"Σικελικός Εσπερινός": από το ιστορικό γεγονός στην όπερα, ΙΙ

"Σικελικός Εσπερινός", Erulo Eroli

Ιστορικά, ως "Σικελικός Εσπερινός" αναφέρεται η αιματηρή εξέγερση των Σικελών κατά των Γάλλων κατακτητών, που ξέσπασε στις 30 Μαρτίου 1282, κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Εβδομάδας.
Η οργή των ντόπιων ξεχείλισε μετά από χρόνια καταπίεσης υπό τον βασιλιά Κάρολο Α’ του Ανζού, οδηγώντας στη δολοφονία πολλών Γάλλων στρατιωτών και αξιωματούχων. Η εξέγερση εξαπλώθηκε γρήγορα σε όλο το νησί, σηματοδοτώντας την επαναφορά του ουσιαστικού ελέγχου στους Σικελούς και καθιερώνοντας τον Σικελικό Εσπερινό ως ιστορικό σύμβολο αντίστασης και πάλης για ελευθερία.

"Eπανάσταση των Σικελών, 1282", από τα "Νέα Χρονικά" του Giovanni Villani

Κάθε μουσικόφιλος γνωρίζει ότι αυτή η ιστορική στιγμή έγινε πηγή έμπνευσης για τον Τζουζέπε Βέρντι, που δημιούργησε το ομώνυμο πατριωτικό μελόδραμά του, με ύφος ενθουσιώδες και επαναστατικό. Μέσα στο ιστορικό πλαίσιο της εξέγερσης, ο συνθέτης αναμειγνύει το ερωτικό στοιχείο με ίντριγκες, μηχανορραφίες, συγκρούσεις και διλήμματα ιδεών και αισθημάτων. Απαγορευμένοι έρωτες, άνθρωποι κυνηγημένοι, προσωπικά και συλλογικά οράματα συνθέτουν τον πλούσιο καμβά μιας όπερας που μαγεύει και συγκινεί με την ένταση και την πατριωτική της δύναμη.

Ο συνθέτης, Peter Josef von Lindpaintner
(1791-1856) 

Ωστόσο, πριν από τον Βέρντι, ο Γερμανός συνθέτης, Peter Josef von Lindpaintner είχε ήδη δημιουργήσει μια όπερα για τον "Σικελικό Εσπερινό", που έκανε πρεμιέρα το 1843 στη Στουτγάρδη, όπου υπηρέτησε ως δ/ντής της αυλικής ορχήστρας.  

Αν και σήμερα δεν είναι ευρέως γνωστός, στην εποχή του υπήρξε σημαντικό όνομα και θαυμαζόταν για τη μουσική του έμπνευση. Ο Ρόμπερτ Σούμαν θεωρούσε τον Λιντπέιντνερ ως τον πιο πολλά υποσχόμενο οπερατικό συνθέτη της Γερμανίας. Συνολικά έγραψε 28 όπερες και όπως οι κορυφαίοι Γερμανοί συνθέτες της εποχής του, πήρε ως πρότυπό του τις μεγάλες ιστορικές όπερες του Mέγιερμπερ.

Η δραματική τετράπρακτη όπερά του, "Die sicilianische Vesper, Op. 332" έχει φόντο τη Σικελία στην αυγή της επανάστασης του 1282 και μαρτυρά τον αντίκτυπο της γαλλικής grand opera στους Γερμανούς συνθέτες του πρώτου μισού του 19ου αιώνα. 

"Σικελικός Εσπερινός", Michele Rapisardi

Ακούγοντας κανείς τα πρώτα κιόλας μέτρα -ήδη από την εισαγωγή της όπερας- καταλαβαίνει αμέσως γιατί τον εκτιμούσαν τόσο ο Ρόμπερτ Σούμαν, ο Μπερλιόζ και ο Φέλιξ Μέντελσον.
Εντυπωσιάζονταν από τις εκφραστικές αρμονίες και τα στροφικά μοτίβα που θυμίζουν λαϊκά τραγούδια. Ξεχώριζαν επίσης την πλούσια ενορχήστρωση και τη χρήση σύγχρονων, για την εποχή, στυλιστικών μέσων. Ιδιαίτερη γοητεία ασκούσαν και οι μελωδικές άριες μπελ κάντο, που φέρνουν στο νου τη γαλλο-ιταλική καταγωγή του έργου.

Ας απολαύσουμε την Εισαγωγή της όπερας. Σε επαναστατικό, εμβατηριακό ύφος, θέτει τον τόνο της όπερας: μεγαλοπρεπής, δραματική και πλημμυρισμένη από αίσθημα πατριωτισμού και συλλογικής οργής. Οι μεγαλειώδεις ορχηστρικές φράσεις, προϊδεάζουν τον ακροατή-θεατή για την επικείμενη σύγκρουση ανάμεσα στους κατακτητές και τους Σικελούς, ενώ τα χάλκινα πνευστά και τα τύμπανα δημιουργούν αίσθηση στρατιωτικής ετοιμότητας και επαναστατικής έντασης.
Με αναφορές στο υφος των "Λομβαρδών" του Βέρντι, η εισαγωγή συνδυάζει θεατρική μεγαλοπρέπεια με δραματικότητα αναδεικνύοντας την υπερηφάνεια ενός λαού που προετοιμάζεται για εξέγερση. Είναι μια εκρηκτική προαναγγελία των γεγονότων που ακολουθούν, όπου το συλλογικό όραμα και το προσωπικό πάθος ενώνονται σε μια ηχητική πανδαισία.

Peter Josef von Lindpaintner: "Die sicilianische Vesper, Op. 332, Sinfonia":

Πέρα από το θέμα της εξέγερσης στη Σικελία, η όπερα του Λιντπάιντνερ μοιράζεται με κείνη του Βέρντι και τον χαρακτήρα του επαναστάτη Giovanni da Procida. Ωστόσο, η πλοκή επικεντρώνεται κυρίως στον Κόμη Φόντι, που έχει παντρευτεί κρυφά την Ελεονώρα, προορισμένη για σύζυγο του βασιλιά Καρόλου του Ανζού, προκαλώντας την οργή του ίδιου και του Γάλλου ευγενή, Αλφόνς Ντρουέ, που επιδιώκει εμμονικά την καταστροφή του.

Ο χαρακτήρας του Καρόλου έχει σαιξπηρικές αποχρώσεις, θυμίζοντας τον Μάκβεθ, έχοντας ανέλθει στην εξουσία μέσα από εγκλήματα, ενώ ο Ντρουέ φέρει στοιχεία Ιάγου, κρύβοντας δολοπλοκίες πίσω από τη γοητεία του. Παράλληλα, η ιστορία των υπηρετών, Αλμπίνο και Αυρηλίας, που τρέχει παράλληλα, προσθέτει μια πιο ανθρώπινη και τρυφερή διάσταση στο έργο.

 

"Σικελικός Εσπερινός", Francesco Hayez

Το τέλος της όπερας του Λιντπάιντνερ κορυφώνεται με τη λαϊκή εξέγερση, αλλά οδηγεί σε ένα ευτυχές τέλος. Το καλό θριαμβεύει, το κακό υποχωρεί, ο Φόντι επανενώνεται με την Ελεονώρα και η χώρα αποκτά νόμιμο κυβερνήτη.

Αντίθετα, το τέλος της όπερας του Βέρντι με το ίδιο θέμα είναι πολύ πιο σκοτεινό. Εκεί αναδεικνύεται η ιδέα ότι η ατομική ευτυχία είναι αδύνατη, όταν οι άνθρωποι είναι παγιδευμένοι στη δίνη της ιστορίας. Οι βασικοί χαρακτήρες καταλήγουν θύματα της ίδιας της επανάστασης.
Όμως, μια τόσο απαισιόδοξη άποψη ήταν αδιανόητη για τους Γερμανούς δημιουργούς της εποχής, και ιδιαίτερα προς τους ιδεαλιστές της τεκτονικής στοάς, στην οποία ανήκαν τόσο ο συνθέτης, όσο και ο λιμπρετίστας του.

Από την τελική σκηνή ακούμε τις επευφημίες των Σικελών στο χορωδιακό "Viva la guerra, viva l’onor!-Ζήτω ο πόλεμος, ζήτω η τιμή!", ένα απόσπασμα με έντονα πανηγυρικό χαρακτήρα που αποπνέει αίσθηση ενότητας και λαϊκής συσπείρωσης. Οι δυναμικές κορυφώσεις ενισχύουν την ένταση και δημιουργούν ατμόσφαιρα πατριωτικού ενθουσιασμού και θριαμβευτικής έξαρσης.
Πρόκειται για ένα χαρακτηριστικό χορωδιακό επαναστατικής όπερας, όπου η μουσική λειτουργεί σαν φορέας ιδεολογίας. Εξυμνεί την τιμή, τον αγώνα και τη συλλογική νίκη, μετατρέποντας τη σκηνή σε ηχητική εικόνα  εθνικής ανάτασης και περηφάνειας.

Lindpaintner: "Die sicilianische Vesper, Op. 332, Act IV: Viva la guerra, viva l’onor"

Για την όπερα του Βέρντι "Σικελικός Εσπερινός" μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

"Σιταροχώραφο με κοράκια": Van Gogh - George Crumb

 

Βαν Γκογκ: "Σιταροχώραφο με κοράκια", Ιούλιος 1890

Η επιστολογραφία του Βίνσεντ Βαν Γκογκ αποτελεί έναν πολύτιμο καθρέφτη της ψυχής και της σκέψης του. Μέσα από εκατοντάδες γράμματα -κυρίως προς τον αδελφό του- δεν ξεδιπλώνεται μόνο η καλλιτεχνική του πορεία, αλλά κι ένας λόγος βαθιά λογοτεχνικός, επηρεασμένος από τους μεγάλους συγγραφείς που αγαπούσε.

Οι επιστολές του δεν είναι μόνο εξομολογήσεις, αλλά μικρά έργα τέχνης, όπου ο λόγος μεταβάλλεται από απλό και φωτεινό σε στοχαστικό και βαρύ, όπως η φύση που τόσο τον ενέπνεε. Μέσα σ' αυτές, ο Βαν Γκογκ ζωγραφίζει με λέξεις, αποτυπώνοντας με την ίδια ένταση όσα δεν χωρούν ούτε στον καμβά.

Ήταν Πέμπτη, 10 Ιουλίου 1890, όταν από την Ωβέρ έγραφε στον αδελφό του και τη σύζυγό του:

"Αγαπημένε μου αδελφέ και αδελφή,

Το γράμμα σας έφτασε σαν λύτρωση, σαν μικρό ευαγγέλιο που γαλήνεψε την αγωνία μου, αυτή τη βαριά σκιά που μοιραζόμαστε όλοι, όταν η ζωή μοιάζει εύθραυστη και το καθημερινό ψωμί αβέβαιο.
Γυρίζοντας εδώ, η θλίψη δεν με άφησε... ένιωθα ακόμη την καταιγίδα που σας απειλεί να με βαραίνει. Προσπαθώ να κρατηθώ ήρεμος, μα η ίδια η ρίζα της ζωής μου νιώθω να τρίζει. Φοβήθηκα μήπως σας επιβαρύνω. Να ξέρετε πως κι εγώ, όπως κι εσείς, εργάζομαι και υποφέρω. Κι έτσι, ξαναπιάστηκα στη δουλειά. Το πινέλο κάποιες φορές μου πέφτει απ' τα χέρια. Όμως, ξέροντας βαθιά τι αναζητώ, ζωγράφισα τρεις μεγάλους πίνακες. Απέραντα σιταροχώραφα κάτω από ταραγμένους ουρανούς. Εκεί απόθεσα όλη τη θλίψη και την απόλυτη μοναξιά μου...Ίσως αυτοί οι πίνακες πουν όσα δεν μπορώ να εκφράσω με λόγια, ίσως μιλήσουν για κείνη τη δύναμη που βρίσκω ακόμη στην ύπαιθρο, κάτι σιωπηλά παρηγορητικό, κάτι που επιμένει να με κρατά όρθιο"

Βαν Γκογκ: "Σιταροχώραφο κάτω από σύννεφα", Ιούλιος 1890

Όπως θα καταλάβατε, ο ζωγράφος αναφέρεται σε μια σειρά που φιλοτέχνησε με σιταροχώραφα. Ανάμεσά τους το Wheatfield with Crows - Σιταροχώραφο με κοράκια, όπου ο Βαν Γκογκ αποτυπώνει ένα απέραντο τοπίο γεμάτο ένταση και απειλή. Κάτω από τον σκοτεινό, ταραγμένο ουρανό, κοράκια διασχίζουν τον αέρα, ενώ τα μονοπάτια μοιάζουν να χάνονται χωρίς προορισμό.
Ο πίνακας συχνά διαβάζεται σαν σιωπηλή εξομολόγηση, μια απεικόνιση της μοναξιάς, της εσωτερικής αναστάτωσης και της αίσθησης αδιεξόδου. Παρ’ όλα αυτά, μέσα στη βαριά ατμόσφαιρα, η ζωή επιμένει...ένα πεισματικό φως διαπερνά το σκοτάδι. Σαν να μας θυμίζει ότι ακόμη και στην πιο βαθιά μοναξιά, η ψυχή συνεχίζει να αναζητά διέξοδο.

Βαν Γκογκ: "Σιταροχώραφα στην Ωβέρ", Ιούλιος 1890

Το εικαστικό "Wheatfield with Crows" βρίσκει τη θέση του στη σύνθεση "Μεταμορφώσεις" του George Crumb, ένα έργο όπου ο συνθέτης μεταφέρει τη βαθιά του αγάπη για τη ζωγραφική στον κόσμο του ήχου. Πρόκειται για μια δημιουργία για ενισχυμένο πιάνο, που συνομιλεί με την παράδοση του Μουσόργκσκυ και των "Εικόνων από μια Έκθεση".

Εκτός από τον Βαν Γκογκ, ο συνθέτης αντλεί έμπνευση από Καντίνσκι, Κλέε, Νταλί, δημιουργώντας ένα πρωτοποριακό έργο, όπου κάθε πίνακας γίνεται αφετηρία για μια νέα μουσική "μεταμόρφωση". Με τη χρήση εκτεταμένων τεχνικών στο πιάνο, ο Κραμπ δεν επιχειρεί να αναπαραστήσει μόνο τις εικόνες, αλλά να αποστάξει απ' αυτές την ουσία τους -τη διάθεση, τον συμβολισμό- και να τις μεταπλάσει σε έναν προσωπικό, ηχητικό κόσμο.

Στο "Σιταροχώραφο", το τοπίο πάλλεται από ένταση, αγωνία και ταραχή... Οι αντιθέσεις των χρωμάτων είναι εκρηκτικές, το βαθύ μπλε σχεδόν μαύρο του ουρανού, το εκτυφλωτικό κίτρινο του σιταριού, οι κοφτές σκιές των πουλιών, οι πράσινες και κόκκινες πινελιές που διασπούν τη σιωπή. 
Ο Κραμπ συλλαμβάνει τη σιωπηλή δραματικότητα και τη μεταφράζει σε ήχο. Η μουσική του, με την ένδειξη Lento elegiac, κινείται σε μια παράξενη, δυσοίωνη ατμόσφαιρα.
Ο πιανίστας καλείται να υπερβεί τα όρια του οργάνου, να δημιουργήσει ήχους που θυμίζουν το κρώξιμο των κορακιών, ν' αγγίξει τις χορδές, να κρούσει το εσωτερικό του πιάνου με σφυριά. 
Έτσι, οι ηχητικές υφές γεννιούνται και σβήνουν διαρκώς, -αιχμηρές, διάχυτες και ομιχλώδεις- δημιουργώντας μια μουσική εικόνα μοναξιάς, αγωνίας και κείνης της αδιόρατης έντασης όπου η φύση συμπορεύεται με όσα αισθάνεται η ψυχή. 

George Crumb:"Metamorphoses, Book 1: Crows over the Wheatfield Van Gogh"

Αφορμή για τη γραφή του κειμένου έδωσε η γενέθλια επέτειος του Ολλανδού ζωγράφου. Σήμερα συμπληρώνονται 173 χρόνια από τη γέννησή του στο χωριό Ζούντερτ στις 30 Μαρτίου 1853. Ήταν γιος του πάστορα Θεόδωρου βαν Γκογκ, το πρώτο από τα επτά παιδιά της οικογένειας.

Για τον Βαν Γκογκ υπάρχουν πολλά κείμενα στο μπλογκ. Περιηγηθείτε!

Το αγαπημένο πιάνο του Chopin ...

 

Chopin's last Pleyel piano

Υπάρχει μια μοναδική σχέση ανάμεσα στο πιάνο και τον εκτελεστή. Εκείνες οι στιγμές σιωπής λίγο πριν τα δάκτυλα πατήσουν τα πλήκτρα είναι γεμάτες από την ανάσα και τις σκέψεις εκείνου που κάθεται μπροστά στο πιάνο.
Ο πιανίστας και το όργανο γίνονται ένα. Το πιάνο δεν είναι μόνο χορδές, το ξύλινο ηχείο ή τα κοκκάλινα πλήκτρα, αλλά καθρέφτης της ψυχής, δέκτης της εσωτερικής αγωνίας και της ανεξερεύνητης ευαισθησίας. Κάθε άγγιγμα μοιάζει να συλλαμβάνει κάτι αθέατο, κάτι που κρύβεται στις σκιές του μυαλού και να το μεταμορφώνει σε ήχο...Ήχο που πονά, που αγαπά, που αναζητά την ίδια του την αλήθεια. Είναι αυτή η αθέατη συνομιλία ανάμεσα στον άνθρωπο και το πιάνο, το μυστικό δέσιμο του καλλιτέχνη με τον ήχο, που κάνει κάθε νότα μοναδική και κάθε σιωπή φορτωμένη συναισθήματα…

Κάποτε o Φρειδερίκος Σοπέν είχε πει:
"Όταν είμαι κάπως αδιάθετος, παίζω πιάνο Εrard και βρίσκω εύκολα έναν ήχο πρόχειρο. Αλλά όταν νιώθω σε καλή φόρμα και αρκετά δυνατός για να βρω τον δικό μου ήχο, χρειάζομαι ένα Pleyel"

Η φράση αυτή δεν αποτελεί απλή προτίμηση ανάμεσα σε δύο κατασκευαστές πιάνων, αλλά μια βαθιά, εξομολογητική μαρτυρία για τη σχέση του καλλιτέχνη με τον ήχο. Πίσω από τη σύγκριση ανάμεσα στο Εrard και στο Pleyel κρύβεται η λεπτή διάκριση ανάμεσα στο "παίζω" και στο "εκφράζομαι".
Το πρώτο μπορεί να υπάρξει και με έναν ήχο έτοιμο, το δεύτερο όμως, προϋποθέτει μια βαθιά ανάγκη για προσωπική αλήθεια.

Έτσι, το Pleyel γίνεται για τον Σοπέν ένας καθρέφτης της ψυχής του, ένα όργανο που απαιτεί λεπτότητα, έλεγχο και εσωτερική ένταση, για να αναδυθεί ο προσωπικός του ήχος, αυτός που δεν αναδύεται απ'τα πλήκτρα, αλλά γεννιέται από τη σιωπή και επιστρέφει σ' αυτήν...

Το πιάνο Pleyel της εποχής του Σοπέν ξεχώριζε για τη διαβαθμισμένη, αιθέρια χροιά του, και πολλοί έλεγαν πως οι ψηλές του συχνότητες είχαν "ασημένια λάμψη". Αυτή η ποιότητα απαιτούσε προσπάθεια, κόπο και αφοσίωση από τον κατασκευή, αλλά η σχέση μεταξύ συνθέτη και οργανοποιού ήταν αμοιβαία καρποφόρα. Ο Σοπέν αντλούσε έμπνευση από τον ήχο του πιάνου, ενώ η εταιρεία επωφελούνταν από τις προσωπικές του συστάσεις. Ο συνθέτης και ο κατασκευαστης Καμίλ Πλεγιέλ έγιναν στενοί φίλοι.

Η πρώτη συναυλία του Σοπέν στο Παρίσι, το 1832, δόθηκε σε ένα νέο πιάνο Pleyel. Οι κριτικοί -εκτός από το κοινό- ενθουσιάστηκαν και επαίνεσαν τις "πνευματικές μελωδίες, τα φανταστικά τοπία που αναδύονταν από το νέο όργανο"...
Ο ίδιος ο Σοπέν γοητεύτηκε από το λεπτεπίλεπτο άγγιγμα των πλήκτρων και τον τραγουδιστό, μελωδικό τόνο του οργάνου, που φαινόταν να ανταποκρίνεται απευθείας στις σκέψεις και τα συναισθήματά του. Από τότε, το Pleyel έγινε το πιάνο που προτιμούσε, ένα όργανο που καθρεφτίζε την ψυχή του και μετέφερε σε κάθε νότα τα πιο βαθιά συναισθήματα, τις πιο λεπτές αποχρώσεις της μουσικής του...

"Fantasy Impromptu" on Chopin's Pleyel:

Ραχμάνινοφ: οι νότες του κυλούν σαν "Ανοιξιάτικα νερά"...

O Ραχμάνινοφ στο κτήμα του, στην Ιβάνοβκα

Ο Σεργκέι Ραχμάνινοφ γεννήθηκε σε μια αριστοκρατική οικογένεια της τσαρικής Ρωσίας, όπου η αγάπη για τη μουσική ήταν εμφανής. Η επαφή του με το πιάνο ξεκίνησε ήδη από τα τέσσερα του χρόνια και σύντομα φάνηκε το φυσικό του ταλέντο. Σπουδάζοντας στο Κονσερβατουάρ της Μόσχας, διακρίθηκε και τιμήθηκε με Χρυσό Μετάλλιο, ενώ το 1892 ξεκίνησε μια μεγάλη περιοδεία συναυλιών στη Ρωσία, που τον καθιέρωσε σαν νεαρό αλλά εξαιρετικά υποσχόμενο πιανίστα.
Η καριέρα του επεκτάθηκε πολύ γρήγορα πέρα από τα σύνορα της Ρωσίας. Την πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα έγινε γνωστός στην Ευρώπη, κυρίως στη Μεγάλη Βρετανία, όπου έδωσε σειρά συναυλιών και καθιερώθηκε ανάμεσα στους σημαντικότερους πιανίστες της εποχής. Μετά την Επανάσταση του 1917 εγκαθίσταται μόνιμα στην Ευρώπη και αργότερα στην Αμερική, όπου η φήμη του εκτοξεύτηκε.

Η μουσική του Ραχμάνινοφ διατηρεί βαθιές ρίζες στη ρωσική παράδοση και επηρεάστηκε ιδιαίτερα από τους Τσαϊκόφσκυ και Ρίμσκυ-Κόρσακωφ.  Ακολούθησε τα ρομαντικά τους χνάρια, χωρίς να ενσωματώσει τα στοιχεία της σύγχρονης ρωσικής εθνικής σχολής ή τους νεωτερισμούς Ευρωπαίων συνθετών. Κατάφερε έτσι να δημιουργήσει ένα δικό του, μοναδικό μουσικό στυλ, πλούσιο σε μελωδικά μοτίβα και ορχηστρικά ηχοχρώματα, με κυρίαρχο πρωταγωνιστή το πιάνο, το οποίο χρησιμοποιούσε για να εξερευνήσει κάθε εκφραστική και τεχνική δυνατότητα του οργάνου.

Η μουσική του ξεχωρίζει για τον πλούτο της μελωδίας, τη δραματική ένταση και την ικανότητά της να αποτυπώνει συναισθήματα και εικόνες με φωτεινά ηχοχρώματα.
Δεν είναι τυχαίο που έχουν παραλληλίσει την πολύχρωμη άνοιξη, την αναγέννηση της φύσης και τη χαρά που φέρνει, με τη μπυσική του. Πολλοί είναι εκίνοι που δέχτηκαν ότι "όπως τα ρυάκια που ξυπνούν τη γη και φέρνουν ζωή, έτσι και οι νότες του ξυπνούν τις αισθήσεις, μεταφέρουν διάθεση χαράς και ελπίδας και δημιουργούν φωτεινές εικόνες στο νου του ακροατή".

Ο Ραχμάνινοφ δεν υπήρξε μόνο ένας σπουδαίος συνθέτης, αλλά και ένας πιανίστας που με την τεχνική και την εκφραστικότητά του έκανε τη μουσική του ζωντανή, παραστατική και άμεσα συγκινητική, αφήνοντας μια μόνιμη κληρονομιά στη μουσική του 20ού αιώνα.

Ανάμεσα στα σπουδαία έργα του Ραχμάνινοφ ξεχωρίζουν οι περίπου 85 ρομάντζες του, όπου τα εκφραστικά φωνητικά μέρη συνυφαίνονται με τα εξαιρετικά πιανιστικά του χαρίσματα. Αυτά τα έργα αποτελούν σημαντική συμβολή της Ρωσίας στο μεγάλο κύμα ρομαντικών τραγουδιών του 19ου αι, ενώ μέσα απ' αυτά μπορούμε να πούμε ότι ο Ραχμάνινοφ καλλιέργησε τον μουσικό "κήπο" που κληρονόμησε από τον Τσαϊκόφσκυ.
Όπως και ο δάσκαλός του, έτσι και ο Ραχμάνινοφ επεδίωξε να αποδώσει την ουσία και τη διάθεση του ποιητικού κειμένου σε φωτεινές, μελωδικές εικόνες, διανθίζοντάς τες με χρώμα και ένταση.
Αξιοσημείωτο είναι ότι, μετά την οριστική του αναχώρηση από τη Ρωσία στα τέλη του 1917, δεν συνέθεσε ποτέ ξανά ρωσικά τραγούδια.

Από τους κύκλους τραγουδιών του ιδιαίτερη μνεία αξίζει στο "Op. 14", ένα σύνολο 12 τραγουδιών σε ποίηση διαφόρων ποιητών, που συνέθεσε το 1895.

Θα απολαύσουμε το Νο.11 με τίτλο "Весенние воды - Ανοιξιατικά Νερά" σε Μι ύφεση μείζονα, σε ποίηση του Φιόντορ Τιούτσεφ.

"Τα χωράφια ακόμα σκεπάζει χιόνι λευκό.
Μα ήδη κυλούν με ανοιξιάτικη διάθεση τα ρυάκια
τρέχοντας ξυπνούν τη νυσταγμένη όχθη,
λαμπυρίζουν και φωνάζουν δυνατά.

Φωνάζουν σε κάθε γωνιά:

"Έρχεται η Άνοιξη, η Άνοιξη έρχεται !"

και μείς είμαστε οι αγγελιοφόροι της

Μας έστειλε να προετοιμάσουμε το δρόμο της.

"Έρχεται η Άνοιξη, η Άνοιξη έρχεται !"

Κι οι ήσυχες, ζεστές μέρες του Μαγιού

ακολουθούν την Άνοιξη,

σαν να χορεύουν γύρω της

σ' έναν ροδαλό, λαμπερό κύκλο χαράς"

Η συνοδεία του πιάνου είναι χαρακτηριστική με τα δάκτυλα να ανεβοκατεβαίνουν με γρήγορα αρπέζ σε όλη την εκταση του πληκτρολογίου, αποτυπώνοντας την κίνηση των χειμάρρων, δημιουργώντας αίσθηση ροής...

"Ο Καλός Σαμαρείτης", το αριστουργηματικό βιτρώ του Σαγκάλ...

 

"Ο Kαλός Σαμαρείτης", Union Church of Pocantico Hills, Ν.Υόρκη

(Στη μνήμη του Marc Chagall, που έφυγε από τη ζωή, σαν σήμερα, 28 Μαρτίου 1985)

Σήμερα, τιμούμε έναν από τους πιο πρωτοποριακούς και ποιητικούς ζωγράφους του 20ού αιώνα. Ο Marc Chagall γεννήθηκε στο Βιτέμπσκ της Ρωσίας από Εβραίους γονείς και εκδήλωσε από πολύ νωρίς την επιθυμία να ζωγραφίσει, όπως θυμόταν ο ίδιος παιδί: "Μια ωραία μέρα, καθώς η μητέρα μου έβαζε το ψωμί στο φούρνο, πήγα κοντά της και πιάνοντάς την από τον αλευρωμένο αγκώνα της, της είπα: "Μαμά, θέλω να γίνω ζωγράφος".

Στα έργα του, άνθρωποι και ζώα αιωρούνται πάνω από στέγες και χωράφια, ενώ άγγελοι, βιολιστές, ψάρια και αγελάδες συνυπάρχουν με σκηνές καθημερινής ζωής, δημιουργώντας έναν κόσμο όπου η μνήμη, η νοσταλγία, η θρησκευτικότητα και η φαντασία συγχωνεύονται σε ένα μοναδικό ποιητικό σύμπαν. Η ζωγραφική του χαρακτηρίζεται από παιδικότητα αλλά και έντονη αισθησιακή ενέργεια. Ο Απολλιναίρ την χαρακτήρισε "άκρως αισθησιακή" και τον ίδιο "εξαιρετικά ταλαντούχο κολορίστα", ενώ ο Πικάσο τον περιέγραψε ως "τον μοναδικό ζωγράφο που ξέρει τι είναι χρώμα".
Οι παρατηρήσεις αυτές αντικατοπτρίζουν την ικανότητά του να μετατρέπει προσωπικά βιώματα, θρησκευτικά σύμβολα και μυστικιστικές φαντασιώσεις σε εικόνες που αιωρούνται ανάμεσα στη φαντασία και την πραγματικότητα, δημιουργώντας έναν κόσμο που φαίνεται να ζει και να αναπνέει μέσα στο φως και το χρώμα.

Παρότι δεν υπήρξε θρησκευόμενος με την αυστηρή έννοια, ο Σαγκάλ επηρεάστηκε βαθιά από τη θρησκευτική παράδοση της εβραϊκής του καταγωγής και από τις χριστιανικές ιστορίες της παιδικής του ηλικίας. Αυτή η πνευματική και συμβολική διάσταση γίνεται εμφανής σε πολλά έργα του, όπως το κορυφαίο του βιτρό "Ο Καλός Σαμαρείτης", το οποίο θαυμάζουμε σήμερα. Φιλοτεχνήθηκε μαζι με άλλα για την Union Church of Pocantico Hills στη Ν.Υόρκη και ενσαρκώνει την ανθρωπιά, τη συμπόνια και την πνευματική του ευαισθησία.

Αποτελεί το κεντρικό και μεγαλύτερο παράθυρο της εκκλησίας και απεικονίζει τη γνωστή σκηνή της παραβολής από το Κατά Λουκάν Ευαγγέλιο, την οποία ο Σαγκάλ αποδίδει με τον δικό του ποιητικό και συμβολικό τρόπο.

Σπουδή για το βιτρώ

Στη σύνθεση, ο Καλός Σαμαρείτης σκύβει πάνω από τον πληγωμένο άνθρωπο με στοργή και τρυφερότητα. Τα σώματα μοιάζουν να αιωρούνται, όπως συχνά εμφανίζεται στα έργα του Σαγκάλ, δίνοντας την αίσθηση ότι ανήκουν περισσότερο στο πνευματικό παρά στο φυσικό επίπεδο. Γύρω, διακρίνονται δευτερεύουσες μορφές...περαστικές φιγούρες που δεν βοηθούν, υπαινιγμοί βίας, αδιαφορίας και μοναξιάς. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει μια μητέρα με βρέφος πάνω σε ζώο, που παραπέμπει στη ζωή, την προστασία και τη συνέχεια της ανθρωπότητας. Αυτή η σκηνή λειτουργεί σαν υπαινικτική αλληγορία, θυμίζει ότι η συμπόνια και η φροντίδα επεκτείνονται πέρα από τον άμεσο πληγωμένο, αγκαλιάζοντας την ανθρωπότητα και τη ζωή γενικά.

Στο χρωματικό επίπεδο κυριαρχούν τα βαθιά μπλε, με έντονες κίτρινες, πράσινες και πορφυρές εκλάμψεις. Το μπλε δημιουργεί αίσθηση νύχτας, σιωπής και οδύνης, ενώ το κόκκινο δηλώνει τραύμα, αίμα αλλά και αγάπη. Το φως, καθώς διαπερνά το γυαλί, ζωντανεύει τη σκηνή. Πόνος και συμπόνια συμπορεύονται, πάλλονται μέσα στο χώρο, ενώ η διάθλαση του φωτός πάνω στα υπέροχα ζωγραφισμένα τζάμια λούζει τη σκηνή με μια σχεδόν παραδεισένια λάμψη. 
Για τον Σαγκάλ, ο Καλός Σαμαρείτης δεν αποτελεί απλώς χριστιανικό σύμβολο, αλλά μια παγκόσμια εικόνα ελέους, πέρα από θρησκείες, έθνη ή νόμους. Ο ίδιος, Εβραίος που έζησε διωγμούς και εξορία, βλέπει στο θέμα τον ξένο που βοηθά, τον διωκόμενο που υποφέρει και την ηθική πράξη σαν σιωπηλή, προσωπική επιλογή.

Το βιτρό "Ο Καλός Σαμαρείτης" ξεχωρίζει γιατί αποτελεί ένα από τα πιο ανθρώπινα έργα του Σαγκάλ. Χωρίς να εξιδανικεύει, εστιάζει στον πόνο, τον αλτρουισμό και την ευθύνη, μετατρέποντας μια βιβλική παραβολή σε ένα σύγχρονο ηθικό κάλεσμα, που μιλά απευθείας στην ανθρώπινη καρδιά.

 

Το 1954, η οικογένεια Ροκφέλερ ανέθεσε στον Ανρί Ματίς τη δημιουργία ενός βιτρό με ροζέτα για την Union Church of Pocantico Hills στη Νέα Υόρκη, στη μνήμη της Άμπι Άλντριχ Ροκφέλερ, ιδρύτριας του MoMA.

Λίγα χρόνια αργότερα, μετά τον θάνατο του Ματίς, ανατέθηκε στον Marc Chagall η δημιουργία μιας σειράς βιτρό για το υπόλοιπο της εκκλησίας, με αποτέλεσμα το μεγάλο παράθυρο του "Καλού Σαμαρείτη" και οκτώ μικρότερων, καθένα από τα οποία απεικονίζει μια βιβλική μορφή ή σκηνή.

Για την εκατονταετηρίδα της εκκλησίας και τα 100ά γενέθλια του David Rockefeller, ο Αμερικανός συνθέτης James Matheson ανέλαβε να γράψει μια σύνθεση εμπνευσμένη από τα βιτρό. Έτσι προέκυψε ο επικός κύκλος "Windows", ο οποίος ενσωματώνει τα οράματα του Σαγκάλ και την απλότητα του Ματίς. Το έργο του Matheson αντανακλά επίσης την επιρροή της μουσικής του Ολιβιέ Μεσιάν, χρησιμοποιώντας ιδιαίτερες αρμονίες και πλατιές συγχορδίες, που μοιάζουν με ήχους οργάνου, υποστηρίζοντας τα καλειδοσκοπικά χρώματα της μουσικής και τα σύνθετα μοτίβα της σύνθεσης.

Η Union Church of Pocantico Hills με
το μεγάλο βιτρώ εξωτερικά

Η σύνθεση είναι για σόλο πιάνο και αναπτύσσεται στις ακόλουθες κινήσεις:

Ιερεμίας (Σαγκάλ)
Ησαΐας (Σαγκάλ)
Σταύρωση (Σαγκάλ)
Ο Καλός Σαμαρείτης (Σαγκάλ)
Το Ρόδο (Ματίς)

Ακούμε την τέταρτη κίνηση, που ηχοποιεί το βιτρό του Καλού Σαμαρείτη. Ξεκινά με ένα αιθέριο, πυκνής υφής επίμονο ψαλμικό θέμα, που αποδίδει την αίσθηση της συμπόνιας και της σιωπηλής φροντίδας. Η μουσική εναλλάσσεται ανάμεσα σε ήρεμες, λυρικές μελωδίες και πιο δραματικές κορυφώσεις, αναδεικνύοντας τον πόνο του τραυματισμένου ανθρώπου και την αθόρυβη, γενναιόδωρη πράξη του Σαμαρείτη. Οι νότες αιωρούνται πάνω από σταθερές αρμονίες, δημιουργώντας αίσθηση πνευματικής ανύψωσης, ενώ τα λεπτά, ανάλαφρα πατήματα στις ψηλότερες περιοχές του πιάνου "ζωντανεύουν" τις εκφράσεις και τις κινήσεις των μορφών του βιτρώ. Μετά από δύο απότομες παύσεις, η σύνθεση ολοκληρώνεται με μια "βουτιά" στη μπάσα περιοχή του πιάνου, υπογραμμίζοντας το βάρος της ευθύνης, τη δύναμη του αλτρουισμού και της αγάπης.

James Matheson: "The Good Samaritan"

Για να διαβάσετε παλαιότερα κείμενα σχετικά με τον Μαρκ Σαγκάλ, χρησιμοποιήστε τη λειτουργία αναζήτησης.

Ρίχαρντ Στράους: μια όπερα, "θέατρο μέσα στο θέατρο"...

 

Κάθε χρόνο, στις 27 Μαρτίου, η Παγκόσμια Ημέρα Θεάτρου μας υπενθυμίζει τη μαγεία της σκηνής. 'Οτι το θέατρο δεν είναι απλή ψυχαγωγία, αλλά καθρέφτης της ίδιας της ζωής μας. Είναι ένας κόσμος όπου συνυπάρχουν οι αντιθέσεις, το τραγικό και το κωμικό, το υψηλό και το καθημερινό.

Αυτή τη μέρα, ας γιορτάσουμε την ικανότητα της τέχνης να ενώνει αντίθετα στοιχεία και να μετατρέπει τις συγκρούσεις σε αρμονία, μέσα από μια όπερα που μας θυμίζει ότι η σκηνή ποτέ δεν είναι μόνο μία, αλλά τόσες όσες και οι αλήθειες μας.

Στο ερώτημα τι είναι τελικά το θέατρο, υψηλή τέχνη για λίγους ή ζωντανή εμπειρία για όλους, στέκεται η όπερα "Ariadne auf Naxos" του Ρίχαρντ Στράους σαν ένα καθρέφτισμα της ίδιας της τέχνης.

Ένα έργο "θέατρο μέσα στο θέατρο", όπου η όπερα συναντά την commedia dell’arte, το υψηλό συνδιαλέγεται με το λαϊκό, το τραγικό με το ανάλαφρο.
Στον ίδιο χώρο, την ίδια στιγμή, συνυπάρχουν δύο κόσμοι που φαινομενικά δεν ταιριάζουν κι όμως, μέσα από τη σύγκρουσή τους γεννιέται κάτι βαθιά ανθρώπινο.

Η Αριάδνη, εγκαταλελειμμένη και βυθισμένη στην απόγνωση και δίπλα της οι φιγούρες της κωμωδίας, με το παιχνίδι και την ειρωνεία τους.
Δύο αισθητικές, δύο αλήθειες. Ποια είναι πιο "αληθινή";

Ίσως τελικά το θέατρο, όπως και η ζωή, να μη διαλέγει. Να τα χωρά όλα. Την τραγωδία και το γέλιο, το υψηλό και το απλό, τη σιωπή και τη φωνή.

Και ίσως γι’ αυτό η τέχνη παραμένει ζωντανή...Γιατί δεν φοβάται την αντίθεση, αλλά την μετατρέπει σε αρμονία.

Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Θεάτρου λοιπόν, ας θυμηθούμε ότι η σκηνή δεν είναι ποτέ μία, αλλά πολλές, όσες και οι αλήθειες μας...

Η όπερα του Ρίχαρντ Στράους "Αριάδνη στη Νάξο" αποτελεί έναν από τους πιο εκλεκτούς καρπούς της συνεργασίας του με τον λιμπρετίστα του, Ούγκο φον Χοφμάνσταλ. Γεμάτη γοητευτικές μελωδίες και πλούσια σε αντιθετικά συναισθήματα, χαρακτηρίζεται από υποδειγματική συνθετική διαύγεια και χωρίζεται σε δύο μέρη, τον Πρόλογο και την ίδια την όπερα.

Εμείς θα ακούσουμε την ορχηστρική εισαγωγή του Προλόγου, ο οποίος λαμβάνει χώρα στο πολυτελές σπίτι ενός πλούσιου Βιεννέζου.
Στη σκηνή εμφανίζονται ηθοποιοί, τεχνικοί κι ο σκηνοθέτης και παρακολουθούμε τις προετοιμασίες για το σκηνικό έργο που θα ακολουθήσει μετά το δείπνο.

Δύο ομάδες ηθοποιών προσπαθούν να συνυπάρξουν. Η πρώτη θα παρουσιάσει τη σοβαρή όπερα "Αριάδνη στη Νάξο", ενώ η δεύτερη, εντελώς διαφορετική, με αρχηγό την τσαχπίνα και κοκέτα Zerbinetta, θα παρουσιάσει μια ιταλική κωμωδία με ήρωες από την Κομέντια ντελ' Άρτε. Ακολουθεί ένα πανδαιμόνιο, όπου οι διαφορετικοί χαρακτήρες συγκρούονται και συνυπάρχουν μέσα στο ίδιο σκηνικό πλαίσιο...

Richard Strauss: "Ariadne auf Naxos, Op. 60" - Prologue

Για να διαβάσετε παλαιότερα κείμενα σχετικά με την Παγκόσμια Ημέρα Θεάτρου, χρησιμοποιήστε τη λειτουργία αναζήτησης. Θα ανακαλύψετε περισσότερες σκέψεις και αναλύσεις γύρω από την τέχνη του θεάτρου.

Μπετόβεν: Η Καβατίνα, η τελευταία σύνθεση, γεννημένη μέσα σε δάκρυα μελαγχολίας ...

 

"Η Κηδεία του Μπετόβεν", Franz Stοber

26 Μαρτίου 1827 έσβησε, ύστερα από επιπλοκές πνευμονίας, ο Λούντβιχ βαν Μπετόβεν, ο άνθρωπος, που άλλαξε για πάντα τον τρόπο με τον οποίο ο κόσμος ακούει, αισθάνεται και νοηματοδοτεί τη μουσική.

Στο εικαστικό "Η Κηδεία του Μπετόβεν" του Franz Stοber, η πολυπληθής πομπή προχωρά αργά, τελετουργικά. Τριάντα έξι λαμπαδηδρόμοι ανοίγουν τον δρόμο -ανάμεσά τους και ο Φραντς Σούμπερτ. Δεν συνοδεύουν το φέρετρο, αλλά το πέρασμα μιας ολόκληρης εποχής στο άγνωστο.
Στο κέντρο, το σώμα σιωπά. Μα γύρω του, όλα μιλούν. Οι μορφές σκεπτικές, θλιμμένες, κουβαλούν τη δραματικότητα και τη βαθιά ευγένεια της μουσικής του. Ο ουρανός, βαριά συννεφιασμένος, σκύβει πάνω από τη σκηνή συμμετέχοντας στο πένθος.

Ο Μπετόβεν στην επιθανάτια κλίνη

Κι όμως, μέσα σε αυτή τη σκοτεινότητα, υπάρχει κάτι φωτεινό, λαμπρό, που ανυψώνεται...μια αίσθηση ότι το τέλος δεν είναι σιωπή, αλλά μετάβαση σε μια ανώτερη αρμονία.
Κι αυτή η σιωπή είναι η πιο τραγική ειρωνεία. Γιατί ο άνθρωπος που αποχαιρετάται εδώ, είχε ήδη χρόνια πριν αποκοπεί από τον κόσμο των ήχων. Από το 1796 η ακοή του άρχισε να σβήνει, και το 1802, σε μια στιγμή βαθιάς απόγνωσης, συνέγραψε τη σπαρακτική του εξομολόγηση, τη γνωστή "Διαθήκη του Χάιλιγκενσταντ". Δεν ήταν μια απλή επιστολη...ήταν μια κραυγή προς την ανθρωπότητα:

"Ώ, άνθρωποι… πόσο με αδικείτε… Δεν ξέρετε την μυστική αιτία… Ηταν αδύνατο σε μένα να πω: “φωνάξτε, γιατί είμαι κουφός”… Τέτοια συμβάντα με οδήγησαν στην απελπισία… ήταν μόνο η τέχνη μου που με συγκράτησε…"

Κι έτσι, ανάμεσα στη σιωπή και στην εσωτερική του άβυσσο, γεννήθηκε ένα σύμπαν ήχων που δεν ανήκει πια στον κόσμο των αισθήσεων, αλλά σε κείνον του πνεύματος. Η πομπή που βλέπουμε στο έργο δεν θρηνεί ένα νεκρό. Συνοδεύει έναν άνθρωπο που έζησε στο σκοτάδι της σιωπής, αλλά χάρισε στην ανθρωπότητα άπλετο φως.
Γιατί ο Μπετόβεν βρίσκεται εκεί όπου ο ήχος γίνεται ιδέα, όπου η οδύνη μεταμορφώνεται σε κάθαρση, όπου ο άνθρωπος αγγίζει το αιώνιο.
Γι’ αυτό η κηδεία του δεν ήταν το τέλος, αλλά η αρχή μιας άλλης, άφθαρτης ακρόασης.


Το τελευταίο ολοκληρωμένο έργο του Μπετόβεν ήταν το "Κουαρτέτο Εγχόρδων αρ. 13" σε Σι ύφεση μείζονα, το οποίο πήρε την τελική του μορφή τον Νοέμβριο του 1826.
Εκανε πρεμιέρα τον Μάρτιο του 1826 και εκδόθηκε το 1827, λίγο πριν το θάνατο του τιτάνα.

Το έργο είναι ιδιαίτερο γιατί αποτελείται από έξι κινήσεις, κάτι ασυνήθιστο για κουαρτέτο. Η δομή του εναλλάσσει διαφορετικούς χαρακτήρες -δυναμικούς, χορευτικούς και λυρικούς- δημιουργώντας μια μεγάλη, πολυδιάστατη μουσική πορεία.

Τα μέρη:

Adagio, ma non troppo – Allegro
Presto
Andante con moto, ma non troppo
Alla danza tedesca (γερμανικός χορός)
Cavatina (ένα λυρικό, εκφραστικό τραγούδι)
Grobe Fuge ("Μεγάλη Φούγκα")

Ανάμεσα σε αυτά, η Καβατίνα του 5ου μέρους ξεχωρίζει ως η πιο συγκινητική στιγμή του έργου.
Θεωρείται από τα πιο εσωτερικά και βαθιά αποσπάσματα που έγραψε ποτέ ο Μπετόβεν. Ο ίδιος είχε πει ότι τη συνέθεσε "μέσα σε δάκρυα μελαγχολίας και ότι καμία άλλη μουσική του δεν τον είχε αγγίξει τόσο".

Γι’ αυτό και η Καβατίνα συχνά προτείνεται ως το πιο κατάλληλο απόσπασμα για να τιμήσει κανείς τη μνήμη του, μια στιγμή καθαρής, ανθρώπινης συγκίνησης, όπου η μουσική του Μπετόβεν μιλά απευθείας στην ψυχή...Η Καβατίνα βιώνεται σαν εσωτερική μετάβαση, ένα πέρασμα από το εφήμερο στο αιώνιο...

Beethoven: "String Quartet No. 13", Μοv.5 Cavatina:

Eυαγγελισμός της Θεοτόκου: Ντα Βίντσι κι ένα αναγεννησιακό μοτέτο ...

 

"Ευαγγελισμός", Λεονάρντο Ντα Βίντσι, Ουφίτσι

"Είπε δε Μαριάμ: ιδού η δούλη Κυρίου. Γένοιτό μοι κατά το ρήμα σου.
 Και απήλθεν απ’ αυτής ο Άγγελος."

(Λουκ. 1,38)

Δηλαδή:

"Είπε δε η Μαριάμ: "Ιδού η δούλη του Κυρίου, πρόθυμη να υποταχθώ στη θεία βούληση.
Ας γίνει σύμφωνα με τον λόγο σου". Και αναχώρησε απ' αυτήν ο Άγγελος."

Από το παραπάνω κείμενο του Ευαγγελιστή Λουκά αντλεί την έμπνευσή του για τον περίφημο πίνακά του "Ευαγγελισμός" ο Λεονάρντο Ντα Βίντσι, θέμα ιδιαίτερα δημοφιλές στη Φλωρεντία του 15ου αιώνα. Πρόκειται για ένα από τα πρώτα σημαντικά σωζόμενα έργα του, το οποίο ολοκληρώθηκε στη Φλωρεντία, όταν ο καλλιτέχνης ακόμη μαθήτευε στο εργαστήριο του Aντρέα ντελ Βερόκιο. 

Ο πίνακας, που εκτίθεται στη Γκαλερί Ουφίτσι, απεικονίζει τη σκηνή σε μια ανοιχτή αυλή, με εκτεταμένη θέα σε τοσκανικό τοπίο και θαλασσινό ορίζοντα στο βάθος. Ο Λεονάρντο αξιοποιεί τις φωτοσκιάσεις για να αποδώσει με φυσικότητα τις μορφές. Παράλληλα, η σύνθεση εμπλουτίζεται με συμβολισμούς που συνδέονται με τη ζωή, τον θάνατο και την αναγέννηση, ενώ η παρατήρηση της φύσης οργανώνεται μέσα από αντιθέσεις -φως και σκοτάδι, κίνηση και ακινησία, εγγύτητα και απόσταση- στοιχεία που μαρτυρούν το πρώιμο ενδιαφέρον του καλλιτέχνη για τη μελέτη της οπτικής αντίληψης.

Η Παναγία εικονίζεται καθισμένη μπροστά σε έναν μαρμάρινο βωμό, πάνω στον οποίο βρίσκεται ένα αναλόγιο διακοσμημένο με κλασικά μοτίβα της αρχαιότητας. Τα ενδύματά της, σε κόκκινο και μπλε, φέρουν συμβολικό χαρακτήρα: το κόκκινο προαναγγέλλει τα Πάθη του Χριστού, ενώ το μπλε παραπέμπει στη βασιλική, θεϊκή του καταγωγή.
Ο αρχάγγελος Γαβριήλ απεικονίζεται σε μια ήρεμη στάση, σαν να έχει μόλις προσγειωθεί, λίγο πριν κλείσει τα φτερά του. Στρέφει το βλέμμα του προς τη Μαρία, κρατώντας τον κρίνο, τα πέταλα του οποίου αποδίδονται με εξαιρετική λεπτότητα. Γύρω του απλώνεται ένα λιβάδι γεμάτο μικροσκοπικά άνθη, ζωγραφισμένα με αξιοσημείωτη ακρίβεια, στοιχείο που αντανακλά το βαθύ ενδιαφέρον του Λεονάρντο για τη βοτανική και τη μελέτη της φύσης.

Στη Μουσική:

Στο ίδιο κείμενο του Ευαγγελιστή Λουκά, αλλά στη λατινική γλώσσα, βασίζεται το μοτέτο "Dixit Maria - Είπε δε η Μαριάμ" του Hans Leo Hassler, μια αντιπροσωπευτική σύνθεση για την Εορτή του Ευαγγελισμού.

"Dixit Maria ad angelum: Ecce ancilla Domini, fiat mihi secundum verbum tuum."

Το έργο αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της ύστερης αναγεννησιακής πολυφωνίας, όπου η εκφραστική δύναμη του λόγου συνυφαίνεται αρμονικά με τη μουσική δομή, επιτυγχάνοντας μια ισορροπία ανάμεσα στην πνευματικότητα και την καλλιτεχνική τελειότητα.

Η σύνθεση περιλαμβάνεται στη συλλογή "Cantiones sacrae - Ιερά Άσματα" (1591) και προορίζεται για τετράφωνη μικτή χορωδία a cappella (SATB). Ο Χάσλερ, έχοντας μαθητεύσει με τον Αντρέα Γκαμπριέλι στη Βενετία, αφομοιώνει τη λαμπρότητα και τη σαφήνεια της ιταλικής σχολής, τις οποίες μεταπλάθει με γερμανική λιτότητα και πνευματικότητα.

Η μορφή του έργου ακολουθεί δομή ABB.
Στο πρώτο τμήμα (Α), που αποδίδει το "Dixit Maria ad angelum", κυριαρχεί η μιμητική πολυφωνία. Οι φωνές εισέρχονται διαδοχικά, δημιουργώντας ένα υφαντό ήχου που αποδίδει διαλογικά την αφήγηση και προσδίδει μια αίσθηση κίνησης και προσμονής.

Στα δύο επόμενα τμήματα (Β), όπου παρατίθενται τα λόγια της Παναγίας, η γραφή μετατοπίζεται αρχικά προς την ομοφωνία, υπογραμμίζοντας τη σαφήνεια και τη βαρύτητα της δήλωσης: "Ecce ancilla Domini". Στη συνέχεια, η πολυφωνία επανέρχεται πιο εκφραστική και διακοσμημένη.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα μελίσματα σε λέξεις όπως angelum και fiat.
Εκεί, ο συνθέτης επιμηκύνει μουσικά τον λόγο, δημιουργώντας μια αίσθηση εσωτερικής ανάτασης και πνευματικής έντασης. Το fiat (Γένοιτό μοι) δεν αποδίδεται σαν απλή δήλωση, αλλά σαν βαθιά, συνειδητή αποδοχή του θείου θελήματος. Τα μελίσματα αυτά λειτουργούν σαν μουσική έμφαση στη ιερότητα της στιγμής, φωτίζοντας τη μυσταγωγική διάσταση της συγκατάθεσης της Μαρίας στο μυστήριο της Ενσάρκωσης.

Η ισορροπία ανάμεσα σε ομοφωνικά και πολυφωνικά τμήματα, η καθαρότητα των φωνητικών γραμμών και η διακριτική εκφραστικότητα καθιστούν το "Dixit Maria", έργο βαθιάς κατάνυξης, όπου η μουσική υπηρετεί το νόημα του ιερού κειμένου με σεβασμό, λεπτότητα και ευγένεια χωρίς να επιδιώκει εντυπωσιασμό.

Hans Leo Hassler: "Dixit Maria":

Raοul Duffy: Εικαστικό αφιέρωμα στο Μότσαρτ...

 

Raoul Dufy: "Hommage à Mozart"(1943)

Ο  Γάλλος ζωγράφος, Raoul Dufy υπήρξε από τις σημαντικές μορφές του Φωβισμού. Γεννήθηκε στη Χάβρη της Νορμανδίας και από νεαρή ηλικία έδειξε ενδιαφέρον για την τέχνη, σπουδάζοντας στην École des Beaux-Arts τόσο στη γενέτειρά του όσο και στο Παρίσι. Επηρεάστηκε αρχικά από τον ιμπρεσιονισμό και στη συνέχεια από τον Φωβισμό, πριν διαμορφώσει το προσωπικό του ύφος, που χαρακτηρίζεται από έντονα χρώματα, ελεύθερη γραμμή και διακοσμητική διάθεση.

Raoul Dufy, self portrait

Το έργο του επικεντρώνεται συχνά σε φωτεινές σκηνές εξωτερικής ζωής, όπως θαλασσινά τοπία, κοινωνικές εκδηλώσεις και μουσικά θέματα. Παράλληλα, ασχολήθηκε με τη χαρακτική, την εικονογράφηση βιβλίων, τη σκηνογραφία και τον σχεδιασμό υφασμάτων και διακοσμητικών τεχνών, αποκτώντας ευρεία αναγνώριση.

Στα τελευταία χρόνια της ζωής του αντιμετώπισε σοβαρά προβλήματα υγείας λόγω ρευματοειδούς αρθρίτιδας, τα οποία περιόρισαν την κινητικότητά του. Πέθανε σαν σήμερα, 23 Μαρτίου 1953 στο Φορκαλκιέ της Γαλλίας, σε ηλικία 75 ετών, από εντερική αιμορραγία, πιθανώς συνέπεια της θεραπείας που ακολουθούσε.

Ο Ραούλ Ντυφί στρεφόταν συχνά στη μουσική για έμπνευση, δημιουργώντας πίνακες-φόρο τιμής σε μεγάλους συνθέτες. Η αγάπη του για τη μουσική ξεκίνησε από την παιδική του ηλικία. Ο πατέρας του ήταν οργανίστας, τα αδέλφια του επαγγελματίες μουσικοί, ενώ ο ίδιος έπαιζε βιολί ερασιτεχνικά, προτιμώντας όμως να απολαμβάνει τη μουσική κυρίως ως ακροατής.

Ήταν το 1909 όταν ο ζωγράφος ταξίδεψε στο Μόναχο. Εκμεταλλεύτηκε την παραμονή του στην πόλη για να επισκεφτεί το κοντινό Σάλτσμπουργκ, τη γενέτειρα του Μότσαρτ και το σπίτι του. Αμέσως μετά φιλοτέχνησε το πρώτο του έργο με τίτλο "Hommage à Mozart", το οποίο αποτέλεσε σημείο εκκίνησης για άλλα αφιερώματα, στον Μπαχ, στον Ντεμπισί και άλλους.

Στυλιστικά, η εικαστική δημιουργία συνδυάζει στοιχεία φωβισμού και κυβισμού. Οι έντονοι χρωματισμοί και οι καθαρές, διακοσμητικές γραμμές θυμίζουν την κομψότητα της γαλλικής μπαρόκ διακόσμησης. Παρουσιάζει μια ζωντανή, μουσικά φορτισμένη σκηνή, όπου η ζωγραφική μετατρέπεται σε οπτική συμφωνία.
Στο πίσω μέρος της σύνθεσης αναπτύσσεται μια ορχήστρα, δοσμένη με ελεύθερη και ρευστή γραφή, με τους εκτελεστές τοποθετημένους πίσω από αναλόγια, σαν να συμμετέχουν σε μια ζωντανή μουσική συναυλία. Στο προσκήνιο κυριαρχεί το πιάνο, πάνω στο οποίο είναι τοποθετημένη παρτιτούρα με σαφή αναφορά στον Μότσαρτ, η οποία καθοδηγεί το βλέμμα του θεατή.
Τριγύρω οργανώνονται μουσικά όργανα, όπως ένα βιολί δοσμένο σχηματοποιημένα, ενώ αριστερά ξεχωρίζει ένα κλαρινέτο, σε σαφή αναφορά στο περίφημο "Κοντσέρτο για κλαρινέτο σε Λα μείζονα, Κ.622".

Raoul Dufy: "Hommage à Mozart"(1945)

Όπως επισημαίνουν οι αναλυτές, τα έργα της σειράς "Φόρος τιμής στον Μότσαρτ", που μαρτυρούν το πάθος του για τη μουσική, "οργανώνονται σύμφωνα με έναν κυβιστικό εικαστικό ρυθμό, στον οποίο οι πλαστικές αρμονίες ενορχηστρώνονται μέσα από μια ηχητική παλέτα, πιστοποιώντας την έγνοιά του να μεταφέρει τα Μοτσαρτικά ηχοχρώματα στην εικαστική τέχνη".

Σε άλλα έργα της σειράς αφιερωμένα στον Μότσαρτ, η αναφορά στον συνθέτη δεν γίνεται μέσω παρτιτούρας με το όνομά του, αλλά μέσα από την παρουσία της προτομής του, όπως στο έργο που φιλοτέχνησε το 1945.
Η μορφή του Μότσαρτ εντάσσεται αρμονικά στη σύνθεση, λειτουργώντας ως εμβληματικό σύμβολο της μουσικής του. Με αυτόν τον τρόπο, ο Raoul Dufy μετατοπίζει το ενδιαφέρον από τη γραπτή μουσική στην ίδια την προσωπικότητα του δημιουργού, αναδεικνύοντας την πνευματική του παρουσία μέσα στο έργο.

Raoul Dufy: "Hommage à Mozart"(1952)
(cannesauction)

Από τη σειρά, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το φιλοτεχνημένο το 1952 (διπλανή εικόνα).
Στο προσκήνιο εμφανίζονται παρτιτούρες με το όνομα του συνθέτη, ενώ στο βάθος διακρίνεται το κίτρινο σπίτι του στο Σάλτσμπουργκ.

 Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία είναι η κυριαρχία του κόκκινου χρώματος. Στα τελευταία του χρόνια, ο Ντυφί ανέπτυξε την τεχνική της "τονικής ζωγραφικής", όπου ένα χρώμα επικρατεί σε ολόκληρο το έργο, δημιουργώντας έντονη αισθητική και συναισθηματική εμπειρία, μια προσέγγιση που παραλληλίζεται με την τονικότητα στη μουσική των αγαπημένων του συνθετών.
Παρατηρείστε τις διακοσμητικές λεπτομέρειες που προσδίδουν θεατρικό ύφος και μουσικό ρυθμό στην εικόνα. Επίσης, πως ο ζωγράφος έχει προσθέσει κι εδώ ένα κλαρινέτο, υπαινισσόμενος πάλι το περίφημο "Κοντσέρτο για Κλαρινέτο" του Μότσαρτ, που όπως φαίνεται ήταν από τις αγαπημένες συνθέσεις του Ντυφί.

Πιθανότατα ο ζωγράφος θαύμαζε το λυρικό και διαυγές ηχόχρωμα του κλαρινέτου, που σε ορισμένες στιγμές ακούγεται κάπως βαρύ και μελαγχολικό, καθώς και την καθαρότητα των φράσεων, αλλά κυρίως την λεπτή ισορροπία ανάμεσα στη μελωδία και την αρμονία. Έτσι, στην εικαστική του σύνθεση-αφιέρωμα θέλησε να υπογραμμίσει το μουσικό όργανο, το οποίο ο Μότσαρτ ανέδειξε και εισήγαγε με μοναδικό τρόπο στην ορχήστρα.

Στο "Κοντσέρτο για Κλαρινέτο" που γράφτηκε τον Οκτώβριο του 1791 για τον βιρτουόζο κλαρινετίστα και φίλο του συνθέτη, Άντον Στάντλερ, ο Μότσαρτ χειρίζεται το ηχόχρωμα του οργάνου σαν ανθρώπινη φωνή που μιλά σε εξομολογητικό τόνο, χαρίζοντάς μας μια μουσική διάφανης ομορφιάς.

Το έργο αποτελείται από τρία μέρη, στα οποία οι διαθέσεις εναλλάσσονται:
Allegro
Adagio και
Rondo

Mozart: "Clarinet Concerto K.622":

Ψεύτικοι Ήλιοι: Από την παρατήρηση στην καλλιτεχνική έμπνευση...

 

"Vädersolstavlan", 1535

Η Παγκόσμια Ημέρα Μετεωρολογίας γιορτάζεται κάθε χρόνο στις 23 Μαρτίου, τιμώντας την έναρξη ισχύος της σύμβασης για την ίδρυση του Παγκόσμιου Μετεωρολογικού Οργανισμού το 1950. Η ημέρα αυτή μας υπενθυμίζει τη σπουδαιότητα των δεδομένων για τον καιρό και το κλίμα, για την επιστήμη, αλλά και για τη ζωή στον πλανήτη μας.

Σήμερα στρέφουμε το βλέμμα μας στον ουρανό, για να παρατηρήσουμε ένα φαινόμενο που συνδυάζει επιστημονικό ενδιαφέρον και αισθητική μαγεία: το Sundog(ηλιακός σκύλος), ή αλλιώς παρήλιο, ένα φωτεινό παιχνίδι του ήλιου που μοιάζει με μικρό φωτοστέφανο στον ουρανό και πάντα ξαφνιάζει με την ομορφιά του.
Πρόκειται για φωτεινά, "ψεύτικα" σημεία Ήλιου που εμφανίζονται εκατέρωθεν του πραγματικού Ήλιου, δημιουργούμενα από τη διάθλαση του ηλιακού φωτός σε μικρούς εξαγωνικούς παγοκρυστάλλους, που αιωρούνται στην ατμόσφαιρα. Ένα σπάνιο και εντυπωσιακό θέαμα, που αιώνες τώρα προκαλεί θαυμασμό και δέος.

Το φαινόμενο του παρήλιου έχει καταγραφεί ήδη από την αρχαιότητα και αναφέρεται ακόμη και από τον Αριστοτέλη στα "Μετεωρολογικά" του, επιβεβαιώνοντας τη μακρόχρονη ανθρώπινη περιέργεια και την παρατήρηση των ουράνιων φαινομένων:
"Δύο ψεύτικοι Ήλιοι ανέτειλαν με τον Ήλιο και τον ακολούθησαν όλη την ημέρα μέχρι τη δύση..."

Οι παλιές απεικονίσεις του φαινομένου συνδέουν την επιστημονική παρατήρηση με την καλλιτεχνική έκφραση, αποκαλύπτοντας πώς οι άνθρωποι προσπαθούσαν να ερμηνεύσουν τα ουράνια θαύματα πριν από την εποχή της σύγχρονης επιστήμης.

Παραδείγματα αυτής της παρατήρησης και καλλιτεχνικής απόδοσης περιλαμβάνουν μεσαιωνικά χειρόγραφα, όπου καταγράφονται "θαυμαστά" ουράνια φαινόμενα. Συχνά η ηλιακή "άλω" περιγράφεται ως "πολλαπλοί ήλιοι" ή "φωτεινές δακτυλιοειδείς λάμψεις γύρω από τον ήλιο", αντικατοπτρίζοντας τον θαυμασμό και την απορία των ανθρώπων της εποχής.

Ιδιαίτερη θέση κατέχει η "Vädersolstavlan" (1535), η παλαιότερη γνωστή απεικόνιση της Στοκχόλμης, όπου το φαινόμενο του παρήλιου  αποτυπώνεται με δύο ψεύτικους ήλιους να πλαισιώνουν τον πραγματικό. Το έργο αυτό συνδυάζει την πιστή φυσιοκρατική απεικόνιση του τοπίου με βαθύτερη συμβολική και ουράνια σημασία, αποτελώντας καλλιτεχνικό αριστούργημα, αλλά και πολύτιμο ιστορικό ντοκουμέντο για την παρατήρηση σπάνιων ατμοσφαιρικών φαινομένων στην εποχή του.

Το παρήλιο έχει καταγραφεί σε πολυάριθμα κείμενα και απεικονίσεις -όπως είδαμε- ενώ συχνά συνδέεται με μυστικισμό, δέος και τη βαθιά ανθρώπινη αίσθηση του θαύματος που προκαλεί η φύση.
Το ίδιο φαινόμενο έχει αποτελέσει πηγή έμπνευσης και για τη μουσική. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το χορωδιακό έργο "Sun Dogs" του Λετονού συνθέτη Ēriks Ešenvalds, το οποίο αναπτύσσεται σε δύο μέρη με σαφή δραματουργική και ηχητική αντίθεση.

Το πρώτο μέρος τιτλοφορείται "Μάρτυρες" και βασίζεται σε τέσσερις ιστορικές μαρτυρίες για την παρατήρηση των "ηλιακών σκύλων" από την προχριστιανική Ρώμη έως την Αγγλία του 14ου και 15ου αιώνα.

Οι μαρτυρίες αποδίδονται διαδοχικά από τους σολίστες -σοπράνο και τενόρους- ενώ ανάμεσά τους παρεμβάλλεται ένα ρεφρέν συνοδευόμενο από τρίγωνα. Στην τρίτη επανάληψή του, το ρεφρέν γίνεται περισσότερο δραματικό, αποτυπώνοντας μια ένταση και απελπισία που ενισχύεται από τη χρήση αρχέγονων βουητών. Η μουσική στο πρώτο μέρος ακούγεται αρχαϊκή, με μια εκφραστική διάθεση πρωτογονισμού, που υπογραμμίζει την ανθρώπινη εμπειρία μπροστά στο ουράνιο θαύμα.

Το δεύτερο μέρος, "Η Ομορφιά αυτού του Θαύματος", κινείται σε πιο ιμπρεσιονιστικά μονοπάτια, δημιουργώντας μια ατμόσφαιρα διαρκούς δέους και ακτινοβολίας. Εδώ, ο Λετονός συνθέτης χρησιμοποιεί μια ακολουθία ιδιαίτερων αποσπασμάτων που περιγράφουν πιο πρόσφατες θεάσεις του φαινομένου. Ο ρυθμός είναι αργός, επιβλητικός, η τονικότητα μεταβάλλεται συνεχώς, ενώ η ατμόσφαιρα παραμένει μυστηριώδης και καθηλωτική. Μια σοπράνο ερμηνεύει με ιδιαίτερη χρήση φωνής, έως σφυρίγματα, προσδίδοντας μια στοιχειωτική και υπερφυσική παρουσία, ενισχύοντας την αίσθηση ενός μεγαλειώδους και θαυμστού ουράνιου τοπίου.

Η σύνθεση του Ešenvalds δεν αναδεικνύει μόνο την οπτική ομορφιά του παρηλίου, αλλά και την ψυχολογική και συναισθηματική αίσθηση που προκαλεί το φαινόμενο, μετατρέποντάς το σε μια μουσική εμπειρία που συνδυάζει δέος, μυστήριο και αρχέγονη γοητεία.

Ēriks Ešenvalds: "The Sun Dogs: