Μουσικές εμπνεύσεις για..."πρόσωπα με μεγάλα αυτιά"...

 

"Πρωί, πηγαίνοντας στη δουλειά", Βαν Γκογκ

Η Παγκόσμια Ημέρα Γαϊδάρου γιορτάζεται κάθε χρόνο στις 8 Μαΐου για να αναδείξει ένα από τα πιο εργατικά και συχνά υποτιμημένα ζώα στον κόσμο. Οι γάιδαροι, από την εξημέρωσή τους, έχουν υπηρετήσει τον άνθρωπο σε αγροτικές δουλειές, μεταφορές, άλεση, άλωνισμα, άντληση νερού... Κάποιοι χρησιμοποιούνται για ιππασία ή αναπαραγωγή μουλαριών.

"Παιδιά με γαϊδουράκια και χήνες", Edgar Bundy

Η ιδέα για την καθιέρωση της Παγκόσμιας Ημέρας Γαϊδάρου ανήκει στον Πακιστανό εθνο-οικολόγο Δρ. Αμπντούλ Ραζίκ Κακάρ, ο οποίος το 2010, ενώ μελετούσε τις καμήλες, συνειδητοποίησε ότι οι γάιδαροι είναι πιο εργατικοί και ανθεκτικοί στις δύσκολες συνθήκες. Η ημερομηνία της 8ης Μαΐου επιλέχθηκε ώστε να συμπέσει συμβολικά μία εβδομάδα μετά την Εργατική Πρωτομαγιά, αναδεικνύοντας τον γάιδαρο ως ζώο εργασίας.

Αν και οι γάιδαροι θεωρούνται πεισματάρηδες, η συμπεριφορά τους αντανακλά έντονη αίσθηση αυτοπροστασίας. Δεν εξαναγκάζονται σε επικίνδυνες καταστάσεις, αλλά μόλις κερδίσουν την εμπιστοσύνη σου, γίνονται πιστοί, φιλικοί και αξιόπιστοι σύντροφοι. Έξυπνοι, παιχνιδιάρηδες και μαθαίνουν εύκολα, οι γάιδαροι παραμένουν ένα ζωντανό σύμβολο εργατικότητας και αντοχής.

Ο Γαϊδαράκος ως μουσική έμπνευση:

"Ήταν ένας γάιδαρος με μεγάλ’ αυτιά,
το παχνί δεν τ’ άρεσε, ήθελ’ αρχοντιά…"

O Iγκόρ Στραβίνσκυ χαϊδεύει ένα γαϊδάρακο

Από τα παιδικά ποιήματα μέχρι τις μεγάλες ορχηστρικές συνθέσεις, το πεισματάρικο και γλυκύτατο "πρόσωπο με μεγάλα αυτιά" έχει εμπνεύσει συνθέτες ανά τον κόσμο, δημιουργώντας έργα γεμάτα χιούμορ, τρυφερότητα και μουσική εφευρετικότητα.

Ας απολαύσουμε μερικά:

1. Saint-Saëns: "Le Carnaval des Animaux - Personnage à longues oreilles"

Το μικρότερο κομμάτι της διάσημης σουίτας του Σαιν-Σανς διαρκεί λιγότερο από ένα λεπτό, αλλά αποτυπώνει με θαυμαστή ακρίβεια τον υπομονετικό γάιδαρο. Δύο βιολιά εναλλάσσονται μιμούμενα τον χαρακτηριστικό γκαριστό ήχο, με νότες διαστήματος ημιτονίου που αποδίδουν την αδέξια, αλλά γλυκιά φύση του ζώου. Οι αναλυτές επισημαίνουν πως ίσως οι "γάιδαροι" του Σαιν Σανς ήταν σατιρική νύξη στους μουσικοκριτικούς της εποχής του, καθώς η όλη σουίτα ξεκίνησε ως μουσικό αστείο του αιωνίως χιουμορίστα συνθέτη. Κάθε μέρος της σουίτας λειτουργεί σαν μικρή γελοιογραφία, συνδυάζοντας χιούμορ και μουσική δεξιοτεχνία.

Saint Saens: Le Carnaval des Animaux - Personnage à longues oreilles:

2. Shostakovich - "Τwo Fables of Krylov, Op. 4 - Δύο Μύθοι του Κριλόφ"

Μόλις 16 ετών, ο νεαρός Σοστακόβιτς εμπνεύστηκε από τους Μύθους του Αισώπου, όπως είχαν μεταφραστεί στα ρωσικά από τον Ιβάν Κριλόφ. Σε έναν από αυτούς, η μουσική αντιπαραβάλλει το παράφωνο γκάρισμα του γαϊδάρου με το μελωδικό κελάηδισμα του αηδονιού, προσφέροντας μια διακριτική κριτική για την πάλη της ποιοτικής τέχνης με την άγνοια και την επιπολαιότητα.

Ο συνθέτης αξιοποιεί τη φωνή της μέτζο για να αναδείξει την αντίθεση μεταξύ της τραχιάς, σκληρής φωνής του γαϊδουριού και της ευαισθησίας του μελωδικού τραγουδιού, δημιουργώντας ένα ορχηστρικό αποτέλεσμα που, αν και σε κάποια σημεία άκομψο, παραμένει θελκτικό και γοητευτικό. Στο μύθο, ο γαϊδαράκος γίνεται κριτής της φωνής του αηδονιού...

"Ο Γάιδαρος είδε το Αηδόνι

και του είπε: "Άκου, φίλε μου!

Λένε ότι είσαι μεγάλος μάστορας του τραγουδιού.

Θα ήθελα πολύ

να κρίνω μόνος μου, έχοντας ακούσει το τραγούδι σου,

πόσο μεγάλη είναι η ικανότητά σου;"

Τότε ο Αηδόνι άρχισε να επιδεικνύει την τέχνη του

Έτριξε, σφύριξε,

σε χίλιους τόνους, τραγούδησε, αντηχούσε,

μελωδίες που κυλούσαν σαν ποτάμι..."

Shostakovich: "Two Fables of Krylov, Op. 4, II. The Donkey and the Nightingale"

3. Jacques Ibert - Histoires: Le petit âne blanc

Η σύνθεση "Histoires" που έγραψε ο Ιμπέρ το 1922 περιλαμβάνει χαρακτήρες, τόπους και ζώα, μεταξύ αυτών και το "Μικρό Λευκό Γαϊδουράκι". Αρχικά γραμμένο για πιάνο, το έργο απέκτησε τόση δημοφιλία, που διασκευάστηκε για πιάνο με 4 χέρια, αλλά και για ορχήστρα. Το γαϊδουράκι του Ιμπέρ αποτυπώνεται ως γλυκό, ζωηρό και παιχνιδιάρικο, ενσαρκώνοντας την αθωότητα και την τρυφερότητα της παιδικής φαντασίας.

Ακούμε την εκδοχή για σόλο πιάνο.

Jacques Ibert: "Histoires: Le petit âne blanc"

4. Robert Mansell - "8 Piano Studies, Op. 3: Τhe little donkey"

Στην όγδοη σπουδή του πιανιστικού κύκλου του, ο βρετανός Mansell σκιαγραφεί μουσικά ένα γάιδαρο, που περπατά φορτωμένος κατά μήκος ενός κακοτράχαλου μονοπατιού. Καθώς το μονοπάτι γίνεται απότομο, το ζώο κουράζεται και αρνείται πεισματικά να συνεχίσει. Τελικά κοιμάται, με τα πιανιστικά μοτίβα να αποδίδουν την κούραση και τη γλυκιά αδέξια κίνηση του ζώου.

Robert Mansell: "8 Piano Studies, Op. 3: Τhe little donkey"

5. Miguel Kertsman - "The Dumb Donkey Called Jackass-Ο Άτακτος Γάιδαρος που λεγόταν Jackass"

Ο βραζιλιάνος συνθέτης, Miguel Kertsman στο τρίτο μέρος της σύνθεσής του "Sinfonia Concertante Brasileira" μεταφέρει την εικόνα ενός άτακτου γαϊδουριού φορτωμένου με κατσαρόλες και τηγάνια. Η μουσική που συνδυάζει βραζιλιάνικους ήχους με τον ήχο μιας τζαζ μπάντας, αποτυπώνει την αδράνεια και την πεισματάρικη στάση του ζώου, ενώ οι ήχοι των μεταλλικών αντικειμένων δημιουργούν ένα εύθυμο, χιουμοριστικό, ξεσηκωτικό σκηνικό ...Προς το τέλος, οι εκτελεστές τραγουδούν, ακούγονται παλαμάκια και προσθέτουν κωμικά την κραυγή: "Έι!" .

Miguel Kertsman - "Sinfonia Concertante Brasileira
Μov. III: The Dumb Donkey Called Jackass

Αγαπημένοι φίλοι, από το παιχνιδιάρικο γκαρισματάκι του Σαιν-Σανς έως τη γοητευτική μελωδία του Σοστακόβιτς, το χαριτωμένο λευκό γαϊδουράκι του Ιμπέρ και τις ευφάνταστες προσεγγίσεις των υπολοίπων συνθετών, βλέπουμε πως αυτά τα συμπαθητικά τετράποδα στη μουσική γίνονται πηγή χιούμορ, τρυφερότητας και δημιουργικής φαντασίας.
Η αθωότητα, η υπομονή και η αδέξια χάρη τους ενέπνευσαν ευρηματικές μουσικές μεταμορφώσεις, μετατρέποντας την εικόνα ενός απλού, καθημερινού ζώου σε ένα μικρό θαύμα μουσικής τέχνης, γεμάτο ζωντάνια και παιγνιώδη διάθεση.

John Constable: "Study of a donkey"

Brahms: "Δύο Ιερά Μοτέτα" η Μουσική ως Θαύμα...

O Mπραμς την περίοδο σύνθεσης των μοτέτων

Παρότι ο Γιοχάνες Μπραμς δεν ήταν θρησκευόμενος με τον παραδοσιακό τρόπο, η στάση του ως άνθρωπος και καλλιτέχνης αποκαλύπτει έναν βαθιά ανθρωπιστικό προσανατολισμό. Ο Ντβόρζακ, προστατευόμενος του Μπραμς και ευσεβής Καθολικός, σχολίασε για τον μέντορά του: "Τόσο καλός άνθρωπος, τόσο καλή ψυχή και δεν πιστεύει σε τίποτα! Δεν πιστεύει σε τίποτα!"

 Κι όμως, ο Μπραμς κατέφευγε συχνά στη Βίβλο και συνέκρινε τη μουσική με τα θαύματα του Ιησού, αναγνωρίζοντας με αυτόν τον τρόπο τη βαθύτερη πνευματική διάσταση της τέχνης του.

Είναι γνωστή η φράση του:

"Στο γραφείο μου μπορώ να βρω την Αγία Γραφή ακόμα και στο απόλυτο σκοτάδι. Όλες οι αληθινά εμπνευσμένες ιδέες προέρχονται από τον Θεό. Οι δυνάμεις από τις οποίες άντλησαν όλοι οι μεγάλοι συνθέτες (Μπαχ, Μότσαρτ, Μπετόβεν, Σούμπερτ) την έμπνευσή τους, είναι η ίδια δύναμη που επέτρεψε στον Ιησού να τελέσει τα θαύματά Του."


Βλέπουμε από τα λόγια του, πως ο συνθέτης έχει μια θεοκεντρική προσέγγιση για τη μουσική. Τη βλέπει σαν μια μορφή θαύματος. Ο τρόπος που η μουσική αγγίζει τον άνθρωπο, όπως τα θαύματα αγγίζουν την ψυχή, είναι αποτέλεσμα της ίδιας υπερφυσικής δύναμης. Δεν αναφέρει τους σπουδαίους συνθέτες για να υπογραμμίσει την αριστεία τους μόνο, αλλά και για να δείξει τη συνέχεια μιας "θείας δύναμης" που εκφράζεται μέσα από τη μουσική. Η έμπνευση, κατά τον Μπραμς, δεν είναι προϊόν τυχαίας ανθρώπινης δεξιοτεχνίας... είναι μια φλόγα που ανάβει μέσα στην ψυχή, ένα ίχνος του θείου κόσμου στον υλικό, ένας φωτεινός δεσμός μεταξύ του ανθρώπου και της αιώνιας αλήθειας. Η μουσική, όπως η προσευχή, ανακαλεί τον άνθρωπο στη συμμετοχή του στο υπερβατικό, υπενθυμίζοντάς του ότι η δημιουργία δεν ανήκει στη λογική αλλά στην πνευματική ορμή που διαπερνά το σύμπαν και καθιστά αισθητή την παρουσία του Θεού μέσα στο ανθρώπινο πνεύμα.

Το "Zwei Motetten, Op. 74" του Γιοχάνες Μπράμς περιλαμβάνει δύο ιερά μοτέτα για μικτή χορωδία a cappella, που συνδυάζουν βαθιά πνευματικότητα με αυστηρή μουσική δομή.

Το πρώτο μοτέτο φέρει τον τίτλο "Warum ist das Licht gegeben dem Mühseligen-Γιατί δόθηκε φως στον κουρασμένο της ψυχής;" και το δεύτερο "O Heiland, reiß die Himmel auf-Ω Σωτήρα, άνοιξε τους ουρανούς".

Ο Μπράμς συνέθεσε τα μοτέτα γύρω στα έτη 1863–1864, αντλώντας τα κείμενα από τη Βίβλο χωρίς να τα προορίζει για κάποια λειτουργική χρήση. Τα επιλεγμένα κείμενα προέρχονται από το Βιβλίο του Ιώβ, το Βιβλίο των Θρήνων και την Επιστολή του Ιακώβου και φέρουν έντονο υπαρξιακό και θρησκευτικό βάθος. Ο συνθέτης ολοκλήρωσε τα μοτέτα με χορικά, ακολουθώντας το πρότυπο του Γ.Σ.Μπαχ συνδέοντας την πολυφωνική παράδοση της χριστιανικής χορωδιακής μουσικής με τη δική του ρομαντική έκφραση.

Μουσικολογικά, τα μοτέτα του Μπραμς διακρίνονται για τη χρήση πλούσιων αρμονικών υφών, την πολυφωνική αντιστικτική γραφή και την ευαίσθητη δραματουργία της φωνής, η οποία αναδεικνύει τη δραματικότητα και τη βαθιά συναισθηματική ένταση των βιβλικών κειμένων.

Brahms: "Zwei Motetten, Op. 74":

00:00 - Ι, "Warum ist das Licht gegeben dem Mühseligen
11:12 - ΙΙ, "O Heiland, reiß die Himmel auf

Tο κείμενο γράφτηκε με αφορμή τη γενέθλια επέτειο του Γ. Μπραμς(Γεννήθηκε στο Αμβούργο στις 7 Μαΐου 1833.
Θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους συνθέτες του ρομαντισμού, γνωστός για την αυστηρή μορφή, την πλούσια αρμονική γλώσσα και την πολυφωνική του γραφή. Το έργο του εκτείνεται από συμφωνίες και κοντσέρτα μέχρι λήντερ και χορωδιακές συνθέσεις, ενώ η μουσική του συνδυάζει τη βαθιά συναισθηματική ένταση με τη διαρκή σύνδεση με την κλασική παράδοση.


 Στο μπλογκ υπάρχουν πολλά κείμενα για τον συνθέτη. Περιηγηθείτε και ανακαλύψτε περισσότερα...

Η συλλογή πορσελανών της βασίλισσας και ο Χένρυ Πέρσελ...

Το φως έμπαινε θρυμματισμένο από τα διάφανα παράθυρα του Kensington Palace, και γλιστρούσε πάνω στα ράφια με τις σιωπηλές πορσελάνες. Αγκάλιαζε τις εύθραυστες καμπύλες τους, γυάλιζε στους δράκους, τους λωτούς, τα σύννεφα, τα κύματα, κάθε σχέδιο  που διαγραφόταν πάνω στην επιφάνειά τους, μια κινεζική σιγή που μιλούσε μόνο στη ματιά της.

Η Βασίλισσα Μαίρη Β΄ δεν στεκόταν μπροστά στη μεγάλη σειρά των βάζων της σαν κυρίαρχος, αλλά σαν ιέρεια ενός μυστικού ναού. Δεν τα κοίταζε απλώς. Τα θαύμαζε, τα αφουγκραζόταν. Ήταν σαν να' χε μαζέψει όλη την Ανατολή σ’ ένα παραμύθι από πορσελάνη, απλωμένο σε εβένινα ράφια, αρωματισμένο με τσάι, μπαχάρια και αιθέριες ιστορίες από τη Χανγκτσόου και την Καντόν.

Κι όμως, πίσω από την αέρινη σιλουέτα της και το ήρεμο βλέμμα, βρισκόταν μία από τις σημαντικότερες μορφές της αγγλικής μοναρχίας του 17ου αιώνα.

Γεννημένη στις 30 Απριλίου 1662 στο St. James’s Palace, κόρη του Ιακώβου Β΄ και της Άννας Χάιντ, η Μαίρη ανατράφηκε ως Αγγλικανή, σε μια εποχή θρησκευτικών εντάσεων. Σε ηλικία μόλις 15 ετών παντρεύτηκε τον Γουλιέλμο της Οράγγης, με τον οποίο βασίλεψε από κοινού μετά την Ένδοξη Επανάσταση του 1688, ένα σπάνιο φαινόμενο στη βρετανική ιστορία. Μαζί σφράγισαν την απαρχή της συνταγματικής μοναρχίας, στηρίζοντας το Κοινοβούλιο και τον Προτεσταντισμό.
Κι όμως, το βασίλειο στο οποίο η Μαρία ένιωθε απόλυτα κυρίαρχη δεν ήταν αυτό των νόμων και των υπηκόων, αλλά εκείνο της εκλεπτυσμένης, εύθραυστης ομορφιάς. Το βασίλειο της πορσελάνης.

teamqueens

Η συλλογή της ήταν θρυλική. Ίσως η πρώτη τόσο σημαντική βασιλική συλλογή ασιατικής πορσελάνης στη Βρετανία, περιλάμβανε κομμάτια από τις δυναστείες των Μινγκ και Τσινγκ σε γαλαζωπές και λευκές αποχρώσεις, τα οποία είχε φέρει από το εξωτερικό με ιδιαίτερη φροντίδα. Ήταν γνωστό στην αυλή πως εγκατέλειπε τα συμβούλια, τις επίσημες τελετές, ακόμη και τις κρατικές υποχρεώσεις της για να χαθεί μέσα στα "μικρά βασίλεια της Κίνας", όπως τα αποκαλούσε. Κάθε αγγείο και μια σφραγίδα ανατολίτικης δυναστείας..., κάθε μοτίβο κι ένας ψίθυρος από τόπο εξωτικό...

Η αγάπη της για την οριένταλ τέχνη της Ανατολής συνέβαλε καθοριστικά στην εξάπλωση της μόδας της "chinoiserie" στην αγγλική αυλή, ενώ τα ίδια τα θαυμαστά αντικείμενα στόλιζαν τα βασιλικά διαμερίσματα στο Hampton Court και το Kensington, σα να έφερναν την Ανατολή στην καρδιά του Λονδίνου.

Εκείνη την εποχή, λίγα δωμάτια πιο πέρα στο παλάτι, ο Χένρυ Πέρσελ, συνθέτης της βασιλικής αυλής, δεν άκουγε μόνο νότες από βελούδινα έγχορδα ή τους απαλούς, βουκολικούς ήχους των φλάουτων. Άκουγε και τη μουσική που έβγαινε από το βλέμμα της βασίλισσας, όταν στέκονταν μπροστά στις πορσελάνες της, ένα βλέμμα που έλαμπε περηφάνια και αθωότητα μαζί, σαν το βλέμμα ενός μικρού κοριτσιού που φυλά έναν μυστικό θησαυρό, τρυφερό και εύθραυστο, φοβούμενο ότι το παραμικρό άγγιγμα θα τον θρυμματίσει σε χίλια κομμάτια.

Ο Πέρσελ ήξερε. Είχε δει το πάθος της, την τρυφερότητα με την οποία άγγιζε κάθε κεραμικό, τη σιωπηλή αφοσίωση με την οποία μάζευε, φρόντιζε, προστάτευε. Γι’ αυτό, όταν ήρθε η ώρα να γράψει τη μουσική για το θεατρικό έργο "The Fairy Queen", δεν δίστασε. Ανάμεσα σε νεράιδες, μάγισσες, ονειρικά τοπία και αλχημείες της φύσης, έβαλε μια σκηνή μαγικής Ανατολής, ένα ζευγάρι Κινέζων να χορεύουν μια chaconne τελετουργική, ερωτική.

Μουσική, που υποκλίνεται σιωπηλά στο γούστο της βασίλισσας.

Ήταν μια σκηνή σύντομη, φευγαλέα, ένα ανατολίτικο πέρασμα μέσα σ' έναν αγγλικό μύθο. Όμως όσοι ήξεραν, κατάλαβαν. Ο Κινέζος και η Κινέζα ήταν τα πορσελάνινα ανθοδοχεία της Μαρίας που ζωντάνευαν, κατέβαιναν από τα ράφια τους, φορούσαν γυαλιστερά μεταξωτά και χόρευαν μόνο για κείνη.

Ήταν το πιο διακριτικό και ευγενικό δώρο, που μπορούσε να κάνει ένας καλλιτέχνης στη βασίλισσά του. Ούτε με λόγια, ούτε κάποιος επίσημος ύμνος. Αλλά μια σκηνή που ακουμπούσε τη μουσική σαν πορσελάνινο φιλί.
Κι όταν, στην πρεμιέρα, οι αυλικοί χειροκροτούσαν και γελούσαν, η Μαρία χαμογέλασε συνεσταλμένα. Δεν είπε τίποτα. Δεν χρειαζόταν. Ούτε ο Πέρσελ είπε λέξη. Μα ανάμεσά τους υπήρχε μια σιωπηλή συμφωνία, ότι η τέχνη μπορεί να γίνει ανεκτίμητη προσφορά. Κι ότι αληθινό βασίλειο δεν είναι εκείνο που κυβερνάς, αλλά εκείνο που συλλέγεις, αγαπάς, φροντίζεις και αφήνεις στην αιωνιότητα...

Henry Purcell: "The Fairy Queen - IV. Chaconne for Chinese Man and Woman)

(H σακόν υπαινίσσεται την περίφημη συλλογή κινέζικων πορσελάνινων βάζων της βασίλισσας Μαρίας)

Καβάφης: "Ο καθρέφτης στην είσοδο" - ένας στοχασμός πάνω στο εφήμερο της ομορφιάς...

 

"Πορτρέτο Κ.Καβάφη", Νικ. Γώγος

Στις 29 Απριλίου, ημερομηνία γέννησης και θανάτου του Κωνσταντίνου Π. Καβάφη, τιμούμε έναν από τους σημαντικότερους ποιητές της νεοελληνικής λογοτεχνίας, του οποίου το έργο συνδέεται βαθιά με τη μνήμη, τον χρόνο και την ανθρώπινη εμπειρία.

Ο ίδιος αυτοπροσδιορίζεται με τρόπο χαρακτηριστικό:
"Είμαι Κωνσταντινουπολίτης την καταγωγήν, αλλά εγεννήθηκα στην Αλεξάνδρεια σ' ένα σπίτι της οδού Σερίφ. Μικρός πολύ έφυγα, και αρκετό μέρος της παιδικής μου ηλικίας το πέρασα στην Αγγλία. Κατόπιν επισκέφθην την χώραν αυτήν μεγάλος, αλλά για μικρόν χρονικόν διάστημα. Διέμεινα και στη Γαλλία. Στην εφηβικήν μου ηλικίαν κατοίκησα υπέρ τα δύο έτη στην Κωνσταντινούπολη. Στην Ελλάδα είναι πολλά χρόνια που δεν επήγα. Η τελευταία μου εργασία ήταν υπαλλήλου εις ένα κυβερνητικόν γραφείον εξαρτώμενον από το υπουργείον των Δημοσίων Έργων της Αιγύπτου. Ξέρω Αγγλικά, Γαλλικά και ολίγα Ιταλικά."

Μέσα από αυτή τη διαρκή μετακίνηση ανάμεσα σε τόπους και πολιτισμούς -Αλεξάνδρεια, Αγγλία, Γαλλία, Κωνσταντινούπολη- διαμορφώνεται η ιδιαίτερη, εσωστρεφής και ιστορικά στοχαστική φυσιογνωμία της ποίησής του, στην οποία περιλαμβάνονται ιστορικά, ερωτικά και φιλοσοφικά ποιήματα. Στο σύνολο του έργου του,154 είναι τα ποιήματα πουαναγνώρισε ο ίδιος ο ποιητής γιάυτο και ονομάζονται "Αναγνωρισμένα". Ανάμεσά τους συγκαταλέγεται και το "Ο καθρέπτης στην είσοδο", που έγραψε το 1930 και διαβάζουμε σήμερα. 

"Το πλούσιο σπίτι είχε στην είσοδο
έναν καθρέπτη μέγιστο, πολύ παλαιό·
τουλάχιστον προ ογδόντα ετών αγορασμένο.

Ένα εμορφότατο παιδί, υπάλληλος σε ράπτη

(τες Κυριακές, ερασιτέχνης αθλητής),
στέκονταν μ’ ένα δέμα. Το παρέδωσε 
σε κάποιον του σπιτιού, κι αυτός το πήγε μέσα
να φέρει την απόδειξι. Ο υπάλληλος του ράπτη
έμεινε μόνος, και περίμενε.

Πλησίασε στον καθρέπτη και κοιτάζονταν
κι έσιαζε την κραβάτα του. Μετά πέντε λεπτά
του φέραν την απόδειξι. Την πήρε κι έφυγε.

Μα ο παλαιός καθρέπτης που είχε δει και δει,
κατά την ύπαρξήν του την πολυετή,

χιλιάδες πράγματα και πρόσωπα·
μα ο παλαιός καθρέπτης τώρα χαίρονταν
κι επαίρονταν που είχε δεχθεί επάνω του
την άρτιαν εμορφιά για μερικά λεπτά"

Μέσα από μια απλή καθημερινή σκηνή, ο ποιητής στοχάζεται πάνω στη σχέση της ομορφιάς με τον χρόνο. Ένας νεαρός υπάλληλος στέκεται για λίγα λεπτά μπροστά σε έναν παλιό καθρέφτη, χωρίς να αντιλαμβάνεται τη σημασία της στιγμής. Η νεότητά του είναι φευγαλέα, όμως ακριβώς αυτή η προσωρινότητά της την καθιστά πολύτιμη. Ο ποιητής δείχνει ότι η ομορφιά δεν έχει διάρκεια, αλλά αποκτά αξία μέσα από τη σύντομη και σπάνια εμφάνισή της.
Ο καθρέφτης, σαν φορέας μνήμης, αναδεικνύει τη στιγμή και της δίνει διαχρονική διάσταση. Έχοντας δει αμέτρητες εικόνες, ξεχωρίζει αυτή τη μορφή και υπερηφανεύεται που τη φιλοξένησε. Έτσι, το ποίημα υποδηλώνει ότι η τέχνη -όπως ο καθρέφτης- διασώζει ό,τι διαφορετικά θα χανόταν. Η αξία της εμπειρίας δεν βρίσκεται στη διάρκειά της, αλλά στην ένταση και στη δύναμή της να παραμένει ζωντανή στη μνήμη.

"Πορτρέτο Κ.Καβάφη", Γράββαλος Παν.
(averoffmuseum)

Το ποίημα έχει μελοποιηθεί από τον σπουδαίο συνθέτη Γιώργο Κουρουπό και περιλαμβάνεται στον δίσκο "Αρχή του κόσμου πράσινη", όπου ο δημιουργός μελοποιεί ποιήματα των Ελύτη, Σαπφούς, Αρχίλοχου, Εμπειρίκου και Καβάφη.
Ο ίδιος έχει δηλώσει σε συνένετευξή του ότι ο "συνθέτης ερωτεύεται ένα ποίημα και προσπαθεί να το εκφράσει μουσικά, διατηρώντας το νόημα και τη συγκίνησή του, ενώ σημειώνει πως η καβαφική ποίηση είναι ιδιαίτερα απαιτητική, καθώς δεν στηρίζεται σε παραδοσιακό μέτρο, αλλά σε έναν εσωτερικό ρυθμό που πρέπει να ανακαλυφθεί."

Στη συγκεκριμένη μελοποίηση, που ερμηνεύει ο βαρύτονος Τάσης Χριστογιαννόπουλος, το ύφος είναι στοχαστικό, λιτό και εσωτερικό, με μια διακριτική σκηνικότητα. Η μουσική παραμένει αφηγηματική, αφήνοντας τον ποιητικό λόγο στο επίκεντρο και ακολουθώντας τον φυσικό ρυθμό της γλώσσας χωρίς έντονες κορυφώσεις.

Παρά τη φαινομενική απλότητα, διακρίνονται λεπτοί ρυθμικοί τονισμοί και μικρές μουσικές κινήσεις που προσδίδουν ζωντανή, σχεδόν παιχνιδιάρικη διάσταση. Αυτές οι στιγμιαίες εξάρσεις λειτουργούν σαν υπαινιγμοί, φωτίζοντας λεπτομέρειες της σκηνής -όπως το κοίταγμα στον καθρέφτη ή το ίσιωμα της γραβάτας- δημιουργώντας μια διακριτική αίσθηση θεατρικότητας.

Έτσι, η μελοποίηση ισορροπεί ανάμεσα στο στοχαστικό και στο ανάλαφρο. Από τη μία αναδεικνύει την καβαφική ατμόσφαιρα του χρόνου, της μνήμης και της φευγαλέας ομορφιάς, ενώ από την άλλη αφήνει να διαφανεί μια παιχνιδιάρικη ζωντάνια, σαν η σκηνή να ζωντανεύει μπροστά στον ακροατή. Το αποτέλεσμα είναι μια μουσική ανάγνωση που δεν επεξηγεί απλά το ποίημα, αλλά το μετατρέπει σε ζωντανή εμπειρία, γεμάτη λεπτότητα και υπαινιγμό.

Καβάφης - Κουρουπός: "Ο καθρέφτης στην είσοδο"

(ερμηνεύει ο βαρύτονος Τάσης Χριστογιαννόπουλος)

Για τον Κ.Καβάφη υπάρχουν πολλά κείμενα στο μπλογκ. Περιηγηθείτε!

Bohuslav Martinů - "Ημίχρονο": Η μουσική της εξέδρας ...

Τα τελευταία χρόνια η 25η Απριλίου έχει καθιερωθεί ως "Παγκόσμια Ημέρα Ποδοσφαίρου και Φιλίας". Στο πλαίσιο του εορτασμού πραγματοποιούνται φιλικοί ποδοσφαιρικοί αγώνες οι οποίοι ξεκινούν με την ανταλλαγή των συμβολικών "Βραχιολιών της Φιλίας".
Τα Βραχιόλια είναι φτιαγμένα από κορδέλες πράσινου και μπλε χρώματος, όπου το πράσινο συμβολίζει τον χλοοτάπητα και το γαλάζιο του χρώμα του ουρανού.

O Σοστακόβιτς στο γήπεδο

Από τους φανατικούς ποδοσφαιρόφιλους συνθέτες, δεινός οπαδο της στρογγυλής θεάς υπήρξε ο Ντμίτρι Σοστακόβιτς...Ο ρώσος συνθέτης υποστήριζε θερμά την ομάδα της Ζενίτ Αγίας Πετρούπολης(τότε Λένιγκραντ), την οποία ακολουθούσε στα εντός συνήθως έδρας, παιχνίδια της.
Συχνά δε, αρθρογραφούσε σε αθλητικές εφημερίδες σχολιάζοντας τους αγώνες.
Άλλο παραδειγμα ποδοσφαιρόφιλου είναι ο ο Έντβαρντ Έλγκαρ, ο οποίος υποστήριζε την ομάδα Wolverhampton Wanderers και παρακολουθούσε όποτε μπορούσε τους αγώνες της.

Από την άλλη πλευρά, υπήρξαν συνθέτες που δεν έβλεπαν το ποδόσφαιρο σαν άθλημα μόνο, αλλά και σαν κοινωνικό φαινόμενο, ανάμεσά τους ο Μπένζαμιν Μπρίττεν και ο Χανς Άισλερ, που έδειξαν ενδιαφέρον για τα μαζικά αθλητικά θεάματα, χωρίς όμως να συνδέονται με συγκεκριμένη ομάδα.

Περιστασιακό ενδιαφέρον για το ποδόσφαιρο, συνδεδεμένο κυρίως με την εμπειρία του θεάματος και της ατμόσφαιρας, έδειξε ο Τσέχος συνθέτης, Bohuslav Martinů.
Στις αρχές της δεκαετίας του 1920 βρισκόταν στο Παρίσι, όπου μελετούσε σύνθεση με τον Albert Roussel, ενώ συγκατοικούσε με έναν αθλητικογράφο και ανταποκριτή τσεχικής εφημερίδας, ο οποίος τον μύησε στον κόσμο των σπορ και τον συνόδευε συχνά στο γήπεδο.

Το 1924 ο Mαρτίνου συνέθεσε το "Half-Time - Ημίχρονο", ένα από τα πλέον ιδιαίτερα έργα του, το οποίο αποτελεί σύντομο ορχηστρικό εμπνευσμένο από την ατμόσφαιρα ενός ποδοσφαιρικού αγώνα και ειδικότερα από την ένταση του ημιχρόνου.
Πρόκειται για ένα ροντό, το οποίο ολοκλήρωσε μέσα σε μόλις μία εβδομάδα, αντλώντας έμπνευση από ποδοασφαιρικό αγώνα, που είχε παρακολουθήσει νωρίτερα.
Ο συνθέτης δεν επικεντρώθηκε τόσο στο ίδιο το παιχνίδι όσο στη συμπεριφορά και την ψυχολογία των θεατών, επιδιώκοντας να αποδώσει μουσικά τη συλλογική ένταση και τον παλμό της εξέδρας.
Για να πετύχει αυτή τη ζωηρή, δυναμική απεικόνιση, χρησιμοποίησε πλούσια ενορχήστρωση με πνευστά, χάλκινα, κρουστά και πιάνο oμπλιγάδο, δημιουργώντας ηχητική ενέργεια και ρυθμική ένταση. Το έργο βασίζεται σε επαναλαμβανόμενα ρυθμικά μοτίβα και σύντομες φράσεις, που παραπέμπουν στον μοντερνισμό της εποχής και θυμίζουν το ύφος του Iγκόρ Στραβίνσκυ.
Παράλληλα, το "Half-Time" ενσωματώνει ηχητικά στοιχεία που παραπέμπουν στο στάδιο, όπως σφυρίγματα και φωνές του πλήθους, συνδέοντας τη μουσική με τη σύγχρονη αστική εμπειρία και το πνεύμα του φουτουρισμού.
Η μορφή της σύνθεσης βασίζεται στη δομή των παραλλαγών. Περιλαμβάνει επτά παραλλαγές με εισαγωγή και coda, ενώ κάθε παραλλαγή ξεκινά με μια μεταμορφωμένη εκδοχή της αρχικής φανφάρας, η οποία ερμηνεύεται ως το σφύριγμα του διαιτητή που σηματοδοτεί τη λήξη του πρώτου ημιχρόνου.

Μέσα απ' αυτό το έργο αναδεικνύεται η στροφή της μουσικής του 20ού αιώνα προς την καθημερινή ζωή και τα μαζικά θεάματα, καθιστώντας το ζωντανή ηχητική αποτύπωση μιας έντονης συλλογικής εμπειρίας...
Το "Hμίχρονο" έκανε πρεμιέρα στην Πράγα τον Δεκέμβριο του 1924 από την Τσέχικη Φιλαρμονική υπό τη διεύθυνση του Βάτσλαβ Τάλιτς. 
Η υποδοχή του έργου υπήρξε διχασμένη, με έντονες αντιδράσεις από το κοινό και τους κριτικούς, ενώ άλλοι προέβλεψαν τη μελλοντική του αναγνώριση. Παρά τις αντιπαραθέσεις, το έργο υιοθετήθηκε από κύκλους της σύγχρονης μουσικής και το 1925 επιλέχθηκε ως αντιπροσωπευτικό έργο στο φεστιβάλ της Διεθνούς Εταιρείας Σύγχρονης Μουσικής. 

Bohuslav Martinů: "Half - time, H.142"

Παλαιότερο κείμενο για το ποδόσφαιρο και σχετική μουσική σύνθεση του Σοστακόβιτς μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

Πρωινή Σερενάτα στην ανατολή της ψυχής...

Στην απλότητα του πρωινού φωτός, εκεί όπου ο ήλιος απλώνεται και λούζει την πλάση, κρύβεται κάτι βαθύτερο από μια όμορφη εικόνα. Κάθε ανατολή μοιάζει σαν ήρεμη υπόσχεση αναγέννησης της φύσης, αλλά και του εσωτερικού μας κόσμου.

Η μέρα ξεκινά απαλά, οι σκιές υποχωρούν, οι ήχοι γίνονται πιο καθαροί...Μέσα σε αυτή τη διακριτική αρμονία, οι σκέψεις βρίσκουν χώρο να ηρεμήσουν και να ωριμάσουν. Γιατί η ομορφιά δεν είναι ποτέ μόνο αυτό που βλέπουμε, είναι αυτό που νιώθουμε να αφυπνίζεται μέσα μας, μια αδιόρατη κίνηση της ψυχής προς το φως.

Στο ξεκίνημα της φωτεινής, ανοιξιάτικης μέρας, ας θυμηθούμε πως "μια νέα ανατολή δεν είναι μόνο φως στον ουρανό, αλλά και φως μες στην ψυχή"....
Κι αυτή η εσωτερική ανατολή συχνά βρίσκει τρυφερή έκφραση στην ποίηση και τη μουσική...

"Morgenständchen - Πρωινή Σερενάτα"

"Στις κορφές των δέντρων πνέουν δροσεροί άνεμοι,

κι από μακριά ακούγεται το τραγούδι των πηγών,

μέσα στη σιωπή των φαραγγιών

αντηχεί η φωνή του δάσους και το κελάηδημα των πουλιών.

Ντροπαλά όνειρα, σύντροφοι του παιχνιδιού,

ανεβαίνουν με το πρώτο φως της αυγής,

στα τρεμάμενα βλαστάρια της κληματαριάς

γλιστρούν μέσα κι έξω από το παράθυρο.

Κι εμείς πλησιάζουμε ακόμη, μισοχαμένοι στο όνειρο,

και με μουσική αποκαλύπτουμε ό,τι στα δέντρα έξω

τραγουδά το απέραντο ανοιξιάτικο τοπίο"

Το παραπάνω ποίημα του Joseph Karl Benedikt μελοποίησε η ευαίσθητη και ταλαντούχα Φάννυ Μέντελσον-Χένσελ και περιλαμβάνεται στον κύκλο "Sechs Lieder, Op. 1".
Πρόκειται για μια φωτεινή και λεπταίσθητη σύνθεση που μοιάζει να αιχμαλωτίζει ακριβώς εκείνη τη στιγμή της μετάβασης, όταν η μέρα ξυπνά σιγά-σιγά και ο κόσμος αναπνέει ξανά.

Στη μουσική της αποτυπώνεται μια αίσθηση ήρεμης αναγέννησης. Το φως απλώνεται, οι ήχοι της φύσης αναδύονται αδιόρατα και όλα κινούνται μέσα σε μια αρμονική, ονειρική ισορροπία. Κι όμως, πέρα από την εξωτερική εικόνα, διακρίνω τον υπαινιγμό της "εσωτερικής ανατολής", εκεί όπου η ψυχή αφυπνίζεται μαζί με τη φύση, βρίσκοντας τη δική της διαύγεια, γαλήνη και λεπτή συγκίνηση.

Fanny Mendelssohn : "Morgenständchen":

J.M.W. Turner: ο Ζωγράφος του Φωτός, ο Ποιητής του Τοπίου...

 

J. M. W. Turner: "Corfe Castle", (1811)

Ο J. M. W. Turner (γεννημένος στο Λονδίνο στις 23 Απριλίου 1775) υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους Άγγλους ρομαντικούς ζωγράφους και πρωτοπόρος στη μεταγενέστερη εξέλιξη της τοπιογραφίας, χαρακτηρισμένος συχνά ως "ζωγράφος του φωτός" για την εμμονική του ενασχόληση με τις μεταμορφώσεις της φωτεινότητας. Το έργο του διακρίνεται από τη ρευστότητα των μορφών, όπου τα τοπία διαλύονται σε φωτεινές, σχεδόν αφηρημένες δίνες χρώματος και ενέργειας, καθιστώντας δυσδιάκριτα τα όρια ανάμεσα σε ουρανό, θάλασσα και γη. Μέσα απ' αυτή τη δυναμική του φωτός, ο Ουίλιαμ Τέρνερ δεν απεικονίζει, αλλά μεταφράζει τη φύση σε οπτική εμπειρία διαρκούς μεταβολής, όπου το φως γίνεται το βασικό εκφραστικό του μέσο. Το ύφος του συνδυάζει ρεαλιστική παρατήρηση με έντονη ποιητική και οραματική διάθεση, προαναγγέλλοντας σε πολλά σημεία την αφαίρεση της μοντέρνας τέχνης.

J. M. W. Turner, Selfportrait

Το 1811 ο Tέρνερ ταξίδεψε στη Νότια Αγγλία, προκειμένου να απεικονίσει τα τοπία της, και από αυτή την περιοδεία προέκυψε ένα εκτενές τετράδιο σχεδίων (Picturesque Views on the Southern Coast of England), όπου ανάμεσα σε γρήγορα σκίτσα ακτών, όρμων και ερειπίων παρεμβάλλονται και ποιητικά αποσπάσματα που αποκαλύπτουν μια λιγότερο γνωστή πλευρά του καλλιτέχνη.
Στο πλαίσιο του εγχειρήματος, ο Tέρνερ συνδυάζει ζωγραφική και λόγο, μετατρέποντας το σύνολο των σκίτσων του σε ένα ιδιότυπο εργαστήριο, όπου η εμπειρία του τοπίου γίνεται ταυτόχρονα εικόνα και στοχασμός. Τα ποιητικά αυτά θραύσματα λειτουργούν σαν "παράλληλο βλέμμα" που επιχειρεί να συλλάβει την εσωτερική δυναμική του τοπίου, τη σχέση του με το φως, το χρόνο, τη φθορά. Μέσα από τη διαρκή σύνδεση αντίληψης, σκέψης και δημιουργίας, αναδύεται ένας καλλιτέχνης, που δεν διαχωρίζει τη ζωγραφική από τον λόγο, αλλά αναζητά μια ενιαία ποιητική γλώσσα για να αποδώσει τον κόσμο. Ήδη από τους πρώτους στίχους διακρίνεται μια στάση ταπεινής επίκλησης στη Μούσα της έμπνευσης, όπου η καλλιτεχνική πράξη παρουσιάζεται σαν δύσκολο, πλην αναγκαίο εγχείρημα:

"Στη Μούσα, που τα βήματά μας απαλά καθοδηγεί,

θα προσφέρω ό,τι δύναμη η ψυχή μου σιωπηλά φυλά

και με ελπίδα ταπεινή, σχεδόν ικεσία της καρδιάς,

να βρει δικαίωση η αδύναμη προσπάθεια

που δεν ζητεί, παρά μόνο να ευχαριστήσει."

J. M. W. Turner: "Landscape in Dorset"

Αυτή ακριβώς η σύνθεση εικόνας, στοχασμού και ποιητικής γλώσσας των τετραδίων του Ουίλιαμ Τέρνερ αποτέλεσε, σε μεταγενέστερο χρόνο, πηγή έμπνευσης για το έργο "The Prince of the Rocks: the world of J.M.W. Turner" της Natalia Kouznetsova, ένα ιδιαίτερα εύγλωττο παράδειγμα της σύγχρονης τάσης για διάλογο ανάμεσα στις τέχνες, όπου ζωγραφική, μουσική και ποίηση συνυπάρχουν σε ένα ενιαίο αισθητικό σύμπαν με κεντρική μορφή τον Turner.
Το έργο δεν επιχειρεί μια απλή μουσική εικονογράφηση των τοπίων του ζωγράφου, αλλά επιδιώκει να μεταφέρει την εσωτερική ποιητικότητα της όρασης, τον τρόπο με τον οποίο ο Tέρνερ αντιλαμβάνεται το φως, τη φύση και το τοπίο σαν μεταφυσικές δυνάμεις. Η μουσική λειτουργεί σαν ενδιάμεσος χώρος όπου η εικαστική εμπειρία μετασχηματίζεται σε ηχητική ροή. Η συνθέτις επιλέγει για λιμπρέτο, ποιητικά αποσπάσματα Άγγλων ποιητών (Σέλλεϋ, Μπάϋρον, Τέννυσον, Σαίξπηρ).

Σήμερα, εστιάζουμε στο 7ο μέρος της σύνθεσης με τίτλο "Corfe Castle and Studland Bay", εμπνευσμένο από ομότιτλους πίνακες του Τέρνερ από το τετράδιο σκίτσων του 1811,  όπου ενσωματώνονται στίχοι του ίδιου, αναδεικνύοντάς τον εκτός από ζωγράφο και σαν ποιητή του τοπίου...
Η γλώσσα του παραμένει ακατέργαστη, αλλά με πρωτοφανή εκφραστική δύναμη, σαν να συνεχίζει τη ζωγραφική του με άλλα μέσα, όπου το φως γίνεται λέξη και η ατμόσφαιρα μετατρέπεται σε ρυθμό.

"Νότια απ’ την εγκοπή της ακτής,

του Corfe τα ερείπια -πύργοι ρημαγμένοι- στέκουν ακόμη,

ανάμεσα σε δυο υψώματα αγέρωχα,

που γέρνουν απαλά και δανείζουν στους τοίχους τους το σχήμα.

Η καμαρωτή γέφυρα, ο πύργος που υψώνεται ακόμη,

κι η τάφρος βαθιά -σχεδόν ξεχασμένη-

μόλις που θρέφει πια τα λιγοστά, περιπλανώμενα κοπάδια.

Κι όμως, οι τοίχοι που γέρνουν, οι πύλες που ραγίζουν,

κηρύττουν σιωπηλά την εξουσία του χρόνου

το κοφτερό του σκήπτρο που όλα τα λυγίζει.

Ως και τα έγκατα της γης ανοίγονται στο πέρασμά του,

ομολογώντας την κυριαρχία του

εδώ, στον κόλπο του Studland,

όπου η φθορά γίνεται φως..."

Η φωνητική γραμμή και η πιανιστική συνοδεία ενώνονται σε έναν ενιαίο μουσικό σχολιασμό του τοπίου του Turner, μεταφέροντας την εικόνα των ερειπίων του Κάστρου Corfe, της ατμόσφαιρας του κόλπου Studland και της αίσθησης του χρόνου που "διαβρώνει" τη μορφή τους. Η φωνή λειτουργεί σαν ποιητικός φορέας της αφήγησης, εκφέροντας τον λόγο σαν στοχασμό πάνω στο τοπίο. Το πιάνο, αντίθετα, δρα σαν εικαστικό υπόστρωμα. Αποδίδει τη ρευστότητα του φωτός και της ύλης μέσα από αρμονικές μετατοπίσεις, διαλυόμενες συγχορδίες και επαναλαμβανόμενα μοτίβα που εμφανίζονται, υποχωρούν και επανέρχονται...

Natalia Kouznetsova: "The Prince of the Rocks: the world of J.M.W. Turner" 
Mov.VII: "Corfe Castle and Studland Bay"
Στίχοι: J.M.W. Turner

Παλαιότερα κείμενα για τον Ουίλιαμ Τέρνερ μπορείτε να διαβάσετε εδώ και εδώ.