Πίτερ Μπρίγκελ: "Ο Θρίαμβος του Χρόνου" και η ηχητική του αντανάκλαση...

"Ο Θρίαμβος του Χρόνου", Πίτερ Μπρίγκελ ο Πρεσβύτερος

[Στη μνήμη του Πίτερ Μπρίγκελ του Πρεσβύτερου]

Πιθανώς αυτοπροσωπογραφία του Μπρίγκελ

Ο Πίτερ Μπρίγκελ ο Πρεσβύτερος υπήρξε ένας από τους κορυφαίους Φλαμανδούς ζωγράφους και χαράκτες της Αναγέννησης. 

Η τέχνη του ξεχωρίζει για τις πολυπρόσωπες, πολυσύνθετες σκηνές της καθημερινής ζωής, στις οποίες απεικονίζει με λεπτομέρεια και αληθοφάνεια τη ζωή των απλών ανθρώπων της εποχής του. Οι πίνακές του δεν είναι απλά ρεαλιστικές αναπαραστάσεις της φύσης και της κοινωνίας, αλλά εμπεριέχουν στοχαστικά και φιλοσοφικά νοήματα που αφορούν την ανθρώπινη μοίρα, την παροδικότητα, καθώς και τις ηθικές και κοινωνικές διαστάσεις της ζωής.

Το χαρακτικό του "The Triumph of Time-Θρίαμβος του Χρόνου" αποτελεί μια επιβλητική και βαθιά συμβολική απεικόνιση της αδυσώπητης δύναμης του χρόνου και της φθοράς που επιφέρει στην ανθρώπινη ύπαρξη. Στο κέντρο κυριαρχεί η μορφή του Χρόνου, προσωποποιημένη ως γιγάντιος ιππέας πάνω σε άμαξα που τη σέρνουν άγρια άλογα, και την οποία ακολουθεί απειλητικά η μορφή του Θανάτου.

Ακολουθεί ένας ελέφαντας (σύμβολο δύναμης και εξουσίας) πάνω στον οποίο στέκεται ένας άγγελος(προσωποποίηση της Δόξας ή της Φήμης), που σαλπίζει.

Ο Χρόνος, γεμάτος αποφασιστικότητα και ακατάβλητη ενέργεια, προχωρά ασταμάτητα, οδηγώντας ένα πλήθος ανθρώπων που παρασύρονται από την αμείλικτη πορεία του. 

Οι ανθρώπινες μορφές που τον ακολουθούν είναι συμβολικές, εκπροσωπώντας την ποικιλία των ανθρωπίνων καταστάσεων και εμπειριών, από τη νεότητα, τη χαρά και τη φιληδονία, έως τη γήρανση, τη θλίψη και, τελικά, τον θάνατο.Χαρακτηριστικά παρατηρείστε πως κρατάει ένα μωρό, δηλώνοντας τον κύκλο ζωής-θανάτου. Ακόμα κι όταν γεννιέται μια νέα ζωή, ο χρόνος παραμένει η υπέρτατη δύναμη.

Ο δρόμος είναι γεμάτος μουσικά όργανα, εργαλεία και άλλα αντικείμενα, αναπαριστώντας την εφήμερη αξία των κοσμικών απολαύσεων.. 

Η σύνθεση αποπνέει μια βαριά, σχεδόν αποκαλυπτική ατμόσφαιρα, εντείνοντας τη σοβαρότητα και τη δραματικότητα του θέματος. Το τοπίο γύρω από τη φιγούρα του Χρόνου καλύπτεται από ένα πέπλο ματαιότητας και αναπόφευκτης φθοράς. Σε δεκάδες μικρές σκηνές, διάσπαρτες στον χώρο του πίνακα, άνθρωποι απασχολούνται με τις καθημερινές τους δραστηριότητες. Εργάζονται, γιορτάζουν, πολεμούν, όμως όλες αυτές οι πράξεις μοιάζουν ασήμαντες μπροστά στη διαρκή και αμείλικτη ροή του χρόνου.

Η συμβολική δύναμη του έργου έγκειται στο γεγονός ότι ο χρόνος δεν κάνει διακρίσεις. Είναι η μοναδική καθολική δύναμη που αγκαλιάζει και καθορίζει την ύπαρξη κάθε ανθρώπου, ανεξαρτήτως κοινωνικής θέσης, ηλικίας ή επιθυμιών. Μέσα απ' αυτή τη σύνθετη και στοχαστική απεικόνιση, ο Μπρίγκελ υπενθυμίζει την παροδικότητα της ζωής και τη βεβαιότητα του τέλους, ενθαρρύνοντας τον θεατή να αναλογιστεί τη δική του θέση απέναντι στον χρόνο.

Ο "Θρίαμβος του Χρόνου" δεν είναι μόνο έργο τέχνης. Είναι μια ποιητική και φιλοσοφική δημιουργία που μέσω της τέχνης αγγίζει το διαχρονικό θέμα της φθοράς, της ματαιότητας και της ανθρώπινης μοίρας. Πρόκειται για ένα έργο που συγκινεί, ταράζει, και τελικά προσκαλεί τον θεατή σε έναν βαθύ υπαρξιακό στοχασμό.

Η Μουσική Έμπνευση:

Μια συμφωνική απεικόνιση της αμείλικτης πορείας του χρόνου, εμπνευσμένη από το παραπάνω χαρακτικό του Πίτερ Μπρίγκελ αποτελεί η ομότιτλη σύνθεση "The Triumph of Time" του Βρετανού Harrison Birtwistle. Είναι το δημοφιλέστερο έργο του συνθέτη και γράφτηκε το 1971. Από τις πιο εμβληματικές συμφωνικές δημιουργίες του 20ού αιώνα, η μουσική μεταφέρει τον στοχαστικό και σκοτεινό τόνο της εικαστικής αναπαράστασης του χρόνου, δημιουργώντας έναν ηχητικό κόσμο όπου η ακινησία, η πορεία και η φθορά, συνυπάρχουν.

Η δομή της σύνθεσης βασίζεται σε αργή, κυκλική ανάπτυξη με σπειροειδή ένταση, χωρίς κορύφωση, όπου επαναλαμβανόμενα ρυθμικά και αρμονικά μοτίβα σταδιακά μεταμορφώνονται και σβήνουν, αποδίδοντας τη φθορά και την αναπόφευκτη ροή του χρόνου.
Η ενορχήστρωση είναι μεγαλειώδης, με τα χάλκινα και τα κρουστά να δημιουργούν μια ατμόσφαιρα νεκρικής τελετουργίας, λειτουργώντας σαν ηχητικά "memento mori". Τα έγχορδα σχηματίζουν ένα υποβλητικό αρμονικό φόντο, ενώ τα ξύλινα προσθέτουν φωνητικού τύπου υφές, σαν ψίθυροι ή στεναγμοί.Το έργο βασίζεται σε μια αργή, συνεχώς μεταβαλλόμενη ηχητική γραμμή, που διαχέεται σε όλη την ορχήστρα. Η υφή είναι πυκνή και πολυεπίπεδη, με τεχνικές αντιστικτικής ανάπτυξης που θυμίζουν τις μικροσκοπικές αφηγήσεις στο χαρακτικό του Μπρίγκελ. Όπως ο ζωγράφος αποτυπώνει τη ματαιότητα και την παγίδευση μέσα στον χρόνο, έτσι και ο Birtwistle δημιουργεί μια μουσική εμπειρία χωρίς λύτρωση ή διαφυγή, μια ηχητική αλληγορία της ανθρώπινης μοίρας υπό την κυριαρχία του χρόνου.

Η σύνθεση "The Triumph of Time" του Harrison Birtwistle έχει χαρακτηριστεί από πολλούς μουσικοκριτικούς ως ένα από τα σημαντικότερα συμφωνικά έργα του 20ού αι. Πολλοί επισήμαναν ότι δεν ασχολείται με τον χρόνο ως διάρκεια, αλλά ως μορφή κίνησης, αποτυπώνοντας ηχητικά τη συνεχόμενη μετάλλαξη και διάβρωση του ήχου.Άλλοι, το χαρακτήρισαν από τα πλέον "ανατριχιαστικά" έργα του Birtwistle, ένα "θαυμαστό αντάτζιο Μαλεριανής εμβέλειας", ενώ η εφημερίδα The Independent το παρομοίασε με έναν "τελετουργικό θρήνο που μετατρέπεται σε πομπή, όπου ο χρόνος αλέθει ασταμάτητα.Τα ηχητικά μοτίβα του θυμίζουν το αναπόφευκτο του θανάτου..."

Ας απολαύσουμε αυτή την εμπνευσμένη μουσική σύνθεση, που καθιστά τον ακροατή συμμέτοχο στην αναμέτρηση με την παροδικότητα. Ακριβώς όπως και ο θεατής του χαρακτικού του Μπρίγκελ, που βρίσκεται αντιμέτωπος με την αμείλικτη πορεία του χρόνου, σ' έναν κόσμο γεμάτο μορφές που φθείρονται, αντιστέκονται ή παραδίδονται στη λήθη...

Harrison Birtwistle: "The Triumph of Time"

Διευθύνει ο Pierre Boulez

Για τον Μπρίγκελ μπορείτε να διαβάσετε παλαιότερα κείμενα εδώ και εδώ.

"Απ’ τ’ αγκάθι φύτρωσε το ρόδο": Ο Charpentier υμνεί τη Γέννηση της Παναγίας...

Murillo: "Natività della Vergine"

8 Σεπτεμβρίου σήμερα, φίλοι μου, μια ημέρα χαράς και μεγαλείου, καθώς η Εκκλησία μας τιμά τη Γέννηση της Υπεραγίας Θεοτόκου, τη γέννηση εκείνης που μέσα στη σιωπή της Ιστορίας, θα γινόταν η απαρχή ενός ανείπωτου μυστηρίου.

Γεννιέται εκείνη που με την καθαρότητα της καρδιάς της και την απόλυτη προσφορά του εαυτού της στον Θεό, θα γίνει το ταπεινό και Άγιο "σκεύος της Χάριτος".
Με τη γεννησή Της προετοιμάζεται κάτι ασύλληπτα μεγάλο, η ενανθρώπηση του Θεού. Η Παναγία είναι η γυναίκα που θα δεχθεί μέσα της τον Αχώρητο, θα κρατήσει στην αγκαλιά της τον Δημιουργό και θα γίνει η γέφυρα ανάμεσα στο κτιστό και στο Άκτιστο.
Σήμερα γεννιέται η ελπίδα.

Αυτή τη σιωπηλή μεγαλοσύνη της γέννησης αποτύπωσε με μοναδικό τρόπο ο Ισπανός ζωγράφος του μπαρόκ, Μπαρτολομέ Μουρίγιο, στο έργο του "Η Γέννηση της Παρθένου", που φιλοτέχνησε το 1661 για το παρεκκλήσι της Σύλληψης στον Καθεδρικό της Σεβίλλης και σήμερα εκτίθεται στο Λούβρο..

Ο Μουρίγιο, γνωστός κυρίως για τις σκηνές της καθημερινής ζωής και τις μορφές φτωχών παιδιών και ανθρώπων της Σεβίλλης, μεταφέρει και εδώ την ίδια ανθρώπινη ματιά. Η γέννηση της Παναγίας δεν παρουσιάζεται σαν μεγαλόπρεπη θρησκευτική σκηνή, αλλά σαν μια οικεία στιγμή ανθρώπινης τρυφερότητας.

Στο κέντρο, ένα μικρό και ανυπεράσπιστο βρέφος βρίσκεται στην αγκαλιά των γυναικών, ενώ η Αγία Άννα αναπαύεται στο κρεβάτι της. Κι όμως, από τη μορφή της νεογέννητης Παναγίας αναβλύζει ένα φως που φωτίζει ολόκληρη τη σκηνή.

Οι άνθρωποι γύρω της βλέπουν ένα νεογέννητο παιδί.
Οι άγγελοι, όμως, γνωρίζουν ήδη το μυστήριο.
Εκείνη που κρατούν στην αγκαλιά τους θα γίνει η Μητέρα του Θεού. 

Τα μεγαλύτερα θαύματα αρχίζουν μέσα στην ταπεινότητα.

Χρόνια πολλά σε όλους! Η Παναγία να γεμίζει τις καρδιές μας με το φως και τη χάρη Της.

Λίγα χρόνια αργότερα, ο ίδιος πυρήνας του μυστηρίου βρίσκει μια διαφορετική, αλλά εξίσου συγκινητική έκφραση στη μουσική. Ο Γάλλος συνθέτης Marc-Antoine Charpentier συνέθεσε το 1671, το σύντομο θρησκευτικό μοτέτο "Nativité de la Vierge, H.309", γνωστό και με τον λατινικό τίτλο "In nativitatem Beatae Mariae Virginis".

Marc-Antoine Charpentier

Πρόκειται για ένα χαρακτηριστικό μοτέτο, γραμμένο για δύο φωνές και basso continuo. Η λιτή μουσική γραφή αφήνει το κείμενο και την εκφραστική δύναμη των φωνών να βρίσκονται στο επίκεντρο.

Ιδιαίτερα συμβολική είναι η αρχική φράση του έργου: "Sicut spina rosam genuit Judea Mariam -Καθώς απ’ τ’ αγκάθι φύτρωσε το ρόδο, έτσι η Ιουδαία γέννησε τη Μαριάμ". Μέσα σε λίγες μόνο λέξεις συμπυκνώνεται το θεολογικό νόημα της γιορτής...Μέσα από τον ανθρώπινο και ατελή κόσμο γεννιέται εκείνη που θα γίνει η Μητέρα του Θεού.

Ο Σαρπαντιέ, έχοντας γνωρίσει από κοντά την ιταλική μουσική παράδοση κατά την παραμονή του στη Ρώμη, συνδυάζει τη γαλλική ευαισθησία με την έντονα ιταλική, ρητορική αντίληψη της μουσικής. Η μουσική δεν έχει το ρόλο συνοδείας του κειμένου,μόνο. Η μουσική ερμηνεύει, αναδεικνύει και μεταφέρει το συναισθηματικό του περιεχόμενο.

Οι δύο φωνές άλλοτε κινούνται μαζί και άλλοτε εναλλάσσονται, δημιουργώντας έναν διακριτικό εσωτερικό διάλογο, ενώ το basso continuo λειτουργεί σαν σταθερό αρμονικό θεμέλιο. Έτσι, μέσα από μια φαινομενικά απλή και σύντομη μουσική σύνθεση, ο Σαρπαντιέ μετατρέπει το θεολογικό κείμενο σε μουσική προσευχή.

Αξίζει να θυμηθούμε πως ο Σαρπαντιέ συνδέθηκε στενά με τον οίκο της Marie de Lorraine και εργάστηκε για πολλά χρόνια στην αυλή της. Η δούκισσα, βαθιά αφοσιωμένη στην Παναγία, διατηρούσε ένα περίφημο μουσικό σύνολο, στο πλαίσιο του οποίου ο μουσουργός συνέθεσε μεγάλο μέρος της θρησκευτικής του παραγωγής. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει ένας εντυπωσιακός αριθμός έργων αφιερωμένων στην Παναγία.

"Καθώς απ’ τ’ αγκάθι φύτρωσε το ρόδο,

έτσι η Ιουδαία εγέννησε τη Μαριάμ.

Υμνείτε, πιστοί χοροί,

και με φωνές που εναλλάσσονται

αναπέμψατε γλυκύτατα άσματα

Διότι κατά το άγιο θέλημά Του

και προς δόξαν του Κυρίου,

του πλουτίζοντος τα πάντα με τη χάρη Του,

ας υψωθεί η δοξολογία μας"

Marc-Antoine Charpentier: "Nativité de la Vierge, H. 309":

Ανρί Ρουσσώ: ο "Τελώνης", που πριν από το τέλος, ζωγράφισε ένα "Όνειρο"...

 

Henri Rousseau, αυτοπροσωπογραφία

Ο Ανρί Ρουσσώ υπήρξε ένα ανήσυχο και ατίθασο πνεύμα, με έντονη δημιουργικότητα και διαρκή αναζήτηση, την οποία προσπάθησε να εκφράσει μέσα από την τέχνη. Εργάστηκε σαν υπάλληλος στο τελωνείο του Παρισιού, απ’ όπου προέκυψε και το γνωστό παρατσούκλι του, "Τελώνης".
Παράλληλα με τη ζωγραφική, ασχολήθηκε με την ποίηση, ενώ υπήρξε και ερασιτέχνης συνθέτης και βιολιστής, αποκαλύπτοντας μια καλλιτεχνική φύση που ξεπερνούσε τα όρια του ζωγραφικού καμβά.
Μετά τη συνταξιοδότησή του, το 1893, χρειάστηκε να συμπληρώνει τη μικρή του σύνταξη με περιστασιακές εργασίες, μεταξύ άλλων παίζοντας βιολί στους δρόμους. Για ένα διάστημα εργάστηκε επίσης σε περιοδικά, φιλοτεχνώντας αρκετά από τα εξώφυλλά τους. Παρά τις οικονομικές δυσκολίες, συνέχισε αφοσιωμένος στη ζωγραφική, ακολουθώντας τον δικό του, απολύτως προσωπικό δρόμο.

Τον Μάρτιο του 1910 παρουσίασε τον τελευταίο του πίνακα, "Le rêve - Το Όνειρο". Τον ίδιο μήνα φαίνεται πως τραυματίστηκε κατά λάθος στο πόδι. Η πληγή μολύνθηκε και καθώς παραμελήθηκε, εξελίχθηκε σε σοβαρή λοίμωξη και τελικά σε γάγγραινα. Εισήχθη στο νοσοκομείο, όπου υποβλήθηκε σε χειρουργική επέμβαση, απ΄την οποία δεν κατάφερε να αναρρώσει. Πέθανε, σαν σήμερα, 2 Σεπτεμβρίου 1910 από επιπλοκές της λοίμωξης.

Ο τάφος του Ρουσσώ με την επιτύμβια επιγραφή
που έγραψε ο Απολλιναίρ

Στην κηδεία του παρευρέθηκαν φίλοι και σημαντικές μορφές της καλλιτεχνικής πρωτοπορίας, ανάμεσά τους ο Κωνσταντίν Μπρανκούζι, ο Πωλ Σινιάκ και ο Γκιγιόμ Απολλιναίρ. Ο τελευταίος έγραψε την επιτύμβια επιγραφή, την οποία ο Μπρανκούζι χάραξε στον τάφο του:

"Σε χαιρετούμε, γλυκέ μας Ρουσσώ, μας ακούς.

Ο Ντελονέ, η γυναίκα του, ο κύριος Κεβάλ κι εγώ.

Ας περάσουν οι αποσκευές μας αδασμολόγητες

από τις πύλες τ' ουρανού.

Θα σου φέρουμε πινέλα, χρώματα και καμβά,

για να μπορέσεις να περάσεις τον ιερό σου χρόνο

μέσα στο φως και την Αλήθεια της Ζωγραφικής,

όπως κάποτε ζωγράφισες το πορτρέτο μου

με φόντο τα αστέρια"

Η επιγραφή μετατρέπει με τρυφερότητα το θάνατο σε ένα φανταστικό πέρασμα προς έναν κόσμο όπου ο Ρουσσώ μπορεί να συνεχίσει να ζωγραφίζει.

 

Henri Rousseau: "The Muse Inspiring the Poet"

Η αναφορά "...ζωγράφισες το πορτρέτο μου με φόντο τα αστέρια" παραπέμπει στον ονειρικό κόσμο της τέχνης του και συνδέεται με το εικαστικό του: "The Muse Inspiring the Poet - Η Μούσα εμπνέοντας τον Ποιητή", όπου απεικονίζονται ο Απολλιναίρ και η γαλλίδα ζωγράφος, Μαρί Λωρενσέν, η οποία έχει αναγνωριστεί σαν η μούσα του Απολλιναίρ.

Όπως προαναφέρθηκε, τελευταίο έργο του Ρουσσώ είναι το "Le rêve - Το όνειρο",  που μοιάζει να συνοψίζει τον ιδιαίτερο, ονειρικό κόσμο της ζωγραφικής του. Tα λόγια του:

"Όταν βρίσκομαι στον βοτανικό κήπο και παρατηρώ τα παράξενα φυτά από εξωτικούς τόπους, μου φαίνεται πως μπαίνω σ’ ένα όνειρο…"

εξηγούν την έμπνευσή του. 

Στο κέντρο της σύνθεσης τοποθετεί μια γυμνή γυναίκα ξαπλωμένη σε βελούδινο ανάκλιντρο, μέσα σε έναν πυκνό, εξωτικό κήπο. Πολύχρωμα άνθη και πλούσια βλάστηση απλώνονται παντού, σε αμέτρητες αποχρώσεις του πράσινου, ενός χρώματος που ο Ρουσσώ χειρίζεται με ιδιαίτερη μαεστρία.
 

Henri Rousseau: "Le rêve"

Ανάμεσα στα φυλλώματα εμφανίζονται τα λιοντάρια, που παρακολουθούν με ορθάνοιχτα μάτια τη γυμνή μορφή, προσδίδοντας στη σκηνή παράξενη, σουρεαλιστική ατμόσφαιρα, ενώ μια μυστηριώδης φιγούρα εκτελεί πνευστό όργανο, τύπου κλαρινέτο. 
Η εξαιρετική προσήλωση του ζωγράφου στη λεπτομέρεια, η ζωηρότητα των χρωμάτων και η συνύπαρξη του οικείου με το παράλογο δημιουργούν μια εικόνα απ'όπου αναδύεται το υποσυνείδητο και το όνειρο. Ο ίδιος ο Ρουσσώ συνόδευσε τον πίνακα με μια ποιητική λεζάντα, αφιερωμένη στην εξωτική, γυναικεία φιγούρα, που την αποκαλεί, Υadwigha:

"Yadwigha, είσαι τ’ όμορφο όνειρο

που σαν απαλά αποκοιμηθώ,

ακούω τον ήχο μιας musette

που εκτελεί ο όμορφος τροβαδούρος.

Κι ενώ ασημίζει το φεγγάρι

τα λουλούδια και τα καταπράσινα δέντρα,

τα άγρια φίδια τεντώνουν τ’ αυτί τους

στην εύθυμη μελωδία"

 

Στο "Όνειρο" ο Ρουσσώ συνδυάζει αντιφατικές ποιότητες, την αθωότητα και την αισθησιακή πρόκληση, τη φυσικότητα και το παράδοξο, την ακρίβεια της παρατήρησης και την ελευθερία της φαντασίας. Το αποτέλεσμα είναι μια εικόνα μυστηριώδης και υπνωτική.
Αυτή ακριβώς την αινιγματική ποιητικότητα μεταφέρει ο καναδός συνθέτης, Daniel Foley, στη μουσική του. Εμπνευσμένος από τον κόσμο του Ρουσσώ, συνέθεσε το "Le rêve", στο πλαίσιο της σειράς "Hommage à Henri Rousseau", μεταφέροντας το εικαστικό όνειρο του ζωγράφου σε έναν αντίστοιχα ονειρικό ηχητικό κόσμο...Πρόκειται για σύνθεση μουσικής δωματίου για βιολί, κλαρινέτο/μπάσο κλαρινέτο και πιάνο.

Το "Le rêve" χαρακτηρίζεται από ονειρική, αιωρούμενη ατμόσφαιρα, αργή εξέλιξη, λεπτές ηχοχρωματικές μεταβολές και μουσική ροή που αποφεύγει τις έντονες αντιθέσεις. Οι διακριτικές μεταμορφώσεις του μουσικού υλικού και η αίσθηση μετέωρου χρόνου δημιουργούν υπνωτική ηχητική αίσθηση, μεταφέροντας στη μουσική την αμφίσημη συνύπαρξη πραγματικότητας και φαντασίας, που χαρακτηρίζει τον πίνακα του Ρουσσώ.

Daniel Foley: "Hommage à Henri Rousseau, ΙΙ. Le rêve"

Παλαιότερα κείμενα για τον Ανρί Ρουσσώ μπορείτε να διαβάσετε εδώ, εδώ και εδώ.|

Σεπτέμβρης: "Το θέρος ριγά μπροστά στο τέλος που φτάνει..."

 

"September", William Coffin

"ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ"

"Πενθεί ο κήπος,

Ψυχρή η βροχή στάζει στ’ άνθη.

Στο θέρος ρίγος

Μπροστά στο τέλος που φτάνει.

Χρυσοστάζει ψηλά

Φύλλωμα ακακίας βροχή.

Θέρος έκπληκτο μειδιά

Προς του’ ανθόνειρου’ αργή φυγή.

Ώρες μένει στα ρόδα

Και γαλήνης ποθεί σιγή.

Κουρασμένα πια τώρα

Όμματα του αργοκλείει"

("Σεπτέμβρης", Χέρμαν Έσσε, μτφ:Χριστάκης Πουμπουρής)

Παρότι ακόμη οι ζέστες καλά κρατούν και το καλοκαίρι φαίνεται να μην θέλει να μας αποχαιρετήσει, ο Σεπτέμβρης φέρνει μαζί του εκείνη τη λεπτή αίσθηση της αλλαγής. Φέρνει μια αδιόρατη μετατόπιση από το φως και την ανεμελιά του καλοκαιριού προς την ηρεμία και τον στοχασμό του φθινοπώρου.


Ο Χέρμαν ΄Έσσε, στο ποίημά του "September", μεταφέρει αυτήν ακριβώς την εικόνα...Έναν κήπο που πενθεί, τη βροχή που πέφτει πάνω στα λουλούδια, το καλοκαίρι που υποχωρεί και τη φύση που αποχαιρετά αθόρυβα τη φωτεινή εποχή.

Ρ. Στράους

Υπάρχει μια γλυκιά μελαγχολία, αλλά και μια ήρεμη αποδοχή της φθοράς και της μετάβασης.

Αυτή την ατμόσφαιρα αποδίδει υπέροχα ο Ρίχαρντ Στράους στο "September", από τα "Vier letzte Lieder-Τέσσερα τελευταία Τραγούδια", κύκλο τραγουδιών για σοπράνο και ορχήστρα, που αποτελεί το κύκνειο άσμα του συνθέτη.
Η μουσική του -θαρρείς- ακολουθεί το αργό κλείσιμο των "κουρασμένων ματιών" του καλοκαιριού. Έτσι, ο Σεπτέμβριος γίνεται σύμβολο του τέλους του καλοκαιριού, αλλά και της γαλήνιας συμφιλίωσης με το τέλος.
Ποίημα και μουσική, μας θυμίζουν πως ακόμη και ο αποχαιρετισμός μπορεί να έχει τη δική του ομορφιά...

Το ακούμε σε μια ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΗΧΟΓΡΑΦΗΣΗ από την Κίρστεν Φλάγκσταντ. Τη Φιλαρμονική του Λονδίνου διευθύνει ο Βίλχελμ Φουρτβαίνγκλερ.

Λίγο πριν από τον θάνατό του, ο Ρίχαρντ Στράους εμπιστεύτηκε στην Φλάγκσταντ την πρώτη παρουσίαση των "Vier letzte Lieder". Της ζήτησε να επιλέξει η ίδια τον μαέστρο και την ορχήστρα.
Η επιλογή της υπήρξε αντάξια της περίστασης...

Ο ήχος είναι παλιός και η ποιότητά του απέχει παρασάγγας από τα σημερινά δεδομένα. Όμως, φίλοι μου, υπάρχουν εκτελέσεις που η ιστορική και καλλιτεχνική τους αξία είναι τέτοια, ώστε οι τεχνικές αδυναμίες περνούν σε δεύτερο πλάνο...

R. Strauss: "Vier letzte Lieder, II: September"
Wilhelm Furtwangler - Kirsten Flagstad  

Χέρμαν Έσσε

Πληροφοριακά να αναφέρουμε πως τα "Τέσσερα Τελευταία Τραγούδια" συντέθηκαν το 1948 στην Ελβετία, όπου ο Ρ. Στράους είχε εγκατασταθεί μετά τον πόλεμο. Ο τίτλος δεν είναι του συνθέτη, ούτε τα τραγούδια γράφτηκαν σαν ενιαίος κύκλος, συνδέονται όμως θεματικά με τον αποχαιρετισμό και τον θάνατο, μέσα στο κλίμα του μεταπολεμικού κόσμου και της επίγνωσης του δικού του τέλους.
Εκείνη την περίοδο, ο Στράους συνάντησε τυχαία τον Χέρμαν Έσσε σε ελβετικό ξενοδοχείο. Ο ποιητής, που δεν εκτιμούσε το "εκρηκτικό" ύφος του συνθέτη, χαρακτήρισε τα τραγούδια "δεξιοτεχνικά και εκλεπτυσμένα, αλλά χωρίς κέντρο", εκφράζοντας την προσωπική του επιφύλαξη για το βαθύτερο πνευματικό τους περιεχόμενο, παρά τον θαυμασμό του για την τεχνική αρτιότητα και την εκλεπτυσμένη ομορφιά τους.

Επέλεξα να συνοδεύσω το κείμενο με το εικαστικό του William A. Coffin, "September", γιατί αποδίδει υπέροχα αυτή τη λεπτή στιγμή της μετάβασης. Ο Coffin δεν ζωγραφίζει έναν "νεκρό", φθινοπωρινό κόσμο. Ο θερισμός έχει τελειώσει, το καλοκαίρι αποσύρεται, όμως η φύση δεν έχει παραδοθεί στο φθινόπωρο, ακόμη.

Ο πίνακας βρίσκεται "ανάμεσα σε δύο εποχές", όπως ακριβώς και η μουσική του Στράους στο "September".Ο αγρός με τα δεμάτια από στάχυα που έχουν απομείνει μετά τον θερισμό, η χαμηλή βλάστηση και τα διάσπαρτα κίτρινα άνθη, σαν μικρές τελευταίες πινελιές του καλοκαιριού και ο απέραντος, γκριζογάλανος ουρανός δημιουργούν αίσθηση σιωπής, γλυκιάς μελαγχολίας και ήρεμου αποχαιρετισμού φέρνοντας στον νου το στίχο του Έσσε: 

"Το θέρος ριγά 
μπροστά στο τέλος που φτάνει..."

Όμορφο, μελωδικό μήνα σε όλους!

Claude Debussy: "Ήχοι και χρώματα από το Ανακάπρι"...

Peder Mønsted: "Anacapri"

22 Αυγούστου του 1862 γεννιέται στο Σεν-Ζερμέν-αν-Λαι ο Κλωντ Ντεμπισί, ένας από τους σημαντικότερους Γάλλους συνθέτες και πρωτοπόρους της μουσικής του 20ού αιώνα.

Η μουσική του χαρακτηρίζεται από την ιδιαίτερη έμφαση στο ηχόχρωμα, την αρμονική λεπτότητα και την ελεύθερη, ποιητική απόδοση εικόνων και αισθήσεων.

Ίσως, λοιπόν, δεν υπάρχει πιο ταιριαστός τρόπος να τιμήσουμε τη γενέθλια ημέρα του, μέσα στην καρδιά του Αυγούστου, από ένα έργο που μοιάζει να συμπυκνώνει σε ήχους το φως, τη ζωντάνια και την ανεμελιά του μεσογειακού καλοκαιριού...

"Μια ζεστή, καλοκαιρινή μέρα στο Ανακάπρι", Peder Mønsted

Το "Les collines d’Anacapri-Οι λόφοι του Ανακάπρι" είναι το πέμπτο πρελούδιο από το πρώτο Βιβλίο Πρελουδίων για πιάνο του Ντεμπισί, που ολοκληρώθηκε το 1910.

Εμπνευσμένο από το μεσογειακό τοπίο του Ανακάπρι, το έργο μεταφέρει στη μουσική την αίσθηση του καλοκαιρινού φωτός, της ζωντάνιας και της ανεμελιάς.(Κάποιοι υποστηρίζουν πως ο Ντεμπισί επισκεπτόταν συχνά την τοποθεσία στον κόλπο της Νάπολης).

Η πεντατονική μελωδική γραφή, οι ζωηροί χορευτικοί ρυθμοί και οι αναφορές σε ιταλικούς και ισπανόφωνους μουσικούς ιδιωματισμούς δημιουργούν ένα πολύχρωμο ηχητικό τοπίο. Η ταραντέλα και ο χαρακτηριστικός ρυθμός της χαμπανέρα συνυπάρχουν με τις λεπτές αρμονικές αποχρώσεις, χαρακτηριστικές της ώριμης μουσικής γλώσσας του Ντεμπισί.
Ιδιαίτερα χαρακτηριστική είναι και η ηχητική μίμηση καμπανών, μέσα από την οποία η μελωδία αποκτά έναν λαμπερό, μεταλλικό σχεδόν ονειρικό χαρακτήρα, σαν να αντηχούν καμπάνες από μακριά μέσα στην καλοκαιρινή ατμόσφαιρα.

Χωρίς να περιγράφει κυριολεκτικά ένα συγκεκριμένο τοπίο, αφού δεν υπάρχουν αναφορές πως ο Ντεμπισί είχε επισκεφθεί το Κάπρι, ο συνθέτης δημιουργεί μια μουσική εικόνα της Μεσογείου...Ενα φωτεινό, παιχνιδιάρικο και γεμάτο κίνηση καλοκαιρινό σκηνικό, όπου ο ήχος γίνεται χρώμα και η μουσική μετατρέπεται σε αίσθηση.

Debussy: "Préludes / Book 1, L.117: 5. Les collines d'Anacapri":

"Kαλοκαιρινή μέρα στο Ανακάπρι", Peder Mønsted

Τα δύο εικαστικά που συνοδεύουν το κείμενο είναι του Peder Mοnsted, ενός σπουδαίου Δανού ζωγράφου, ο οποίος φιλοτέχνησε αρκετές φορές όψεις του Κάπρι και του Ανακάπρι.

Ο Mοnsted επισκέφθηκε την Ιταλία το 1882 και από τη Ρώμη ταξίδεψε στο Κάπρι, όπου εντυπωσιάστηκε ιδιαίτερα από το μεσογειακό φως και την ένταση των χρωμάτων.
Το Ανακάπρι αποτέλεσε βασικό θέμα σε μια σειρά έργων που φιλοτέχνησε, εμπνευσμένων από την περιοχή και τη χαρακτηριστική καλοκαιρινή της ατμόσφαιρα...
Η ρεαλιστική του ματιά μετατρέπει το τοπίο σε μια εμπειρία φωτός και ατμόσφαιρας, μια εικαστική προσέγγιση, που με διαφορετικά μέσα, συνομιλεί όμορφα με τον ηχητικό κόσμο του Ντεμπισί...

Το Μυστήριο της Μεταμόρφωσης: από το χρώμα του Bellini στο ηχόχρωμα του Vivanco...

Giovanni Bellini: "Transfiguration of Jesus", Βενετία, 1454

Χρόνια Πολλά και Φωτεινά!
Μεγάλη η σημερινή μέρα, καθώς τιμούμε τη Μεταμόρφωση του Σωτήρος, ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα της χριστιανικής πίστης.

Η Γιορτή υπενθυμίζει τη φανέρωση της θείας φύσης του Ιησού και τη δόξα Του, που αποκαλύπτεται στους μαθητές στο Όρος Θαβώρ. Το μήνυμα της Μεταμόρφωσης υπερβαίνει τη συγκεκριμένη βιβλική στιγμή, καθώς συμβολίζει τη φώτιση του ανθρώπου, την ελπίδα της πνευματικής αναγέννησης και τη δύναμη της θείας παρουσίας που μεταμορφώνει τον κόσμο. Η αλήθεια αυτή ενέπνευσε διαχρονικά τη χριστιανική τέχνη, οδηγώντας σπουδαίους δημιουργούς να αποδώσουν εικαστικά το μυστήριο της θεϊκής αποκάλυψης. Ανάμεσά τους και τον Ιταλο καλλιτέχνη, Τζιοβάνι Μπελίνι, που γύρω στα 1454 φιλοτεχνησε το έργο του "Μεταμόρφωση" απεικονιζοντας τη βιβλική σκηνή και σήμερα φυλάσσεται στο Museo Correr της Βενετίας.

Η σύνθεση οργανώνεται σε δύο επίπεδα, επίγειο και ουράνιο, δημιουργώντας σαφή διάκριση ανάμεσα στον ανθρώπινο και τον θεϊκό κόσμο. Στο ανώτερο τμήμα δεσπόζει η μορφή του Χριστού, ο οποίος εικονίζεται με τα χέρια ανοιχτά σε στάση ευλογίας, λουσμένος σε εκτυφλωτικό φως. Η λευκή ενδυμασία του αντανακλά τη θεία λάμψη, ενώ δίπλα Του στέκονται με επιβλητική ηρεμία οι προφήτες Ηλίας και Μωυσής.

Στο κατώτερο επίπεδο, οι τρεις μαθητές, Πέτρος, Ιάκωβος και Ιωάννης, αντιδρούν στο υπερφυσικό όραμα. Ενας γονατίζει, άλλος καλύπτει το πρόσωπό του από την εκτυφλωτική λάμψη και ο τρίτος στρέφεται απότομα προς τα πίσω, αποδίδοντας το δέος και την αδυναμία του ανθρώπου να αντικρίσει άμεσα το θείο.
Οι βραχώδεις σχηματισμοί του Όρους Θαβώρ υψώνονται απότομα, οδηγώντας το βλέμμα προς την κορυφή όπου εκτυλίσσεται το θαυματουργό γεγονός. Το φως ως συμβολικό μέσο, τονίζει τη θεϊκή παρουσία του Χριστού.

Το έργο φέρει έντονα τα χαρακτηριστικά της πρώιμης καλλιτεχνικής πορείας του Μπελίνι και αποκαλύπτει την ισχυρή επιρροή του Αντρέα Μαντένια, ιδιαίτερα στην γλυπτική απόδοση των μορφών, τις πτυχώσεις των ενδυμάτων και τη γεωμετρική οργάνωση του χώρου.

Giovanni Bellini: "Transfiguration of Jesus", Νάπολη, 1480

Η πρώιμη "Μεταμόρφωση" δεν αποτελεί τη μοναδική ενασχόληση του Μπελίνι με το συγκεκριμένο εικονογραφικό θέμα. Αντίθετα, η επιλογή του να επανέλθει σε αυτό περίπου δύο δεκαετίες αργότερα μαρτυρεί τη διαχρονική σημασία που είχε η σκηνή της Μεταμόρφωσης για την καλλιτεχνική και πνευματική του αναζήτηση.
Περίπου το 1480 ο καλλιτέχνης δημιουργεί μια νέα εκδοχή του έργου, η οποία σήμερα φυλάσσεται στο Museo di Capodimonte, στη Νάπολη.
Η σύγκριση των δύο έργων αποκαλύπτει τη σημαντική εξέλιξη της ζωγραφικής του γλώσσας, καθώς από τη γραμμικότητα και τη γλυπτική αυστηρότητα της πρώιμης περιόδου οδηγείται σε μια περισσότερο λυρική, ατμοσφαιρική και φωτεινή απόδοση του ίδιου θέματος, αλλά και τη βαθύτερη επιθυμία του να διερευνήσει εικαστικά το μυστήριο της θείας αποκάλυψης, του φωτός και της σχέσης του ανθρώπου με το θείο.

Από τη βιβλική σκηνή της Μεταμορφώσεως εμπνέεται η "Missa Assumpsit Jesus" του σπουδαίου Ισπανού αναγεννησιακού συνθέτη Sebastián de Vivanco, ενός από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της ισπανικής πολυφωνικής σχολής των αρχών του 17ου αιώνα. Σύγχρονος του Τομάς Λουίς ντε Βικτόρια και αρχιμουσικός στους καθεδρικούς ναούς της Σεγόβια, της Άβιλα και αργότερα, της Σαλαμάνκα, ο Βιβάνκο διακρίθηκε για τη βαθιά γνώση της αντιστικτικής τέχνης και την ιδιαίτερη εκφραστικότητα της εκκλησιαστικής του μουσικής.

Ανάμεσα στα σημαντικότερα έργα του συγκαταλέγεται η Missa Assumpsit Jesus, η οποία δημοσιεύθηκε το 1608 στη συλλογή Liber Missarum. Πρόκειται για μία από τις χαρακτηριστικότερες λειτουργίες της ύστερης Αναγέννησης, καθώς βασίζεται στο προγενέστερο ομώνυμο μοτέτο του συνθέτη, από το οποίο αντλεί τόσο τον τίτλο όσο και το κύριο θεματικό της υλικό.
Το μοτέτο αφηγείται το ευαγγελικό επεισόδιο της Μεταμορφώσεως (Ματθ. 17, 1-9), όταν ο Χριστός παραλαμβάνει τους μαθητές Πέτρο, Ιάκωβο και Ιωάννη και τους οδηγεί στο όρος Θαβώρ, όπου αποκαλύπτει τη θεία Του δόξα μέσα στο άκτιστο φως:

"Ο Ιησούς μαζί του τον Πέτρο, τον Ιάκωβο και τον Ιωάννη ανέβηκε σ’ ένα ψηλό βουνό.

Εκεί μεταμορφώθηκε μπροστά τους, έλαμψε το πρόσωπό του σαν τον ήλιο
και τα ενδύματά του έγιναν άσπρα σαν το φως".

Η Λειτουργία, που αποτελεί εξαιρετικό δείγμα της ώριμης ισπανικής αναγεννησιακής πολυφωνίας, ακολουθεί τη δομή της λατινικής Θείας Λειτουργίας, ενώ στις ανασυνθέσεις της πλαισιώνεται από τα αντίστοιχα γρηγοριανά μέλη.

Ο Βιβάνκο μετασχηματίζει δημιουργικά το αρχικό θέμα του μοτέτου μέσα από συνεχείς μιμητικές εισόδους, περίτεχνη αντίστιξη και εναλλαγές μεταξύ των φωνητικών ομάδων. Η γραφή του χαρακτηρίζεται από διαύγεια, ισορροπία και αρχιτεκτονική συνοχή, δημιουργώντας φωτεινή ηχητική ατμόσφαιρα που ανταποκρίνεται ιδανικά στο θεολογικό νόημα της Μεταμόρφωσης. Παράλληλα, αξιοποιεί σύνθετους "αινιγματικούς κανόνες"*, μία από τις πλέον απαιτητικές τεχνικές της αναγεννησιακής πολυφωνίας.
Η αυστηρή μαθηματική οργάνωση της σύνθεσης συνδυάζεται με έντονη πνευματικότητα, αποκαλύπτοντας έναν δημιουργό που κατόρθωσε να συνενώσει τη συνθετική δεξιοτεχνία με τη λειτουργική έκφραση.

Όπως ο Ιταλός ζωγράφος Τζοβάνι Μπελίνι αποδίδει εικαστικά το εκτυφλωτικό φως του Θαβώρ και τη συνάντηση του ανθρώπινου με το θείο, έτσι και ο Βιβάνκο μεταφράζει το ίδιο μυστήριο σε μουσική. Η λαμπρή πολυφωνική του γραφή μετατρέπεται σε ηχητική αναπαράσταση της Μεταμορφώσεως, αποδεικνύοντας ότι η τέχνη μπορεί να υπηρετεί την αισθητική, αλλά και τη θεολογική εμπειρία του φωτός και της δόξας του Χριστού...

*"Αινιγματικός κανόνας" είναι μορφή πολυφωνικής μουσικής σύνθεσης, όπου ο συνθέτης καταγράφει μόνο την κύρια μελωδική γραμμή και αποκρύπτοντας τους κανόνες εισόδου των υπόλοιπων φωνών, αφήνοντας τους εκτελεστές να "λύσουν" το μουσικό αίνιγμα.

Sebastián de Vivanco: "Motet Assumpsit Jesus Petrum"

Assumpsit Iesus Petrum, et Iacobum, 

et Ioannem fratrem eius, 

et duxit eos in montem excelsum seorsum, 

et transfiguratus est ante eos.

Et ecce vox de nube dicens: 

Hic est filius meus dilectus, 

in quo mihi bene complacui, ipsum audite.

 

Παρέλαβεν ο Ιησούς τον Πέτρον και τον Ιάκωβον

και Ιωάννην τον αδελφόν αυτού,

και ανήγαγεν αυτούς εις όρος υψηλόν κατ' ιδίαν

και μετεμορφώθη έμπροσθεν αυτών.

Και ιδού φωνή εκ της νεφέλης λέγουσα:

"Ούτός εστιν ο Υιός μου ο αγαπητός,

εν ω ευδόκησα. Αυτόν ακούετε"

 

Sebastián de Vivanco: "Missa Assumpsit Jesus", Mov. I. Kyrie

Παλαιότερο αφιέρωμα στη Γιορτή της Μεταμόρφωσης και στη μουσική απόδοση του θείου μυστηρίου από τον Ολιβιέ Μεσσιάν μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

"Σλάβοι Συνθέτες" του Ιλιά Ρέπιν: Ένας εικαστικός ύμνος στη σλαβική μουσική παράδοση...

 

Ilya Repin: "Slavic Composers"

Ο σπουδαίος ρώσος ζωγράφος, Ιλιά Ρέπιν γεννήθηκε στις 5 Αυγούστου 1844 στο Τσουγκούεφ και υπήρξε ο κορυφαίος εκπρόσωπος του ρωσικού ρεαλισμού. Σπούδασε στην Αυτοκρατορική Ακαδημία Τεχνών της Αγίας Πετρούπολης και διακρίθηκε για την εξαιρετική ικανότητά του να αποδίδει εκτός της φυσιογνωμίας και τον ψυχικό κόσμο των ανθρώπων που απεικόνιζε.

Ilya Repin, self portrait

Το έργο του εκτείνεται από ιστορικές σκηνές και κοινωνικά θέματα έως πορτρέτα προσωπικοτήτων των γραμμάτων και των τεχνών, με ιδιαίτερη έμφαση στη μουσική ζωή της εποχής του.

Η στενή σχέση του με τους καλλιτεχνικούς και πνευματικούς κύκλους της Ρωσίας τον έφερε κοντά σε σημαντικούς μουσικούς, όπως οι Μουσόργκσκυ, Ρουμπινστάι, Ρίμσκι-Κόρσακοφ, τους οποίους απαθανάτισε σε ορισμένα από τα σημαντικότερα πορτρέτα της ρωσικής τέχνης. Μέσα σε αυτό το δημιουργικό περιβάλλον γεννήθηκε και ο πίνακας "Οι Σλάβοι Συνθέτες", από τα πλέον εμβληματικά έργα του Ιλιά Ρέπιν, όπου η ζωγραφική συναντά τη μουσική, μετατρέποντας τον καμβά σε έναν συμβολικό τόπο συνάντησης των σημαντικότερων δημιουργών της σλαβικής μουσικής παράδοσης.

Δημιουργήθηκε ύστερα από παραγγελία του επιχειρηματία Αλεξάντρ Ποροχόβστσικοφ για τη διακόσμηση του ξενοδοχείου-εστιατορίου "Slavic Bazaar" στη Μόσχα, ενός χώρου που φιλοδοξούσε να αποτελέσει σημείο αναφοράς για τον σλαβικό πολιτισμό. Η παραγγελία δεν είχε αποκλειστικά διακοσμητικό χαρακτήρα· αντανακλούσε το πνεύμα της εποχής και υπηρετούσε το ιδεώδες της πολιτισμικής ενότητας των σλαβικών λαών, μια ιδέα που γνώριζε ιδιαίτερη άνθηση στους σλαβόφιλους κύκλους της Ρωσίας κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα.

Στο έργο αυτό ο Ρέπιν δημιουργεί μια ιδεατή σύναξη της σλαβικής μουσικής. Είκοσι δύο συνθέτες από τη Ρωσία, την Πολωνία και την Τσεχία συγκεντρώνονται σε έναν κοινό χώρο, παραμερίζοντας τα όρια του χρόνου και της ιστορίας. Πολλοί απ' αυτούς είχαν ήδη πεθάνει όταν ο πίνακας φιλοτεχνήθηκε και ουδέποτε θα μπορούσαν να βρεθούν μαζί. Ο ζωγράφος βασίστηκε σε παλαιότερα πορτρέτα για να αποδώσει με πιστότητα τα χαρακτηριστικά των εκλιπόντων, ενώ για τους εν ζωή μουσικούς εργάστηκε από το φυσικό, προσδίδοντας στις μορφές μια ιδιαίτερη αίσθηση ζωντάνιας και ψυχογραφικής αλήθειας.

Ilya Repin: "Slavic Composers", λεπτομέρεια
από αριστερά: Μπαλκίρεφ, κριτικός Οντοέφσκι, Γκλίνκα

Ανάμεσα στις μορφές που δεσπόζουν αναγνωρίζουμε τον Μιχαήλ Γκλίνκα, τον θεμελιωτή της ρωσικής εθνικής μουσικής σχολής, τον Μίλι Μπαλακίρεφ, ηγετική φυσιογνωμία της περίφημης "Ομάας των Πέντε" και τον Νικολάι Ρίμσκι-Κόρσακοφ, ο οποίος απεικονίζεται με τη στολή του αξιωματικού, υπενθυμίζοντας τη διττή του ιδιότητα ως ναυτικού και μουσουργού. Παρόντες είναι ακόμη οι αδελφοί Αντόν και Νικολάι Ρουμπινστάιν, ο Σμέτανα, ο Σοπέν και πολλοί ακόμη συνθέτες, οι οποίοι συνθέτουν ένα ιδεατό πάνθεον της σλαβικής μουσικής δημιουργίας.

Καθοριστική υπήρξε η συμβολή του μεγάλου κριτικού τέχνης και μουσικής Βλαντίμιρ Στάσοφ, ο οποίος υπήρξε ο πνευματικός εμπνευστής της σύνθεσης. Ο Στάσοφ πρότεινε το θέμα του έργου, συγκέντρωσε αυθεντικά πορτρέτα των αποθανόντων συνθετών και έφερε τον Ρέπιν σε επαφή με όσους βρίσκονταν ακόμη στη ζωή, ώστε οι προσωπογραφίες τους να αποδοθούν με τη μεγαλύτερη δυνατή ακρίβεια. Η συνεργασία αυτή προσέδωσε στον πίνακα όχι μόνο καλλιτεχνική αλλά και ιστορική εγκυρότητα.

Ilya Repin: "Slavic Composers", λεπτομέρεια
στο κέντρο ο Σμέτανα

Πέρα όμως από την αξία του ως συλλογικού πορτρέτου, το έργο αποκτά βαθύτερη σημασία ως εικαστική διατύπωση του ιδεώδους του πανσλαβισμού. Η συνύπαρξη δημιουργών διαφορετικών γενεών, εθνικοτήτων και ιστορικών περιόδων μέσα στον ίδιο χώρο δεν αποσκοπεί στην ιστορική πιστότητα, αλλά λειτουργεί ως συμβολική εικόνα μιας κοινής πολιτισμικής μνήμης και μιας ενιαίας μουσικής παράδοσης που υπερβαίνει τα σύνορα και τον χρόνο. Ο Ρέπιν μετατρέπει τη ζωγραφική σε μια σιωπηλή συμφωνία, όπου κάθε μορφή αποτελεί μια ξεχωριστή φωνή και όλες μαζί συγκροτούν ένα χορωδιακό εγκώμιο προς τη σλαβική μουσική δημιουργία.

Μετά το κλείσιμο του "Slavic Bazaar" ο πίνακας μεταφέρθηκε στο Κρατικό Ωδείο Τσαϊκόφσκι της Μόσχας, όπου εκτίθεται έως σήμερα στη Μεγάλη Αίθουσα Συναυλιών. 

Σήμερα, περισσότερο από ενάμιση αιώνα μετά τη δημιουργία του, ο πίνακας του Ρέπιν εξακολουθεί να θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα έργα της ρωσικής ρεαλιστικής ζωγραφικής, αλλά και ένα μοναδικό ιστορικό τεκμήριο της αντίληψης για τη σλαβική μουσική ταυτότητα στα τέλη του 19ου αιώνα, καθώς αποτυπώνει μια"ιδέα", την πίστη ότι η μουσική μπορεί να αποτελέσει κοινή γλώσσα, φορέα μνήμης και σύμβολο πολιτισμικής ενότητας.

Ilya Repin: "Slavic Composers", λεπτομέρεια
Αντον Ρουμπινστάιν

Σκέφτηκα να συνοδεύσω τον πίνακα του Ιλία Ρέπιν με τη σύνθεση "Σλάβικο Εμβατήριο-Slavonic March, έργο 31" του Τσαϊκόφσκυ.
Πρόκειται, κατά τη γνώμη μου, για τη μουσική σύνθεση που αποδίδει με τον πληρέστερο τρόπο το ιδεολογικό και αισθητικό περιεχόμενο του πίνακα, λειτουργώντας ως η ηχητική του προέκταση.

Παρότι ο πίνακας του Ρέπιν ολοκληρώθηκε το 1872, τέσσερα χρόνια πριν από τη σύνθεση του Τσαικόφσκυ το 1876, τα δύο έργα γεννήθηκαν μέσα στο ίδιο ιστορικό και πνευματικό κλίμα. Και τα δύο αντανακλούν το ιδεώδες του πανσλαβισμού, το οποίο διαμόρφωσε σημαντικό μέρος της ρωσικής καλλιτεχνικής και πνευματικής ζωής κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα.

Η σύνθεση του Τσαϊκόφσκυ γράφτηκε με αφορμή τον Σερβοτουρκικό Πόλεμο και εκφράζει τη συμπαράσταση της Ρωσίας προς τον σερβικό λαό. Ο συνθέτης αξιοποιεί αυθεντικές σερβικές λαϊκές μελωδίες, τις οποίες αντιπαραβάλλει με τον ρωσικό αυτοκρατορικό ύμνο δημιουργώντας μια συμφωνική αφήγηση που ξεκινά με δραματικό χαρακτήρα και καταλήγει σε μια θριαμβευτική αποθέωση της σλαβικής ενότητας. Η θεματική επεξεργασία, η συμφωνική ανάπτυξη και η ενορχηστρωτική λαμπρότητα μετατρέπουν το έργο σε ένα μουσικό σύμβολο κοινής ιστορικής μνήμης και πολιτισμικής αλληλεγγύης.

Με τον ίδιο ακριβώς τρόπο, ο Ρέπιν συγκεντρώνει τους Σλάβους συνθέτες σε έναν ιδεατό τόπο όπου συνυπάρχουν δημιουργοί διαφορετικών εποχών και εθνών. Όπως ο Τσαϊκόφσκυ συνενώνει διαφορετικές μουσικές παραδόσεις μέσα σε μία ενιαία συμφωνική μορφή, έτσι και ο Ρέπιν συνθέτει ένα εικαστικό πολυφωνικό σύνολο, στο οποίο κάθε μορφή αποτελεί μια ξεχωριστή φωνή της σλαβικής μουσικής κληρονομιάς. Η ζωγραφική και η μουσική υπηρετούν το ίδιο πολιτισμικό όραμα, τη συλλογική ταυτότητα, την ιστορική μνήμη και την ενότητα των σλαβικών λαών μέσα από τη δύναμη της τέχνης.

Ετσι, κατα κάποιο τρόπο, το "Σλάβικο Εμβατήριο"  μπορεί να θεωρηθεί  μουσική "μετάφραση" του πίνακα του Ρέπιν. Ό,τι εκφράζει ο ζωγράφος με τις μορφές, τις στάσεις και τη συμβολική συνύπαρξη των συνθετών, ο Τσαϊκόφσκυ το αποδίδει με τις μελωδίες, τις αρμονικές αντιθέσεις και τη συμφωνική δραματουργία, μεταφέροντας στον ακροατή το ίδιο αίσθημα εθνικής υπερηφάνειας, πολιτισμικής συνέχειας και πνευματικής ενότητας...

Tchaikovsky: "Slavonic March, Op. 31":

Ρέμπραντ: Η αισθητική της ζωγραφικής του στη συμφωνική μουσική...

Rembrandt Self-portrait

Ο Ρέμπραντ ένας από τους σημαντικότερους ζωγράφους και χαράκτες της ευρωπαϊκής τέχνης, γεννήθηκε σαν σήμερα, 15 Ιουλίου 1606 στο Λέιντεν της Ολλανδίας. 

Rembrandt Self-portrait

Υπήρξε κορυφαία μορφή της Ολλανδικής Χρυσής Εποχής και διακρίθηκε για την εξαιρετική δεξιοτεχνία του στην προσωπογραφία, τις βιβλικές και ιστορικές συνθέσεις, τα τοπία και κυρίως για τη μοναδική χρήση φωτός και σκιάς η οποία επηρέασε καθοριστικά την εξέλιξη της δυτικής ζωγραφικής. Το έργο του, βαθιά ανθρωποκεντρικό και ψυχογραφικό, συνεχίζει μέχρι σήμερα να αποτελεί αντικείμενο μελέτης και πηγή έμπνευσης για καλλιτέχνες διαφορετικών τεχνών.

Η συμπλήρωση 300 χρόνων από τη γέννησή του, το 1906, αποτέλεσε σημαντικό πολιτιστικό γεγονός για την Ολλανδία. Στο πλαίσιο των εορταστικών εκδηλώσεων που οργανώθηκαν προς τιμήν του μεγάλου ζωγράφου πραγματοποιήθηκαν εκθέσεις, διαλέξεις και καλλιτεχνικές εκδηλώσεις, ανάμεσα στις οποίες ξεχωρίζει η πρώτη παρουσίαση της Συμφωνίας αρ. 3 "Rembrandt" του Cornelis Dopper, ενός έργου που επιχείρησε να μεταφέρει στη συμφωνική μουσική την αισθητική και την πνευματική ατμόσφαιρα της ζωγραφικής του Ρέμπραντ.

O συνθέτης, Cornelis Dopper

Αν και η συμφωνία δεν γράφτηκε σαν επίσημη επετειακή παραγγελία για τον εορτασμό της 300ής γενέθλιας επετείου του Ρέμπραντ, η παρουσίασή της στο πλαίσιο των επετειακών εκδηλώσεων τής προσέδωσε ιδιαίτερο συμβολικό χαρακτήρα και συνέβαλε στη θερμή υποδοχή της από το κοινό και τους κριτικούς.

Ο Cornelis Dopper, συνθέτης και αρχιμουσικός με σημαντική παρουσία στη μουσική ζωή της Ολλανδίας, δεν επιδίωξε να αποδώσει μουσικά κάποιον συγκεκριμένο πίνακα του Ρέμπραντ, αλλά να μεταφέρει τη βαθύτερη καλλιτεχνική ατμόσφαιρα που χαρακτηρίζει το έργο του. Η συμφωνία επιχειρεί να εκφράσει στοιχεία που συνδέονται με τη ρεμπραντική αισθητική, όπως το ολλανδικό τοπίο, η σιωπηλή εσωτερικότητα, η δραματική ένταση και κυρίως το χαρακτηριστικό παιχνίδι φωτός και σκιάς. Μ' αυτόν τον τρόπο, το έργο λειτουργεί σαν ελεύθερη καλλιτεχνική απόδοση της πνευματικής και εκφραστικής ουσίας της ζωγραφικής του Ρέμπραντ.

Rembrandt Self-portrait

Από μουσικολογική άποψη, η Συμφωνία αρ. 3 "Rembrandt" δεν ανήκει στην αυστηρά προγραμματική μουσική. Αντίθετα, ο Dopper αναζητά μια βαθύτερη αντιστοιχία ανάμεσα στις εκφραστικές δυνατότητες της ζωγραφικής και της μουσικής.
Όπως ο Ρέμπραντ χρησιμοποιεί το φως για να αναδείξει την ανθρώπινη μορφή και το συναίσθημα, έτσι και ο συνθέτης αξιοποιεί τον ορχηστρικό χρωματισμό, τις δυναμικές αντιθέσεις και τη σταδιακή ανάπτυξη των μουσικών ιδεών, δημιουργώντας ηχητικά ισοδύναμα της φωτοσκίασης και της δραματικής έντασης που χαρακτηρίζουν τους πίνακες του ζωγράφου.

Η συμφωνία αποτελείται από τέσσερα μέρη:
Adagio ma non troppo - Allegro con brio, Andante, Allegro και Allegro, ενώ το μουσικό της ύφος κινείται στον χώρο του ύστερου ρομαντισμού, φανερώνοντας επιρροές από τη συμφωνική παράδοση των Μπραμς, Μπρούκνερ και Ρ. Στράους.

Η πλούσια ενορχήστρωση, χαρακτηριστική της ύστερο-ρομαντικής αισθητικής, προσφέρει στο συνθέτη τη δυνατότητα να δημιουργήσει εκτεταμένες ηχητικές επιφάνειες, έντονες δυναμικές κορυφώσεις και λεπτές χρωματικές διαβαθμίσεις. Οι συνεχείς εναλλαγές ανάμεσα σε πυκνές και διαφανείς υφές, καθώς και ανάμεσα σε σκοτεινά και φωτεινά ηχοχρώματα, μπορούν να θεωρηθούν το μουσικό αντίστοιχο της τεχνικής της φωτοσκίασης που αποτελεί το κατεξοχήν γνώρισμα της ζωγραφικής του Ρέμπραντ.

Η σημασία της Συμφωνίας "Rembrandt" έγκειται κυρίως στη δημιουργική γεφύρωση της ζωγραφικής και της μουσικής. Το έργο αποτελεί ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον παράδειγμα διακαλλιτεχνικού διαλόγου, όπου η συμφωνική μουσική επιχειρεί να μετασχηματίσει σε ήχο τις αισθητικές αρχές μιας από τις σημαντικότερες μορφές της ευρωπαϊκής ζωγραφικής...

Cornelis Dopper: "Symphony N.3, Rembrandt":

"Christina's World" : από τον καμβά του Andrew Wyeth στη λογοτεχνία και τη μουσική...

 

Andrew Wyeth: "Christina's World"

Ο Andrew Wyeth υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους Αμερικανούς ζωγράφους του ρεαλισμού και από τις πιο εμβληματικές μορφές της αμερικανικής τέχνης στα μέσα του 20ού αιώνα.

Ο ζωγράφος

Γεννημένος σε καλλιτεχνική οικογένεια στην Πενσυλβάνια σαν σήμερα 12 Ιουλίου 1917, ανέπτυξε από νωρίς το ταλέντο του στη ζωγραφική και απέκτησε ευρεία αναγνώριση, παρουσιάζοντας έργα του ακόμη και στον Λευκό Οίκο. Το ιδιαίτερο ύφος του συνδυάζει σχεδόν φωτογραφική ακρίβεια με μια μελαγχολική, σχεδόν μαγική ατμόσφαιρα.

Η θεματολογία του Άντριου Γουάιεθ επικεντρώνεται κυρίως στην τοπιογραφία και στις ανθρώπινες μορφές του άμεσου περιβάλλοντός του, αντλώντας έμπνευση από την ιδιαίτερη πατρίδα του, Πενσυλβάνια, και το εξοχικό του σπίτι στο Μέιν. Ο ίδιος συνήθιζε να λέει πως ζωγράφιζε τη ζωή του, αποτυπώνοντας στους καμβάδες του την ανθρώπινη ψυχή και την ένταση της καθημερινότητας με λεπτομέρεια και συναισθηματικό βάθος.

Το πιο διάσημο έργο του είναι "Ο Κόσμος της Χριστίνας - Christina's World", εμπνευσμένος από την Άννα Χριστίνα Όλσον, ένα κορίτσι με νευρομυϊκή πάθηση που ζούσε στο Μέιν. Παρά τις δυσκολίες κινητικότητας, η Χριστίνα αρνούνταν να χρησιμοποιήσει αναπηρικό αμαξίδιο και κινούνταν με τα χέρια της, απολαμβάνοντας τη φύση και την εξοχή με θάρρος και πείσμα. 
Στον πίνακα, φαίνεται να κοιτάζει ένα αγροτόσπιτο στο ύψωμα του λόφου, ενώ σέρνεται μέσα στο αχανές ηλιοκαμένο χωράφι. Με την πρώτη ματιά μοιάζει με γυναίκα που απολαμβάνει τη μοναξιά της στη ύπαιθρο, αλλά η ιστορία της αποκαλύπτει τη δύναμη, την αποφασιστικότητα και την αδάμαστη θέλησή της. Το έργο αποτυπώνει ένα ψυχολογικό τοπίο, αναδεικνύοντας την αντίσταση του ανθρώπινου πνεύματος απέναντι στις δυσκολίες.

Ο ζωγράφος με τη Χριστίνα και τον αδερφό της

Από τον πίνακα αυτό, η συγγραφέας Christina Baker Kline εμπνεύστηκε το μυθιστόρημά της "A Piece of the World", στο οποίο μεταφέρει τη συνάντηση της Χριστίνας Όλσον με τον ζωγράφο, δίνοντάς της φωνή και ζωή πέρα από το καμβά. 
Μέσα από τα λόγια της, η Χριστίνα εκφράζει την αλήθεια της ψυχής της:

"Μου είπε ότι φοβόταν να μου δείξει τον πίνακα. Νομίζε ότι δεν θα μου άρεσε ο τρόπος που με απεικόνισε, να σέρνομαι στο χωράφι, τα δάχτυλα να σφίγγουν το χώμα, τα πόδια μου να είναι στραμμένα πίσω...το άνυδρο τοπίο από αγριόχορτα και λειχήνες. Εκείνο το ερειπωμένο σπίτι στον λόφο, που υψώνεται σαν ένα μυστικό που δεν μένει κρυφό…[...]
Μα εκεί είμαι εγώ, η Χριστίνα, με τα απλά μου "θέλω". Να γέρνω το πρόσωπό μου προς τον ήλιο και να νιώθω τη ζεστασιά του, να αγκαλιάζω τη γη με τα δάχτυλά μου, να φεύγω και να επιστρέφω στο σπίτι όπου γεννήθηκα… Και πάνω απ’ όλα -αυτό που επιθυμώ περισσότερο- κάτι που θέλουμε όλοι: να γίνω αποδεκτή, να με καταλάβουν, να με αντιληφθούν".

Η επιθυμία της γυναίκας -να γίνει αποδεκτή- υπερβαίνει την προσωπική της ιστορία και μας θυμίζει, ότι η πραγματική ένταξη δεν αφορά μόνο την πρόσβαση, αλλά κυρίως το σεβασμό, την κατανόηση και την αναγνώριση της αξίας κάθε ανθρώπου.

Χριστίνα Όλσον

Ο πίνακας του Άντριου Γουάιεθ έχει εμπνεύσει πολλούς συνθέτες. Για τις προσεγγίσεις των George Crumb και Kenneth Fuchs έχω αναφερθεί στο παρελθόν.
Σήμερα, θα εστιάσουμε στον τρόπο με τον οποίο η Jennifer Higdon, μια πολλά υποσχόμενη εκπρόσωπος της σύγχρονης κλασικής μουσικής, αποτυπώνει και αναδεικνύει την εικόνα και τα νοήματα του πίνακα.

Γεννημένη σε οικογένεια εικαστικών, η Higdon έχει από νωρίς γοητευθεί από την οπτική τέχνη, κάτι που αντανακλάται στη σύνθεσή της "American Canvas", η οποία της παραγγέλθηκε από το σύνολο Dolce Suono Ensemble. Πρόκειται για μια πρωτοποριακή, προγραμματικού ύφους σύνθεση για φλάουτο, τσέλο και πιάνο, η οποία αποτελεί μουσική έκφραση της τέχνης τριών Αμερικανών ζωγράφων: της O’Keeffe, του Jackson Pollock και του Andrew Wyeth.

Η ίδια η Higdon έχει δηλώσει για τον Γουάιεθ: 
"Βρίσκω όλα όσα έχει ζωγραφίσει απίστευτα. Επισκέφθηκα το στούντιό του στο Brandywine και ξεναγήθηκα. Ήταν συναρπαστικό να βλέπω πού εργαζόταν, να κοιτάζω το πάτωμα, τις σανίδες, τα ξεραμένα χρώματα τριγύρω..."

To σπίτι των Όλσον στο Μέιν

Το τρίτο μέρος της σύνθεσης "American Canvas" της Jennifer Higdon είναι εμπνευσμένο από τον πίνακα "Christina’s World" του Άντριου Γουάιεθ και μεταφέρει σε ήχο τόσο την οπτική όσο και την ψυχολογική του διάσταση. Η συνθέτρια έχει αναφέρει ότι χρειάστηκε περισσότερο χρόνο για να το ολοκληρώσει, καθώς τη απασχολούσε η σχολαστικότητα του ζωγράφου και ο χρόνος που εκείνος αφιέρωνε στη δημιουργία των έργων του. Φανταζόταν τον Γουάιεθ να εργάζεται πινελιά-πινελιά, αποδίδοντας μικροσκοπικές λεπτομέρειες -κάθε φύλλο, κάθε λεπτό ίχνος στο γρασίδι- και αυτήν ακριβώς την αίσθηση της λεπτομέρειας επιδίωξε να αντικατοπτρίσει στη μουσική της.
Οι λεπτές φράσεις του φλάουτου αποδίδουν την ευαισθησία του θέματος, το τσέλο υπογραμμίζει τη δύναμη και τη θέληση της Χριστίνας, ενώ το πιάνο σχηματίζει το ηχητικό τοπίο της φύσης. Μέσα από σχολαστικά επαναλαμβανόμενα μοτίβα και αργή ανάπτυξη, η μουσική αναπαριστά τις μικρές λεπτομέρειες του καμβά, μετατρέποντας τον ήχο σε έναν ζωντανό καθρέφτη του πίνακα, όπου η ψυχή της Χριστίνας γίνεται αισθητή στον ακροατή.

Jennifer Higdon: "American Canvas, N.3 Andrew Wyeth":