Ρέμπραντ: Η αισθητική της ζωγραφικής του στη συμφωνική μουσική...

Rembrandt Self-portrait

Ο Ρέμπραντ ένας από τους σημαντικότερους ζωγράφους και χαράκτες της ευρωπαϊκής τέχνης, γεννήθηκε σαν σήμερα, 15 Ιουλίου 1606 στο Λέιντεν της Ολλανδίας. 

Rembrandt Self-portrait

Υπήρξε κορυφαία μορφή της Ολλανδικής Χρυσής Εποχής και διακρίθηκε για την εξαιρετική δεξιοτεχνία του στην προσωπογραφία, τις βιβλικές και ιστορικές συνθέσεις, τα τοπία και κυρίως για τη μοναδική χρήση φωτός και σκιάς η οποία επηρέασε καθοριστικά την εξέλιξη της δυτικής ζωγραφικής. Το έργο του, βαθιά ανθρωποκεντρικό και ψυχογραφικό, συνεχίζει μέχρι σήμερα να αποτελεί αντικείμενο μελέτης και πηγή έμπνευσης για καλλιτέχνες διαφορετικών τεχνών.

Η συμπλήρωση 300 χρόνων από τη γέννησή του, το 1906, αποτέλεσε σημαντικό πολιτιστικό γεγονός για την Ολλανδία. Στο πλαίσιο των εορταστικών εκδηλώσεων που οργανώθηκαν προς τιμήν του μεγάλου ζωγράφου πραγματοποιήθηκαν εκθέσεις, διαλέξεις και καλλιτεχνικές εκδηλώσεις, ανάμεσα στις οποίες ξεχωρίζει η πρώτη παρουσίαση της Συμφωνίας αρ. 3 "Rembrandt" του Cornelis Dopper, ενός έργου που επιχείρησε να μεταφέρει στη συμφωνική μουσική την αισθητική και την πνευματική ατμόσφαιρα της ζωγραφικής του Ρέμπραντ.

O συνθέτης, Cornelis Dopper

Αν και η συμφωνία δεν γράφτηκε σαν επίσημη επετειακή παραγγελία για τον εορτασμό της 300ής γενέθλιας επετείου του Ρέμπραντ, η παρουσίασή της στο πλαίσιο των επετειακών εκδηλώσεων τής προσέδωσε ιδιαίτερο συμβολικό χαρακτήρα και συνέβαλε στη θερμή υποδοχή της από το κοινό και τους κριτικούς.

Ο Cornelis Dopper, συνθέτης και αρχιμουσικός με σημαντική παρουσία στη μουσική ζωή της Ολλανδίας, δεν επιδίωξε να αποδώσει μουσικά κάποιον συγκεκριμένο πίνακα του Ρέμπραντ, αλλά να μεταφέρει τη βαθύτερη καλλιτεχνική ατμόσφαιρα που χαρακτηρίζει το έργο του. Η συμφωνία επιχειρεί να εκφράσει στοιχεία που συνδέονται με τη ρεμπραντική αισθητική, όπως το ολλανδικό τοπίο, η σιωπηλή εσωτερικότητα, η δραματική ένταση και κυρίως το χαρακτηριστικό παιχνίδι φωτός και σκιάς. Μ' αυτόν τον τρόπο, το έργο λειτουργεί σαν ελεύθερη καλλιτεχνική απόδοση της πνευματικής και εκφραστικής ουσίας της ζωγραφικής του Ρέμπραντ.

Rembrandt Self-portrait

Από μουσικολογική άποψη, η Συμφωνία αρ. 3 "Rembrandt" δεν ανήκει στην αυστηρά προγραμματική μουσική. Αντίθετα, ο Dopper αναζητά μια βαθύτερη αντιστοιχία ανάμεσα στις εκφραστικές δυνατότητες της ζωγραφικής και της μουσικής.
Όπως ο Ρέμπραντ χρησιμοποιεί το φως για να αναδείξει την ανθρώπινη μορφή και το συναίσθημα, έτσι και ο συνθέτης αξιοποιεί τον ορχηστρικό χρωματισμό, τις δυναμικές αντιθέσεις και τη σταδιακή ανάπτυξη των μουσικών ιδεών, δημιουργώντας ηχητικά ισοδύναμα της φωτοσκίασης και της δραματικής έντασης που χαρακτηρίζουν τους πίνακες του ζωγράφου.

Η συμφωνία αποτελείται από τέσσερα μέρη:
Adagio ma non troppo - Allegro con brio, Andante, Allegro και Allegro, ενώ το μουσικό της ύφος κινείται στον χώρο του ύστερου ρομαντισμού, φανερώνοντας επιρροές από τη συμφωνική παράδοση των Μπραμς, Μπρούκνερ και Ρ. Στράους.

Η πλούσια ενορχήστρωση, χαρακτηριστική της ύστερο-ρομαντικής αισθητικής, προσφέρει στο συνθέτη τη δυνατότητα να δημιουργήσει εκτεταμένες ηχητικές επιφάνειες, έντονες δυναμικές κορυφώσεις και λεπτές χρωματικές διαβαθμίσεις. Οι συνεχείς εναλλαγές ανάμεσα σε πυκνές και διαφανείς υφές, καθώς και ανάμεσα σε σκοτεινά και φωτεινά ηχοχρώματα, μπορούν να θεωρηθούν το μουσικό αντίστοιχο της τεχνικής της φωτοσκίασης που αποτελεί το κατεξοχήν γνώρισμα της ζωγραφικής του Ρέμπραντ.

Η σημασία της Συμφωνίας "Rembrandt" έγκειται κυρίως στη δημιουργική γεφύρωση της ζωγραφικής και της μουσικής. Το έργο αποτελεί ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον παράδειγμα διακαλλιτεχνικού διαλόγου, όπου η συμφωνική μουσική επιχειρεί να μετασχηματίσει σε ήχο τις αισθητικές αρχές μιας από τις σημαντικότερες μορφές της ευρωπαϊκής ζωγραφικής...

Cornelis Dopper: "Symphony N.3, Rembrandt":

"Christina's World" : από τον καμβά του Andrew Wyeth στη λογοτεχνία και τη μουσική...

 

Andrew Wyeth: "Christina's World"

Ο Andrew Wyeth υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους Αμερικανούς ζωγράφους του ρεαλισμού και από τις πιο εμβληματικές μορφές της αμερικανικής τέχνης στα μέσα του 20ού αιώνα.

Ο ζωγράφος

Γεννημένος σε καλλιτεχνική οικογένεια στην Πενσυλβάνια σαν σήμερα 12 Ιουλίου 1917, ανέπτυξε από νωρίς το ταλέντο του στη ζωγραφική και απέκτησε ευρεία αναγνώριση, παρουσιάζοντας έργα του ακόμη και στον Λευκό Οίκο. Το ιδιαίτερο ύφος του συνδυάζει σχεδόν φωτογραφική ακρίβεια με μια μελαγχολική, σχεδόν μαγική ατμόσφαιρα.

Η θεματολογία του Άντριου Γουάιεθ επικεντρώνεται κυρίως στην τοπιογραφία και στις ανθρώπινες μορφές του άμεσου περιβάλλοντός του, αντλώντας έμπνευση από την ιδιαίτερη πατρίδα του, Πενσυλβάνια, και το εξοχικό του σπίτι στο Μέιν. Ο ίδιος συνήθιζε να λέει πως ζωγράφιζε τη ζωή του, αποτυπώνοντας στους καμβάδες του την ανθρώπινη ψυχή και την ένταση της καθημερινότητας με λεπτομέρεια και συναισθηματικό βάθος.

Το πιο διάσημο έργο του είναι "Ο Κόσμος της Χριστίνας - Christina's World", εμπνευσμένος από την Άννα Χριστίνα Όλσον, ένα κορίτσι με νευρομυϊκή πάθηση που ζούσε στο Μέιν. Παρά τις δυσκολίες κινητικότητας, η Χριστίνα αρνούνταν να χρησιμοποιήσει αναπηρικό αμαξίδιο και κινούνταν με τα χέρια της, απολαμβάνοντας τη φύση και την εξοχή με θάρρος και πείσμα. 
Στον πίνακα, φαίνεται να κοιτάζει ένα αγροτόσπιτο στο ύψωμα του λόφου, ενώ σέρνεται μέσα στο αχανές ηλιοκαμένο χωράφι. Με την πρώτη ματιά μοιάζει με γυναίκα που απολαμβάνει τη μοναξιά της στη ύπαιθρο, αλλά η ιστορία της αποκαλύπτει τη δύναμη, την αποφασιστικότητα και την αδάμαστη θέλησή της. Το έργο αποτυπώνει ένα ψυχολογικό τοπίο, αναδεικνύοντας την αντίσταση του ανθρώπινου πνεύματος απέναντι στις δυσκολίες.

Ο ζωγράφος με τη Χριστίνα και τον αδερφό της

Από τον πίνακα αυτό, η συγγραφέας Christina Baker Kline εμπνεύστηκε το μυθιστόρημά της "A Piece of the World", στο οποίο μεταφέρει τη συνάντηση της Χριστίνας Όλσον με τον ζωγράφο, δίνοντάς της φωνή και ζωή πέρα από το καμβά. 
Μέσα από τα λόγια της, η Χριστίνα εκφράζει την αλήθεια της ψυχής της:

"Μου είπε ότι φοβόταν να μου δείξει τον πίνακα. Νομίζε ότι δεν θα μου άρεσε ο τρόπος που με απεικόνισε, να σέρνομαι στο χωράφι, τα δάχτυλα να σφίγγουν το χώμα, τα πόδια μου να είναι στραμμένα πίσω...το άνυδρο τοπίο από αγριόχορτα και λειχήνες. Εκείνο το ερειπωμένο σπίτι στον λόφο, που υψώνεται σαν ένα μυστικό που δεν μένει κρυφό…[...]
Μα εκεί είμαι εγώ, η Χριστίνα, με τα απλά μου "θέλω". Να γέρνω το πρόσωπό μου προς τον ήλιο και να νιώθω τη ζεστασιά του, να αγκαλιάζω τη γη με τα δάχτυλά μου, να φεύγω και να επιστρέφω στο σπίτι όπου γεννήθηκα… Και πάνω απ’ όλα -αυτό που επιθυμώ περισσότερο- κάτι που θέλουμε όλοι: να γίνω αποδεκτή, να με καταλάβουν, να με αντιληφθούν".

Η επιθυμία της γυναίκας -να γίνει αποδεκτή- υπερβαίνει την προσωπική της ιστορία και μας θυμίζει, ότι η πραγματική ένταξη δεν αφορά μόνο την πρόσβαση, αλλά κυρίως το σεβασμό, την κατανόηση και την αναγνώριση της αξίας κάθε ανθρώπου.

Χριστίνα Όλσον

Ο πίνακας του Άντριου Γουάιεθ έχει εμπνεύσει πολλούς συνθέτες. Για τις προσεγγίσεις των George Crumb και Kenneth Fuchs έχω αναφερθεί στο παρελθόν.
Σήμερα, θα εστιάσουμε στον τρόπο με τον οποίο η Jennifer Higdon, μια πολλά υποσχόμενη εκπρόσωπος της σύγχρονης κλασικής μουσικής, αποτυπώνει και αναδεικνύει την εικόνα και τα νοήματα του πίνακα.

Γεννημένη σε οικογένεια εικαστικών, η Higdon έχει από νωρίς γοητευθεί από την οπτική τέχνη, κάτι που αντανακλάται στη σύνθεσή της "American Canvas", η οποία της παραγγέλθηκε από το σύνολο Dolce Suono Ensemble. Πρόκειται για μια πρωτοποριακή, προγραμματικού ύφους σύνθεση για φλάουτο, τσέλο και πιάνο, η οποία αποτελεί μουσική έκφραση της τέχνης τριών Αμερικανών ζωγράφων: της O’Keeffe, του Jackson Pollock και του Andrew Wyeth.

Η ίδια η Higdon έχει δηλώσει για τον Γουάιεθ: 
"Βρίσκω όλα όσα έχει ζωγραφίσει απίστευτα. Επισκέφθηκα το στούντιό του στο Brandywine και ξεναγήθηκα. Ήταν συναρπαστικό να βλέπω πού εργαζόταν, να κοιτάζω το πάτωμα, τις σανίδες, τα ξεραμένα χρώματα τριγύρω..."

To σπίτι των Όλσον στο Μέιν

Το τρίτο μέρος της σύνθεσης "American Canvas" της Jennifer Higdon είναι εμπνευσμένο από τον πίνακα "Christina’s World" του Άντριου Γουάιεθ και μεταφέρει σε ήχο τόσο την οπτική όσο και την ψυχολογική του διάσταση. Η συνθέτρια έχει αναφέρει ότι χρειάστηκε περισσότερο χρόνο για να το ολοκληρώσει, καθώς τη απασχολούσε η σχολαστικότητα του ζωγράφου και ο χρόνος που εκείνος αφιέρωνε στη δημιουργία των έργων του. Φανταζόταν τον Γουάιεθ να εργάζεται πινελιά-πινελιά, αποδίδοντας μικροσκοπικές λεπτομέρειες -κάθε φύλλο, κάθε λεπτό ίχνος στο γρασίδι- και αυτήν ακριβώς την αίσθηση της λεπτομέρειας επιδίωξε να αντικατοπτρίσει στη μουσική της.
Οι λεπτές φράσεις του φλάουτου αποδίδουν την ευαισθησία του θέματος, το τσέλο υπογραμμίζει τη δύναμη και τη θέληση της Χριστίνας, ενώ το πιάνο σχηματίζει το ηχητικό τοπίο της φύσης. Μέσα από σχολαστικά επαναλαμβανόμενα μοτίβα και αργή ανάπτυξη, η μουσική αναπαριστά τις μικρές λεπτομέρειες του καμβά, μετατρέποντας τον ήχο σε έναν ζωντανό καθρέφτη του πίνακα, όπου η ψυχή της Χριστίνας γίνεται αισθητή στον ακροατή.

Jennifer Higdon: "American Canvas, N.3 Andrew Wyeth":

Ο Έσερ και η λατρεία στη μουσική του Μπαχ ...

 

O Escher παίζει τσέλο(αριστερά)
(escherinhetpaleis)

Ο Maurits Cornelis Escher γεννήθηκε στις 17 Ιουνίου 1898 στο Λέουαρντεν της Ολλανδίας. Το έργο του χαρακτηρίζεται από μαθηματική ακρίβεια, οπτικές ψευδαισθήσεις και αέναες εξερευνήσεις της πραγματικότητας και του χώρου. Τα περίφημα σχέδιά του, με ασυνήθιστες προοπτικές και μεταμορφώσεις, συνδυάζουν τέχνη και μαθηματική σκέψη, δημιουργώντας εικόνες που προκαλούν δέος και στοχασμό στον θεατή.

Sint-Bavo, όργανο

Από μικρός αγαπούσε την ποίηση και τη φωτογραφία και μεγάλωσε διαβάζοντας μυθιστορήματα των ρώσων συγγραφέων, Πούσκιν, Ντοστογιέφσκυ και Γκόγκολ, καθώς και τις φανταστικές ιστορίες του Πόε. Ήταν μεγάλος θαυμαστής του θεάτρου και της μουσικής. 'Επαιζε βιολί σε ένα κουαρτέτο εγχόρδων και ενθουσιαζόταν με τις συναυλίες εκκλησιαστικού οργάνου.

Σε ηλικία 22 ετών, ενώ διέμενε στο Χάαρλεμ, η εμπειρία της μουσικής στο όργανο της εκκλησίας του Αγ. Βαρθολομαίου(Sint-Bavo) τον συγκλόνισε βαθιά.
Σε επιστολή προς φίλο του περιγράφει εκστατικά τη στιγμή σε γ΄πρόσωπο:
"...η θύελλα του ήχου των σωλήνων τον έκανε να νιώσει ότι ο ίδιος και οι κίονες της εκκλησίας τεντώθηκαν κάτω από την ένταση του ήχου. Ενιωσε τη σύνδεσή του με τη Μητέρα Γη, ενώ το σώμα του σχεδόν εκτοξεύτηκε ανάμεσα στις λικνιζόμενες κολόνες..."

Παρά το γεγονός ότι ο Έσερ δεν ήταν θρησκευόμενο άτομο, η εμπειρία αυτή δείχνει την πλήρη ταύτισή του με την εκστατική δύναμη της μουσικής.

Η αγάπη του για την τέχνη των ήχων ενσωματώθηκε στην οπτική του γλώσσα, καθιστώντας τον έναν από τους πιο αναγνωρίσιμους και επιδραστικούς καλλιτέχνες του 20ού αιώνα.

Ο Έσερ ήταν επίσης ενθουσιώδης θαμώνας συναυλιών. Τα ημερολόγιά του είναι γεμάτα με σημειώσεις σημαντικών παραστάσεων, κυρίως έργων του Γ.Σ.Μπαχ. 

"Μερικές φορές, όταν ο οργανίστας παίζει μια από τις φούγκες του Μπαχ, ο κόσμος χάνεται, οι άνθρωποι παύουν να υπάρχουν, η εκκλησία έχει καταρρεύσει και δεν έχει απομείνει τίποτα άλλο παρά ήχος. Καμία μουσική δεν με συγκινεί τόσο πολύ", εκμυστηρρεύτηκε κάποτε...

Όταν δούλευε δε, συνήθιζε να σφυρίζει πρελούδια και φούγκες του Μπαχ.

Ο ίδιος διέκρινε ομοιότητες μεταξύ της μουσικής του κάντορα και των δικών του μοτίβων. Παρομοίαζε παραδείγματος χάριν, έναν κανόνα, όπου όλα βασίζονται σε ένα μόνο μοτίβο, που επαναλαμβάνεται πανομοιότυπα, αντίστροφα ή σε διαφορετική κλίμακα και παίζονται ταυτόχρονα με το δικό του μοτίβο, όπου όλα περιστρέφονται γύρω από ένα ενιαίο κλειστό περίγραμμα.

Το 1936, μάλιστα, προσπάθησε να μετατρέψει το "Πρελούδιο σε Ντο" του Μπαχ σε κινούμενες εικόνες, δημιουργώντας μια "Γραφική αναπαράσταση της μουσικής σε δύο διαστάσεις", όπου ξεφυλλίζοντας τις σελίδες γρήγορα, οι φιγούρες φαίνονται να κινούνται, όπως αν η μουσική αποκτούσε εικόνα.

Bach: "Prelude in C, BWV 846":

Όλη η ζωή του Έσερ ήταν συνδεδεμένη με τον Μπαχ, καθώς οι ομοιότητες στο έργο τους είναι εμφανείς....η συστηματική προσέγγιση, ο ρυθμός, η επανάληψη, η συμμετρία...
Από τις αγαπημένες του εμβληματικές συνθέσεις του Μπαχ ήταν επίσης τα "Πάθη κατά Ματθαίον".
 Το 1938 σκάλισε μια ξυλογραφία για το εξώφυλλο του προγράμματος συναυλίας των Παθών που θα δίνονταν στο Νάαρντεν. Στο σχέδιό του, ο Σταυρός του Ιησού διασχίζει το πλαίσιο διαγώνια, ενώ μεριμνά ώστε το γράμμα "Ο" από τη λέξη "PASSION-Πάθος" να περιβάλλει το σκυμμένο κεφάλι Του, σαν φωτοστέφανο ή το ακάνθινο στεφάνι.

Με αυτήν την αδιάλειπτη σύνδεση μουσικής και οπτικής τέχνης, ο Έσερ έθεσε τις βάσεις για ένα μοναδικό σύμπαν γραφικής μαγείας, όπου η τέχνη και η μαθηματική σκέψη συναντώνται σε ένα αέναο παιχνίδι μορφής και αντίληψης.

Bach: "St. Matthew Passion BWV 244"

Πεντηκοστή: από τον Ελ Γκρέκο στον Βάγκνερ, ένα όραμα φωτός...

 

"Πεντηκοστή, El Greco

Η Πεντηκοστή, κορυφαία στιγμή της χριστιανικής εμπειρίας, δεν αποτελεί απλό ιστορικό γεγονός, αλλά μυσταγωγική αποκάλυψη. Είναι η στιγμή κατά την οποία το Άγιο Πνεύμα κατέρχεται στον κόσμο και μεταμορφώνει τη σιωπή σε λόγο, τον φόβο σε πίστη και την ανθρώπινη κοινότητα σε ζωντανό σώμα πνευματικής ενότητας. Είναι το κατεξοχήν γεγονός της εσωτερικής φλόγας, όπου το θείο γίνεται φως που εισέρχεται στον άνθρωπο και τον διαπερνά.
Μέσα σε αυτή τη θεολογική και συμβολική ένταση, η σκηνή της Πεντηκοστής όπως την αποδίδει ο Ελ Γκρέκο μετατρέπεται σε όραμα υπερβατικό. Οι μορφές δεν στέκονται ακίνητες. Πάλλονται μέσα σε μια εσωτερική ένταση, σαν να αφουγκράζονται τη στιγμή της θείας επιφοίτησης.

Στο ανώτερο σημείο δεσπόζει το περιστέρι, σύμβολο του Αγίου Πνεύματος, με ανοιχτά φτερά και εκτυφλωτικό φως που ακτινοβολεί προς τα κάτω, αγγίζοντας τις μορφές. Η ακτινοβολία αυτή λειτουργεί σαν ορατή απόδοση της θείας παρουσίας και της πνευματικής ένωσης των πιστών.
Στο κέντρο της σύνθεσης βρίσκεται η Παναγία, ντυμένη με τα χαρακτηριστικά κόκκινα και μπλε ενδύματα, περιβαλλόμενη από τους Αποστόλους. Η τοποθέτησή της στο μέσο υπογραμμίζει τον ρόλο της σαν πνευματικού άξονα της σκηνής. 
Στο κάτω μέρος του πίνακα, δύο μορφές σε πρώτο πλάνο, υψώνουν τα χέρια τους και στρέφουν το βλέμμα προς τα πάνω, εκφράζοντας δέος και προσμονή. Ανάμεσα στους Αποστόλους, ο ίδιος ο καλλιτέχνης φαίνεται να έχει ενσωματώσει τον εαυτό του...Μια μορφή με λευκή γενειάδα, απορροφημένη σε εσωτερική περισυλλογή, που δεν κοιτά το θαύμα αλλά μοιάζει να το στοχάζεται.

Ο Ελ Γκρέκο δημιουργεί μια δυναμική και ζωντανή σύνθεση, όπου κάθε μορφή αντιδρά διαφορετικά. Άλλοι υψώνουν τα χέρια, άλλοι στρέφουν το βλέμμα, άλλοι βυθίζονται σε εσωτερική έκσταση. Μέσα από επιμήκεις μορφές, έντονες κινήσεις και δραματικό φωτισμό, αποδίδεται το θαυματουργό γεγονός της Πεντηκοστής, αλλά και η εσωτερική εμπειρία της θείας παρουσίας.
Έτσι, ο πίνακας μετατρέπεται σε μια ισχυρή έκφραση πνευματικότητας, όπου το θείο φως φωτίζει το χώρο, αλλά συγχρόνως διαπερνά τις ψυχές των παρευρισκομένων.

Από το θαύμα της Πεντηκοστής είναι εμπνευσμένη η σύνθεση του Ρίχαρντ Βάγκνερ "Das Liebesmahl der Apostel", μια ασυνήθιστη δημιουργία μέσα στο συνολικό έργο του συνθέτη. Πρόκειται για ένα χορωδιακό και ορχηστρικό έργο μεγάλης κλίμακας, γραμμένο για τεράστιες ανδρικές χορωδίες και εκτεταμένο μουσικό σύνολο, με χαρακτήρα περισσότερο λειτουργικό και τελετουργικό, παρά θεατρικό.

Το έργο πραγματεύεται το γεγονός της Πεντηκοστής, δηλαδή την κάθοδο του Αγίου Πνεύματος και την πνευματική ένωση των Αποστόλων, στοιχείο που το φέρνει πιο κοντά στο εκκλησιαστικό ορατόριο παρά στη ρομαντική όπερα. Σε αντίθεση με τα ώριμα δραματικά έργα του Βάγκνερ, εδώ δεν κυριαρχεί ο μύθος ή η σύγκρουση χαρακτήρων, αλλά μια μυσταγωγική εμπειρία χορωδιακής έκστασης.

Το 1843, ο Βάγκνερ είχε αναλάβει την καλλιτεχνική διεύθυνση της Dresden Liedertafel, μιας από τις σημαντικότερες ανδρικές χορωδιακές εταιρείες της εποχής και στο πλαίσιο αυτό συνέθεσε το έργο για το μεγάλο χορωδιακό φεστιβάλ της πόλης. Η σύνθεση παρουσιάστηκε σαν το κορυφαίο έργο της εναρκτήριας συναυλίας στη Frauenkirche της Δρέσδης, παρουσία της βασιλικής οικογένειας και της αυλής, με περίπου 1.200 χορωδούς και 100 μουσικούς, προκαλώντας έντονη αίσθηση στο κοινό.
Σε επιστολή του προς την αδελφή του, ο Βάγκνερ χαρακτηρίζει την εμπειρία "πραγματική έκχυση του Αγίου Πνεύματος" τονίζοντας τον πρωτοφανή χαρακτήρα της εκτέλεσης σε εκκλησιαστικό χώρο.

Ο ίδιος -όπως πάντα- συνέθεσε και το λιμπρέτο, βασισμένος στις αφηγήσεις της Πεντηκοστής από τις Πράξεις των Αποστόλων:

"Και έξαφνα ήλθε από τον ουρανόν ένας ήχος, σαν ισχυρή βοή ανέμου που κινείται με ορμήν, και εγέμισε όλο το σπίτι, μέσα στο οποίον εκάθηντο οι μαθηταί.

Και παρουσιάσθησαν εις αυτούς γλώσσες σαν από φλόγες πυρός, να διαμοιράζωνται
 και στον καθένα από αυτούς εκάθισε από μία γλώσσα.

Και εγέμισαν όλοι από Πνεύμα Αγιον και ήρχισαν να ομιλούν ξένας γλώσσας
και να κηρύττουν τας υψηλάς αληθείας,
όπως το Πνεύμα το Άγιον τους εφώτιζε και τους έδιδε την δύναμιν να ομιλούν"

(Πράξεις 2:2-4)

      

Η σύνθεση αποδίδει με μουσικά μέσα τη συλλογική εμπειρία της Πεντηκοστής και διαμορφώνεται σαν μεγάλης κλίμακας χορωδιακή σύνθεση, όπου το τελετουργικό στοιχείο υπερισχύει του θεατρικού.

Η Φραουενκίρχε στη Δρέσδη

Η σκηνική και μουσική διάταξη είναι εξαιρετικά σύνθετη. Η ανδρική χορωδία χωρίζεται σε τρεις ομάδες μέσα στον ναό, μια επιπλέον χορωδία τοποθετείται στον τρούλο της Frauenkirche, οι 12 Απόστολοι αποδίδονται από 12 μπάσους σολίστες, ενώ η ορχήστρα τοποθετείται στο πλάι του ιερού, ενισχύοντας τον δραματικό αλλά και τελετουργικό χαρακτήρα της εκτέλεσης.
Το έργο ξεκινά με τη χορωδία a cappella και κορυφώνεται με την είσοδο της ορχήστρας σε ένα εκρηκτικό φινάλε, όπου η μουσική μετατρέπεται σε συλλογική ηχητική έξαρση, παραπέμποντας στην κάθοδο του Αγίου Πνεύματος.
Έτσι, η σύνθεση δεν λειτουργεί σαν συναυλιακό έργο, αλλά σαν  "βιβλική σκηνή" μέσα στον ίδιο τον χώρο της εκκλησίας, όπου μουσική και αρχιτεκτονική συνθέτουν μια ενιαία πνευματική εμπειρία...

Wagner: "Das Liebesmahl der Apostel"

Ημέρα των Μουσείων: Η μουσική δίνει φωνή στη "Νίκη της Σαμοθράκης"...

 

Κάθε χρόνο στις 18 Μαΐου, γιορτάζουμε την Παγκόσμια Ημέρα Μουσείων, μια μοναδική ευκαιρία να εξερευνήσουμε τους θησαυρούς της τέχνης που φυλάσσονται σ' αυτούς τους χώρους. Το Λούβρο στο Παρίσι, ένα από τα πιο διάσημα Μουσεία του κόσμου, φιλοξενεί αμέτρητα αριστουργήματα από την αρχαιότητα έως τη σύγχρονη εποχή. Από τις εντυπωσιακές συλλογές γλυπτικής και ζωγραφικής έως τα μοναδικά έργα αρχαίας και μεσαιωνικής τέχνης, κάθε έκθεμα αφηγείται τη δική του ιστορία.

Το Λούβρο δεν υπήρξε πάντα μουσείο. Πριν από τη Γαλλική Επανάσταση ήταν ανάκτορο των βασιλέων και πιο παλιά, φρούριο. Οι πρώτες οργανωμένες συλλογές ξεκίνησαν γύρω στο 1500 με τον Φραγκίσκο Α΄, ο οποίος απέκτησε σπουδαία έργα όπως τη "Μόνα Λίζα" του Ντα Βίντσι και την "Αγία Οικογένεια" του Ραφαήλ. Τον 17ο αιώνα, επί Ερρίκου Δ΄, η συλλογή εμπλουτίστηκε με πίνακες του Ρούμπενς, του Βερονέζε και του Καραβάτζιο.
Μετά τη Γαλλική Επανάσταση, ο Ναπολέων ονειρεύτηκε να μετατρέψει το Λούβρο στο μεγαλύτερο μουσείο του κόσμου. Οι πολεμικές εκστρατείες της εποχής έφεραν στο Παρίσι αναρίθμητες αρχαιότητες από διάφορες περιοχές, ενώ οι ανασκαφές Γάλλων αρχαιολόγων στον 19ο αιώνα στην Αίγυπτο, τη Μέση Ανατολή και την Ελλάδα εμπλούτισαν ακόμη περισσότερο τη συλλογή.

Ένα από τα πλέον θησαυρικά αποκτήματα αυτής της περιόδου είναι η "Νίκη της Σαμοθράκης". Παρά τις ζημιές που είχε υποστεί, το γλυπτό θεωρήθηκε αριστούργημα και τοποθετήθηκε σε περίοπτη θέση καθηλώνοντας τους επισκέπτες.
Ήταν τον Απρίλιο του 1863 όταν ένας ντόπιος εργάτης, συμμετέχοντας στις ανασκαφές του Charles Champoiseau (επικεφαλής του γαλλικού προξενείου στην Αδριανούπολη) φώναξε: "Κύριε, εύραμεν μια γυναίκα!".
Ήταν η Νίκη της Σαμοθράκης...

Η θεά Νίκη εμφανίζεται με φτερά να κατεβαίνει από τον ουρανό για να φέρει την είδηση της νίκης μετά τη μάχη. Το άγαλμα αποτυπώνει τη στιγμή πριν πατήσει στην πλώρη του πλοίου, με τα πόδια της να αιωρούνται και τα ενδύματά της να κυματίζουν στον άνεμο. Σμιλεμένη σε λευκό παριανό μάρμαρο, σε μέγεθος μεγαλύτερο από το φυσικό, κρατούσε πιθανώς μια σάλπιγγα στο δεξί χέρι και κάποιο τρόπαιο στο αριστερό. Το πτυχωτό ένδυμά της αγκαλιάζει το σώμα και κυματίζει πίσω, υπογραμμίζοντας τη δυναμική κίνησή της.Τα πελώρια φτερά της φέρουν τη δύναμη της πτήσης και μέχρι σήμερα -αιώνες μετά- εντυπωσιάζει με την ακρίβεια και τη ζωντάνια της μορφής της.

Στη Μουσική:

Στον κύκλο τραγουδιών "Statuesque" (Αγαλματικές Μορφές), ο σύγχρονος κλασικός συνθέτης, Jake Heggie εξερευνά τη γυναικεία μορφή όπως αποτυπώθηκε στη γλυπτική μέσα στους αιώνες. Το έργο, γραμμένο αρχικά για φωνή και επτά όργανα, αντλεί έμπνευση από πέντε εμβληματικά γλυπτά, ταξιδεύοντας τον ακροατή από τη σύγχρονη εποχή προς τα πίσω χρονικά, στην Αίγυπτο και την αρχαία Ελλάδα. Οι στίχοι δίνουν σε κάθε άγαλμα τη δική του φωνή, αποκαλύπτοντας το προσωπικό του σύμπαν και την ιστορία του.

Στο τελευταίο τραγούδι του σετ, που αναφέρεται στη Νίκη της Σαμοθράκης, η θεά αφηγείται τη στιγμή της θεϊκής της προσγείωσης στην πλώρη του πλοίου. Μέσα από τη μελωδία, η Νίκη μιλά για την αιώνια ακτινοβολία της μορφής της και τον τρόπο που ακόμα αιώνες μετά εντυπωσιάζει και συγκινεί όσους την αντικρίζουν. Η μουσική του Heggie αποτυπώνει την ένταση, την κίνηση του γλυπτού και το μεγαλείο της σύλληψης του δημιουργού. Με μοτίβα σε ύφος τραγουδιών καμπαρέ, η μουσική γλώσσα γίνεται αιχμηρή, αποκτά θεατρικότητα. Στιχουργικά, η Νίκη της Σαμοθράκης απευθύνεται στον επισκέπτη που την παρατηρεί έκθαμβος. Τον παρακαλεί να μην εστιάζει στο σώμα της, αλλά να φανταστεί τα όνειρα και τις σκέψεις της γιατί ακόμα και χωρίς κεφάλι, η ψυχή της έχει να αφηγηθεί μια σπουδαία ιστορία. Η εισαγωγή από τα όργανα ακούγεται κοφτή, οργισμένη, ενώ η μετζοσοπράνο εισέρχεται με ένα κυλαριστό, συνεχές επιφώνημα σαν ατέρμονο κύμα...Στη συνέχεια, η φωνή γίνεται πιο αποφασιστική:

"Το βρεγμένο, διάφανο ύφασμα μόλις και καλύπτει τη σάρκα,

που ωθείται μπροστά από τη δύναμη των ισχυρών φτερών.

Καμία απορία; Καμία περιέργεια;

Καμία φροντίδα για το τι σκέφτομαι ή ονειρεύομαι;

Ένας χιτώνας γλιστράει από τους ώμους, ανεμίζει,

τυλίγεται γύρω από τα σφιχτά μου πόδια.

Καμία απορία; Καμία περιέργεια;

Καμία φροντίδα για το τι σκέφτομαι ή ονειρεύομαι;

Για κάθε λέξη που ειπώθηκε, χιλιάδες μένουνε ανείπωτες,

ενώ με μελετάς, παρατηρείς κάθε λεπτομέρεια:

τα στήθη μου και τα φτερά μου έτοιμα να με εκτοξεύσουν στους ουρανούς!

Κι όμως, καμία απορία; Καμία περιέργεια;

Καμία φροντίδα για τα όνειρά μου;

[..]

Ούτε καν προσέχεις ότι δεν έχω κεφάλι, κανένα κεφάλι, κανένα!

Δεν νοιάζεσαι, δεν νοιάζεσαι, είν' αλήθεια!

Λοιπόν, θέλω κάποιον που να νοιάζεται,

όχι κάποιον που απλά με κοιτάζει μανιωδώς.

Τελειώσαμε. Τέλος.

Τελειώσαμε!"

(απόδοση δική μου)

Η μουσική αγκαλιάζει κάθε λέξη. Μετατρέπει το μάρμαρο σε φωνή της πληγωμένης φτερωτής, ακέφαλης θεάς. Η φωνή ολοκληρώνεται απότομα, αιωρούμενη μέσα σε ένα υπαρξιακό, αινιγματικό ηχητικό περιβάλλον…

Jake Heggie: "Statuesque, N.5: Winged Victory"

Για την Ημέρα Μουσείων υπάρχουν κι άλλα κείμενα στο μπλογκ. Ανακαλύψτε τα πληκτρολογώντας τον τίτλο στη γραμμή αναζήτησης. 

Ζωρζ Μπρακ: Ο Κυβισμός συναντά τον Μπαχ...

 

George Braque: "Hommage a Bach"

Ο Ζωρζ Μπρακ υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους καλλιτέχνες του 20ού αιώνα και πρωτοπόρος του Κυβισμού, σε στενή συνεργασία με τον Πικάσο. Γεννήθηκε στις 13 Μαΐου 1882 στο Argenteuil, μια μικρή πόλη στις όχθες του Σηκουάνα, κοντά στο Παρίσι.
Κατά τη διάρκεια της πολυκύμαντης καλλιτεχνικής του πορείας, κατάφερε να συνδυάσει την παραδοσιακή τεχνική με καινοτόμες μορφές, δημιουργώντας έργα που συνδέουν την εικόνα με τη μουσική, το αντικείμενο με την αίσθηση και τη μορφή με τη δομή.

Ο Μπρακ δεν περιοριζόταν μόνο στη ζωγραφική. Η μουσική αποτελούσε αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής και της δημιουργικότητάς του. Εκπαιδευμένος στο βιολί, το φλάουτο και το ακορντεόν, συχνά ενσωμάτωνε στα έργα του μουσικά όργανα, αποσπάσματα παρτιτούρων και ονόματα συνθετών, δημιουργώντας έναν διάλογο ανάμεσα στην εικόνα και τον ήχο. Για τον ίδιο, οι πίνακες ήταν σαν άψυχα μουσικά όργανα που ζωντανεύουν με την αλληλεπίδραση του θεατή, όπως ένα μουσικό κομμάτι ζωντανεύει με την εκτέλεση του μουσικού.

Η στενή σχέση του με τον Ερίκ Σατί και η αγάπη του για κλασικούς συνθέτες, όπως ο Μότσαρτ και ο Ι.Σ. Μπαχ, φαίνεται καθαρά στα έργα του. Ιδιαίτερη αδυναμία είχε στον Μπαχ, εν μέρει λόγω της ομοιότητας των ονομάτων τους. Αυτό τον ενέπνευσε να φιλοτεχνήσει αρκετά έργα με τίτλους εμπνευσμένους από τον Μπαχ, όπως "Hommage a Bach" , "Άρια του Μπαχ" η "Νεκρή Φύση Μπαχ".
Η κλασική του εκπαίδευση στο βιολί και η βαθιά του γνώση της φούγκας διαμόρφωσαν τις συνθέσεις του, όπου τα αντικείμενα μετατρέπονται σε μουσικές κατασκευές που αλληλεπιδρούν μέσα από σκιάσεις, γραμμές, χρώματα και όγκους. Όπως ο ακροατής ενσωματώνει τη δομή μιας φούγκας του Μπαχ, έτσι και ο θεατής καλείται να συμμετάσχει ενεργά στην απόδοση των έργων του Μπρακ, ζωντανεύοντας με την παρατήρησή του το πνεύμα της σύνθεσης.

Στον πίνακα "Hommage à J.S. Bach", ο Μπρακ δημιουργεί έναν συμπιεσμένο χώρο, χρησιμοποιώντας περιορισμένη χρωματική παλέτα από καφέ, κίτρινες και γκρι αποχρώσεις.Ο ζωγράφος εφαρμόζει τον αναλυτικό κυβισμό. Διασπά ένα αντικείμενο σε γεωμετρικά στοιχεία και όψεις, τα οποία αναδιατάσσει στον καμβά αναδεικνύοντας την πολυπλοκότητα της μορφής από πολλές οπτικές ταυτόχρονα. Τα στοιχεία του βιολιού εμφανίζονται σαν φευγαλέες αναλαμπές. Η άκρη του δοξαριού με τα κλειδιά, οι δύο τρύπες "F" στο καπάκι του οργάνου, τοποθετούνται πάνω σε κίονες ή άλλα κλασικά αρχιτεκτονικά στοιχεία. Οι γραμμές, τα σχήματα και οι φόρμες ανακατανέμονται σε αφαιρετική σύνθεση που θυμίζει τη μουσική δομή μιας φούγκας. Χαρακτηριστική είναι η χρήση γλωσσικών αναφορών - τα γράμματα BACH, J, S- τα οποία ενσωματώνονται με τρόπο ψευδαισθησιακό, συνδυάζοντας την υφή του ξύλου με μουσικά και λεκτικά μοτίβα. Μέσα από αυτό το έργο, ο Μπρακ καταφέρνει να μετατρέψει το οπτικό υλικό σε μουσικό, αλληλοσυνδεόμενο σύστημα, όπου ο θεατής καλείται να συνθέσει τη δική του εμπειρία, όπως ο μουσικός βιώνει τα μοτίβα μιας σύνθεσης.

Οι "Σονάτες και Παρτίτες για Σόλο Βιολί (BWV 1001–1006)" του Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ είναι ένα σύνολο έξι έργων, που περιλαμβάνει τρεις σονάτες da chiesa σε τέσσερις κινήσεις και τρεις παρτίτες σε μορφή χορευτικών σουιτών μπαρόκ. Αποτελούν από τα πιο εκφραστικά και αριστοτεχνικά έργα για σόλο βιολί.

Καθώς ο Μπαχ ήταν έμπειρος βιολιστής, η γνώση του οργάνου φαίνεται στη σύνθεση του συνόλου και στο πολύ λεπτομερές αυτόγραφο χειρόγραφο. Το σύνολο ολοκληρώθηκε γύρω στο 1720, αλλά παρέμεινε σχετικά άγνωστο μέχρι που ο διάσημος βιολονίστας Joseph Joachim άρχισε να το ερμηνεύει.

Σήμερα αποτελεί βασικό μέρος του βιολονιστικού ρεπερτορίου, αφού καθιέρωσε το σόλο βιολί ως ισχυρό και τεχνικά απαιτητικό όργανο. Οι παρτίτες αποτέλεσαν πρότυπο για μεταγενέστερους συνθέτες. 

Ο βιολονίστας και συνθέτης George Enescu χαρακτήριζε αυτά τα έργα ως τα "Ιμαλάια των βιολονιστών" και ηχογράφησε όλες τις σονάτες και τις παρτίτες στα τέλη της δεκαετίας του 1940 απ'όπου ακούμε τις Παρτίτες 1002,1004,1006 

Bach: "Partitas for Violin Solo BWV.1002,1004,1006"

George Enescu

Υπάρχουν και παλαιότερα κείμενα για τον Ζωρζ Μπρακ . Περιηγηθείτε!

J.M.W. Turner: ο Ζωγράφος του Φωτός, ο Ποιητής του Τοπίου...

 

J. M. W. Turner: "Corfe Castle", (1811)

Ο J. M. W. Turner (γεννημένος στο Λονδίνο στις 23 Απριλίου 1775) υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους Άγγλους ρομαντικούς ζωγράφους και πρωτοπόρος στη μεταγενέστερη εξέλιξη της τοπιογραφίας, χαρακτηρισμένος συχνά ως "ζωγράφος του φωτός" για την εμμονική του ενασχόληση με τις μεταμορφώσεις της φωτεινότητας. Το έργο του διακρίνεται από τη ρευστότητα των μορφών, όπου τα τοπία διαλύονται σε φωτεινές, σχεδόν αφηρημένες δίνες χρώματος και ενέργειας, καθιστώντας δυσδιάκριτα τα όρια ανάμεσα σε ουρανό, θάλασσα και γη. Μέσα απ' αυτή τη δυναμική του φωτός, ο Ουίλιαμ Τέρνερ δεν απεικονίζει, αλλά μεταφράζει τη φύση σε οπτική εμπειρία διαρκούς μεταβολής, όπου το φως γίνεται το βασικό εκφραστικό του μέσο. Το ύφος του συνδυάζει ρεαλιστική παρατήρηση με έντονη ποιητική και οραματική διάθεση, προαναγγέλλοντας σε πολλά σημεία την αφαίρεση της μοντέρνας τέχνης.

J. M. W. Turner, Selfportrait

Το 1811 ο Tέρνερ ταξίδεψε στη Νότια Αγγλία, προκειμένου να απεικονίσει τα τοπία της, και από αυτή την περιοδεία προέκυψε ένα εκτενές τετράδιο σχεδίων (Picturesque Views on the Southern Coast of England), όπου ανάμεσα σε γρήγορα σκίτσα ακτών, όρμων και ερειπίων παρεμβάλλονται και ποιητικά αποσπάσματα που αποκαλύπτουν μια λιγότερο γνωστή πλευρά του καλλιτέχνη.
Στο πλαίσιο του εγχειρήματος, ο Tέρνερ συνδυάζει ζωγραφική και λόγο, μετατρέποντας το σύνολο των σκίτσων του σε ένα ιδιότυπο εργαστήριο, όπου η εμπειρία του τοπίου γίνεται ταυτόχρονα εικόνα και στοχασμός. Τα ποιητικά αυτά θραύσματα λειτουργούν σαν "παράλληλο βλέμμα" που επιχειρεί να συλλάβει την εσωτερική δυναμική του τοπίου, τη σχέση του με το φως, το χρόνο, τη φθορά. Μέσα από τη διαρκή σύνδεση αντίληψης, σκέψης και δημιουργίας, αναδύεται ένας καλλιτέχνης, που δεν διαχωρίζει τη ζωγραφική από τον λόγο, αλλά αναζητά μια ενιαία ποιητική γλώσσα για να αποδώσει τον κόσμο. Ήδη από τους πρώτους στίχους διακρίνεται μια στάση ταπεινής επίκλησης στη Μούσα της έμπνευσης, όπου η καλλιτεχνική πράξη παρουσιάζεται σαν δύσκολο, πλην αναγκαίο εγχείρημα:

"Στη Μούσα, που τα βήματά μας απαλά καθοδηγεί,

θα προσφέρω ό,τι δύναμη η ψυχή μου σιωπηλά φυλά

και με ελπίδα ταπεινή, σχεδόν ικεσία της καρδιάς,

να βρει δικαίωση η αδύναμη προσπάθεια

που δεν ζητεί, παρά μόνο να ευχαριστήσει."

J. M. W. Turner: "Landscape in Dorset"

Αυτή ακριβώς η σύνθεση εικόνας, στοχασμού και ποιητικής γλώσσας των τετραδίων του Ουίλιαμ Τέρνερ αποτέλεσε, σε μεταγενέστερο χρόνο, πηγή έμπνευσης για το έργο "The Prince of the Rocks: the world of J.M.W. Turner" της Natalia Kouznetsova, ένα ιδιαίτερα εύγλωττο παράδειγμα της σύγχρονης τάσης για διάλογο ανάμεσα στις τέχνες, όπου ζωγραφική, μουσική και ποίηση συνυπάρχουν σε ένα ενιαίο αισθητικό σύμπαν με κεντρική μορφή τον Turner.
Το έργο δεν επιχειρεί μια απλή μουσική εικονογράφηση των τοπίων του ζωγράφου, αλλά επιδιώκει να μεταφέρει την εσωτερική ποιητικότητα της όρασης, τον τρόπο με τον οποίο ο Tέρνερ αντιλαμβάνεται το φως, τη φύση και το τοπίο σαν μεταφυσικές δυνάμεις. Η μουσική λειτουργεί σαν ενδιάμεσος χώρος όπου η εικαστική εμπειρία μετασχηματίζεται σε ηχητική ροή. Η συνθέτις επιλέγει για λιμπρέτο, ποιητικά αποσπάσματα Άγγλων ποιητών (Σέλλεϋ, Μπάϋρον, Τέννυσον, Σαίξπηρ).

Σήμερα, εστιάζουμε στο 7ο μέρος της σύνθεσης με τίτλο "Corfe Castle and Studland Bay", εμπνευσμένο από ομότιτλους πίνακες του Τέρνερ από το τετράδιο σκίτσων του 1811,  όπου ενσωματώνονται στίχοι του ίδιου, αναδεικνύοντάς τον εκτός από ζωγράφο και σαν ποιητή του τοπίου...
Η γλώσσα του παραμένει ακατέργαστη, αλλά με πρωτοφανή εκφραστική δύναμη, σαν να συνεχίζει τη ζωγραφική του με άλλα μέσα, όπου το φως γίνεται λέξη και η ατμόσφαιρα μετατρέπεται σε ρυθμό.

"Νότια απ’ την εγκοπή της ακτής,

του Corfe τα ερείπια -πύργοι ρημαγμένοι- στέκουν ακόμη,

ανάμεσα σε δυο υψώματα αγέρωχα,

που γέρνουν απαλά και δανείζουν στους τοίχους τους το σχήμα.

Η καμαρωτή γέφυρα, ο πύργος που υψώνεται ακόμη,

κι η τάφρος βαθιά -σχεδόν ξεχασμένη-

μόλις που θρέφει πια τα λιγοστά, περιπλανώμενα κοπάδια.

Κι όμως, οι τοίχοι που γέρνουν, οι πύλες που ραγίζουν,

κηρύττουν σιωπηλά την εξουσία του χρόνου

το κοφτερό του σκήπτρο που όλα τα λυγίζει.

Ως και τα έγκατα της γης ανοίγονται στο πέρασμά του,

ομολογώντας την κυριαρχία του

εδώ, στον κόλπο του Studland,

όπου η φθορά γίνεται φως..."

Η φωνητική γραμμή και η πιανιστική συνοδεία ενώνονται σε έναν ενιαίο μουσικό σχολιασμό του τοπίου του Turner, μεταφέροντας την εικόνα των ερειπίων του Κάστρου Corfe, της ατμόσφαιρας του κόλπου Studland και της αίσθησης του χρόνου που "διαβρώνει" τη μορφή τους. Η φωνή λειτουργεί σαν ποιητικός φορέας της αφήγησης, εκφέροντας τον λόγο σαν στοχασμό πάνω στο τοπίο. Το πιάνο, αντίθετα, δρα σαν εικαστικό υπόστρωμα. Αποδίδει τη ρευστότητα του φωτός και της ύλης μέσα από αρμονικές μετατοπίσεις, διαλυόμενες συγχορδίες και επαναλαμβανόμενα μοτίβα που εμφανίζονται, υποχωρούν και επανέρχονται...

Natalia Kouznetsova: "The Prince of the Rocks: the world of J.M.W. Turner" 
Mov.VII: "Corfe Castle and Studland Bay"
Στίχοι: J.M.W. Turner

Παλαιότερα κείμενα για τον Ουίλιαμ Τέρνερ μπορείτε να διαβάσετε εδώ και εδώ.

Ο τρούλος του Μπρουνελέσκι και το μοτέτο του Ντυφαί, σε διάλογο ...

 

Η Παγκόσμια Ημέρα Τέχνης γιορτάζεται στις 15 Απριλίου, ημερομηνία που έχει συνδεθεί με τη γέννηση του Λεονάρντο ντα Βίντσι. Ωστόσο, η ίδια ημέρα συμπίπτει και με έναν ακόμη σημαντικό σταθμό της καλλιτεχνικής ιστορίας, καθώς τότε έφυγε από τη ζωή ο Filippo Brunelleschi (15 Απριλίου 1446), μία από τις σημαντικότερες μορφές της μετάβασης από τον Μεσαίωνα στην Αναγέννηση, συμβάλλοντας καθοριστικά στη διαμόρφωση της νέας αρχιτεκτονικής σκέψης.

Με αφορμή αυτή τη συμβολική ημερολογιακή συγκυρία, αξίζει να σταθούμε στο έργο και την προσωπικότητά του.
Ξεκίνησε την πορεία του ως χρυσοχόος και γλύπτης στη Φλωρεντία, εμπειρία που τον έφερε σε άμεση επαφή με τη γεωμετρία, τη λεπτομέρεια και τη μηχανική ακρίβεια. Αυτά τα στοιχεία επηρέασαν καθοριστικά την εξέλιξή του και αποτέλεσαν τη βάση για τις καινοτομίες του στην αρχιτεκτονική, με κορυφαίο επίτευγμα τον θόλο του καθεδρικού ναού της, Σάντα Μαρία ντελ Φιόρε.

Πρόκειται για εξαιρετικά δύσκολο τεχνικό επίτευγμα για την εποχή. Για την κατασκευή του εφάρμοσε έναν πρωτοποριακό διπλό θόλο (εσωτερικό και εξωτερικό), σύστημα τοιχοποιίας τύπου "ψαροκόκαλο" και ειδικές ανυψωτικές μηχανές, καταφέρνοντας να χτιστεί χωρίς ξύλινα ικριώματα.

Το έργο του απέδειξε ότι η αρχιτεκτονική μπορεί να βασίζεται στη λογική, τα μαθηματικά και την εφευρετικότητα και καθόρισε την εξέλιξη της επιστημονικής σκέψης στην τέχνη.

Οι εργασίες για τον τρούλο του καθεδρικού ναού της Σάντα Μαρία ντελ Φιόρε ξεκίνησαν το 1420 και ολοκληρώθηκαν το 1436. Ο ναός εγκαινιάστηκε στις 25 Μαρτίου 1436 από τον Πάπα Ευγένιο Δ΄, ημέρα που στη Φλωρεντία θεωρούνταν Πρωτοχρονιά.
Ο τρούλος αυτός ήταν ο πρώτος οκταγωνικός στην ιστορία, που κατασκευάστηκε χωρίς σκαλωσιά στήριξης, γεγονός που τον καθιστά ένα από τα σημαντικότερα τεχνικά επιτεύγματα της Αναγέννησης.

Κατά την τελετή εγκαινίων του καθεδρικού ναού της Σάντα Μαρία ντελ Φιόρε, παρουσιάστηκε το μοτέτο του Guillaume Dufay με τίτλο "Nuper rosarum flores-Πρόσφατα, ανθισμένα τριαντάφυλλα", έργο γραμμένο ειδικά για την περίσταση. Ο τίτλος του προέρχεται από το όνομα του Duomo της Φλωρεντίας, Santa Maria del Fiore (Αγία Μαρία των Λουλουδιών).

Το μοτέτο θεωρείται από τα πιο σημαντικά ισορρυθμικά έργα του 15ου αιώνα και συνδέεται άμεσα με τον καθαγιασμό του ναού, αποκτώντας έντονο συμβολικό χαρακτήρα.

To εσωτερικό του θόλου

Το έργο είναι γραμμένο για τέσσερις φωνές, με δύο τενόρους και δύο ανώτερες φωνές, όλες σε λατινικό κείμενο, όπως συνηθιζόταν στη θρησκευτική μουσική της εποχής. Η μουσική δομή βασίζεται σε ισορρυθμικά μοτίβα και επαναλαμβανόμενες ρυθμικές ενότητες, που οργανώνουν το έργο με συμμετρικό και μαθηματικό τρόπο.
Πάνω σε αυτή τη δομική βάση αναπτύσσεται ο συμβολισμός του έργου.
Το κείμενο παραπέμπει έμμεσα στη Γιορτή του Ευαγγελισμού και στη σύνδεσή της με τη συνέχιση της κατασκευής του ναού της Santa Maria del Fiore. Οι πρώτοι στίχοι του μοτέτου αναφέρονται στο δώρο που προσέφερε ο Πάπας Ευγένιος Δ΄ στον ναό και στην πόλη της Φλωρεντίας: ένα χρυσό τριαντάφυλλο για τον στολισμό της Αγίας Τράπεζας.
Παράλληλα, οι τενόροι συχνά αποδίδουν διαφορετικά λόγια από τις υπόλοιπες φωνές, υμνώντας την ομορφιά του ναού και την καινοτομία του ίδιου του τρούλου(Τι φοβερός τόπος! Εδώ δεν είναι παρά ο οίκος του Θεού, κι αυτή είναι η πύλη τ' ουρανού(Γεν.28:17).

Ο τάφος του Μπρουνελέσκι στην κρύπτη του Καθεδρικού

Αν και το περιεχόμενο είναι θρησκευτικό, αρκετοί μελετητές θεωρούν ότι το έργο δεν περιορίζεται στον εκκλησιαστικό του ρόλο, αλλά λειτουργεί και σαν συμβολική εξύμνηση της πόλης της Φλωρεντίας και του ίδιου του μνημείου.

Ο συμβολισμός γίνεται ακόμη πιο βαθύς μέσα από τη μουσική δομή. Η χρήση του cantus firmus σε μορφή κανόνα και η ιδιαίτερη διάταξη των δύο τενόρων έχουν ερμηνευθεί ως μουσική αναλογία της αρχιτεκτονικής σύλληψης του Μπρουνελέσκι. Όπως ο αρχιτέκτονας σχεδίασε τον τρούλο με έναν διπλό μηχανισμό  -έναν μεγαλύτερο εξωτερικό και έναν μικρότερο εσωτερικό θόλο- δημιουργώντας ένα ενιαίο αλλά πολυεπίπεδο δομικό σύστημα, έτσι και ο συνθέτης οργάνωσε τα στρώματα της μουσικής σε αλληλοεξαρτώμενες δομές.

Βλέπουμε πως ο τιμώμενος Μπρουνελέσκι μέσα από τη ριζοσπαστική του σύλληψη του διπλού τρούλου, καθιέρωσε μια νέα λογική στην αρχιτεκτονική, όπου η ισορροπία, η αναλογία και η εσωτερική συνοχή γίνονται θεμελιώδεις αρχές δημιουργίας, αρχές που, όπως φαίνεται, βρίσκουν αντίστοιχο στο μουσικό σύμπαν του μοτέτου του Γκυγιόμ Ντυφαί.

Guillaume Dufay "Nuper rosarum flores"

"Πρόσφατα, τριαντάφυλλα προσφέρθηκαν σαν δώρο από τον Πάπα,
παρά τον σκληρό χειμώνα, σε Σένα, ουράνια Παρθένε,
στην οποία είναι αφιερωμένος ένας ναός μεγαλοπρεπούς σχεδίασης,
με ευλάβεια και μέσα από ιερά τελετουργικά.
Είθε όλ' αυτά να αποτελούν αιώνια στολίδι"

Ερμηνεύει το Hilliard Ensemble:

Ο Antonio Manetti λόγιος και συγγραφέας της Αναγέννησης από τη Φλωρεντία και βιογράφος του Μπρουνελέσκι περιγράφει το μοτέτο σε κείνη την πρώτη του εκτέλεση σαν υπερκόσμια εμπειρία:

"Ο ναός πλημμύρισε από μια τέτοια αρμονία φωνών και οργάνων, ώστε έμοιαζε σαν οι ίδιοι οι αγγελικοί ύμνοι να κατέβαιναν από τον ουρανό. Μια ουράνια γλυκύτητα, λεπτή και ανείπωτη, άγγιζε τα αυτιά και την ψυχή των παρευρισκομένων. Ολους μάς κυρίευσε μια έκσταση, γευτήκαμε, έστω για λίγο, τη μακαριότητα του Παραδείσου πάνω στη γη..."

"Άξιον εστί το Αρνίον το εσφαγμένον ..."

 

"Άξιον εστί το Αρνίον το εσφαγμένον", Unionskirche, Έσση, (1670)

Η Δευτέρα του Πάσχα, ημέρα που ακολουθεί την κορύφωση του Πάσχα, συνεχίζει το πνεύμα της Αναστάσιμης χαράς και της νίκης της ζωής απέναντι στον θάνατο. Είναι μια μέρα περισυλλογής και δοξολογίας, όπου η Εκκλησία και η παράδοση στρέφονται ξανά στο μυστήριο της Ανάστασης, αλλά και στην καθολική σωτηρία που αυτή σηματοδοτεί.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, αναδύεται το όραμα της δημιουργίας που υμνεί αδιάκοπα τον Θεό και το "Αρνίον το εσφαγμένον", σύμβολο της θυσίας και της λύτρωσης του Χριστού...


"Άξιον εστί το Αρνίον το εσφαγμένον λαβείν την δύναμιν και πλούτον και σοφίαν και ισχύν και τιμήν και δόξαν και ευλογίαν.
Και παν κτίσμα ο εστιν εν τω ουρανώ και επί της γης και υποκάτω της γης και επί της θαλάσσης, και τα εν αυτοίς πάντα, ήκουσα λέγοντας.
Τω καθημένω επί τω θρόνω και τω Αρνίω η ευλογία και η τιμή και η δόξα και το κράτος εις τους αιώνας των αιώνων."

Το παραπάνω απόσπασμα προέρχεται από την Αποκάλυψη του Ιωάννη (5:12-13), όπου περιγράφεται ένα μεγαλοπρεπές ουράνιο όραμα δοξολογίας.
Σ' αυτό, το "Αρνίον το εσφαγμένον", σύμβολο του Χριστού, αναγνωρίζεται άξιο να λάβει δύναμη, πλούτο, σοφία, ισχύ, τιμή, δόξα και ευλογία. Όλη η κτίση ενώνεται σε μια καθολική υμνωδία, απευθύνοντας δόξα, τόσο σε Εκείνον που κάθεται στον θρόνο, όσο και στο Αρνί, εγκωμιάζοντας την αιώνια εξουσία και δόξα Τους.

Το ίδιο όραμα έχει αποδοθεί εικαστικά στην οροφογραφία πάνω από το ιερό, της Unionskirche στην Έσση,  ένα από τα πιο εντυπωσιακά εικονογραφικά σύνολα του γερμανικού μπαρόκ (περί το 1670), όπως φαίνεται στην παραπάνω εικόνα.

Το έργο παρουσιάζει μια σύνθετη, θεολογικά οργανωμένη ουράνια σκηνή.
Στο κέντρο δεσπόζει το Αρνίον, σύμβολο του Χριστού, ως θυσιαστικός και ταυτόχρονα ένδοξος Λυτρωτής. Πλαισιώνεται από τον Θεό Πατέρα, έναν άγγελο και τις μορφές των τεσσάρων Ευαγγελιστών, οι οποίοι αποδίδονται συμβολικά μέσω των αντίστοιχων εμβλημάτων τους(Ματθαίος-φτερωτός άγγελος...Μάρκος-λιοντάρι...Λουκάς-ταύρος...Ιωάννης-αετός).
Γύρω από τον κεντρικό πυρήνα αναπτύσσεται ένας "ουράνιος χορός αγγέλων" με μουσικά όργανα, κυρίως άρπες, οι οποίοι φαίνεται να συμμετέχουν σε μια αδιάκοπη δοξολογία. Η σύνθεση δημιουργεί την αίσθηση μιας αέναης λειτουργικής υμνολογίας, όπου γη και ουρανός ενώνονται σε μία κοινή λατρεία.

Το ίδιο οραματικό απόσπασμα της Αποκάλυψης ενέπνευσε τον Γκέοργκ Φρήντριχ Χαίντελ, ο οποίος το μετέπλασε μουσικά στο εμβληματικό ορατόριο του, "Μεσσίας".
Στο τρίτο και τελευταίο μέρος του έργου, που αναφέρεται στην Ανάσταση και τη Λύτρωση, η τελική σκηνή βασίζεται στους συγκεκριμένους στίχους της Αποκάλυψης, αποδίδοντας τη στιγμή της καθολικής ουράνιας δοξολογίας. Όλη η κτίση συμμετέχει σε έναν κοσμικό ύμνο προς τον Θεό και το Αρνί.

Η χορωδία, με τη λαμπρή υποστήριξη της μπαρόκ ορχήστρας, όπου ξεχωρίζουν οι σάλπιγγες και τα τύμπανα, αναπτύσσει έναν επιβλητικό και τελετουργικό χαρακτήρα. Ψάλλει το "Άξιον εστίν το Αρνίον το εσφαγμένον - Worthy is the Lamb that was slain", μια μουσική διακήρυξη δοξολογίας.
Ακολουθεί μια εκτεταμένη αντιστικτική επεξεργασία. Η μουσική γραφή πυκνώνει, οι φωνές εισέρχονται διαδοχικά σε μιμητική ανάπτυξη και το υλικό εξελίσσεται σε μορφή φούγκας, χαρακτηριστική της ώριμης μπαρόκ πολυφωνίας. Η επαναλαμβανόμενη φράση "for ever and ever - εις τους αιώνας των αιώνων" αποκτά υμνικό χαρακτήρα, μέσα από διαδοχικές εισόδους που ενισχύουν την αίσθηση του απείρου και της αιωνιότητας.

Σταδιακά, η μουσική κορυφώνεται μέσα από πυκνή πολυφωνία, διευρυμένη αρμονική κίνηση και αυξανόμενη ορχηστρική συμμετοχή, οδηγώντας σε μια μεγαλοπρεπή κατακλείδα. Το τελικό "Αμήν" αναπτύσσεται φουγκικά, με διαδοχικές θεματικές εισόδους, όπου κάθε φωνητική ομάδα (μπάσο, τενόρος, άλτο, σοπράνο) συμβάλλει στη σταδιακή οικοδόμηση του ηχητικού όγκου, πριν από την τελική θριαμβευτική κατάληξη.

Handel: "Messiah, HWV 56, Pt. 3: No. 53, Worthy Is the Lamb That Was Slain"

(Διευθύνει ο John Eliot Gardiner)