Η 17η Μαρτίου είναι γνωστή διεθνώς ως "Saint Patrick’s Day", ημέρα αφιερωμένη στον Άγιο Πατρίκιο, τον προστάτη άγιο και εκχριστιανιστή της Iρλανδίας. Στην ιρλανδική παράδοση ο Πατρίκιος συνδέθηκε με την ταυτότητα ενός λαού που ταξίδεψε, μετανάστευσε, αγωνίστηκε και κατέκτησε τον σεβασμό της παγκόσμιας κοινότητας.
Το πράσινο χρώμα, που κυριαρχεί στους εορτασμούς, καθιερώθηκε κυρίως από τον 18ο αιώνα, όταν το τριφύλλι έγινε σύμβολο του ιρλανδικού κινήματος ανεξαρτησίας. Σύμφωνα με την παράδοση, ο ίδιος ο Άγιος Πατρίκιος χρησιμοποιούσε το τριφύλλι για να εξηγεί στους προχριστιανικούς πληθυσμούς την έννοια της Αγίας Τριάδας.
Ένας παλιός θρύλος αφηγείται ότι όταν ο βασιλιάς της Tάρα αποφάσισε να σκοτώσει τον Πατρίκιο και τους μοναχούς του για να εμποδίσει τη διάδοση του χριστιανισμού, εκείνοι προχωρούσαν προς την αυλή του ψάλλοντας έναν ύμνο προστασίας, γνωστό ως "Lorica ή Ασπίδα του Αγίου Πατρικίου". Καθώς οι διώκτες τους πλησίαζαν για να τους συλλάβουν, λέγεται πως αντί για ανθρώπους είδαν μπροστά τους ένα ελάφι που ακολουθούσε το κοπάδι του και τους άφησαν να περάσουν. Ο ύμνος αυτός είναι μια ένθερμη επίκληση προστασίας και πίστης, όπου ο Άγιος επικαλείται τη δύναμη του Χριστού "μπροστά, πίσω, γύρω και μέσα" του, εκφράζοντας την εμπιστοσύνη ότι η πίστη μπορεί να γίνει πνευματική ασπίδα απέναντι σε κάθε κίνδυνο:
Ο Πατρίκιος με τους μοναχούς του πηγαίνοντας προς το λόφο της Τάρα
"Επικαλούμαι σήμερα όλες αυτές τις δυνάμεις, ενάντια σε κάθε βίαιη και άσπλαχνη δύναμη που μπορεί να βλάψει το σώμα και την ψυχή μου, ενάντια στις μαγείες των ψευδοπροφητών, ενάντια στους μαύρους νόμους των ειδωλολατρών, ενάντια στις λανθασμένες διδαχές των αιρετικών, ενάντια στη μαγεία και την ειδωλολατρία, ενάντια στα ξόρκια των μαγισσών και των μάγων, ενάντια σε κάθε γνώση που βάζει σε κίνδυνο το σώμα και την ψυχή του ανθρώπου. Ο Χριστός να με προστατεύσει από φωτιά, από πνιγμό, από κάποια πληγή. Ο Χριστός μαζί μου, ο Χριστός μπροστά μου, ο Χριστός πίσω μου, ο Χριστός μέσα μου, ο Χριστός δεξιά μου, ο Χριστός αριστερά μου, ο Χριστός γύρω μου, ο Χριστός στην καρδιά κάθε ανθρώπου που με σκέφτεται, ο Χριστός στο στόμα κάθε ανθρώπου που μιλά για μένα, ο Χριστός σε κάθε μάτι που με βλέπει, ο Χριστός σε κάθε αυτί που με ακούει."
Στον παραπάνω ύμνο του Αγίου Πατρικίου, που τιμάται σήμερα, βασίζεται η χορωδιακή σύνθεση "The Deer's Cry - Η κραυγή του ελαφιού" του Arvo Pärt, που γράφτηκε το 2007 για μικτή χορωδία a cappella.
Ο σπουδαίος Εσθονός δημιουργός, ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους του σύγχρονου πνευματικού μινιμαλισμού και της λεγόμενης "νέας απλότητας, επέλεξε τον τίτλο αυτόν αναφερόμενος στον παλαιό θρύλο που συνδέεται με τον ύμνο του Αγίου Πατρικίου.
Στο έργο αυτό ο Περτ μετατρέπει το αρχαίο προσευχητικό κείμενο σε μια αργή, υποβλητική μουσική προσευχή. Κεντρικό στοιχείο της σύνθεσης είναι η επαναλαμβανόμενη επίκληση της λέξης "Χριστός", η οποία λειτουργεί σαν πνευματικός άξονας και δημιουργεί μια αίσθηση βαθιάς κατάνυξης. Μέσα από τη λιτή γραφή, τη διακριτική αρμονία και την καθαρότητα των φωνών, η μουσική οδηγεί τον ακροατή σε έναν εσωτερικό, υπερβατικό χώρο, όπου η ανθρώπινη φωνή γίνεται φορέας προσευχής.
Πυρήνας του έργου αποτελεί ένα υμνητικό θέμα, που αναπτύσσεται πάνω σε ένα διακριτικό φωνητικό ισοκράτημα. Η μουσική πορεία οδηγείται σε σταδιακή κλιμάκωση και κατόπιν σε απαλή αποκλιμάκωση, ώσπου καταλήγει σε μια σχεδόν άυλη κατάληξη, σαν πνευματική εξαΰλωση. Με τη μυσταγωγική και κατανυκτική της ατμόσφαιρα, η χορωδιακή σύνθεση γεμίζει την ψυχή του ακροατή με αίσθηση εσωτερικής γαλήνης και τον οδηγεί στα ίχνη μιας αρχέγονης πνευματικότητας, προσφέροντας κάθε φορά μια βαθιά υποβλητική μουσική εμπειρία.
Ο Sully Prudhomme, ένας από τους εκλεκτούς εκπροσώπους του παρνασσισμού, συγκαταλέγεται ανάμεσα στις σημαντικότερες μορφές της γαλλικής ποίησης και δοκιμιογραφίας.
Ο ποιητής, Sully Prudhomme
Γεννημένος στις 16 Μαρτίου1839 στο Παρίσι, ξεκίνησε την πορεία του στον κόσμο των επιστημών και εργάστηκε για ένα διάστημα ως μηχανικός. Ωστόσο, η κλίση του προς την τέχνη του λόγου αποδείχθηκε ισχυρότερη. Εγκατέλειψε την τεχνική του σταδιοδρομία και αφιερώθηκε ολοκληρωτικά στη λογοτεχνία.
Στα πρώτα του ποιήματα κυριαρχεί ένας διακριτικός λυρισμός, διαποτισμένος από μελαγχολία και εσωτερικό στοχασμό. Ο Προυντόμ αναζητεί επίμονα τρόπους να ενώσει την ποίηση με τη φιλοσοφική σκέψη, επιχειρώντας να φωτίσει τις λεπτές κινήσεις της ανθρώπινης ψυχής. Η γραφή του χαρακτηρίζεται από σαφήνεια, μορφική αρμονία και πνευματική ακρίβεια, στοιχεία που τον καθιέρωσαν ως έναν ποιητή της πειθαρχημένης ευαισθησίας.
Το 1901 τιμήθηκε με Νόμπελ Λογοτεχνίας -ο πρώτος συγγραφέας που έλαβε τη διάκριση-"για την ποιητική του δημιουργία που συνδυάζει υψηλό ιδεαλισμό, καλλιτεχνική τελειότητα και βαθιά στοχαστική δύναμη".
Η πρώτη σημαντική ποιητική του συλλογή, "Stances et poèmes" του 1865, σφράγισε την καθιέρωσή του. Στις σελίδες της περιλαμβάνεται και το περίφημο ποίημα "Le vase brisé - Το ραγισμένο ανθογυάλι", το οποίο απέδωσε στα ελληνικά με ιδιαίτερο λυρισμό ο Κωστής Παλαμάς. Το ποίημα αυτό, με την εικόνα ενός ανεπαίσθητα ραγισμένου κρυστάλλου που σταδιακά καταστρέφεται, γίνεται μια εύγλωττη αλληγορία για τις αθέατες πληγές της καρδιάς και τη σιωπηλή φθορά των συναισθημάτων.
Η μελοποίηση του ποιήματος "Le vase brisé" από τον César Franck αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της γαλλικής mélodie του 19ου αιώνα.
Το τραγούδι, γραμμένο το 1879 για φωνή και πιάνο (FWV 84), αποδίδει μουσικά την μελαγχολική ατμόσφαιρα του ποιήματος, στο οποίο το ραγισμένο βάζο λειτουργεί σαν αλληγορία για την ευθραυστότητα του έρωτα και την πληγωμένη ανθρώπινη καρδιά. Η μουσική κινείται σε στοχαστικό ύφος, με πλούσια αρμονία και μια επίμονη, σχεδόν υπόγεια κίνηση στο πιάνο που δημιουργεί την αίσθηση της αργής και αναπόφευκτης φθοράς.
Ο συνθέτης στηριζόμενος στην ένταση της μουσικής του που αυξάνεται σταδιακά, δίνει στο έργο χαρακτήρα μικρού λυρικού δράματος. Με αυτή τη μελοποίηση ο συνθέτης καταφέρνει να μεταφέρει σε μουσικό λόγο τη λεπτή συμβολική δύναμη του ποιήματος του Προυντόμ, αναδεικνύοντας τη βαθιά συναισθηματική και φιλοσοφική του διάσταση... Κάθε μικρή πληγή, όσο ανεπαίσθητη κι αν είναι, φέρει μέσα της τον χρόνο και την ιστορία της. Όπως το ραγισμένο ανθογυάλι, έτσι και η καρδιά θυμάται τις αόρατες φθορές, υπενθυμίζοντάς μας την ευθρυπτότητα της ψυχής καθώς και τη φροντίδα που χρειάζεται για ν' αντέξει...
César Franck: "Le vase brisé, FWV 84": Ποίηση: Sully Prudhomme
Ο Ζαν‑Μπατίστ Ρουσσώ υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους ποιητές και θεατρικούς συγγραφείς της γαλλικής λυρικής παράδοσης στα τέλη του 17ου και στις αρχές του 18ου αιώνα. Τα έργα του διακρίνονται για το λυρικό και δραματικό τους ύφος, συνδυάζοντας έντονο συναίσθημα, ηθικούς προβληματισμούς και λεπτή παρατήρηση της ανθρώπινης ψυχολογίας.
Luigi Cherubini
Μουσικότητα, ρητορική ακρίβεια και εκφραστικότητα χαρακτηρίζουν την ποίησή του, ενώ ιδιαίτερη αγάπη έτρεφε για τα μυθολογικά θέματα, αντλώντας έμπνευση από μορφές όπως η Αφροδίτη, ο Άδωνις, η Κίρκη, που του επέτρεπαν να συνδυάζει την ανθρώπινη διάσταση με το υπερφυσικό και το ηρωικό στοιχείο.
Αυτή η έμφυτη κλίση προς το δραματικό και το μυθικό έκανε τα κείμενά του ιδιαίτερα ελκυστικά για μουσική μελοποίηση. Ο Λουίτζι Κερουμπίνι, στη μνήμη του οποίου γίνεται η σημερινή αναφορά, αναζητώντας ποιήματα που θα μπορούσαν να εκφράσουν σε σύντομη, συμπαγή μορφή έντονα συναισθήματα και ψυχολογικές μεταπτώσεις χαρακτήρων, στράφηκε στα έργα του Ρουσσώ, που ήδη ήταν γνωστά στον λογοτεχνικό και φιλολογικό κύκλο του Παρισιού. Το λιμπρέτο της καντάτας "Circé - Κίρκη", γραμμένο από τον Ρουσσώ, συνδυάζει την καλοσύνη της Κίρκης με τη συγκλονιστική οργή της, παρουσιάζοντας την ηρωίδα τόσο ως μάγισσα που μπορεί να εξαπολύσει βία όσο και ως ελεήμονα που επιστρέφει τους άντρες του Οδυσσέα στις ανθρώπινες μορφές τους και τους οπλίζει με γνώσεις και εφόδια για τα ταξίδια τους. Αυτή η αντίθεση ανάμεσα στη δύναμη και την ευεργεσία γίνεται ο πυρήνας του ποιητικού κειμένου, ενώ οι γραφικές, βίαιες απεικονίσεις της Κίρκης εμπλουτίζουν τη δραματική ένταση που θα μελοποιήσει ο Κερουμπίνι.
RECITAΤΙVO
Σε βράχο έρημο, τρόμος της φύσης,
που η άνυδρη κορυφή του μοιάζει ν' αγγίζει τους ουρανούς,
η Κίρκη, ωχρή, τρομαγμένη, με το θάνατο στα μάτια, δάκρυζε για την μοιραία περιπέτειά της. Κι εκεί, τα πλανώμενα μάτια της πάνω στα κύματα, μοιάζουν ν ακολουθούν τα ίχνη του φευγάτου Οδυσσέα. Πιστεύει πως βλέπει ακόμη τον πλανεμένο εραστή της· κι αυτή η ψευδαίσθηση ανακουφίζει τη δυστυχία της, καθώς τον καλεί με λόγια, που διακόπτονται εκατοντάδες φορές από τα δάκρυα και τους λυγμούς της.
ΑRΙΑ
Σκληρέ δημιουργέ των ταραχών της ψυχής μου,
ας καθυστερήσει λίγο η θλίψη μου τα βήματά σου.
Στρέψε για μια στιγμή τα μάτια σου σ' αυτούς τους τόπους·
και, αν όχι για να μοιραστείς τη φλόγα μου,
έλα τουλάχιστον να επισπεύσεις το τέλος μου.
Αυτή η θλιμμένη καρδιά, που έγινε θύμα σου,
αγαπά ακόμη τον έρωτα που την αιφνιδίασε
Φοβερέ Έρωτα! Το μίσος σου είναι η ανταμοιβή.
Τόση τρυφερότητα, ω θεοί! Είναι άραγε έγκλημα
ώστε να τιμωρείται με τόσο σκληρή περιφρόνηση;
RECITATIVO
Έτσι, μετανιωμένη, δηλώνει τον πόνο της.
Μα σύντομα, επιστρατεύοντας την μαγική τέχνη της,
για να φέρει πίσω τον αγαπημένο των θλιμμένων της πόθων,
επικαλείται με ουρλιαχτά όλους τους Θεούς του Ταινάρου,
τις Μοίρες, τη Νέμεση, τον Κέρβερο, τον Φλεγέθοντα,
την αλύγιστη Εκάτη και τη φοβερή Αληκτώ.
[ INTERLUDE ]
RECITATIVO
Πάνω σε αιματοβαμμένο βωμό ανάβει η φρικτή πυρά,
κι ένας αδηφάγος κεραυνός την καταβροχθίζει αμέσως.
Στους κόλπους του θανάτου, τα σκοτεινά της ξόρκια
ταράζουν την αιώνια ανάπαυση των σκιών.
Τα πνεύματα, έντρομα, αφήνουν τους τάφους τους,
κι ο αέρας αντιλαλεί από τους μακρινούς τους θρήνους.
Οι άνεμοι, λυμένοι από τις σκοτεινές τους σπηλιές,
μπλέκουν στις κραυγές τους φρικιαστικά σφυρίγματα.
ΑRΙΑ
Μάταιες οι προσπάθειες, δύστυχη ερωμένη
η μοίρα σου εξαρτάται από θεό ισχυρότερο από σένα.
Μπορείς να κάνεις τη γη να τρέμει στα βήματά σου
και ν' ανάψεις την οργή των δυνάμεων του Άδη
μα οι θύελλες της οργής σου δεν θα κατορθώσουν
ό,τι τα ίδια σου τα κάλλη δεν κατάφεραν.
(Eλεύθερη απόδοση δική μου του λιμπρέτου του Ζαν Μπατίστ Ρουσσώ)
Louis Chalon, "Circe", 1888
Η καντάτα "Circé", γραμμένη γύρω στο 1789 για γυναικεία φωνή(κοντράλτο ή μέτζο) και ορχήστρα, εντάσσεται στην παράδοση των γαλλικών καντάτων δωματίου, όπου η φωνή εναλλάσσεται ανάμεσα σε αφηγηματικά ρετσιτατίβι και λυρικές άριες. Η μουσική δομή ακολουθεί τη ροή του λιμπρέτου. Η ορχήστρα δημιουργεί μια σκοτεινή, απομονωμένη ατμόσφαιρα πριν εμφανιστεί η φωνή. Το πρώτο ρετσιτατίβο εκφράζει την απελπισία της Κίρκης με γραμμική, αφηγηματική γραφή, οι άριες μετατρέπουν το συναίσθημα σε λυρική κορύφωση με πλούσια μελωδικά ανοίγματα και ορχηστρική υποστήριξη, ενώ τα επόμενα ρετσιτατίβι και άριες ενσωματώνουν το μαγικό στοιχείο με επαναλαμβανόμενες αρμονίες και εκφραστικά θέματα, που υποδηλώνουν την εσωτερική πάλη της ηρωίδας. Στην τελική άρια η Κίρκη αποκτά γαλήνη και αποφασιστικότητα.Η μουσική αποκαλύπτει ότι η αγάπη δεν υποτάσσεται, δεν επιβάλλεται, ούτε δέχεται εξαναγκασμούς...Μόνο ξεδιπλώνεται και ζωντανεύει μέσα στην καρδιά που την βιώνει ελεύθερα.
Frederick Stuart Church: "Circe"
Η μετατροπή των ποιητικών εικόνων του Ρουσσώ σε μουσική δράση από τον Κερουμπίνι καθιστά την "Κίρκη" ένα έργο όπου η φωνή και η ορχήστρα συνεργάζονται ισότιμα, ως αφηγητές και ερμηνευτές της ψυχικής πολυπλοκότητας της ηρωίδας. Με αυτόν τον τρόπο, η καντάτα μεταφέρει το υψηλό δράμα της όπερας στο σαλόνι των ευγενών, σε μια συμπαγή μορφή που ανταποκρινόταν στην αυξανόμενη ζήτηση για μουσική στο σπίτι, ιδιαίτερα αγαπητή στην αναδυόμενη αστική τάξη της εποχής. Επιπλέον, αναδεικνύει τη δεξιοτεχνία του Κερουμπίνι και σε αυτό το πιο μικρό, αλλά απαιτητικό μουσικό είδος.
Έτσι, η "Circé" παραμένει ένα λαμπρό παράδειγμα της αρμονικής σύζευξης λόγου και μουσικής. Ο Λουίτζι Κερουμπίνι, που έζησε τα περισσότερα χρόνια της ζωής του στο Παρίσι και έφυγε από τη ζωή σαν σήμερα, 15 Μαρτίου του 1842, άφησε πίσω του ένα έργο που εκτιμήθηκε βαθιά από μεγάλους συνθέτες όπως ο Μπετόβεν και ο Μπραμς. Η υστεροφημία του, στενά συνδεδεμένη με την αυστηρότητα της γραφής, τη δραματική ένταση και την πνευματική του καλλιέργεια, τον καθιέρωσε ως μία από τις πιο σεβαστές μορφές στην Ιστορία της μουσικής. Μέσα σ' αυτό το πλαίσιο, ακόμη και μια μικρή σε έκταση καντάτα όπως η "Κίρκη" αποκαλύπτει τη μεγαλοπρέπεια της τέχνης του και επιβεβαιώνει τη θέση του ανάμεσα στους σπουδαίους δημιουργούς του κλασικισμού.
Luigi Cherubini: 'Circé', Cantata
Παλαιότερα κείμενα για τον Κερουμπίνι υπάρχουν πολλά στο μπλογκ. Περιηγηθείτε!
Κείμενο για τη μουσική αποτύπωση του μύθου της Κίρκης σε συμφωνική μορφή από τον Άλαν Χοβχάνες μπορείτε να διαβάσετε εδώ.
Κάθε χρόνο στα μέσα του Μάρτη, γύρω στις 12 του μήνα, σε διάφορες περιοχές του Μεξικού αλλά και σε κοινότητες ιθαγενών σε όλο τον κόσμο, αναβιώνει η αρχαία γιορτή της Πρωτοχρονιάς των Αζτέκων. Η γιορτή αυτή, γνωστή ως Yancuic Xihuitl, έχει τις ρίζες της στην προκολομβιανή εποχή και εξακολουθεί να τελείται έως σήμερα με έντονο τελετουργικό χαρακτήρα. Τη νύχτα, το σκοτάδι φωτίζεται από κεριά, ενώ στον ουρανό εκτοξεύονται λαμπερά πυροτεχνήματα. Ντυμένοι με πολύχρωμες παραδοσιακές ενδυμασίες, οι χορευτές εκτελούν τελετουργικούς χορούς, συνοδευόμενοι από μουσική και τραγούδι, όπως ακριβώς γινόταν αιώνες πριν.
Οι λέξεις "Yancuic Xihuitl"σημαίνουν "νέος κύκλος του χρόνου". Για τους Αζτέκους η αρχή του χρόνου δεν ήταν μια απλή αλλαγή στο ημερολόγιο. Ήταν η στιγμή κατά την οποία ο κόσμος επανεκκινείται, ανανεώνεται. Η γη ξαναβρίσκει τη γονιμότητά της, η βλάστηση επιστρέφει και η ζωή αρχίζει πάλι να ανθίζει. Αυτή η ιδέα της αναγέννησης συνδέεται συμβολικά με τον θεό Xochipilli, τον θεό των λουλουδιών, της άνοιξης και της ζωτικής δύναμης της φύσης.
Στην κοσμολογία των Mεξικανών, τα λουλούδια (xοchitl) κατείχαν ιδιαίτερη θέση.Συμβόλιζαν τη ζωή που αναγεννάται, την ομορφιά της δημιουργίας, αλλά και την ιερή προσφορά προς τους θεούς. Ο Xochipilli θεωρούνταν προστάτης αυτής της άνθισης. Έτσι, στην αρχή κάθε νέου κύκλου του χρόνου, η ίδια η "άνθιση του κόσμου" φαινόταν να τελείται υπό την προστασία του. Ο συμβολισμός γίνεται σχεδόν αυτονόητος...Νέος χρόνος, αναγέννηση του κόσμου, άνθιση της ζωής, όλα οδηγούν στον κόσμο του Xochipilli. Η Πρωτοχρονιά των Αζτέκων σηματοδοτεί την αναγέννηση του χρόνου, και ο θεός των λουλουδιών να ενσαρκώνει τη δύναμη που κάνει τον νέο κύκλο της ζωής να ανθίσει.
Η μορφή του θεού αυτού ενέπνευσε και τη νεότερη καλλιτεχνική δημιουργία. Το έργο "Xochipilli", με υπότιτλο "Μια φανταστική μουσική των Αζτέκων", είναι μια σύνθεση που έγραψε το 1940 ο σπουδαίος Μεξικανός συνθέτης Carlos Chávez για μικρό σύνολο οργάνων, τέσσερα πνευστά και έξι κρουστά, με αφορμή μια μεγάλη έκθεση που διοργανώθηκε στο ΜΟΜΑ της Ν.Υόρκης με τίτλο "Είκοσι Αιώνες Μεξικανικής Τέχνης".
Στο έργο αυτό ο Τσάβες επιχείρησε να αποδώσει τον ηχητικό κόσμο της προκολομβιανής Μεσοαμερικής, χρησιμοποιώντας ποικιλία κρουστών οργάνων, αρκετά από τα οποία έχουν αζτεκική προέλευση, όπως το τεπονάτσλι, το ουεουέτλ και το ομιχικάχουαζτλι. Μουσικά, η σύνθεση οργανώνεται σε τρία βασικά μέρη και ακολουθεί τη μορφή Α-Β-Α΄ με δύο ζωηρά εξωτερικά τμήματα να περιβάλλουν ένα πιο αργό και στοχαστικό κεντρικό μέρος.
Μέσα απ' αυτή τη μουσική δημιουργία, η μορφή του Xochipilli συνδέεται με τις γιορτές της αζτεκικής Πρωτοχρονιάς, όταν ο κόσμος θεωρούνταν ότι ανανεώνεται και η φύση αρχίζει πάλι ν' ανθίζει. Με αυτή τη σύνθεση, ο Τσάβες, εκτός από την ανάκληση ενός αρχαίου θεού επιχειρεί να ζωντανέψει τον τελετουργικό και ποιητικό κόσμο ενός πολιτισμού όπου η μουσική, η φύση και η αναγέννηση του χρόνου αποτελούσαν μία και αδιαίρετη εμπειρία.
"Musidora: The Bather-At the Doubtful Breeze Alarmed", William Etty
Ο William Etty, γεννημένος στις 10 Μαρτίου 1787 στο Γιορκ, υπήρξε ένας από τους πιο ιδιότυπους Άγγλους ζωγράφους του 19ου αιώνα, γνωστός για τις αισθησιακές συνθέσεις του και για τα έργα με ιστορικά και μυθολογικά θέματα. Σπούδασε στη Royal Academy of Arts, όπου ανέπτυξε τη δεξιοτεχνία του στην απόδοση του ανθρώπινου σώματος. Η ζωγραφική του χαρακτηρίζεται από λαμπερό χρώμα, ζωντανό φωτισμό και μια έντονη συναισθηματική φόρτιση, συνδυάζοντας το κλασικό ιδεώδες της ομορφιάς με μια βαθιά ποιητική διάθεση. Στα έργα του συχνά διερευνάται η σχέση ανάμεσα στη φύση, το ανθρώπινο κάλλος και την εσωτερική ψυχολογική ένταση των μορφών.
Στον πίνακα του "Musidora: The Bather-At the Doubtful Breeze Alarmed- Μουσιδώρα: η Λουόμενη- από το αβέβαιο φύσημα της αύρας ταράχτηκε",που φιλοτέχνησε σε τέσσερεις εκδοχές με πρώτη το 1844, ο Etty απεικονίζει μια νεαρή γυναίκα στις όχθες ενός ποταμού, τη στιγμή που ετοιμάζεται να πάρει το μπάνιο της. Η στάση του σώματός της φανερώνει στιγμιαία αμηχανία, σαν να την αιφνιδιάζει ένα ελαφρύ αεράκι που κινεί τα φύλλα γύρω της. Τα λευκά της ενδύματα πέφτουν χαλαρά, ενώ η κίνηση και το βλέμμα της αποτυπώνουν μια εύθραυστη ισορροπία ανάμεσα στη ντροπαλότητα, την έκπληξη και τη λεπτή συγκίνηση της στιγμής.
William Etty, αυτοπροσωπογραφία
Η σύνθεση δίνει έμφαση στο γυμνό σώμα με φυσικό ρεαλισμό, ενώ το φυσικό περιβάλλον, δέντρα, νερό και ανοιχτός ουρανός, δημιουργεί ένα ήρεμο, ατμοσφαιρικό τοπίο που ενισχύει την αίσθηση μοναξιάς, τρυφερότητας και διακριτικής έντασης. Στο έργο αυτό η αισθησιακή ομορφιά συνυπάρχει με τη λεπτή ψυχολογική δραματικότητα, χαρακτηριστικό στοιχείο της τέχνης του Etty.
Η σκηνή είναι εμπνευσμένη από το ποίημα "The Seasons - Εποχές" του James Thomson, και συγκεκριμένα από το μέρος του "Καλοκαιριού". Εκεί περιγράφεται η νεαρή Mουσιδώρα που πηγαίνει να λουστεί στο ποτάμι, ενώ ο ερωτευμένος Δάμων την παρακολουθεί κρυφά, βασανισμένος από το ηθικό δίλημμα αν πρέπει να υποκύψει στη ματιά του ή να σεβαστεί την ιδιωτικότητά της.
Η σκηνή αυτή γνώρισε μεγάλη απήχηση στον 18ο και 19ο αιώνα και ενέπνευσε πολλούς ζωγράφους. Ο Etty αποδίδει τη στιγμή που η νέα τρομάζει ελαφρά από ένα ανεπαίσθητο αεράκι -μια λεπτομέρεια που χαρίζει στη σκηνή ατμόσφαιρα ανάμεσα στην αθωότητα και τη διακριτική ερωτική ματιά.
Ο χαρακτηριστικός στίχος του Thomson γράφει:
"And fair expos’d she stood, shrunk from herself,
With fancy blushing; at the doubtful breeze
Alarm’d, and starting like the fearful fawn…"
Δηλαδή:
"Κι έτσι στεκόταν, ωραία, γυμνή στο φως,
κάπως ντροπαλά,
με τη φαντασία να κοκκινίζει στο πρόσωπό της
κι από το αβέβαιο φύσημα της αύρας
ταράχτηκε ξάφνου, τινάζοντας το κορμί της
σαν φοβισμένο ελαφάκι.
Τότε στο ποτάμι όρμησε και το νερό
δέχτηκε την όμορφη επισκέπτριά του
και με κύματα που έκλειναν απαλά
την αγκάλιασε.
[...]
Κι ενώ έτσι στο νερό παιχνιδίζε,
πότε βυθισμένη στο κύμα
μα δίχως να κρύβεται εντελώς
και πότε αναδυόταν ξανά,
με τα μαλλιά της να στάζουν
και να την τυλίγουν σαν υγρό πέπλο,
ο κρυμμένος Δάμων
ρουφούσε από κείνη την ομορφιά
τόσες μεθυστικές γουλιές για την ψυχή,
που για λίγο η εκστατική του σκέψη
παρασύρθηκε ολοκληρωτικά"
Το έργο "Musidora" του Etty χαρακτηρίστηκε "ο θρίαμβος της βρετανικής σχολής". Οι κριτικοί το επαίνεσαν ιδιαίτερα, παραλληλίζοντάς το με έργα μεγάλων ζωγράφων όπως ο Τιτσιάνο και ο Ρέμπραντ.
Από το ίδιο ποίημα εμπνεύστηκε και το περίφημο ορατόριό του "The Seasons-Εποχές" ο Γιόζεφ Χάυντν. Στο λιμπρέτο, ωστόσο, του έργου δεν περιλαμβάνεται η σκηνή του λουτρού. Ο λιμπρετίστας, ο βαρόνος Φαν Σβήτεν, επέλεξε να παραλείψει τις πιο ιδιωτικές και αισθησιακές στιγμές του ποιήματος και να διατηρήσει κυρίως τις φυσιολατρικές του εικόνες, μεταπλάθοντας το έργο σε μια ιδεαλιστική απεικόνιση της αγροτικής ζωής και της κυκλικής αρμονίας των εποχών.
Παρότι όμως η
σκηνή που ενέπνευσε τον πίνακα του Etty δεν υπάρχει στο ορατόριο, θα μπορούσε αισθητικά να συνδεθεί με μια άλλη γαλήνια
ενότητα του "Καλοκαιριού", τηνάρια"O how
pleasing to the senses Comes the cool and gentle breeze!- Ω, πόσο ευχάριστο στις αισθήσεις, έρχεται το
δροσερό και απαλό αεράκι!", όπου ο Χάυντν ζωγραφίζει με ήχους την ήρεμη
καλοκαιρινή φύση. Λυρική μελωδία, αποδίδει τη νωχελικότητα της ημέρας και τη
σιωπηλή γαλήνη της υπαίθρου. Το μουσικό αυτό τοπίο -ήσυχο, φωτεινό και
διακριτικά αισθησιακό- ταιριάζει με την ατμόσφαιρα του πίνακα του William Etty, όπου η νέα κοπέλασε
μια στιγμή καλοκαιρινής ηρεμίας και ιδιωτικής ομορφιάς ρίχνεται στα δροσερά
νερά του ποταμού προκαλώντας ενα λεπτό ρίγος συγκίνησης στο νεαρό θαυμαστή της...
Haydn: "Τhe Seasons, Summer - Oh how pleasing to the senses":
Παλαιότερο κείμενο για τον William Etty μπορείτε να διαβάσετε εδώ.
9 Μαρτίου 1994 πεθαίνει από λευχαιμία, ο Τσαρλς Μπουκόβσκι, αφήνοντας πίσω του ένα μοναδικό λογοτεχνικό έργο γεμάτο ωμό ρεαλισμό και αυτοβιογραφικά στοιχεία. Γεννημένος στο Άντερναχ της Γερμανίας, μετανάστευσε μικρός στις ΗΠΑ, όπου μεγάλωσε σε φτωχογειτονιές του Λος Άντζελες. Η ζωή του σημαδεύτηκε από φτώχεια, αλκοολισμό, σκληρές δουλειές και προσωπικές απογοητεύσεις, όλα θέματα που αντλεί αργότερα στα ποιήματα και τα μυθιστορήματά του. Έγινε γνωστός για το ειλικρινές, ωμό και συχνά χιουμοριστικό ύφος του, που αποτυπώνει τη μοναξιά, τον πόθο και την κοινωνική αποξένωση με τρόπο, που τον καθιέρωσε σαν μια από τις πιο εμβληματικές, πιο ακατέργαστες και αυθεντικές φωνές της αμερικανικής λογοτεχνίας. Μπορεί το ύφος του να ήταν ωμό, ήταν όμως και βαθιά ανθρώπινο.
Στα έργα του, συνδέει την ποίηση με τη μουσική και τη σιωπή της μοναχικής δημιουργίας, παρουσιάζοντας τον καλλιτέχνη σαν άνθρωπο που επιμένει να γράφει και να ζει παρά τις δυσκολίες και τις απογοητεύσεις της ζωής.
Ο Αμερικανός ποιητής είχε μια βαθιά και προσωπική σχέση με την κλασική μουσική, την οποία χρησιμοποιούσε ως αναπόσπαστο υπόβαθρο στη δημιουργική του διαδικασία. Σε επιστολές του σημειώνει ότι συνήθιζε "να γράφει με το ραδιόφωνο ανοιχτό σε σταθμούς κλασικής μουσικής". Η παρουσία της κλασικής μουσικής είναι εμφανής και στην ίδια την ποίησή του, όπου συχνά αναφέρεται σε συνθέτες όπως ο Μπετόβεν, ο Μότσαρτ ή ο Μπραμς, τους οποίους θεωρούσε πνευματικούς συνοδοιπόρους στη μοναχική διαδικασία της γραφής. Σε ένα από τα ποιήματά του γράφει :
"Φίλοι μέσα στο σκοτάδι"
θυμάμαι να λιμοκτονώ
σε ένα μικρό δωμάτιο
σε μια παράξενη πόλη
με τις κουρτίνες τραβηγμένες
να ακούω κλασική μουσική.
ήμουν νέος
τόσο νέος
που πονούσε σαν μαχαίρι
μέσα μου
γιατί δεν υπήρχε άλλη επιλογή
παρά να κρύβομαι
όσο περισσότερο μπορούσα-
όχι από αυτολύπηση
αλλά από απορία
για τη μικρή μου πιθανότητα:
να συνδεθώ με κάτι.
οι παλιοί συνθέτες-
ο Mozart, ο Bach, ο Beethoven,
ο Brahms-
ήταν οι μόνοι που μου μιλούσαν
κι αυτοί
ήταν νεκροί.
τελικά
πεινασμένος και χτυπημένος
έπρεπε να βγω στους δρόμους
για να δώσω συνεντεύξεις
για κακοπληρωμένες
και μονότονες δουλειές
σε παράξενους άντρες πίσω από γραφεία
άντρες χωρίς μάτια
άντρες χωρίς πρόσωπα
που θα έπαιρναν τις ώρες μου
θα τις έσπαγαν
και θα κατουρούσαν πάνω τους.
τώρα δουλεύω
για τους εκδότες
τους αναγνώστες
τους κριτικούς
αλλά ακόμη τριγυρνώ και πίνω
με τον Mozart, τον Bach, τον Brahms
και τον Beethoven
κάτι φιλαράκια
κάτι τύποι.
μερικές φορές
το μόνο που χρειαζόμαστε
για να συνεχίσουμε μόνοι
είναι οι νεκροί
να τρίζουν τους τοίχους
που μας κλείνουν μέσα.
Ιδιαίτερη θέση στη ζωή και το έργο του Μπουκόβσκι, φαίνεται να είχε και ο Γκούσταβ Μάλερ, τον οποίο μνημονεύει σε σημειώσεις του: "Μου αρέσει ο τρόπος που ο Mάλερ χανόταν μέσα στη μουσική του και, όμως, δεν έχανε ποτέ το πάθος του. Περπατούσε στους δρόμους σαν σεισμός - όλη η ενέργεια και η δύναμη του κόσμου μέσα του, που δεν μπορείς να αγνοήσεις".
Βλέπουμε πως ο Μπουκόβσκι βλέπει τον Μάλερ σαν άνθρωπο, που "ταρακουνάει"(σαν σεισμός) τα πάντα γύρω του, με την ίδια δύναμη που η μουσική του συγκλονίζει τον ακροατή...
Δεν γνωρίζουμε αν ο Μπουκόβσκι είχε κάποια αδυναμία σε συγκεκριμένη σύνθεση του Μάλερ. Ωστόσο, με βάση τον παραπάνω χαρακτηρισμό, ο οποίος μιλά για παθιασμένη ενέργεια, ένταση και αίσθηση "σεισμού", θα επέλεγα τη "Συμφωνία του, αρ. 5 σε ντο δίεση ελάσσονα". Αποτελεί το πρώτο σημαντικό έργο της ύστερης περιόδου του Μάλερ και διακρίνεται για την έντονη συναισθηματική της πολυπλοκότητα, όπου η θλίψη και η χαρά, η απόγνωση και η ελπίδα συνυπάρχουν και αντιπαρατίθενται. Το πρώτο μέρος ανοίγει με ένα σκοτεινό, δραματικό πένθιμο εμβατήριο, ενώ το δεύτερο εκρήγνυται με ζωηρή ενέργεια που διακόπτεται από στιγμές έντονης απελπισίας, δημιουργώντας μια συνεχή εναλλαγή πάθους και αγωνίας. Στη μέση της συμφωνίας δεσπόζει το σκέρτσο, ένας βακχικός χορός που ενοποιεί τις αντιθέσεις και ανυψώνει τις διαθέσεις σε υψηλότερα επίπεδα, γεμίζοντας τον ακροατή με θετική ενέργεια. Ακολουθεί το νοσταλγικό Adagietto, ένα τρυφερό και ερωτικό μέρος, αφιερωμένο στην Άλμα, που ισορροπεί ανάμεσα στην αγάπη και τη συγκίνηση. Το φινάλε προσφέρει ένα συγκλονιστικό όραμα παραδείσου, αφήνοντας αίσθηση λύτρωσης και πληρότητας.
Ας αφεθούμε στο κύμα της μουσικής του Μάλερ, εκλεκτοί φίλοι, όπως ο Μπουκόβσκι αφηνόταν στην κλασική μουσική, που για κείνον δεν ήταν απλά ένα ευχάριστο άκουσμα. Ήταν ουσιαστικό στοιχείο της δημιουργικής του διαδικασίας, μια πνευματική συντροφιά που τον έβαζε στην κατάλληλη ψυχική κατάσταση για να γράψει, να βυθιστεί στις σκέψεις του και να μετουσιώσει τις εμπειρίες και τα συναισθήματά του σε αυθεντική, αληθινή ποίηση.
Σήμερα, 9 Μαρτίου, η Καθολική Εκκλησία τιμά τη μνήμη μιας από τις πιο σεβάσμιες μορφές της, της Αγίας Αικατερίνης της Μπολόνια. Γεννημένη το 1413 στην Μπολόνια, ξεχώρισε για την αφοσίωση, την ταπεινότητα και τη βαθιά πνευματικότητά της. Προερχόμενη από αριστοκρατική οικογένεια, έλαβε εξαιρετική εκπαίδευση στην ανάγνωση, τη γραφή, τη ζωγραφική, στα λατινικά και στη βιόλα.
"Η Παναγία με το μήλο", St Catherine of Bologna
Σε ηλικία 13 ετών εισήλθε στο μοναστήρι Corpus Domini στη Φερράρα και στη συνέχεια, μαζί με άλλες νεαρές μοναχές ίδρυσε ένα μοναστήρι του Τάγματος των Φτωχών Κλάρων. Στο μοναστήρι συνέχιζε να ζωγραφίζει και να γράφει ποίηση και πνευματικά κείμενα, στα οποία κατέγραφε τα οράματα που είχε καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής της. Το 1456 επέστρεψε στην Μπολόνια, όπου ίδρυσε δεύτερο μοναστήρι και ανέλαβε τη θέση της ηγουμένης, συνεχίζοντας τη συγγραφή πνευματικών κειμένων και τη ζωγραφική. Η Αικατερίνη αντιπροσωπεύει το σπάνιο φαινόμενο μιας καλόγριας του 15ου αιώνα που υπήρξε ταυτόχρονα καλλιτέχνιδα, δημιουργώντας έργα τέχνης σπάνιας ομορφιάς. Το προσωπικό της ύφος ενσωμάτωνε μοτίβα από κεντήματα και γιρλάντες, ενώ ορισμένες εικόνες της Παναγίας και των Αγίων παρουσιάζουν μια ιδιόμορφη, ευρηματική εικονογραφία που σπανίως συναντάται και που σίγουρα εξυπηρετούσε διδακτικούς σκοπούς εντός της μοναστικής κοινότητας. Από τα μοναδικής ομορφιάς ζωγραφικά της έργα ξεχωρίζει η "Παναγία με το Βρέφος", γνωστή με το προσωνύμιο "Παναγία με το Μήλο".
Η Αικατερίνη απεβίωσε στις 9 Μαρτίου 1463 και θάφτηκε χωρίς φέρετρο. Το σώμα της εκτάφηκε δεκαοκτώ ημέρες αργότερα άφθαρτο, φαινόμενο που διατηρείται έως σήμερα. Αγιοποιήθηκε το 1524 από τον Πάπα Κλήμη Ζ’ και η μνήμη της γιορτάζεται την ημέρα της κοίμησής της. Η Αγία θεωρείται προστάτιδα των καλλιτεχνών, των ελευθέρων τεχνών και της πόλης της Μπολόνια, ενώ η ζωή της αποτελεί σύμβολο ευσέβειας, φιλανθρωπίας και πνευματικής έμπνευσης.
Η μουσική λατρεία γύρω από την Αγία Αικατερίνη διασώζεται μέσα από έργα όπως το μοτέτο "Salve Regina vergin gloriosa", για πέντε φωνές, τυπικό της εποχής της Αναγέννησης, του οποίου τη μουσική πολλοί ιστορικοί θεωρούν πως έχει συνθέσει η ίδια η Αγία, πάνω σε λατινικό κείμενο ανώνυμου. Η Αικατερίνη παρακολουθούσε και συμμετείχε ενεργά σε μουσικές λατρευτικές τελετές, κρατώντας πάντα τη μικρή βιόλα της, με την οποία συνόδευε προσευχές και ύμνους, υποδηλώνοντας τη στενή και προσωπική σχέση της με τη μουσική ως μέσο πνευματικής και δημιουργικής έκφρασης.
Η ακρόαση του μοτέτου πλημμυρίζει τον χώρο με μια αίσθηση γαλήνης και πνευματικής καθαρότητας, καθώς οι πέντε φωνές αλληλοσυμπληρώνονται σε μια αρμονική ισορροπία. Κάθε φωνητική γραμμή αναδεικνύει τη λεπτότητα και την ευαισθησία της μελωδίας. Η λεπτή αντίστιξη και η ρέουσα ρυθμική κίνηση προσφέρουν συγκίνηση και ηρεμία στον ακροατή. Καθώς η μουσική ανυψώνεται, μοιάζει να ανοίγει ένα παράθυρο προς τον ουράνιο κόσμο της Αγίας Αικατερίνης, επιτρέποντας στον νου και στην καρδιά να συμμετάσχουν στην πνευματική της αφοσίωση και στη θεία παρουσία.
St. Catherine of Bologna: "Salve Regina vergin gloriosa":
"Χαίρε, Βασίλισσα ένδοξη Παρθένα,
από το μέτωπό σου ο ίδιος ο ήλιος λαμβάνει το φως του.
Μητέρα Εκείνου στον οποίο ανήκει κάθε τιμή και δόξα,
και ταυτόχρονα γλυκιά θυγατέρα και νύμφη του ουρανίου Πατρός.
Στους ουρανούς λάμπεις ως θριαμβευτική και δυνατή λαμπάδα,
φως που φωτίζει τον κόσμο και ακόμη τα βάθη της αβύσσου
υψηλό και άρρητο μυστήριο που ο κόσμος δύσκολα κατανοεί,
ουράνιο μαργαριτάρι ανεκτίμητης αξίας.
Παρθένε, στρέψε, σε παρακαλώ, προς εμέ τα πανεύσπλαχνα μάτια σου,
αν ποτέ σου υπήρξε ευπρόσδεκτος εκείνος ο πρώτος χαιρετισμός, το "Χαίρε",
που από τον ουρανό κατήλθε στη γη διά του αγγέλου.
Μην αποστραφείς την αδυναμία και την πτώση μου, όσο βαριά κι αν είναι
αλλά δείξε μου την οδό που βαδίζουν οι λίγοι,
εκείνοι που αναζητούν την αλήθεια του Θεού,
διότι σε σένα πλέον εμπιστεύομαι και παραδίδω το κλειδί της καρδιάς μου"
Ήταν 8 Μαρτίου 1566 όταν στην Καζέρτα της Ιταλίας ερχόταν στον κόσμο ο Κάρλο Τζεζουάλντο, γόνος ισχυρής οικογένειας και μετέπειτα δούκας της Βενόζα. Γεννήθηκε σε μια εποχή όπου η αριστοκρατία συνυπήρχε με πάθη, ίντριγκες και σκοτεινές ιστορίες. Μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον προνομίων και υψηλής παιδείας, δείχνοντας από νεαρή ηλικία εξαιρετικό μουσικό ταλέντο. Γοητευμένος από τη δύναμη της μουσικής αποτύπωσε στις δημιουργίες του τις πιο λεπτές και δραματικές αποχρώσεις των ανθρώπινων συναισθημάτων.
Ωστόσο, η προσωπική του μοίρα επρόκειτο να σφραγιστεί από ένα γεγονός που θα τον καταδίωκε σε όλη του τη ζωή. Το πάθος και η ζήλια τον οδήγησαν στη δολοφονία της συζύγου του και του εραστή της, ένα διπλό έγκλημα που συγκλόνισε την εποχή του και άφησε ανεξίτηλο σημάδι στην ψυχή του. Παρά την κοινωνική του θέση και την προστασία που του παρείχε η αριστοκρατική του καταγωγή, η εσωτερική του ζωή βυθίστηκε σε μια βαθιά και βασανιστική ενοχή. Κατέφυγε στο κάστρο του, όπου μέσα στους τοίχους και τους διαδρόμους της μοναξιάς, βρήκε παρηγοριά στη μουσική. Η τέχνη των ήχων έγινε το καταφύγιό του... Στα μαδριγάλια του, οι πολυφωνικές γραμμές, οι τολμηρές χρωματικές κινήσεις και οι αιφνίδιες αρμονικές μεταπτώσεις μοιάζουν να καθρεφτίζουν τον ταραγμένο εσωτερικό του κόσμο. Η τέχνη του, ταυτόχρονα σκληρή και εκλεπτυσμένη, αποτυπώνει μια ψυχή που αναζητά παρηγοριά και λύτρωση μέσα από τον ήχο και τη δημιουργία.
Το έργο του Τζεζουάλντο προκάλεσε έντονες αντιδράσεις από τον 17ο αιώνα μέχρι σήμερα. Πολλοί μεγάλοι συνθέτες και μουσικολόγοι αναγνώρισαν τη μοναδικότητα και την πρωτοτυπία της μουσικής του γλώσσας. Ο Iγκόρ Στραβίνσκυ τον χαρακτήρισε "Πρόδρομο του Μοντερνισμού", επισημαίνοντας τη ριζοσπαστική χρήση χρωματισμών και απρόβλεπτων αρμονιών, που για την εποχή του ήταν σχεδόν αδιανόητες. Ο μουσικολόγος Alfred Einstein παραλλήλισε τα μαδριγάλια του με "ψυχολογικό πορτρέτο μιας συνείδησης σε αγωνία", καθώς οι απότομες μετατοπίσεις τονικότητας θυμίζουν λυγμούς και εσωτερικές συγκρούσεις. Αργότερα, ο συνθέτης Alfred Schnittke αναγνώρισε σε αυτές τις τολμηρές διαφωνίες μια προαναγγελία πολλών τεχνικών του σύγχρονου πολυφωνικού πειραματισμού.
Όλοι σχεδόν συμφωνούν ότι η μουσική του Τζεζουάλντο φέρει τη "γοητεία του σκότους", ένα παράδοξο μείγμα πάθους, τρόμου, θλίψης και ομορφιάς, όπου η τέχνη γίνεται καθρέφτης της ανθρώπινης ψυχής, της αμαρτίας που τη βαραίνει και της μετάνοιας που αναζητά.
Ανάμεσα στα έργα του ιταλού βαρόνου, το μαδριγάλι "Moro, lasso, al mio duolo" για 5 φωνές, κατέχει μια ξεχωριστή θέση. Ανήκει στο "Έκτο Βιβλίο Μαδριγαλίων" και θεωρείται ένα από τα πιο δραματικά και συγκλονιστικά έργα της ύστερης αναγεννησιακής πολυφωνίας. Η μουσική του είναι γεμάτη ένταση και ακραίες αρμονικές αντιθέσεις, που πολλοί ερμηνεύουν ως αντανάκλαση της ταραγμένης ζωής του συνθέτη.
Για πολλούς ακροατές και μελετητές, το έργο αυτό μοιάζει με προσωπική εξομολόγηση. Είναι η φωνή ενός ανθρώπου που βυθίζεται στις τύψεις του και αναζητά λύτρωση μέσα στον πόνο. Η τολμηρή, νεωτεριστική γραφή αντικατοπτρίζει μια ψυχή παγιδευμένη ανάμεσα στην αγάπη και τη βία, στη ζωή και τον θάνατο, στη συνείδηση και την αμαρτία.
Οι αρμονίες στριφογυρίζουν σαν σκοτεινά βέλη, οι συγκρούσεις των φωνών θυμίζουν απόηχους μιας βασανισμένης μνήμης, κάθε αλλοίωση μοιάζει με βαριά ανάσα μιας συνείδησης, που δεν βρίσκει ανάπαυση.
"Πεθαίνω, αχ, βυθισμένος στον πόνο μου,
ποιος θα μου χαρίσει μια σπίθα ζωής;
Αχ, εκείνος που με σκοτώνει
αρνείται κάθε βοήθεια στη θλίψη μου.
Ω, μοίρα οδυνηρή και ανελέητη,
εκείνος που μπορεί να δώσει ζωή
αχ, μόνο θάνατο μου χαρίζει"
Gesualdo: "Moro, lasso, al mio duolo"
Tη Monteverdi Choir διευθύνει ο John Eliot Gardiner
Προς τιμήν του Τζεζουάλντο και για την 400η επέτειο από τη γέννηση του, ο Στραβίνσκυ έγραψε το έργο: "Monumentum pro Gesualdo", όπου διασκεύασε 3 μαδριγάλια του σαν προσφορά σε "έναν από τους πιο πρωτότυπους μουσικούς που γεννήθηκαν ποτέ στην τέχνη της Μουσικής", θέμα που εξετάζεται σε παλαιότερο άρθρο και μπορείτε να διαβάσετε εδώ.
Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας, αξίζει να θυμηθούμε μορφές που τόλμησαν να διεκδικήσουν τη θέση τους στον κόσμο της γνώσης σε εποχές όπου αυτό θεωρούνταν σχεδόν αδύνατο. Μία από τις πιο λαμπρές, αλλά για χρόνια υποτιμημένες προσωπικότητες της ευρωπαϊκής διανόησης υπήρξε η Émilie du Châtelet, μια γυναίκα που συνδύασε το πάθος για την επιστήμη, τη φιλοσοφία και τις τέχνες, αφήνοντας ένα αποτύπωμα που ξεπερνά τα όρια της εποχής της.
17 Δεκεμβρίου του 1706 στο Παρίσι, σε μια αριστοκρατική οικογένεια γεννήθηκε η Émilie, μοναδικό κορίτσι ανάμεσα σε έξι αγόρια. Το σπίτι της συχνά επισκέπτονταν λόγιοι και επιστήμονες. Από μικρή φανέρωσε τη φωτεινή της διάνοια και γνώρισε την αστρονομία απ' όταν ήταν μόλις δέκα ετών. Με τα γράμματα, συγχρόνως διδάχτηκε ξιφασκία και ιππασία, ενώ στα δώδεκα μιλούσε άπταιστα λατινικά, ελληνικά, ιταλικά και γερμανικά. Αργότερα, οι γνώσεις αυτές θα τη βοηθούσαν να μεταφράσει στα γαλλικά έργα αρχαίας φιλοσοφίας και θεατρικά.
Η Εμιλί αγαπούσε τη μουσική και το θέατρο. Έπαιζε τσέμπαλο, τραγουδούσε άριες από όπερες, χόρευε και ήταν ερασιτέχνης ηθοποιός. Η επιστήμη όμως ήταν η μεγάλη της αγάπη. Η συνάντησή της με το Βολταίρο άνοιξε έναν κόσμο πνευματικής συνεργασίας και πλούτου ιδεών.
Εκείνος σημειώνει: "Είχα κουραστεί από τη τεμπέλικη, γεμάτη καβγάδες ζωή του Παρισιού, από τα βασιλικά προνόμια, τις ίντριγκες και τις δολοπλοκίες ανάμεσα στους μορφωμένους. Το 1733 συνάντησα μια σπουδαία νεαρή κυρία που σκεφτόταν σχεδόν όπως εγώ..."
Η Ντε Σατελέ τον κάλεσε να ζήσει στο εξοχικό της, όπου διαμόρφωσαν ένα εργαστήριο και μελετούσαν φυσική και μαθηματικά. Εκεί ήταν που η γυναίκα τόλμησε να αμφισβητήσει τις θεωρίες του Νεύτωνα, διαφοροποιώντας την ιδέα ότι η ενέργεια χάνεται και αναπληρώνεται από τον παντοδύναμο Θεό, δείχνοντας το θάρρος και τη διανοητική της ανεξαρτησία. Ο Βολταίρος θαύμασε την τόλμη της απέναντι στο "ιερό τέρας" των μαθηματικών, αναγνωρίζοντας την εκπληκτική δύναμη, την προσπάθεια και την αφοσίωσή της στις μελέτες, και μάλιστα παρά το γεγονός ότι ήταν γυναίκα.
Σε έναν υγιή πνευματικό ανταγωνισμό, το 1738 συμμετείχαν στον διαγωνισμό της Ακαδημίας του Παρισιού για τη φύση της φωτιάς. Τα δοκίμιά τους έλαβαν τιμητική διάκριση, και η Ντε Σατελέ έγινε η πρώτη γυναίκα που δημοσίευσε επιστημονική εργασία στην Ακαδημία, αφήνοντας ανεξίτηλο το αποτύπωμά της στην ιστορία της επιστήμης.
Πέθανε σε ηλικία 42 ετών, λίγο μετά τη γέννηση της κόρης της, από επιπλοκές στον τοκετό.
Μετά τον θάνατό της, ο Βολταίρος έγραψε: "Έχασα έναν καρδιακό φίλο, έναν σπουδαίο άνθρωπο, του οποίου το μόνο λάθος ήταν ότι γεννήθηκε γυναίκα. Όλο το Παρίσι λυπάται και τιμά. Ίσως να μην της αποδόθηκε η δικαιοσύνη που άξιζε όσο ζούσε".
Παρά τη σύντομη ζωής της, άφησε σημαντικό επιστημονικό και φιλοσοφικό έργο, συμπεριλαμβανομένης της περίφημης μετάφρασης και σχολίων της στο "Principia Mathematica" του Νεύτωνα, που παραμένει σημείο αναφοράς έως σήμερα.
Στην προμετωπίδα του βιβλίου του Βολταίρου "Στοιχεία της φιλοσοφίας του Νεύτωνα"(διπλανή εικόνα) απεικονίζεται ο φιλόσοφος καθισμένος, σκυμμένος πάνω από το χειρόγραφό του, να μεταφράζει και να σχολιάζει το εμπνευσμένο έργο του Νεύτωνα. Το κείμενό του φωτίζεται από ένα φαινομενικά θεϊκό φως που πηγάζει από τον ίδιο τον Νεύτωνα, σύμβολο της επιστημονικής γνώσης και της πνευματικής αυθεντίας. Το φως αυτό αντανακλάται στον Βολταίρο μέσω μιας μούσας, της πνευματικής του συντρόφου Εμιλί Ντε Σατελέ, καθώς στην πραγματικότητα εκείνη ήταν που μετέφρασε το έργο του Νεύτωνα και συνεργάστηκε στενά μαζί του για την κατανόηση και τη διάδοση των νευτώνειων ιδεών, συμβάλλοντας καθοριστικά στη μεταφορά της επιστημονικής γνώσης στη Γαλλία του Διαφωτισμού.
Η Μουσική έμπνευση:
Η ζωή και τα γραπτά της Μαρκησίας Émilie du Châtelet ενέπνευσαν την όπερα "Émilie"της Φινλανδής συνθέτριας Kaija Saariaho. Το έργο αναδεικνύει τα επιτεύγματα της σπουδαίας μαθηματικού και φυσικού, της πρώτης γυναίκας που απέκτησε διεθνή επιστημονική αναγνώριση, χάρη και στις πρωτοποριακές της μελέτες για τη φύση της φωτιάς. Το λιμπρέτο υπογράφει ο συγγραφέας Amin Maalouf.
Η ιδέα της όπερας γεννήθηκε όταν η Saariaho, σε συζήτηση με τη σοπράνο Karita Mattila, οραματίστηκε την εικόνα της τραγουδίστριας να στέκεται μόνη στη σκηνή, με έντονη και παθιασμένη παρουσία. Η εικόνα αυτή αποτέλεσε το πρώτο έναυσμα για τη δημιουργία του μονοδράματος. Στη συνέχεια, η συνθέτις διάβασε τη βιογραφία της Émilie du Châtelet και άρχισε να καταγράφει τις σκέψεις της, πριν επικοινωνήσει με τον λιμπρετίστα. Μέσα από μια μακρά ανταλλαγή ιδεών που διήρκεσε πολλούς μήνες, διαμορφώθηκε το λιμπρέτο και ξεκίνησε η διαδικασία της σύνθεσης.
Η μορφή του μονοδράματος επέτρεψε στη Σααριάχο να πειραματιστεί με νέο σκηνικό και μουσικές λύσεις, αφού η παρουσία ενός μόνο χαρακτήρα απαιτεί διαφορετικές δραματικές και μουσικές προσεγγίσεις από μια παραδοσιακή όπερα πολλών πρωταγωνιστών. Μέσα από αυτό, δημιούργησε ένα πλήρες, πλούσιο πορτρέτο της Emilie, με τις αντιφάσεις, τα πάθη και την ανθρώπινη πολυπλοκότητά της, προσεγγίζοντας τόσο την έντονη ερωτική της ζωή όσο και την αφοσίωσή της στη γνώση και την επιστήμη.
Η όπερα αποτελείται από εννέα συνεχόμενες σκηνές, χωρίς διάλειμμα, κάθε μία με τίτλο που αντιστοιχεί στο θέμα της, όπως Προαίσθημα, Θάνατος, Βολταίρος, Φωτιά, Επιστήμη, Γυναίκα. Οι μουσικές επιλογές είναι αντιφατικές και ευέλικτες ρυθμικά, αντανακλώντας τις σκέψεις και τα συναισθήματα της Emilie. Τα μέρη που αναφέρονται στη προσωπική της ζωή είναι εκφραστικά, εκρηκτικά, ενώ τα μέρη που σχετίζονται με το έργο της γίνονται με διαφανείς ορχηστρικές υφές, μικροτονικές αρμονίες και εκτεταμένη χρήση των οργάνων σε λεπτομερείς ηχητικές αποχρώσεις.
Η μουσική συνδυάζει ζωντανή ορχήστρα και ηλεκτρονικά στοιχεία με κεντρικό ρόλο το τσέμπαλο, αναφορά στην ίδια την Emilie που έπαιζε το συγκεκριμένο όργανο. Η Κάια Σααριάχο για την τεχνική και τις ηχητικές δυνατότητες του οργάνου άντλησε έμπνευση από τον Ραμώ και τον Ντομένικο Σκαρλάτι. Η φωνή της τραγουδίστριας συχνά υποβάλλεται σε επεξεργασία, προκειμένου να αναδειχθεί η πολυπλοκότητα του χαρακτηρα της Emilie. Το έργο αποτυπώνει τόσο τα ανθρώπινα πάθη της φιλοσόφου, όσο και την αφοσίωσή της στην επιστήμη, συμπεριλαμβανομένης της μετάφρασης και των σχολίων της στο Principia Mathematica του Νεύτωνα κατά τους τελευταίους μήνες της ζωής της.
Η όπερα "Émilie" χαρακτηρίστηκε "αξεπέραστη σε αισθητική", καθώς συνδυάζει τις αρετές της μουσικής του 20ού αιώνα με την προσωπική φωνή της Saariaho, δημιουργώντας το πορτρέτο μιας γυναίκας που έζησε και αγάπησε με πάθος, αλλά ταυτόχρονα υπηρέτησε την επιστήμη με εξαιρετική αφοσίωση.
Αργότερα η Κάια Σααριάχο δημιούργησε μια σουίτα που περιλαμβάνει τα βασικά θέματα της όπερας:
τον φόβο της Εμιλί για τον θάνατο κατά τον τοκετό (ο οποίος επαληθεύτηκε),
την τεράστια συμβολή της στη διάδοση της επιστήμης και, τέλος,
ένα σχόλιο ενάντια στη συστηματική παραγκώνιση των γυναικών και της συνεισφοράς τους στην ιστορία.
Kaija Saariaho: "Émilie Suite":
Η ιστορία της Émilie du Châtelet θυμίζει ότι η επιστήμη, η τέχνη και η γνώση προχώρησαν χάρη και σε γυναίκες που συχνά χρειάστηκε να αγωνιστούν διπλά για να ακουστεί η φωνή τους. Η Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας δεν είναι μόνο μια επέτειος τιμής, αλλά και μια ευκαιρία να επαναφέρουμε στο φως τέτοιες μορφές, αναγνωρίζοντας τη συμβολή τους στην ιστορία της σκέψης και του πολιτισμού...
***
Για την Ημέρα της Γυναίκας υπάρχουν πολλά κείμενα στο μπλογκ. Στη γραμμή αναζήτησης πάνω αριστερά, πληκτρολογήστε "Γυναίκα" και θα εμφανιστούν όλα τα σχετικά άρθρα.
