταν να ταφεί και ο συνθέτης. 

Ο τελευταίος σκύλος του Βάγκνερ ήταν ο Μάρκε, που πήρε το όνομά του από τον βασιλιά Μαρκ στην όπερα "Τριστάνος ​​και Ιζόλδη". Υπήρξε ολοκληρωτικά αφοσιωμένος σύντροφος μέχρι το τέλος της ζωής του συνθέτη στη Βενετία. Στην κηδεία του Βάγκνερ, ο Μάρκε στάθηκε δίπλα στο φέρετρο, ουρλιάζοντας από θλίψη και λίγες μέρες αργότερα, πέθανε και το ζώο. Η Κόζιμα έθαψε το σκύλο στα πόδια του Βάγκνερ και τοποθέτησε μια επιτύμβια επιγραφή που αναφέρει: "Εδώ αναπαύεται ο φύλακας και φίλος του Βάγκνερ, ο καλός, όμορφος Μάρκε".

Η αγάπη του Βάγκνερ για τα σκυλιά δεν ήταν απλό πάθος ή συνήθεια, αλλά βαθιά ανάγκη για συντροφιά και αγάπη. Στους πιστούς συντρόφους του, ο συνθέτης βρήκε έναν κόσμο στοργής και αφοσίωσης που αντανακλούσε την ίδια ένταση και αφοσίωση που έβαζε στη μουσική του. Στην καρδιά του, οι σκύλοι ήταν πάντα κάτι περισσότερο από κατοικίδια, ήταν αληθινοί σύντροφοι, φύλακες κι ενίοτε σχολαστικοί, απαιτητικοί, αυστηροί μουσικοκριτικοί, τους οποίους ο συνθέτης εμπιστευόταν τυφλά...

4 Αυγούστου 1782: "Γαμήλιοι όρκοι για τον Βόλφγκαγκ και την Κονστάνς Μότσαρτ"

 

H σκηνή του γάμου των Μότσαρτ από την ταινία "Amadeus"
(pinterest)

Ήταν αρχές Αυγούστου, στη Βιέννη του 1782, όταν ένα νεαρό ζευγάρι στάθηκε μπροστά στην Αγία Τράπεζα του Καθεδρικού του Αγίου Στεφάνου. Έξω, η πόλη άχνιζε από καλοκαιρινή ζέστη, μέσα όμως, κάτω απ’ τους θόλους και τις χρυσαφένιες καμάρες, απλωνόταν μια άλλη θερμότητα, εκείνη της συγκίνησης και της πίστης.

Ο Βόλφγκανγκ Αμαντέους Μότσαρτ, με βλέμμα φωτεινό και καρδιά ανυπόμονη, έσφιγγε το χέρι της νεαρής Κονστάνς Βέμπερ. Τίποτε δεν ήταν θριαμβευτικό ή θεαματικό σ’ εκείνη την τελετή. Κι όμως, στο δάκρυ που κύλησε σιωπηλά απ’ τα μάτια τους όταν ειπώθηκε το "ναι", έκλεινε ολόκληρη μια υπόσχεση ζωής. Ένα "ναι" που δεν εγκρίθηκε από τον πατέρα του συνθέτη, Λεοπόλδο, αλλά που έμοιαζε να έχει την έγκριση της θείας "Μούσας"...

***

Το ημερολόγιο έγραφε 4 Αυγούστου 1782 όταν στον καθεδρικό της Βιέννης τελέστηκαν οι γάμοι του Β.Α.Μότσαρτ και της Κωνστάνς Βέμπερ, παρόλες τις αντιδράσεις του πατέρα, Λεοπόλδου που δεν θεωρούσε τη νύφη άξια να σταθεί στο πλευρό του ταλαντούχου γιου του. Η Κωνστάνς ήταν η κόρη του Φρίντολιν Βέμπερ την οικογένεια του οποίου γνώρισε ο Βόλφγκαγκ όταν εγκαταστάθηκε στην αυστριακή πρωτεύουσα. Ανώριμος ο νεαρός και άμαθος σε ερωτικά παιχνίδια είχε αρχικά ερωτευτεί την Αλοΐσια, τη μεγαλύτερη αδερφή της...Εκείνη τον απέρριψε κι έτσι πρόσεξε την μικρότερη καστανη και όχι τόσο εντυπωσιακή εμφανισιακά, Κωνστάνς. 

Απ' ότι έδειξε ο χρόνος και η ιστορία, ήταν γάμος επιτυχημένος με το ζευγάρι να ζει μια πολύ ευτυχισμένη -αν και σύντομη- κοινή ζωή...

Αμέσως μετά την τελετή, ο Βόλφγκαγκ έγραψε στο ημερολόγιό του: 

"Την αγαπώ και μ' αγαπάει με όλη της την καρδιά. Τι άλλο καλύτερο θα μπορούσα να ευχηθώ για σύντροφό μου;"

Το γαμήλιο συμβόλαιο των Μότσαρτ
(πηγή: British Library)

Από τις σπουδαιότερες συλλογές της Βρετανικής Βιβλιοθήκης είναι εκείνη του Στέφαν Τσβάιχ, ο οποίος λάτρευε τον Μοτσαρτ και κατείχε πολλά από αντικείμενα που του ανήκαν...Παρτιτούρες, χειρόγραφα, επιστολές κ.α...Ανάμεσά τους βρίσκουμε και το γαμήλιο συμβόλαιο του ζευγαριού που ο Τσβάιχ είχε αποκτήσει το 1935.
Το συμβόλαιο φέρει ημερομηνία 3 Αυγούστου 1782, την παραμονή του γάμου στον Καθεδρικό Ναό του Αγίου Στεφάνου στη Βιέννη. Υπογράφηκε από τη νύφη Κονστάνς Βέμπερ, τη μητέρα της Μαρία Καικίλια Βέμπερ, τον κηδεμόνα της Γιόχαν Θόρβαρτ, τον γαμπρό Μότσαρτ και τους δυο μάρτυρές τους. 

Στο έγγραφο εμφανίζοντραι οι σφραγίδες κάθε υπογράφοντος(του Μότσαρτ με τη μορφή των αρχικών του WAM) και το κείμενο του ορίζει ότι έπρεπε να συνταχθούν και να υπογραφούν δύο αντίγραφα, ένα για κάθε σύζυγο.. Παρούσα στο γάμο ήταν και η μικρότερη αδερφή της Κονστάνς, Σόφι. 

Όπως προανέφερα, ο γάμος κανονίστηκε βιαστικά και πραγματοποιήθηκε παρά τη μη συγκατάθεση του Λεοπόλδου. Τρεις μερες αργότερα ο Μότσαρτ έγραψε μια συμφιλιωτική επιστολή στον πατέρα του στην οποία περιγράφει συγκινητικά την τελετή: 

"Όταν ενώθηκαμε, η γυναίκα μου κι εγώ αρχίσαμε να κλαίμε . Οι παρευρισκόμενοι συγκινήθηκαν από την αντίδρασή μας, ακόμα και ο ιερέας. Όλοι ειχαν βουρκωσει καθώς είδαν πόσο οι καρδιές μας λαχταρούσαν αυτή την ένωση..."

Λίγο μετά τον γάμο του ο Μότσαρτ άρχισε να συνθέτει τη "Λειτουργία σε Ντο Ελ." ως γαμήλιο δώρο στην "μικρή του σύζυγο", όπως την αποκαλούσε χαϊδευτικά, δείχνοντας την αγάπη και τον θαυμασμό του προς το πρόσωπό της.
Η Κονστάνς ήταν υπέροχη σοπράνο και η αγάπη της για την μπαρόκ μουσική και την αντίστιξη, προερχόμενη από τον Μπαχ και τον Χαίντελ, επηρέασαν το μουσικό ύφος του έργου.
Η Λειτουργία σε Ντο ελάσσονα, δεν ολοκληρωθηκε, ωστόσο η παρτιτούρα ξετυλίγει όλη της τη λαμπρότητα, το δράμα, τη χαρά και την επισημότητά της, κι αποτελεί απόδειξη της ιδιοφυΐας και των σπάνιων δυνατοτήτων του Μότσαρτ, καθώς και της βαθειάς και ειλικρινούς , όλο αγάπη σχέσης του ζευγαριού -η οποία διακόπηκε τραγικά μετά από εννέα χρόνια- που ενέπνευσε αυτό το σπουδαίο έργο. Αν και ημιτελές, παραμένει ένα από τα πιο συγκλονιστικά και προσωπικά έργα του Μότσαρτ. Δεν γράφτηκε κατόπιν ανάθεσης ή για επίσημη χρήση στην εκκλησία, αλλά γεννήθηκε από μια εσωτερική ανάγκη...Ήταν ένα μουσικό τάμα, ένα ερωτικό ευχαριστήριο, καρπός της καινούριας του ζωής με την Κονστάνς.

Με το έργο αυτό και μέσα από τη γαμήλια τελετή τους, αναδύεται μια όψη του Μότσαρτ βαθιά ανθρώπινη, ευάλωτη, και όμως παντοδύναμη στην έκφραση του συναισθήματος. Ο γάμος του δεν ήταν απλώς ένας σταθμός στη βιογραφία του, αλλά μια στροφή στην καλλιτεχνική του πορεία. Στο πρόσωπο της Κονστάνς βρήκε όχι μόνο αγάπη αλλά και καλλιτεχνική ανταπόκριση, που ενίσχυσε τη δύναμη της δημιουργίας του.

Και έτσι, από τον ψίθυρο μιας τελετής στον Άγιο Στέφανο της αυστριακής πρωτεύουσας ως τις θριαμβικές μελωδίες της Λειτουργίας, ξεδιπλώνεται μια από τις πιο τρυφερές και εμπνευσμένες μουσικές αφηγήσεις αγάπης της Δυτικής μουσικής παράδοσης...

Mozart : "Mass in C minor K.427"

Διευθύνει ο John Eliot Gardiner