Στην αυλή της Ισπανίας, κάτω από τους βαρείς πολυελαίους και τα βλέμματα που μετρούσαν την αξία με τίτλους και υποκλίσεις, ο Λουίτζι Μποκερίνι τόλμησε το αδιανόητο. Nα παραβεί τη βασιλική εντολή και να υπερασπιστεί τη δημιουργική έμπνευσή του κι ένα μουσικό μοτίβο του.
Ο βασιλιάς είχε ζητήσει να αφαιρεθεί ένα απόσπασμα από μια νέα σύνθεση. Ο μουσικός, με την ήρεμη αλλά αλύγιστη περηφάνια του δημιουργού, αρνήθηκε να "διορθώσει" την έμπνευσή του. Κι όταν η επιμονή έγινε διαταγή, εκείνος αντέδρασε με μια πράξη που έμοιαζε με ειρωνικό χαμόγελο. Όχι μόνο δεν αφαίρεσε το μοτίβο, αλλά το επανέλαβε. Το έπαιξε μπροστά στον μονάρχη με ένταση, σαν να έλεγε πως η μουσική δεν κυβερνάται. Έτσι, πλήρωσε την "αυθάδειά" του με απόλυση, όπως ήταν φυσικό...
Κι όμως, μέσα σε αυτό το ασφυκτικό περιβάλλον αυλικής εξάρτησης, ο Λουίτζι Μποκερίνι δημιούργησε έργα σπάνιας κομψότητας και εσωτερικής φλόγας.
Γεννημένος στις 19 Φεβρουαρίου 1743 στη Λούκα της Ιταλίας, παιδί ακόμη έδειξε πως το βιολοντσέλο θα ήταν η φωνή του. Βιρτουόζος με λεπτότητα και πάθος, έδωσε στο τσέλο πρωταγωνιστικό ρόλο στη μουσική δωματίου, το απελευθέρωσε από τη σκιά του μπάσου και το ανέδειξε σε ισότιμο συνομιλητή. Το 1768 στο Παρίσι γεύτηκε την ανεξαρτησία του καλλιτέχνη. Από το 1770 όμως και για τριάντα πέντε χρόνια υπηρέτησε τη βασιλική οικογένεια της Ισπανίας, ζώντας τελικά απομονωμένος, φτωχός, σχεδόν λησμονημένος, μια σιωπηλή αντίθεση προς τη λαμπρότητα της μουσικής του.
Το 1793 συνέθεσε τα "Τρίο για βιολί, βιόλα και τσέλο Op. 47" και τα αφιέρωσε στον βασιλιά Φρειδερίκο Γουλιέλμο της Πρωσίας, ο οποίος υπήρξε και ο ίδιος ταλαντούχος τσελίστας. Εκεί, σε μια πιο ευήκοη αυλή, ένιωθε ότι το τσέλο του θα ακουγόταν με κατανόηση.
Τα τρίο αυτά -έξι στον αριθμό- κινούνται στο εκλεπτυσμένο ύφος γκαλάν, με διάφανη υφή και περίτεχνη αντιστικτική γραφή. Είναι όλα σε μείζονα τρόπο, φωτεινά, λιτά, μικρά σε έκταση και δομημένα σε δύο μέρη. Στα πρώτα μέρη συναντά κανείς θεματική ποικιλομορφία και ευφυείς διαλόγους ανάμεσα στα τρία όργανα. Στα δεύτερα μέρρη, σχεδόν πάντοτε, ένα μινουέτο στροβιλίζεται με αριστοκρατική χάρη.
Εκεί όμως όπου η ιδιοφυΐα του λάμπει είναι στην ενορχηστρωτική ευρηματικότητα. Το τσέλο δεν στηρίζει μόνο, αλλά τραγουδά, απαντά, ηγείται. Οι γραμμές είναι διαφανείς, σαν λεπτή πορσελάνη που αφήνει το φως να διαπεράσει τις δομές της. Και μέσα απ' αυτή τη διαύγεια προμηνύεται ήδη η μετάβαση από την αυστηρότητα του μπαρόκ σε μια πιο προσωπική, προρομαντική εξομολόγηση.
Ο Μποκερίνι πέθανε το 1805, φτωχός και λησμονημένος. Μα η μουσική του, δεξιοτεχνική, λεπτεπίλεπτη και κομψή εξακολουθεί να αναπνέει με κείνη την αδιόρατη περηφάνεια της ημέρας που προτίμησε να επαναλάβει ένα μοτίβο, παρά να προδώσει την αλήθεια της έμπνευσής του. Γιατί η αυθάδεια εκείνη δεν ήταν αλαζονεία. Ήταν η σιωπηλή διακήρυξη ότι η τέχνη, όταν είναι αληθινή, δεν διαγράφεται...Αντηχεί ξανά...
Προτείνω να ακούσουμε το Τρίο Ν.5 της σειράς, το οποίο διατηρεί ευγενικό και συγκρατημένο χαρακτήρα. Η μουσική του δεν επιδιώκει θεαματικές εντάσεις. Άλλωστε, προοριζόταν για αυλική χρήση, πιθανότατα για να συνοδεύει με διακριτικότητα το βασιλικό δείπνο, χωρίς να αποσπά την προσοχή αλλά να καλλιεργεί ατμόσφαιρα κομψής ευφορίας.
Σύμφωνα με το αισθητικό ιδίωμα της εποχής, το βιολί αναλαμβάνει τον πρωταγωνιστικό ρόλο. Φέρει τη μελωδική λάμψη και τα πιο δεξιοτεχνικά περάσματα, προβάλλοντας με χάρη και καθαρότητα το κύριο υλικό. Ωστόσο, στο πρώτο μέρος (Αndantino moderato) η ισορροπία δεν είναι τόσο μονοσήμαντη. Η βιόλα και το τσέλο παρεμβαίνουν με διακριτικές αλλά ουσιαστικές φράσεις. Δημιουργείται έτσι ένας υπόγειος διάλογος, μια ευγενής συνομιλία, που προσδίδει εσωτερική κινητικότητα στο έργο.
Αντίθετα, στο δεύτερο μέρος (Τempo di minuetto)η ιεραρχία αποκαθίσταται. Το βιολί δεσπόζει μετατρέποντας το μινουέτο σε ένα ιδιότυπο σόλο με συνοδεία. Στο μεσαίο τμήμα, σε ελάσσονα κλίμακα, η ατμόσφαιρα αποκτά μια σκιά μελαγχολίας, η χάρη μεταμορφώνεται σε στοχασμό, πριν επιστρέψει η αρχική κομψότητα του χορευτικού ρυθμού.
Έτσι, πίσω από την εξωτερική του απλότητα, το έργο αποκαλύπτει μια λεπτή δραματουργία ισορροπιών, μια μουσική, που ακόμη και όταν υπηρετεί την αυλή, δεν παύει να ψιθυρίζει τη δική της εσωτερική αλήθεια...
Fra Angelico: "Christ Glorified in the Court of Heaven" (λεπτομέρεια με τους Αγγέλους να παίζουν μουσική)
Ο Φρα Αντζέλικο, γνωστός ήδη από την εποχή του ως "Il Beato Angelicο - Ο Ευλογημένος Αντζέλικο", υπήρξε Δομινικανός μοναχός και ένας από τους σημαντικότερους ζωγράφους της πρώιμης Αναγέννησης.
Γεννημένος στην περιοχή της Φλωρεντίας, συνέδεσε την καλλιτεχνική του πορεία με βαθιά πνευματική ζωή, αντιμετωπίζοντας τη ζωγραφική ως πράξη πίστης και προσευχής. Στα έργα του δεν επιδιώκει μόνο την αισθητική αρτιότητα, αλλά κυρίως την απόδοση της θείας παρουσίας μέσα από το φως, το χρώμα και την εσωτερική αρμονία. Πέθανε σαν σήμερα, 18 Φεβρουαρίου 1455 στη Ρώμη, αφήνοντας έργο που επηρέασε καθοριστικά την εξέλιξη της ιταλικής ζωγραφικής.
Κεντρικό στοιχείο της τέχνης του είναι οι Άγγελοι. Δεν αποτελούν διακοσμητικές μορφές, αλλά πνευματικούς μεσολαβητές ανάμεσα στον ουρανό και τη γη. Με λεπτές γραμμές, φωτεινά χρώματα και χρυσά φωτοστέφανα, ο Αντζέλικο αποδίδει την καθαρότητα και τη γαλήνη τους. Οι κινήσεις τους, σε στάσεις προσευχής, και συχνά χορού ή τραγουδιού, δημιουργούν την αίσθηση ουράνιας μουσικής αρμονίας.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η παράσταση "Christ Glorified in the Court of Heaven - Ο Χριστός Δοξάζεται στην Αυλή των Ουρανών", από την Αγία Τράπεζα του ναού του Αγίου Δομίνικου στο Φιέζολε.
Στο κεντρικό πάνελ ο Χριστός εικονίζεται ένδοξος, υψωμένος πάνω σε σύννεφα, κρατώντας τη σημαία της Ανάστασης. Η πληγή στο χέρι Του θυμίζει το Πάθος, ενώ το χρυσό φόντο, χαραγμένο με ακτίνες, δηλώνει ότι εκπέμπει θεϊκό φως. Γύρω του Άγγελοι τραγουδούν και παίζουν μουσικά όργανα -σάλπιγγες, κόρνα, τρομπέτες, ψαλτήρια, τύμπανα και βιόλες- συνθέτοντας μια εικόνα ουράνιας δοξολογίας.
Fra Angelico: "Christ Glorified in the Court of Heaven"
Η σκηνή πλαισιώνεται από Αγίους, μορφές της Παλαιάς Διαθήκης και Δομινικανούς μοναχούς, εντάσσοντας το όραμα αυτό σε μια ευρύτερη πνευματική κοινότητα πίστης και σωτηρίας.
Από τους "Αγγέλους" του Φρα Αντζέλικο, εκείνη τη διάφανη ένωση ουρανού και γης που ακτινοβολεί στα έργα του, γεννήθηκε, πέντε αιώνες αργότερα, ένα μουσικό όραμα. Ο σπουδαίος αμερικανοαρμένιος συνθέτης, Alan Hovhaness, βαθιά συγκινημένος από την πνευματική λάμψη του ζωγράφου, συνέθεσε το 1967 το συμφωνικό έργο "Fra Angelico Fantasy, Op. 220". Ο τίτλος παραπέμπει στον Ιταλό δημιουργό, ο οποίος, όπως έλεγε ο ίδιος ο συνθέτης, "ζωγράφιζε με το ανατολίτικο πνεύμα".
Ο Χοβχάνες δεν αναζήτησε στον Αντζέλικο τη δεξιοτεχνία, αλλά το όραμα. Αυτό που τον συγκλόνισε δεν ήταν η εικόνα καθαυτή, αλλά η πνευματική της ακτινοβολία.
Fra Angelico: "Christ Glorified in the Court of Heaven" (λεπτομέρεια με τους Αγγέλους να παίζουν μουσική)
Έτσι γεννήθηκε η συμφωνική σύνθεση, που ο ίδιος χαρακτήρισε "φόρο τιμής και ευχαριστήρια προσφορά". Δεν πρόκειται για μουσική περιγραφή πινάκων, αλλά για απόπειρα να αποδοθεί η ίδια η κατάσταση της έμπνευσης, το "αγγελικό όραμα". Ο συνθέτης αφηγείται πως ενώ ήταν βαριά άρρωστος και αμφέβαλλε αν θα μπορούσε να εμφανιστεί σε επικείμενη συναυλία, άκουσε ξαφνικά μέσα του την κύρια μελωδία και άρχισε να την τραγουδά. Η εμπειρία εκείνη τού φάνηκε σχεδόν θαυματουργή.
Παρομοιάζοντας το έργο του Φρα Αντζέλικο με τις παραδόσεις της παλιάς Κίνας, της Κορέας και της Ιαπωνίας -πολιτισμούς που είχαν επηρεάσει βαθιά τη μουσική σκέψη του- ο Χοβχάνες έγραφε:
Fra Angelico: "Christ Glorified in the Court of Heaven" (λεπτομέρεια με τους Αγγέλους να παίζουν μουσική)
"Όπως στην παλιά Κίνα, την Κορέα και την Ιαπωνία, οι καλλιτέχνες ζωγράφιζαν ουράνιους μουσικούς να κατεβαίνουν από τον ουρανό στη γη, έτσι και στη Φλωρεντία, ο Φρα Αντζέλικο ζωγράφισε τα οράματά του με αγγέλους που έπαιζαν ουράνιες σάλπιγγες. Το όραμά του ενέπνευσε τη χρήση τρομπετών, κόρνων και τρομπονιών σε λατρευτική, δοξολογική μουσική. Στη σύνθεσή μου, αυτά τα όργανα γίνονται φωνές ουράνιων αγγελιοφόρων".
Έτσι, η παρτιτούρα ανοίγει με αιωρούμενα, άρρυθμα συρσίματα στα έγχορδα, ήχους που μοιάζουν να αναδύονται από αόρατο φως. Σταδιακά, τα χάλκινα πνευστά αντηχούν με επιβλητικότητα, όχι ως κοσμική επίδειξη δύναμης, αλλά σαν λειτουργική αναγγελία. Η τροπική γλώσσα, οι ανατολικές κλίμακες και οι στιγμές ελεγχόμενης ελευθερίας δημιουργούν μια αίσθηση άχρονης γαλήνης που κορυφώνεται σε λαμπρή ηχητική φωτοχυσία. Η μουσική επιχειρεί να αποδώσει το ίδιο το αγγελικό βίωμα, μια συμφωνική λειτουργία όπου ο ήχος γίνεται φως και η ορχήστρα μεταμορφώνεται σε χορό ουράνιων αγγελιοφόρων.
Alan Hovhaness: "Fra Angelico, fantasy for orchestra, Op. 220"
"Ο Τζορντάνο Μπρούνο στην πυρά", χαρακτικό του Καμίγ Φλαμαριόν
"Βλέπεις, δεν βόλευες στα ήθη.
για σένα στήθηκε η πυρά εκείνο το Φλεβάρη
και από κάτω ούρλιαζαν τα μανιασμένα πλήθη
ως να ‘ρθει ο θάνατος αργά για να σε πάρει.
Τόσο βαθύς κατατρεγμός ενάντια στην αλήθεια
του κόσμου μόνον η οργή, σκληρή ανταμοιβή σου
είναι αρχόντων και λαών μοναδική συνήθεια
να σε κρατήσουνε τυφλό, στο σάρκινο κελί σου..."
("Τζορντάνο Μπρούνο", ποίημα του Νικηφόρου Βυζαντινού, fractalart)
Ο Τζορντάνο Μπρούνο υπήρξε μια από τις πιο ανήσυχες και φωτεινές μορφές της ιταλικής Αναγέννησης. Φιλόσοφος, θεολόγος, ποιητής, πνεύμα ακούραστο που δεν χωρούσε στα όρια της εποχής του. Επηρεασμένος από τον Κοπέρνικο και τον νεοπλατωνισμό, τόλμησε να οραματιστεί ένα σύμπαν άπειρο, γεμάτο αμέτρητους κόσμους. Για κείνον, το θείο δεν κατοικούσε σε έναν μακρινό ουρανό, αλλά διαχεόταν σε κάθε μόριο της ύλης, σε κάθε μορφή ζωής.
"Κι ένας μαύρος ήλιος, στο διάστημα,
θα καταπιεί τον ήλιο, τη σελήνη
και όλους τους πλανήτες που περιφέρονται
γύρω από τον ήλιο.
Να θυμάστε πως,
όταν το τέλος θα πλησιάζει,
ο άνθρωπος θα ταξιδεύει στο διάστημα
και από το διάστημα θα μάθει
την ημέρα του τέλους"
(Τζορντάνο Μπρούνο, "Περί του απείρου σύμπαντος και των κόσμων", 1584)
O Mπρούνο ενώπιον της Ιεράς Εξέτασης
Οι τολμηρές ιδέες του στάθηκαν αφορμή για τη μοιραία σύγκρουσή του με τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία. Μετά από μακρά φυλάκιση καταδικάστηκε σε θάνατο δια της πυράς. Την απόφαση υπέγραψε ο καρδινάλιος Ρομπέρτο Μπελλαρμίνο. Γονατιστός μπροστά στους δικαστές του, άκουσε την ετυμηγορία που θα τον οδηγούσε στον θάνατο. Όταν σηκώθηκε, με βλέμμα σταθερό, απάντησε:
"Πιθανόν εσείς, κριτές μου, να ανακοινώνετε την καταδίκη εναντίον μου με μεγαλύτερο φόβο απ’ ό,τι τη δέχομαι εγώ".
Ήταν σαν σήμερα, 17 Φεβρουαρίου του 1600...Κι ενώ η Ρώμη γιόρταζε τον διορισμό του νέου Πάπα, ο Μπρούνο οδηγείτο στην πλατεία Campo de’ Fiori. Εκεί, ανάμεσα στους πάγκους όπου τις Κυριακές πωλούνται λουλούδια, υψώθηκε η πυρά. Μαζί του παραδόθηκαν στις φλόγες και πολλά από τα βιβλία του, σαν να επιχειρούσαν να κάψουν τον άνθρωπο, αλλά και τη σκέψη του. Όταν η φωτιά καταλάγιασε, οι στάχτες του σκορπίστηκαν στους τέσσερις ανέμους, σαν να ήθελαν να διαλύσουν κάθε ίχνος της ύπαρξής του.
Κι όμως, τα τελευταία λόγια του έμειναν στην αιωνιότητα: "Να κάψεις, δεν σημαίνει πως διαψεύδεις".
"Ένας πυρσός εγίνηκες, ένας ακόμη φάρος
που στους ανθρώπους έδειξες της λευτεριάς το δρόμο
πως πρέπει κάποιος να μιλά με πίστη και με θάρρος
ένας ενάντια στους πολλούς, για αυτό σε βεβαιώνω.
Και η μορφή σου χάθηκε και πέρασε στη λήθη
μια λήθη όμως πρόσκαιρη που ο χρόνος δεν την σβήνει
Άγαλμα του Μπρούνο στην πλατεία ντε Φιόρι, όπου κάηκε
Οι φλόγες έσβησαν, η ιδέα του απείρου όμως συνέχισε να καίει αθόρυβα μέσα στον χρόνο. Η σκέψη του Μπρούνο, που κάποιοι επιχείρησαν να αφανίσουν διέσχισε τους αιώνες, μεταμορφώθηκε, ρίζωσε σε νέες συνειδήσεις, ενέπνευσε ποιητές, φιλοσόφους, καλλιτέχνες. Και τέσσερις σχεδόν αιώνες αργότερα, στον 20ό αιώνα, βρήκε μια νέα φωνή, αυτή τη φορά μέσα από τη μουσική…
Η καντάτα "Novae de infinito laudes - Νέοι ύμνοι για το άπειρο" που γράφτηκε το 1962, αποτελεί το πιο επιβλητικό από τα ιδιαίτερα σημαντικά έργα για χορωδία και ορχήστρα που συνέθεσε ο Hans Werner Henze. Γραμμένη κατόπιν παραγγελίας της Royal Philharmonic Society, παρουσιάστηκε σε παγκόσμια πρώτη τον Απρίλιο του 1963, στο πλαίσιο της Μπιενάλε της Βενετίας.
Το έργο αντλεί το ποιητικό του υλικό από λατινικά κείμενα του 16ου αιώνα του ανθρώπου που συγκρούστηκε με τη θεολογική ορθοδοξία της εποχής του, Giordano Bruno. Οι στοχασμοί του για το άπειρο σύμπαν, την αέναη κίνηση της ύλης και τη βαθιά ενότητα φύσης και θείου δίνουν στην καντάτα έναν κοσμολογικό και μεταφυσικό χαρακτήρα.
Η σύνθεση προορίζεται για τέσσερις σολίστες, μικτή χορωδία και μεγάλη ορχήστρα. Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί η ορχηστρική γραφή, η οποία δίνει έμφαση στα χαμηλά ηχοχρώματα. Η παρουσία πληκτροφόρου, λαούτων και αρπών δημιουργεί μια διακριτική αναγεννησιακή απόχρωση, σαν η μουσική να γεφυρώνει τον 20ό αιώνα με την εποχή του Μπρούνο. Το ηχητικό αποτέλεσμα είναι βαρύ, στοχαστικό και γήινο, αλλά ταυτόχρονα διαποτισμένο από μια αίσθηση κοσμικής απεραντοσύνης.
Η ένταση και το βάθος των φιλοσοφικών ιδεών στα κείμενα κινητοποιούν τον Χέντσε να απαντήσει με μια μουσική γεμάτη συναίσθημα, ειλικρίνεια και δραματική ένταση. Η αλληλεπίδραση φωνών και οργάνων εμφανίζεται εξαιρετικά επεξεργασμένη...άλλοτε πυκνή και πολυεπίπεδη, άλλοτε γυμνή και εσωστρεφής. Καθώς το έργο εξελίσσεται, η μουσική αποκτά όλο και πιο αυστηρό, άκαμπτο χαρακτήρα σαν να μετατρέπεται σε καθαρό στοχασμό πάνω στην ιδέα του απείρου.
Οι ξαφνικές εκρήξεις ρυθμικής οξύτητας δεν λειτουργούν ως δραματικές κορυφώσεις. Συχνά περιβάλλονται από λεπτή αύρα ειρωνείας ή υπαινικτικής παρωδίας, σαν ο συνθέτης να σχολιάζει την ανθρώπινη αδυναμία να συλλάβει το άπειρο και την προσκόλληση σε αυστηρούς δογματισμούς.
Η καντάτα οργανώνεται σε έξι μέρη:
I. I. I corpi celesti - Τα ουράνια σώματα II.I quattro elementi - Τα τέσσερα στοιχεία III. La continua mutazione - Η συνεχής μεταβολή IV. Il piacere è nel movimento - Η ηδονή βρίσκεται στην κίνηση V. Il sorgere del sole - Η ανατολή του ήλιου VI. Il sommo bene - Το υπέρτατο αγαθό
Η διαδοχή τους σχηματίζει ένα φιλοσοφικό τόξο, από την παρατήρηση του σύμπαντος και των φυσικών του δυνάμεων, περνά στη δυναμική της μεταβολής και της κίνησης ως θεμελιώδους αρχής της ύπαρξης, για να καταλήξει σε μια σχεδόν μυστικιστική αναζήτηση του ύψιστου αγαθού. Έτσι, το "Novae de infinito laudes" αποτελεί ένα συμφωνικό - φιλοσοφικό οικοδόμημα, όπου η μουσική γίνεται φορέας κοσμολογικού στοχασμού και υπαρξιακής έντασης.
Hans Werner Henze: "Novae de infinito laudes"
Ο θάνατος του Τζορντάνο Μπρούνο δεν μπόρεσε να σβήσει τη φλόγα της σκέψης του. Αντίθετα, την μετέτρεψε σε σύμβολο του αδιαπραγμάτευτου ελεύθερου πνεύματος. Σήμερα, ο Μπρούνο αναγνωρίζεται σαν προάγγελος της σύγχρονης επιστήμης, μάρτυρας της λογικής και πρωτοπόρος μιας κοσμικής φιλοσοφίας που αγκαλιάζει το άπειρο. Σημειωτέον ότι στην πλατεία όπου παραδόθηκε στη φωτιά, έχει στηθεί άγαλμά του στραμμένο προς το Βατικανό, μια σιωπηλή υπενθύμιση ότι η ελευθερία της σκέψης δεν μπορεί ποτέ να καεί...
Η κατεστραμμένη Δρέσδη μετά το βομβαρδισμό της 13ης Φεβρουαρίου 1945
Σαν σήμερα, 13 Φεβρουαρίου του 1945, ξεκινά η σφοδρή βομβιστική επίθεση της Δρέσδης. Η όμορφη πόλη στις όχθες του Έλβα, η "Φλωρεντία του Βορρά", γνωστή για την αρχιτεκτονική της, τα περίτεχνα κτίσματα και τα πλούσια σε εκθέματα μουσεία της, μετατρέπεται μέσα σε λίγες ώρες σε ένα φλεγόμενο ερείπιο, λίγο πριν από τη λήξη του πολέμου. Ανταποκρίσεις της εποχής μιλούν για "πύρινη θύελλα και για μια πόλη που χάθηκε μέσα σε καπνό και στάχτη", ενώ προσωπικές μαρτυρίες καταγράφουν τη σιωπή που ακολούθησε, μια σιωπή βαριά όσο και τα ερείπια. Η Δρέσδη γίνεται σύμβολο της απόλυτης καταστροφής, αλλά και της μνήμης.
Το πιο γνωστό μουσικό έργο που συνδέθηκε με το τραύμα της πόλης είναι το Όγδοο Κουαρτέτο του Σοστακόβιτς, γνωστό και ως "Κουαρτέτο της Δρέσδης", για το οποίο έχω γράψει στο παρελθόν. Ωστόσο, η άμεση και βαθιά προσωπική μουσική απάντηση στα γεγονότα του 1945 προήλθε από έναν άνθρωπο που έζησε την απώλεια εκ των έσω.
Το "Wie liegt die Stadt so wüst - Πόσο έρημη είναι η πόλη" του Rudolf Mauersberger είναι ένα μοτέτο ελεγειακού χαρακτήρα, μέρος του λεγόμενου "Κύκλου της Δρέσδης". Ο Mauersberger, ως Kάντορας στην Εκκλησία του Τιμίου Σταυρού της Δρέσδης και δ/ντής της περίφημης χορωδίας της, βίωσε προσωπικά την τραγωδία, χάνοντας αθώους μαθητές του στο βομβαρδισμό και βλέποντας την Kreuzkirche κατεστραμμένη. Μετά τον βομβαρδισμό διάβασε τους Θρήνους του Ιερεμία. Το κείμενο αντήχησε μέσα του σαν άμεσος καθρέφτης της καταστροφής:
Η Κreuzkirche μετά το βομβαρδισμό
"Πως απέμεινεν έρημη, χωρίς κατοίκους, και έμεινε μόνη η άλλοτε πολυάνθρωπη πόλη; Πως κατάντησε σαν τη χήρα, που στερήθηκε τον σύζυγόν της, η άλλοτε πολυπληθής μεταξύ όλων των εθνών! Πού έφτασε η αλλοτινή αρχόντισσα και πριγκίπισσα ανάμεσα στις άλλες χώρες...
Κατέπεσεν και δεν υπάρχει κανείς να την παρηγόρησει. Συ, Κυριε, ιδέ την άθλια κατάστασή μου, διότι ο εχθρός αλαζονεύεται και θριαμβεύει εναντίον μου".
Έτσι εμπνεύστηκε το μοτέτο, που έκανε πρεμιέρα τον Αύγουστο του 1945, κατά την πρώτη εσπερινή λειτουργία μετά τον πόλεμο, μέσα στην καμένη Kreuzkirche, έναν χώρο όπου τα ερείπια συνυπήρχαν με την προσευχή.
Το κείμενο αντλείται από επιλεγμένους στίχους των Θρήνων στη μετάφραση του Μαρτίνου Λούθηρου. Ο συνθέτης δεν ακολουθεί τη βιβλική διάταξη, παραλείπει τη ρητή αποδοχή της θείας κρίσης και επικεντρώνεται στη βιωμένη οδύνη και στο ερώτημα "γιατί":
"Γιατί , Κύριε, θέλησες για πάντα να μας λησμονήσεις,
να μας εγκαταλείψεις για όλη τη ζωή μας;"
Η επιλογή του αναδεικνύει τη δυστυχία της πόλης, την ακατανόητη συμφορά και την ικεσία για έλεος. Δεν πρόκειται για θεολογική πραγματεία αλλά για υπαρξιακή κραυγή. Η έμφαση στην παράκληση αντανακλούν την ψυχική κατάσταση του συνθέτη. Οι Θρήνοι αποτελούν το μέσο για να εκφραστεί το προσωπικό του πένθος.
Το έργο, γραμμένο σε φα ελάσσονα για μικτή χορωδία a cappella, διακρίνεται σε επιμέρους ενότητες που αντιστοιχούν σε κάθε στίχο, με έντονη αρμονική διαφοροποίηση και ιδιαίτερη φροντίδα στη μελοποίηση κάθε λέξης. Ο Mauersberger αξιοποιεί τονικές σχέσεις και πυκνές δυσαρμονίες, ώστε να εντείνει το αίσθημα αποσταθεροποίησης. Το μοτέτο χωρίζεται ουσιαστικά σε τρία μέρη: Ι. περιγραφή της ερήμωσης ΙΙ. δραματική κορύφωση με το επαναλαμβανόμενο "γιατί" ΙΙΙ. τελική ικεσία που δεν οδηγεί σε θριαμβική λύση αλλά σε ταπεινή περισυλλογή.
Το "Wie liegt die Stadt so wüst" εκτελείται παραδοσιακά κάθε 13 Φεβρουαρίου στη μνήμη των αδικοχαμένων και θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα μουσικά τεκμήρια άμεσης αντίδρασης στην καταστροφή του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Δεν είναι περιγραφική αναπαράσταση, αλλά λειτουργικό μνημόσυνο. Μέσα από τη λιτή αλλά φορτισμένη γλώσσα του, η κατεστραμμένη Δρέσδη μετατρέπεται σε διαχρονικό σύμβολο κάθε πόλης που γνώρισε την ερήμωση και η μουσική σε πράξη μνήμης, προσευχής και ηθικής μαρτυρίας.
Rudolf Mauersberger: "Wie liegt die Stadt so wüst – Πόσο έρημη είναι η πόλη"
Για το Κουαρτέτο της Δρέσδης του Σοστακόβιτς μπορείτε να διαβάσετε εδώ.
Ο σπουδαίος Κάρολος Δαρβίνος θεμελιωτής της θεωρίας της εξέλιξης γεννήθηκε στις 12 Φεβρουαρίου 1809 στο Σρόσμπερι της Αγγλίας, σε μια εύπορη οικογένεια μορφωμένων γιατρών και διανοουμένων. Αν και ακολούθησε αρχικά την οικογενειακή παράδοση και γράφτηκε στην Ιατρική Σχολή του Εδιμβούργου, γρήγορα απομακρύνθηκε από τη χειρουργική, που τον απωθούσε βαθιά. Μεταφέρθηκε στο Κέιμπριτζ για να σπουδάσει θεολογία με σκοπό να γίνει κληρικός, όμως εκεί άνθισαν τα αληθινά του ενδιαφέροντα: η φυσική ιστορία, η γεωλογία και η παρατήρηση των ζωντανών οργανισμών.
Το 1831, αμέσως μετά τις σπουδές του, έλαβε μέρος στο πενταετές ερευνητικό ταξίδι του HMS Beagle στη Νότια Αμερική και τον Ειρηνικό. Το μεγάλο αυτό ταξίδι υπήρξε καθοριστικό. Οι παρατηρήσεις του αποτέλεσαν τον σπόρο για τις θεωρίες του περί εξέλιξης. Μετά την επιστροφή του στην Αγγλία καθιερώθηκε ως πολλά υποσχόμενος φυσιοδίφης και το έργο του "Η Καταγωγή των Ειδών" προκάλεσε ενθουσιασμό αλλά και έντονες αντιδράσεις.
Στα χρόνια που προηγήθηκαν της δημοσίευσης, ο Δαρβίνος δεν πάλευε μόνο με επιστημονικά ερωτήματα, αλλά και με προσωπικά. Την περίοδο 1838-1839 βρέθηκε να σταθμίζει τα υπέρ και τα κατά του γάμου, προσπαθώντας να αποφασίσει αν η οικογενειακή ζωή θα ενίσχυε ή θα υπονόμευε την επιστημονική του πορεία. Τελικά, το 1838 έκανε πρόταση γάμου στην ξαδέρφη του Έμμα Γουέτζγουντ, η οποία την αποδέχτηκε, οδηγώντας σε έναν γάμο γεμάτο αφοσίωση, σταθερότητα και βαθιά συντροφικότητα, στοιχεία που αποδείχθηκαν πολύτιμα για το υπόλοιπο έργο της ζωής του.
Τα ερωτήματά του περί γάμου είχε καταγράψει σε σημειώματα τα οποία διασώζονται σήμερα στη Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ, αποκαλύπτοντας έναν άνθρωπο διχασμένο ανάμεσα στη λογική και την επιθυμία.
Στο πρώτο του σημείωμα, υπό τον τίτλο "Να παντρευτώ;", γράφει:
"Παιδιά ... αν είναι θέλημα Θεού. Ένας σταθερός σύντροφος, ένας φίλος για τα γεράματα, κάποιος που θα ενδιαφέρεται πραγματικά για μένα. Και, ας μην κοροϊδευόμαστε, καλύτερα από το να έχω μόνο έναν σκύλο για συντροφιά. Ένα σπίτι, κάποια να το φροντίζει, η γοητεία της μουσικής, η ευχάριστη γυναικεία συντροφιά, όλα αυτά κάνουν καλό στην υγεία. Αλλά… τρομερή απώλεια χρόνου. Θεέ μου, είναι αδιανόητο να φαντάζομαι ότι θα περάσω όλη μου τη ζωή σαν μια στειρωμένη μέλισσα: να δουλεύω, να δουλεύω, και στο τέλος… τίποτα. Όχι, αυτό δεν γίνεται. Φαντάσου όμως να ζεις κάθε μέρα μόνος, σε ένα σκοτεινό, καπνισμένο Λονδρέζικο δωμάτιο. Και ύστερα φαντάσου μια ευγενική, τρυφερή σύζυγο σε έναν καναπέ, με τζάκι, βιβλία και μουσική. Σύγκρινε αυτό το όραμα με τη ζοφερή πραγματικότητα…"
Στο δεύτερο σημείωμα, με τίτλο "Να μην παντρευτώ;", απαριθμεί τα αντίθετα επιχειρήματα:
"Ελευθερία να πηγαίνω όπου θέλω. Όση κοινωνικότητα επιθυμώ, ούτε παραπάνω ούτε λιγότερη. Συζητήσεις με έξυπνους ανθρώπους σε λέσχες. Καμία υποχρέωση να επισκέπτομαι συγγενείς ή να υποκύπτω σε μικροπράγματα. Χωρίς έξοδα και άγχος απ' τα παιδιά και χωρίς τους καβγάδες που ίσως φέρνουν. Χωρίς χαμένο χρόνο. Χωρίς την αδυναμία να διαβάζω τα βράδια. Χωρίς επιπλέον ευθύνες. Και, φυσικά, περισσότερα χρήματα για βιβλία. Με πολλά παιδιά θα έπρεπε να εργάζομαι υπερβολικά, κάτι βλαβερό για την υγεία".
Κι όμως, καθώς συνεχίζει, η σκέψη του αλλάζει ξανά κατεύθυνση:
"Χαλάρωσε. Δεν μπορεί κανείς να ζήσει πραγματικά μόνος. Δεν θέλεις γεράματα χωρίς φίλους, χωρίς παιδιά. Μην ανησυχείς. Έχε εμπιστοσύνη στη μοίρα. Κοίταξε προσεκτικά... υπάρχουν πολλοί ευτυχισμένοι σκλάβοι".
Οι σημειώσεις του Δαρβίνου περί Γάμου (darwinproject)
Μέσα σε αυτά τα αντιφατικά, ανθρώπινα, συχνά τρυφερά και άλλοτε ειρωνικά λόγια, κανείς δεν διακρίνει μόνο έναν μεγάλο επιστήμονα, αλλά έναν άνθρωπο που παλεύει ανάμεσα στον φόβο της δέσμευσης και τον φόβο της μοναξιάς. Τελικά, ο Δαρβίνος δεν επέλεξε μόνο με τη λογική. Επέλεξε με την καρδιά. Κι έτσι, στις αρχές του 1839, ξεκίνησε την κοινή του ζωή με την Έμμα Γουέτζγουντ, μια απόφαση που κρίνοντας εκ του αποτελέσματος, γέμισε και τους δύο με στοργή, αφοσίωση και βαθιά συντροφικότητα.
Ο Κάρολος Δαρβίνος, παρότι συνδέεται κυρίως με τη βιολογία και την επανάσταση που προκάλεσαν οι θεωρίες του, υπήρξε πηγή έμπνευσης για αρκετούς συνθέτες. Ανάμεσα στις σημαντικότερες μουσικές δημιουργίες που γεννήθηκαν από το έργο του, ξεχωρίζει το ορατόριο "The Origin" του Richard Einhorn. Πρόκειται για μια πολυεπίπεδη σύνθεση που συνδυάζει χορωδία, σολίστες, ορχήστρα και το γυναικείο βαλκανικό φωνητικό σύνολο Kitka, το οποίο λειτουργεί συμβολικά ως "η εσωτερική φωνή" του Δαρβίνου, ένας ψίθυρος συνείδησης που σχολιάζει, φωτίζει και μερικές φορές αντιστέκεται στο κείμενο. Το λιμπρέτο βασίζεται αποκλειστικά σε αυθεντικά γραπτά του Δαρβίνου από επιστολές, ημερολογιακές σημειώσεις και αποσπάσματα έργων του, προσδίδοντας στο ορατόριο έναν εξαιρετικά στοχαστικό χαρακτήρα. Η μουσική του Einhorn αποδίδει την ένταση της επιστημονικής αναζήτησης και το υπαρξιακό βάρος των σκέψεων του μεγάλου φυσιοδίφη.
Μέρος του έργου, το συγκινητικό "This Is The Question - Ιδού το ερώτημα", είναι εμπνευσμένο από τις παραπάνω σημειώσεις του Δαρβίνου όπου ζυγίζει, με χιούμορ αλλά και αγωνία, τα υπέρ και τα κατά του γάμου. Ο Einhorn μετατρέπει αυτά τα σχεδόν πεζά, καθημερινά διλήμματα σε ένα μουσικό σχόλιο για την ανθρώπινη αβεβαιότητα, την ανάγκη για συντροφικότητα και τον φόβο του περιορισμού. Ένα ορατόριο-εσωτερικός μονόλογος, που αποκαλύπτει την τρυφερότητα και τη διστακτικότητα πίσω από τον θρυλικό επιστήμονα.
Το μέρος ανοίγει με τις γυναικείες φωνές να ξεκινούν a capella, όλες μαζί, με την εμβληματική φράση "This Is The Question…". Η μία μοιάζει να κυνηγά την άλλη, σαν φωνητικό κυνηγητό σε μορφή φούγκας, όπου οι φράσεις μπαίνουν διαδοχικά, επικαλύπτονται και αυτοπολλαπλασιάζονται. Σιγά σιγά, μπερδεύονται με αποσπάσματα από το κείμενο του Δαρβίνου, δημιουργώντας ένα ηχητικό συνοθύλευμα που πάλλεται από ρυθμικές αιφνίδιες εναλλαγές, αντιθέσεις δυναμικής και έναν σχεδόν νευρικό παλμό -την ηχητική εικόνα ενός νου που σκέφτεται, αμφιβάλλει, αναρωτιέται. Μέσα σε αυτό το πυκνό φωνητικό πλέγμα, αναδύεται μια ξεχωριστή γυναικεία φωνή: η φωνή του ίδιου του επιστήμονα, η ψυχή και το μυαλό του, που ηχούν επίμονα με επιφωνήματα, μελισματικές κραυγές, ποικιλματικούς φθόγγους σε σχεδόν λαϊκότροπη υφή. Η φράση, εύκαμπτη και γεμάτη ενέργεια, επανέρχεται αδιάκοπα, εγκαθιστώντας την έντονη αίσθηση μιας μορφής ρόντο, σαν η σκέψη να ξαναγυρίζει στο ίδιο κρίσιμο δίλημμα, ξανά και ξανά.
Το κλείσιμο του μέρους πραγματοποιείται με έναν πλατύ, σταθερό ρυθμό, σαν την τελική, βαθιά ανάσα ενός ανθρώπου που μετά από πολλή εσωτερική ταραχή καταλήγει να εμπιστευθεί τη μοίρα του. Ένα τέλος ήρεμο, αλλά γεμάτο υπόκωφη ένταση, όπως ακριβώς και η ίδια η απόφαση του Δαρβίνου...
Richard Einhorn: "The Origin: This Is The Question"
Παλαιότερο κείμενο για το Δαρβίνο μπορείτε να διαβάσετε εδώ.
Πορτρέτο του Μπορίς Παστερνάκ φιλοτεχνημένο από τον ζωγράφο πατέρα του
Στις 10 Φεβρουαρίου 1890 γεννήθηκε στη Μόσχα ο Μπόρις Παστερνάκ, μια μορφή που έμελλε να σημαδέψει βαθιά την πορεία της παγκόσμιας λογοτεχνίας και της πνευματικής σκέψης του 20ού αιώνα. Ποιητής, συγγραφέας, βραβευμένος με Νόμπελ Λογοτεχνίας, υπήρξε από νωρίς φορέας μιας πολυσχιδούς καλλιτεχνικής κληρονομιάς.
Η τέχνη υπήρχε στο αίμα του. Ο πατέρας του, Λεοντίν Παστερνάκ, διακεκριμένος ζωγράφος και καθηγητής στη Σχολή Καλών Τεχνών, και η μητέρα του, Ρόζα Κάουφμαν, σπουδαία πιανίστα, δημιούργησαν ένα σπίτι όπου η δημιουργία ήταν καθημερινή εμπειρία. Στο οικογενειακό περιβάλλον σύχναζαν εξέχουσες προσωπικότητες της εποχής, Τολστόι, Ρίλκε, Ραχμάνινοφ, Σκριάμπιν, καλλιεργώντας από νωρίς στον νεαρό Μπόρις μια αίσθηση πνευματικής αποστολής.
Αρχικά, η πορεία του Παστερνάκ έδειχνε να κατευθύνεται προς τη μουσική. Υπό την ενθάρρυνση του Αλεξάντρ Σκριάμπιν, στενού φίλου της οικογένειας, σπούδασε μουσική για περίπου μία δεκαετία και ασχολήθηκε με τη σύνθεση. Ωστόσο, παρά τη σοβαρή του ενασχόληση, εγκατέλειψε τελικά τη μουσική, θεωρώντας πως δεν μπορούσε να εκφράσει μέσω αυτής το βάθος της εσωτερικής του αναζήτησης.
Η στροφή του προς τις σπουδές Φιλοσοφίας και Γλώσσας υπήρξε καθοριστική. Εκεί διαμόρφωσε τη μοναδική ποιητική του φωνή, έναν λόγο πυκνό, στοχαστικό, όπου η φύση, ο χρόνος και η ανθρώπινη συνείδηση συνδέονται άρρηκτα. Η ποίησή του θεωρείται από τις σημαντικότερες της ρωσικής λογοτεχνίας, ενώ το μυθιστόρημα "Δόκτωρ Ζιβάγκο" ανέδειξε με δραματικό τρόπο το δίλημμα του ανθρώπου και του καλλιτέχνη μέσα στη δίνη της Ιστορίας.
Αυτή η εσωτερικότητα και η ποιητική λιτότητα του Παστερνάκ βρήκαν απρόσμενη μουσική συνέχεια στο έργο του σπουδαίου ρώσου συνθέτη, Georgy Sviridov.
Ο συνθέτης, Georgy Sviridov
Για τον συνθέτη, η ποίηση κατείχε πάντα σημαντική θέση και ο Μπόρις Παστερνάκ υπήρξε ένας σιωπηλός συνοδοιπόρος του. Τα κείμενά του δεν τα προσέγγισε αρχικά σαν μουσικό υλικό, αλλά σαν χώρο παρηγοριάς, στοχασμού και εσωτερικής συνομιλίας. Στα ημερολόγιά του, ο Σβιρίντοφ αναφέρεται συχνά στον Παστερνάκ υπογραμμίζοντας πως "στην ποίησή του εντόπιζε σκέψεις για τη ζωή, για τον άνθρωπο, για την εποχή και τις πληγές που άφησε η επανάσταση".
Χρειάστηκαν δεκαετίες εσωτερικής ωρίμανσης μέχρι ο Σβιρίντοφ να αισθανθεί έτοιμος να μεταφέρει αυτή την ποίηση στις παρτιτούρες του. Το 1965, γεννήθηκε η πρώτη σύνθεση του Σβιρίντοφ εμπνευσμένη από τον Παστερνάκ, μια μικρή καντάτα με τίτλο "Sneg idyot - Το χιόνι πέφτει". Ένα έργο για γυναικεία χορωδία, χορωδία αγοριών και ορχήστρα, λιτό στη μορφή αλλά βαθύ σε νόημα. Ο συνθέτης επέλεξε τρία ποιήματα γραμμένα στα τελευταία χρόνια της ζωής του ποιητή:
Το χιόνι πέφτει
Ψυχή και
Νύχτα
Πρόκειται για στίχους έντονα περιγραφικούς, όπου η φύση γίνεται καθρέφτης της εσωτερικής κατάστασης του ανθρώπου. Όμως πίσω από το τοπίο, πίσω από το λευκό πέπλο και το σκοτάδι, βρίσκεται πάντα παρών ο ίδιος ο δημιουργός. Ο ποιητής στοχάζεται τον ρόλο του, παροτρύνει τον εαυτό του να συνεχίσει, να αντέξει, να γράψει. Αυτή η διακριτική αλλά επίμονη παρουσία του καλλιτέχνη μέσα στο έργο ήταν κάτι που συγκίνησε βαθιά τον Σβιρίντοφ.
Μουσικά, η καντάτα χαρακτηρίζεται από λιτότητα, επανάληψη και απλές, συχνά τροπικές αρμονίες. Η μουσική λειτουργεί περισσότερο στοχαστικά παρά αφηγηματικά, δημιουργώντας έναν ηχητικό χώρο όπου ο χρόνος μοιάζει να επιβραδύνεται.
Ι. Το χιόνι πέφτει
Το πρώτο μέρος κινείται σε έναν υπνωτιστικό, σχεδόν στάσιμο κόσμο. Οι φωνές των σοπράνο και άλτο επιμένουν σε ένα θέμα, ενώ η ορχήστρα εναλλάσσεται κυρίως μεταξύ δύο συγχορδιών. Μέσα στη διαφανή υφή των εγχόρδων, το μεταλλόφωνο και το σόλο φλάουτο προσθέτουν φωτεινές, επαναλαμβανόμενες πινελιές, αποδίδοντας μουσικά την αδιάκοπη, πλην ήσυχη πτώση του χιονιού.
Το δεύτερο μέρος έχει χαρακτήρα εσωτερικού ψαλμού. Σε ελάσσονα κλίμακα, με τοξοτά έγχορδα και ξύλινα πνευστά να εκτελούν στην κατώτερη περιοχή τους, η μουσική εκφράζει στοχασμό και εσωτερική ένταση. Η επανάληψη προσδίδει υπαρξιακή διάσταση, αντανακλώντας τη σκέψη του δημιουργού για την ευθύνη και την αντοχή της ψυχής.
"Ψυχή μου, εσύ που πάλλεσαι ευάλωτη
για όλους τους πληγωμένους αδελφούς μου,
είσαι ο ανώνυμος τάφος, στο χωράφι του δημιουργού,
για τους βασανισμένους, τους συντετριμμένους.
Τα άψυχα σώματά τους ταριχεύεις,
στο όνομά τους γράφεις στίχους με λύρα που θρηνεί γαληνεύεις τις σκιές τους,
και υψώνεις φωτεινή τη μνήμη τους.
Στους καιρούς μας, τους εξαγορασμένους, τους μικρούς,
μακριά από κάθε μεγαλείο,
κρατώντας όρθια την αξίωση της δικαιοσύνης,
στέκεις σαν ταφική λάρνακα
όπου αναπαύονται οι στάχτες τους.
[...]
Γι’ αυτό συνέχισε να αλέθεις και τα πάντα να συνθλίβεις ό,τι υπήρξα γίνεται τροφή στον μύλο σου.
Σαράντα χρόνια άλεσμα πάνω στην άθλια τούτη γη,
ανάμειξέ τα με τη μυρωδιά του τάφου
και το ξινισμένο κατακάθι της ζωής.
(Μτφ. δική μου από απόσπασμα του ποιήματος που βρήκα στα αγγλικά)
ΙΙΙ. Νύχτα
Σε αντίθεση με τα προηγούμενα μέρη, το "Νύχτα" εισάγει μια παιδικότητα. Η μελωδία ερμηνευμένη από τη χορωδία αγοριών έχει λαϊκό, άμεσο, ζωντανό χαρακτήρα. Παρά το φιλοσοφικό περιεχόμενο του κειμένου, η μουσική υπογραμμίζει τη δημιουργία ως ενεργή πράξη και στάση ζωής.
"Χιόνιζε, χιόνιζε απ’ άκρη σ’ άκρη
χιόνι σκέπαζε τη γη.
Έκαιγε πάνω στο τραπέζι, έκαιγε το κερί.
Όπως το θέρος γύρω από τη φλόγα
πεταλουδίτσες φτερουγίζουν
νιφάδες πέφτουν στην αυλή, στο παραθύρι εμπρός στριφογυρίζουν.
Η Καντάτα δημοσιεύθηκε το 1965 και παρουσιάστηκε για πρώτη φορά την επόμενη χρονιά στο Ωδείο της Μόσχας. Από τότε παραμένει μια από τις πιο εσωτερικές στιγμές της ρωσικής χορωδιακής δημιουργίας. Είναι ένα έργο που δεν επιδιώκει να εντυπωσιάσει. Όπως ο Παστερνάκ, έτσι και ο Σβιρίντοφ μας θυμίζει πως μέσα στη σιωπή και την επανάληψη του απλού, μπορεί να κατοικεί η πιο καθαρή μορφή αλήθειας.
Georgy Sviridov: "Sneg Idyot"
I. Snow is falling (0:00) II. Soul (2:19) III. Night (7:25)
Στο μπλογκ υπάρχουν κι άλλα κείμενα για τον Παστερνάκ. Περιηγηθείτε!
