Δον Κιχώτης: Με τη λόγχη στ’ άστρα, για τα μάτια της Δουλτσινέας...

"Dulcinea del Toboso", Charles Robert Leslie
(Victoria and Albert Museum)

Ο Μιγκέλ ντε Θερβάντες, δημιουργός του αθάνατου μυθιστορήματος "Δον Κιχώτης", χάρισε στην παγκόσμια λογοτεχνία έναν ήρωα που ξεχωρίζει για την ιδεαλιστική και ιπποτική του φύση. Στο κέντρο αυτής της ιστορίας βρίσκεται η Δουλτσινέα, η "μούσα" του Δον Κιχώτη. Δεν είναι ένας φυσικός χαρακτήρας, αλλά περισσότερο η έμπνευση και η κινητήρια δύναμη των προσπαθειών του Θερβαντικού ήρωα.

Συγκεκριμένα, ο Δον Κιχώτης είναι ερωτευμένος με μια νεαρή γειτόνισσά του, την οποία ο ίδιος αποκαλεί Δουλτσινέα, πείθοντας τον εαυτό του πως πρέπει να τη σώσει, καθώς υποτίθεται ότι βρίσκεται υπό την επήρεια μαγικών δυνάμεων. Το όνομα "Δουλτσινέα" προέρχεται από την ισπανική λέξη dulce(=γλυκιά) και δηλώνει μια σχεδόν εξωπραγματική γλυκύτητα. Ακόμα και σήμερα, η αναφορά σε κάποιο πρόσωπο ως "Δουλτσινέα" υποδηλώνει μια ιδεαλιστική, ιπποτική αφοσίωση και αγάπη.

"Το όνομά της είναι Δουλτσινέα του Τοβόσο. Η πατρίδα της είναι το Τοβόσο της Καστίλης, και είναι γνωστή σε όλο τον κόσμο για την ομορφιά, την αρχοντιά και την αρετή της.

Μιγκέλ ντε Θερβάντες

Τα μαλλιά της είναι χρυσά σαν τον ήλιο, το μέτωπό της καθάριο σαν το ουράνιο τόξο, τα φρύδια της δύο ημισέληνοι, τα μάτια της ήλιοι που λάμπουν. Τα μάγουλά της είναι σαν ρόδα της αυγής, το στόμα της μοιάζει με κοράλλι, τα δόντια της με μαργαριτάρια, ο λαιμός της με κιονόκρανο από ελεφαντόδοντο. Το στήθος της καμωμένο από μάρμαρο, τα χέρια της πορσελάνινα και το δέρμα της λευκό σαν το χιόνι. Όλη της η ύπαρξη είναι ένα κόσμημα που δημιούργησε η φύση για να δείξει στον κόσμο τι σημαίνει τελειότητα.

Και αν η τύχη, ή η θεία πρόνοια, την έφερε σ' ένα χωριό και όχι σε ένα παλάτι, αυτό δεν έχει καμία σημασία. Διότι το αληθινό μεγαλείο δεν κατοικεί στα παλάτια, αλλά στην ψυχή. Και στη Δουλτσινέα, αυτό το μεγαλείο λάμπει σαν ήλιος στο μεσουράνημα".

(Το παραπάνω απόσπασμα αποτελεί την πιο χαρακτηριστική περιγραφή της Δουλτσινέας από τον Δον Κιχώτη και συναντάται στο Πρώτο Μέρος, Κεφάλαιο 13 του ομώνυμου μυθιστορήματος του Μιγκέλ ντε Θερβάντες).

Το απόσπασμα αποκαλύπτει τη ρομαντική και ιδεαλιστική φαντασία του Δον Κιχώτη, ο οποίος μέσα στο μυαλό του έχει μετατρέψει την απλή αγρότισσα, Αλντόνσα σε ιδανικό γυναικείο πρότυπο, βασισμένο στα πρότυπα των μεσαιωνικών ιπποτικών μυθιστορημάτων. Στην πραγματικότητα, η Δουλτσινέα λειτουργεί περισσότερο ως σύμβολο του δικού του ιδανικού κόσμου, παρά ως υπαρκτό πρόσωπο.

"Ο Δον Κιχώτης συναντά τη Δουλτσινέα", Charles Robert Leslie
(Victoria and Albert Museum)

O Ραβέλ την εποχή σύνθεσης των τραγουδιών

Το "Don Quichotte à Dulcinée - Ο Δον Κιχώτης στην Δουλτσινέα" είναι ένας κύκλος τραγουδιών που συνέθεσε ο Μωρίς Ραβέλ το 1932, κατόπιν παραγγελίας για την ταινία του Γκέοργκ Παμπστ: "Δον Κιχώτης", στην οποία πρωταγωνιστούσε ο διάσημος Ρώσος μπάσος Φιοντόρ Σαλιάπιν. 

Αρχικά ζητήθηκε από τον Ραβέλ να συνθέσει τέσσερα τραγούδια, όμως η ραγδαία επιδείνωση της υγείας του καθυστέρησε την ολοκλήρωση του έργου. Τελικά, ο Παμπστ ανέθεσε τη σύνθεση στον Ζακ Ιμπέρ, ενώ ο Ραβέλ κατόρθωσε να ολοκληρώσει τρία τραγούδια, που αποιτελούν τα τελευταία ολοκληρωμένα έργα του πριν τον θάνατό του.

Τα τραγούδια του κύκλου, σε ποίηση του Πολ Μοράν, αναδεικνύουν τις τρυφερές, ειλικρινείς αλλά και χιουμοριστικές πτυχές της ιστορίας του Δον Κιχώτη σε σχέση με την Δουλτσινέα και χαρακτηρίζονται από την έντονη ισπανική επιρροή που διατρέχει μεγάλο μέρος του έργου του Ραβέλ.

Η Δουλτσινέα στο Μνημείο Θερβάντες
στη Μαδρίτη

Τα τρία τραγούδια του κύκλου:

Ι. Chanson romanesque (Ρομαντικό τραγούδι)

Ο Δον Κιχώτης εκφράζει την αφοσίωσή του προς τη Δουλτσινέα, δηλώνοντας ότι θα έκανε τα πάντα για να την ευχαριστήσει. Η μουσική συνοδεία μιμείται την κιθάρα, δημιουργώντας έναν ρομαντικό και ιπποτικό τόνο.Η μελωδία είναι απλή, με εκφραστικές κορυφώσεις που τονίζουν την αφοσίωση και το πάθος του Δον Κιχώτη για τη Δουλτσινέα. Η φωνή του τραγουδιστή ερμηνεύει με ευαισθησία και ζεστασιά, δίνοντας έμφαση στα συναισθήματα. Η αρμονία είναι διακριτική, με χρήση απαλών συγχορδιών, που προσδίδουν ονειρικό χαρακτήρα, ενώ οι χρωματισμοί παραπέμπουν στην ισπανική μουσική παράδοση, ενισχύοντας την ατμόσφαιρα της μεσαιωνικής ιπποτικής εποχής.

"Αν μου' λεγες ότι η γη

με τη στροφή της σε ζαλίζει

θα έστελνα τον Πάντσα ευθύς

να την ακινητοποιήσει.

Αν μου' λεγες ότι πλήττεις

από έναν ανθισμένο με αστέρια, ουρανό

αψηφώντας τους θεϊκούς τους νόμους

θα' κοβα τη νύχτα με μαχαίρια.

Αν μου' λεγες: "το σύμπαν

έτσι άδειο δεν μ' ευφραίνει

Θεέ Ιππότη, με τη λόγχη στο χέρι",

Θα φώτιζα μ' άστρα τον περαστικό άνεμο.

Αλλά αν μου'λεγες ότι το αίμα μου

σε μένα ανήκει πιότερο από σένα, Κυρά μου,

θα ’σκιζε η μομφή την καρδιά μου

κι ευλογώντας σε, θα πέθαινα μπροστά σου.

Ω Δουλτσινέα!"

ΙΙ. Chanson épique (Επικό Τραγούδι)

Μνημείο Δον Κιχώτη και Δουλτσινέας, Καστίλη

Εδώ, ο Δον Κιχώτης απευθύνει προσευχή στους Αγίους Μιχαήλ και Γεώργιο, ζητώντας την προστασία τους για να υπερασπιστεί τη Δουλτσινέα. 

Εχει μεγαλοπρεπή και σοβαρό χαρακτήρα, με τη μελωδία να αποπνέει αίσθημα ηρωισμού και πνευματικής δύναμης. 

Τα επαναλαμβανόμενα μουσικά μοτίβα είναι έτσι δομημένα ώστε να δημιουργούν αίσθηση προσευχής και προσήλωσης. Οι αρμονίες πλούσιες, αλλά και σκοτεινές, ενισχύουν την αίσθηση ιερότητος και μυστηρίου. 

"Καλέ μου Άγιε Μιχαήλ, που μου χαρίζεις δύναμη

να δω την Κυρά μου και ν’ ακούσω τη φωνή της

Άγιε Μιχαήλ, που μ' ευνοείς,

να την ευφραίνω και να στέκω πλάι της.

Άγιε Μιχαήλ, σε ικετεύω, κατέβα

μαζί με τον Άγιο Γεώργιο, απ’ το φως,

στο βωμό της Κυράς με το γαλανό μανδύα.

Με μιαν αχτίδα ουράνια, ευλόγησε τη λόγχη μου 

και το ίδιο καθαρή

το ίδιο θεοσεβής,

το ίδιο ταπεινή, σεμνή,

είν’ η Κυρά μου.

Ω, Άγιε Γεώργιε και Άγιε Μιχαήλ,

φύλακες Άγγελοι της νύχτας μου!

Η γλυκιά μου Κυρά τόσο μοιάζει

μ’ Εσένα, Μαντόνα με το γαλανό μανδύα!  

Αμήν"

"Dulcinée", Marchel Duchamp *

ΙΙΙ. Chanson à boire(Τραγούδι του ποτού)

Το τελευταίο τραγούδι είναι μια ζωηρή και χιουμοριστική άρια, με έντονο κωμικό και εορταστικό χαρακτήρα, που εκφράζει τη χαρά της ζωής και την απόλαυση της στιγμής.
Η μουσική ενεργητική, παιχνιδιάρικη και χορευτική (με στοιχεία από την ισπανική παραδοσιακή μουσική, όπως ο ρυθμός της χότα), με έντονες διακυμάνσεις και αυθορμητισμό, αναδεικνύει το χιουμοριστικό και ανάλαφρο πνεύμα του τραγουδιού. Εμφανής είναι η αίσθηση ανεμελιάς, ελευθερίας και της απόλαυσης, με μια νότα αυτοσαρκασμού και χιούμορ, που ταιριάζει στον χαρακτήρα του Δον Κιχώτη, ο οποίος παρότι ιππότης και ιδεαλιστής, δεν παύει να έχει και ανθρώπινες αδυναμίες.

"Ανάθεμα τον ψεύτη, ω ξακουστή Κυρά,

που για να με πάρει απ' τα γλυκά σου μάτια

λέει πως η αγάπη και το παλιό κρασί

σκοτεινιάζουν την καρδιά και την ψυχή μου

Αχ! Πίνω από χαρά!

Η χαρά είν' ο μόνος σκοπός,

κι εκεί βαδίζω λαμπρός

μόλις πιω, μόλις πιω!

Ανάθεμα τον ζηλιάρη

που κλαίει, στενάζει

και ορκίζεται

πως ποτέ δεν θα μεθύσει στη ζωή.

Αχ! Πίνω από χαρά!

Η χαρά είν’ ο μόνος σκοπός,

κι εκεί βαδίζω λαμπρός

μόλις πιω, μόλις πιω!"

Το απολαμβάνουμε από τον Fischer-Dieskau, η ερμηνεία του οποίου στο "Don Quichotte à Dulcinée" ξεχωρίζει για τη βαθιά εκφραστικότητα και τη λεπτή συναισθηματική ισορροπία, αποδίδοντας με μοναδικό τρόπο την πολυδιάστατη ψυχή του ήρωα.

Ravel: "Don Quichotte à Dulcinée" / Fischer-Dieskau:

Το κείμενο γράφτηκε για τα 410 χρόνια από το θάνατο του ισπανού συγγραφέα,
Μιγκέλ ντε Θερβάντες(22 Απριλίου 1616), το έργο του οποίου ανήκει χρονικά στη "Χρυσή εποχή" της Ισπανίας.



*Το εικαστικό "Dulcinée" του Μαρσέλ Ντυσάν εμπνέεται από τον χαρακτήρα της Δουλτσινέας του Δον Κιχώτη, αν και δεν την απεικονίζει κυριολεκτικά. Αντίθετα, χρησιμοποιεί το όνομά της για να αναδείξει έννοιες όπως ο έρωτας, η φαντασίωση, η εξιδανίκευση και η ψευδαίσθηση, όλα κεντρικά θέματα τόσο στην τέχνη του Ντυσάν όσο και στο μυθιστόρημα του τιμώμενου Θερβάντες.


**(Η απόδοση των ποιημάτων στα ελληνικά είναι δική μου, οπότε ζητώ την επιείκειά σας...)

Lord Byron: "Βαδίζει μες στην ομορφιά", Ποίηση, Μουσική και ρομαντικό ιδεώδες...

 

Οι "Εβραϊκές Μελωδίες" είναι μια συλλογή 30 ποιημάτων του Λόρδου Μπάυρον, που στην πλειονότητά τους γράφτηκαν για να συνοδεύσουν μουσική του Ισαάκ Νάθαν, συνθέτη και ραβίνου.

Ο Νάθαν, επειδή δεν είχε στίχους για να προσαρμόσει στις μελωδίες που σχεδίαζε να χρησιμοποιήσει στη λειτουργία της συναγωγής, ζήτησε τη συνδρομή του Μπάιρον.

Τα κίνητρα του Μπάυρον φαίνεται να ήταν γνήσια, καθώς ένιωθε συμπάθεια για την υπόθεση των Εβραίων. Παρόλα αυτά, τα ποιήματα δεν είχαν σκοπό να μεταδώσουν θρησκευτικό μήνυμα και δεν γράφτηκαν από μια συνεπή θεολογική ή πολιτισμική σκοπιά. Αντίθετα, αντικατοπτρίζουν την ευρύτερη συμπάθειά του προς τους καταπιεσμένους. Στην τραγική θέση των εξόριστων Εβραίων, ο Μπάιρον αναγνώριζε τη δυστυχία του ανθρώπου γενικότερα. Ο ίδιος είχε γράψει ότι "οι Έλληνες έχουν τόσο μικρή πιθανότητα λύτρωσης από τους Τούρκους όσο οι Εβραίοι από την ανθρωπότητα γενικά".

Επιπλέον, παραχώρησε τα πνευματικά δικαιώματα των ποιημάτων στον Νάθαν.

Κάποια από τα ποιήματα είχαν ήδη γραφτεί πριν από τη συνεργασία τους, ανάμεσά τους και το "She Walks in Beauty":

Βαδίζει μες στην ομορφιά, όπως η νύχτα

στον αστροφώτιστο ανέφελο ουρανό

στο βλέμμα και στην όψη της φορά

ό,τι πιο άριστο, λαμπρό και σκοτεινό

που στη αυθάδικη τη μέρα δε χωρά

διυλισμένο φως- γλυκό και θεϊκό

Μία λιγότερη αχτίδα, παραπάνω μια σκιά,

την άφατή της χάρη θα χαλούσαν- κείνη

που κυματίζει στα εβένινα μαλλιά

και τη μορφή της τόσο απαλά λαμπρύνει

όταν οι σκέψεις της εκφράζονται γλυκά,

αγνά και τρυφερά, στην ακριβή τους κλίνη

Σε τούτο δώ το μάγουλο, πάνω απ’ αυτό το φρύδι

ήρεμα κι απαλά, μα πόσο εκφραστικά,

το νικητήριο χαμόγελο, η αστραφτερή γαλήνη

    που διηγούνται νουν ειρηνικό, και συναμά

μία ζωή γεμάτη λάμψη, καλοσύνη

μι’ αγάπη αθώα, μίαν άδολη καρδιά!

(μτφ:Μ. Θαλασσινός, πηγή: mavrosgatos.blogspot.com)

Anne Beatrix Wilmot

Tο ποίημα "She Walks in Beauty" του Λόρδου Μπάυρον είναι ένα από τα πιο γνωστά λυρικά έργα της ρομαντικής ποίησης. Γράφτηκε το 1814, εμπνευσμένο από την Anne Beatrix Wilmot, πανέμορφη ερασιτέχνη βοτανολόγο, που ο 25χρονος ποιητής γνώρισε σε κοινωνική εκδήλωση και υμνεί το εξωτερικό της κάλλος αλλά και την εσωτερική της γαλήνη και αθωότητα. Ο ποιητής προβάλλει την ιδανική αρμονία ανάμεσα στο φως και τη σκιά, δείχνοντας πως η ψυχική καθαρότητα και η ηρεμία αντανακλώνται στο πρόσωπο και στη στάση της γυναίκας.

Με μελωδική γλώσσα και ήρεμη ροή, ο Μπάιρον δημιουργεί ένα αιθέριο πορτρέτο όπου τα αντίθετα, όπως το φως και το σκοτάδι, δεν συγκρούονται αλλά συνεργάζονται. Το λευκό και το μαύρο μετριάζουν το ένα το άλλο, αναδεικνύοντας μια ισορροπημένη, ιδανική μορφή ομορφιάς, σύμφωνη με το ρομαντικό ιδεώδες, όπου φύση, συναίσθημα και ηθική συνυπάρχουν αρμονικά.

Isaac Nathan: "She Walks in Beauty":

Στο πέρασμα του χρόνου το ποίημα "She Walks in Beauty" έχει εμπνεύσει πολλούς συνθέτες, είτε στην πρωτότυπη αγγλική, είτε μεταφρασμένο σε άλλες γλώσσες. 

Μια ιδιαίτερα σημαντική μεταγενέστερη μελοποίηση προέρχεται από τον Γερμανό συνθέτη Carl Loewe, γνωστόν για τα λυρικά τραγούδια και τις δραματικές μπαλάντες του.

 Ο Loewe μελοποίησε το ποίημα στη γερμανική εκδοχή με τίτλο "Sie geht in Schönheit", το οποίο εντάχθηκε στη σειρά τραγουδιών "Hebräische Gesänge von Byron, Op. 5 No. 1 -Εβραϊκά Τραγούδια του Μπάυρον, γύρω στο 1824. 
Η μελωδία διαμορφώθηκε σύμφωνα με την αισθητική του πρώιμου ρομαντικού ληντ, με έμφαση στη φωνητική γραμμή και την εκφραστική συνοδεία για πιάνο.

Ο Loewe μετέφερε τη λεπτότητα και την αρμονία του ποιήματος σε νέο μουσικό και γλωσσικό πλαίσιο, διευρύνοντας τη "ζωή" του, πέρα από την αγγλόφωνη πρωτότυπη μορφή. Mια προσέγγιση που συνδέει την αγγλική λυρική ποίηση με τη γερμανική παράδοση του ληντ...

Carl Loewe: "Sie geht in Schönheit":

Το κείμενο γράφτηκε στη μνήμη του φιλέλληνα ποιητή...

Οι "Σκοτεινές Ψυχές" του Ανατόλ Φρανς στη γαλλική mélodie του Μασνέ...

 

"Στην Τέχνη όπως και στην Αγάπη, το ένστικτο είναι αρκετό"

(Ανατόλ Φρανς)

O σπουδαίος Γάλλος μυθιστοριογράφος, ποιητής και κριτικός, Ανατόλ Φρανς, γεννήθηκε στο Παρίσι σαν σήμερα, 16 Απριλίου 1844.

Το 1921 τιμήθηκε με το Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας σε "αναγνώριση των λαμπρών λογοτεχνικών του επιτευγμάτων, που χαρακτηρίζονται από την αρχοντιά του ύφους, τη βαθιά ανθρώπινη συμπάθεια, τη χάρη και την Γαλατική ιδιοσυγκρασία".

Ως γιος βιβλιοπώλη, πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του μέσα στα βιβλία. Τα πρώτα του ποιήματα επηρεάστηκαν από την κλασική παράδοση και τον παρνασσισμό, αποκαλύπτοντας έναν ευαίσθητο δημιουργο -αρκετά όμως κυνικό για τους ανθρώπινους θεσμούς- που χαρακτηρίστηκε για ιδεολογικό σκεπτικισμό. 

Στην πρώιμη δημιουργική του περίοδο ανήκει η συλλογή του "Les Poèmes dorés - Τα χρυσά Ποιήματα" του 1873 μια ποιητική σύνθεση με έμφαση στη μορφική αρτιότητα και τον αισθητισμό. Τα ποιήματα διακρίνονται για τη λεπτή λυρικότητα, τις αναφορές σε μύθους και φιλοσοφικά ζητήματα, καθώς και για μια διάθεση που ισορροπεί ανάμεσα στον ιδεαλισμό και τη διακριτική μελαγχολία, ενώ παράλληλα προαναγγέλλουν τον στοχαστικό χαρακτήρα που θα αναπτύξει αργότερα ο συγγραφέας.

Από αυτή τη συλλογή επιλέγουμε το ποίημα του "Âmes obscures - Σκοτεινές ψυχές", στο οποίο αναδεικνύεται η μαγική και σχεδόν ιερή σχέση των παιδιών με τον κόσμο, καθώς η "σκοτεινή", δηλαδή άγραφη και ανεπεξέργαστη ψυχή τους μεταμορφώνεται σε γοητεία μπροστά στο θαύμα της ύπαρξης:

"Τα πάντα στην αμετάβλητη φύση

είναι ένα θαύμα για τα μικρά παιδιά:

Γεννιούνται και η σκοτεινή ψυχή τους

μεταμορφώνεται σε γοητεία.

Η αντανάκλαση αυτής της μαγείας

δίνει στο βλέμμα τους μια σπίθα.

Ήδη η όμορφη ψευδαίσθηση

διεγείρει την αδύναμη ενέργεια τους.

Το άγνωστο, το θεϊκό άγνωστο,

τους λούζει σαν βαθιά νερά.

Μάταια τους μιλάμε,

κατοικούν σε άλλο κόσμο.

Τα αγνά τους μάτια, τα ορθάνοιχτα μάτια τους

είναι γεμάτα παράξενα όνειρα.

Ω ! Τι όμορφα που είναι αυτά τα αγγελάκια

Χαμένα στο αρχαίο σύμπαν!

Τα ανέμελα και χαρούμενα κεφάλια τους

ονειρεύονται ενώ εμείς σκεφτόμαστε.

Με συγκίνηση βιώνουν

την ανακάλυψη της ζωής."

("Σκοτεινές ψυχές από τη συλλογή: "Τα χρυσά Ποιήματα", Ανατόλ Φρανς)

Ο συνθέτης, Ζυλ Μασνέ

Στο παραπάνω ποίημα, ο δημιουργός αντιπαραθέτει την παιδική αθωότητα και φαντασία με τη λογική των ενηλίκων, τονίζοντας ότι τα παιδιά βιώνουν το "άγνωστο" σαν κάτι θεϊκό και συναρπαστικό, ενώ οι μεγάλοι αδυνατούν να συμμεριστούν αυτή την εμπειρία. Έτσι, το ποίημα λειτουργεί σαν ύμνος στην παιδική ευαισθησία και στη δύναμη της φαντασίας, αλλά και σαν υπαινιγμός για την απώλεια αυτής της μαγείας με την ωρίμανση...

Το ποίημα του Aνατόλ Φρανς "Σκοτεινές Ψυχές" μελοποιήθηκε από τον Ζυλ Μασνέ, ο οποίος εκτιμούσε ιδιαίτερα το έργο του και χρησιμοποίησε συχνά κείμενά του ως λιμπρέτα, με γνωστότερο εκείνο για την όπερα "Θαΐς".
Η μελοποίηση εντάσσεται στο πλαίσιο της γαλλικής melodie, του εκλεπτυσμένου δηλαδή είδους για φωνή και πιάνο που άνθισε στα τέλη του 19ου αιώνα, και χαρακτηρίζεται από λεπτό λυρισμό και διακριτική εκφραστικότητα.

Ο Mασνέ αποδίδει μουσικά το ποίημα με ήπια αφηγηματική μελωδική γραμμή και διάφανη συνοδεία, αποφεύγοντας τη δραματικότητα και εστιάζοντας στην εσωτερικότητα και την ονειρική ατμόσφαιρα του κειμένου, έτσι ώστε να αναδεικνύεται η αθώα και μυστηριώδης διάσταση της παιδικής ψυχής μέσα από απαλές αρμονικές αποχρώσεις και μια αίσθηση αιθέριας γαλήνης.

"Âmes obscures": Αnatole France - Jules Massenet

Ο Ανατόλ Φρανς και η φλογέρα του Νεκτάριου ...

 

Δεν είναι τυχαίο που ο σπουδαίος Γάλλος μυθιστοριογράφος και κριτικός,  Ανατόλ Φρανς ασχολήθηκε με τα γράμματα, καθώς ο πατέρας του διέθετε βιβλιοπωλείο, δίνοντάς του την ευκαιρία να βρίσκεται σε καθημερινή επαφή με τον κόσμο των βιβλίων. Τα γραπτά του συνδυάζουν το σκωπτικό χιούμορ με τους σκοτεινούς θαλάμους του υποσυνειδήτου και τις αντιθεοκρατικές αντιλήψεις.

Ο μεγάλος συγγραφέας, που γεννήθηκε σαν σήμερα, 16 Απριλίου 1844, υπήρξε υπερασπιστής των ανθρώπινων δικαιωμάτων,  εκλέχτηκε ακαδημαϊκός, ενώ το 1921 τιμήθηκε και με το Βραβείο Νόμπελ.

"Ο Εωσφόρος, που κάποτε ριγούσε ως τα βάθη της ψυχής του σα σκεφτόταν τον πόνο που βασίλευε στον κόσμο τώρα είχε χάσει το αίσθημα του οίκτου.
 [...]
Τώρα αναγάλλιαζε με τις δοξολογίες και τις πράξεις ευχαριστίας. Του άρεσε να εγκωμιάζουν τη σοφία και τη δύναμή του. Άκουγε με χαρά τους ψαλμούς των Χερουβείμ που υμνούσαν τις καλοσύνες του και δεν ευχαριστιόταν καθόλου με τη φλογέρα του Νεκτάριου επειδή τραγουδούσε τη φύση, τόνιζε τη δύναμη και την αγάπη που υπάρχει στο μικρότερο έντομο, το πιο ταπεινό χορταράκι κι έψαλλε τη χαρά και την ελευθερία..."

(Ανατόλ Φρανς:"Η ανταρσία των Αγγέλων", εκδ. Αστάρτη, μτφ. Λόισκα Αβαγιανού)

Ένας από τους ήρωες του Ανατόλ Φρανς, στο παραπάνω μυθιστόρημά του είναι κι ο Νεκτάριος, ένας γέροντας βοσκός, που διασκεδάζει παίζοντας τη φλογέρα του, και συγχρόνως μια φιγούρα μέσω του οποίου βρίσκει ο συγγραφέας ευκαιρία να προβάλλει τις δικές του αναζητήσεις, φιλοσοφικές και ιδεολογικές του ταλαντεύσεις.
Να θυμίσουμε πως τα βιβλία του νομπελίστα Φρανς εξαιτίας του αντιθεοκρατικού πνεύματός τους απαγορεύτηκαν από την Εκκλησία.

Ο Νεκτάριος και οι μελωδίες που φυσά στον αυλό του, δίνουν έμπνευση στον Charles Koechlin να συνθέσει μια συλλογή με έργα για σόλο φλάουτο.
Ενας συνθέτης που άφησε έντονο το προσωπικό στίγμα του στη γαλλική μουσική ο Σαρλ Κεκλέν, μαθητής των Φωρέ και Μασνέ, το 1944 ολοκληρώνει τη συλλογή "Les chants de Νectaire - Τα τραγούδια του Νεκτάριου" που περιλαμβάνει 96 μινιατούρες, που ομαδοποιούνται σε 3 τόμους (op. 198, op 199, op. 200) έντονης πνευματικότητας και  διαλογισμού, με καθέναν να "περιγράφει" σκηνές από το παραπάνω έργο του Ανατόλ Φρανς.

Ο Κεκλέν για μια ακόμη φορά μαρτυρά την αγάπη του στη λογοτεχνία,  αποσπάσματα της οποίας μεταφέρει με τους ήχους του πλαγίαυλου σε αυτή την γαλήνια, κατευναστική, ειρηνική μουσική χαλάρωσης και ψυχικής ευεργεσίας...Άλλοτε παιχνιδιάρικα ή νοσταλγικά κι άλλοτε αρχαϊκού ή νεωτεριστικού ύφους, τα μέρη, πάντα όμως με ιδιαίτερο χρωματισμό και ηχητική απαλότητα, που λειαίνουν κάθε τραχύτητα μέσα μας.
Με κάθε φύσημα στο φλάουτο ωθείται σε αιώρηση ολάκερη η φιλοσοφία περί εσωτερικής αρμονίας.

Απολαμβάνουμε μινιατούρες από καθέναν από τους τρείς τόμους:

1. Οp. 198: "Γλυκές Ώρες":
Λεπτή λυρικότητα και διακριτική νοσταλγία..
Ποιητικός μινιμαλισμός, ποτισμένος γλυκιά μελαγχολία...

2. Οp. 199: "Μέσα στο αρχαίο δάσος":
Μυστικιστική εσωστρέφεια, αρχέγονη ατμόσφαιρα. Ηχητικό τοπίο μυστηρίου, σαν περιπλάνηση σε έναν χώρο γεμάτο μνήμες και αόρατες παρουσίες...

3. Οp. 200: "Ο ύμνος του φιλόσοφου πριν από τη νύχτα των αστεριών":
Αίσθηση ήρεμης περισυλλογής, σαν μια τελευταία σκέψη πριν την επαφή με το νυχτερινό σύμπαν.Μια βαθιά "προσευχή", διαλογισμός στο κατώφλι του άπειρου...

Ο τρούλος του Μπρουνελέσκι και το μοτέτο του Ντυφαί, σε διάλογο ...

 

Η Παγκόσμια Ημέρα Τέχνης γιορτάζεται στις 15 Απριλίου, ημερομηνία που έχει συνδεθεί με τη γέννηση του Λεονάρντο ντα Βίντσι. Ωστόσο, η ίδια ημέρα συμπίπτει και με έναν ακόμη σημαντικό σταθμό της καλλιτεχνικής ιστορίας, καθώς τότε έφυγε από τη ζωή ο Filippo Brunelleschi (15 Απριλίου 1446), μία από τις σημαντικότερες μορφές της μετάβασης από τον Μεσαίωνα στην Αναγέννηση, συμβάλλοντας καθοριστικά στη διαμόρφωση της νέας αρχιτεκτονικής σκέψης.

Με αφορμή αυτή τη συμβολική ημερολογιακή συγκυρία, αξίζει να σταθούμε στο έργο και την προσωπικότητά του.
Ξεκίνησε την πορεία του ως χρυσοχόος και γλύπτης στη Φλωρεντία, εμπειρία που τον έφερε σε άμεση επαφή με τη γεωμετρία, τη λεπτομέρεια και τη μηχανική ακρίβεια. Αυτά τα στοιχεία επηρέασαν καθοριστικά την εξέλιξή του και αποτέλεσαν τη βάση για τις καινοτομίες του στην αρχιτεκτονική, με κορυφαίο επίτευγμα τον θόλο του καθεδρικού ναού της, Σάντα Μαρία ντελ Φιόρε.

Πρόκειται για εξαιρετικά δύσκολο τεχνικό επίτευγμα για την εποχή. Για την κατασκευή του εφάρμοσε έναν πρωτοποριακό διπλό θόλο (εσωτερικό και εξωτερικό), σύστημα τοιχοποιίας τύπου "ψαροκόκαλο" και ειδικές ανυψωτικές μηχανές, καταφέρνοντας να χτιστεί χωρίς ξύλινα ικριώματα.

Το έργο του απέδειξε ότι η αρχιτεκτονική μπορεί να βασίζεται στη λογική, τα μαθηματικά και την εφευρετικότητα και καθόρισε την εξέλιξη της επιστημονικής σκέψης στην τέχνη.

Οι εργασίες για τον τρούλο του καθεδρικού ναού της Σάντα Μαρία ντελ Φιόρε ξεκίνησαν το 1420 και ολοκληρώθηκαν το 1436. Ο ναός εγκαινιάστηκε στις 25 Μαρτίου 1436 από τον Πάπα Ευγένιο Δ΄, ημέρα που στη Φλωρεντία θεωρούνταν Πρωτοχρονιά.
Ο τρούλος αυτός ήταν ο πρώτος οκταγωνικός στην ιστορία, που κατασκευάστηκε χωρίς σκαλωσιά στήριξης, γεγονός που τον καθιστά ένα από τα σημαντικότερα τεχνικά επιτεύγματα της Αναγέννησης.

Κατά την τελετή εγκαινίων του καθεδρικού ναού της Σάντα Μαρία ντελ Φιόρε, παρουσιάστηκε το μοτέτο του Guillaume Dufay με τίτλο "Nuper rosarum flores-Πρόσφατα, ανθισμένα τριαντάφυλλα", έργο γραμμένο ειδικά για την περίσταση. Ο τίτλος του προέρχεται από το όνομα του Duomo της Φλωρεντίας, Santa Maria del Fiore (Αγία Μαρία των Λουλουδιών).

Το μοτέτο θεωρείται από τα πιο σημαντικά ισορρυθμικά έργα του 15ου αιώνα και συνδέεται άμεσα με τον καθαγιασμό του ναού, αποκτώντας έντονο συμβολικό χαρακτήρα.

To εσωτερικό του θόλου

Το έργο είναι γραμμένο για τέσσερις φωνές, με δύο τενόρους και δύο ανώτερες φωνές, όλες σε λατινικό κείμενο, όπως συνηθιζόταν στη θρησκευτική μουσική της εποχής. Η μουσική δομή βασίζεται σε ισορρυθμικά μοτίβα και επαναλαμβανόμενες ρυθμικές ενότητες, που οργανώνουν το έργο με συμμετρικό και μαθηματικό τρόπο.
Πάνω σε αυτή τη δομική βάση αναπτύσσεται ο συμβολισμός του έργου.
Το κείμενο παραπέμπει έμμεσα στη Γιορτή του Ευαγγελισμού και στη σύνδεσή της με τη συνέχιση της κατασκευής του ναού της Santa Maria del Fiore. Οι πρώτοι στίχοι του μοτέτου αναφέρονται στο δώρο που προσέφερε ο Πάπας Ευγένιος Δ΄ στον ναό και στην πόλη της Φλωρεντίας: ένα χρυσό τριαντάφυλλο για τον στολισμό της Αγίας Τράπεζας.
Παράλληλα, οι τενόροι συχνά αποδίδουν διαφορετικά λόγια από τις υπόλοιπες φωνές, υμνώντας την ομορφιά του ναού και την καινοτομία του ίδιου του τρούλου(Τι φοβερός τόπος! Εδώ δεν είναι παρά ο οίκος του Θεού, κι αυτή είναι η πύλη τ' ουρανού(Γεν.28:17).

Ο τάφος του Μπρουνελέσκι στην κρύπτη του Καθεδρικού

Αν και το περιεχόμενο είναι θρησκευτικό, αρκετοί μελετητές θεωρούν ότι το έργο δεν περιορίζεται στον εκκλησιαστικό του ρόλο, αλλά λειτουργεί και σαν συμβολική εξύμνηση της πόλης της Φλωρεντίας και του ίδιου του μνημείου.

Ο συμβολισμός γίνεται ακόμη πιο βαθύς μέσα από τη μουσική δομή. Η χρήση του cantus firmus σε μορφή κανόνα και η ιδιαίτερη διάταξη των δύο τενόρων έχουν ερμηνευθεί ως μουσική αναλογία της αρχιτεκτονικής σύλληψης του Μπρουνελέσκι. Όπως ο αρχιτέκτονας σχεδίασε τον τρούλο με έναν διπλό μηχανισμό  -έναν μεγαλύτερο εξωτερικό και έναν μικρότερο εσωτερικό θόλο- δημιουργώντας ένα ενιαίο αλλά πολυεπίπεδο δομικό σύστημα, έτσι και ο συνθέτης οργάνωσε τα στρώματα της μουσικής σε αλληλοεξαρτώμενες δομές.

Βλέπουμε πως ο τιμώμενος Μπρουνελέσκι μέσα από τη ριζοσπαστική του σύλληψη του διπλού τρούλου, καθιέρωσε μια νέα λογική στην αρχιτεκτονική, όπου η ισορροπία, η αναλογία και η εσωτερική συνοχή γίνονται θεμελιώδεις αρχές δημιουργίας, αρχές που, όπως φαίνεται, βρίσκουν αντίστοιχο στο μουσικό σύμπαν του μοτέτου του Γκυγιόμ Ντυφαί.

Guillaume Dufay "Nuper rosarum flores"

"Πρόσφατα, τριαντάφυλλα προσφέρθηκαν σαν δώρο από τον Πάπα,
παρά τον σκληρό χειμώνα, σε Σένα, ουράνια Παρθένε,
στην οποία είναι αφιερωμένος ένας ναός μεγαλοπρεπούς σχεδίασης,
με ευλάβεια και μέσα από ιερά τελετουργικά.
Είθε όλ' αυτά να αποτελούν αιώνια στολίδι"

Ερμηνεύει το Hilliard Ensemble:

Ο Antonio Manetti λόγιος και συγγραφέας της Αναγέννησης από τη Φλωρεντία και βιογράφος του Μπρουνελέσκι περιγράφει το μοτέτο σε κείνη την πρώτη του εκτέλεση σαν υπερκόσμια εμπειρία:

"Ο ναός πλημμύρισε από μια τέτοια αρμονία φωνών και οργάνων, ώστε έμοιαζε σαν οι ίδιοι οι αγγελικοί ύμνοι να κατέβαιναν από τον ουρανό. Μια ουράνια γλυκύτητα, λεπτή και ανείπωτη, άγγιζε τα αυτιά και την ψυχή των παρευρισκομένων. Ολους μάς κυρίευσε μια έκσταση, γευτήκαμε, έστω για λίγο, τη μακαριότητα του Παραδείσου πάνω στη γη..."

"Iεφθάε", το τελευταίο ορατόριο του Χαίντελ ...

 

To τελευταίο πορτραίτο του Χαίντελ(1756)
Εθνική Πινακοθήκη Λονδίνο

Ο Γκέοργκ Φρήντριχ Χαίντελ, κατά τη διάρκεια της ζωής και της λαμπρής καλλιτεχνικής του πορείας, δεν στερήθηκε τις δοκιμασίες.
Αντιμετώπισε επανειλημμένα σοβαρά προβλήματα υγείας, ενώ συχνά βρέθηκε αντιμέτωπος με έντονο άγχος και περιόδους βαθιάς μελαγχολίας. 

Κι όμως, διέθετε μια αξιοθαύμαστη εσωτερική δύναμη: μια ακλόνητη αποφασιστικότητα να στέκεται όρθιος απέναντι στις δυσκολίες, με πίστη και αισιοδοξία.
Δύο εγκεφαλικά επεισόδια έπληξαν την υγεία του και επηρέασαν την κινητικότητα του ενός του χεριού. Ωστόσο, το πείσμα και το ακατάβλητο πάθος του για τη μουσική δημιουργία συνέβαλαν καθοριστικά στην αποκατάστασή του, επιτρέποντάς του να επιστρέψει στη σύνθεση και τη διεύθυνση με εντυπωσιακή ταχύτητα.

Από το 1740 άρχισε να εμφανίζεται σταδιακή απώλεια της όρασής του, η οποία μέσα σε μία δεκαετία κατέληξε σε πλήρη τύφλωση. Παρά την κατάσταση αυτή, ο Χαίντελ δεν αποσύρθηκε. Συνέχισε να επιβλέπει τις εκτελέσεις των ορατορίων του, να συνεργάζεται με γιατρούς και να αναζητά θεραπεία. Υποβλήθηκε μάλιστα σε οφθαλμολογική επέμβαση, χωρίς όμως αποτέλεσμα.

Συνειδητοποιώντας ότι πλησίαζε το τέλος της ζωής του, συνέταξε ήδη από το 1756 τη διαθήκη του, την οποία εμπλούτιζε σταδιακά με νέες διατάξεις. Φρόντισε με ακρίβεια τόσο για την τύχη της περιουσίας του όσο και για τους ανθρώπους του κύκλου του, δείχνοντας γενναιοδωρία και μέριμνα.
Λίγες μόλις ημέρες πριν από τον θάνατό του, υπαγόρευσε την τελευταία του επιθυμία να ταφεί στο Αββαείο του Ουέστμινστερ και να ανεγερθεί εκεί ένα λιτό μνημείο προς τιμήν του.

"Πλήθος κόσμου στο μνημόσυνο του Χαίντελ", Edward Edwards

Στις τελευταίες του στιγμές κάλεσε κοντά του αγαπημένους φίλους, συνομίλησε μαζί τους και τους αποχαιρέτησε με γαλήνη και διάθεση συγχώρεσης και συμφιλίωσης. Έπειτα αποσύρθηκε, δεχόμενος πλέον μόνο τον γιατρό, τον φαρμακοποιό και τον στενό του φίλο Τζέιμς Σμιθ. Εκείνος, μετά τον θάνατό του στις 14 Απρίλη του 1759, έγραψε συγκινημένος:

"Πέθανε όπως έζησε. Σαν καλός Χριστιανός,
με βαθιά αίσθηση καθήκοντος
προς τον Θεό και τον άνθρωπο
και με αληθινή αγάπη για όλο τον κόσμο".

Η κηδεία του πραγματοποιήθηκε στο Αβαείο του Ουέστμινστερ, όπως ο ίδιος επιθυμούσε. Παρά τη θέλησή του για μια απλή και ιδιωτική τελετή, η παρουσία πλήθους κόσμου -περισσότεροι από 3.000 άνθρωποι- μαρτυρά το μέγεθος της αναγνώρισης και της αγάπης που ενέπνεε.

Το Μνημείο του Χαίντελ στη Γωνιά των Ποιητών
Αβαείο Ουεστμίνστερ

Το μνημείο του φιλοτεχνήθηκε από τον γλύπτη Λουί-Φρανσουά Ρουμπιλιάκ, σφραγίζοντας τη μνήμη του στον χώρο της μουσικής ιστορίας.

Το τελευταίο του μεγάλο έργο, το ορατόριο "Jephtha", αποτελεί συγκλονιστική μαρτυρία της ανθρώπινης και καλλιτεχνικής του αντοχής. Το ξεκίνησε το 1751, αλλά αναγκάστηκε να διακόψει τη σύνθεση όταν η όρασή του επιδεινώθηκε δραματικά . Λίγο αργότερα επανήλθε μερικώς και μέσα από διακοπές, αγώνα και επιμονή, κατόρθωσε τελικά να ολοκληρώσει το έργο και να το διευθύνει στην πρεμιέρα του.
Έτσι, ακόμη και στο λυκόφως της ζωής του, ο Χαίντελ απέδειξε ότι η δημιουργία μπορεί να υπερβαίνει τα όρια του σώματος, μετατρέποντας την ανθρώπινη δοκιμασία σε τέχνη βαθιάς πνευματικότητας και συγκίνησης.

Το ορατόριο "Jephtha" συγκαταλέγεται ανάμεσα στα πλέον συγκινητικά έργα του Χαίντελ. Το κείμενό του αντλεί την έμπνευσή του από τη βιβλική αφήγηση για τον Ιεφθάε (Κριτές, κεφ. 11) και αναπτύσσει μια από τις πιο δραματικές ιστορίες της Παλαιάς Διαθήκης.

Στον πυρήνα της υπόθεσης βρίσκεται ο τραγικός όρκος του Ιεφθάε, (κριτή του Ισραήλ και γενναίου πολεμιστή από τη Γαλαάδ), προς τον Θεό, πως αν επιστρέψει νικητής από τη μάχη, θα θυσιάσει το πρώτο πρόσωπο που θα συναντήσει. Η μοίρα τον φέρνει αντιμέτωπο με την ίδια του την κόρη, την Ίφιδα, οδηγώντας σε ένα συγκλονιστικό ηθικό δίλημμα. Ωστόσο, η θεία παρέμβαση ανατρέπει την τραγική κατάληξη. Ένας άγγελος αποτρέπει τη θυσία και η Ίφιδα αφιερώνει τη ζωή της στον Θεό, μεταμορφώνοντας το δράμα σε πράξη πνευματικής αφοσίωσης.

Κατά τη διάρκεια της σύνθεσης του έργου -όπως ήδη αναφέρθηκε- ο Χαίντελ δοκιμαζόταν από τη σταδιακή απώλεια της όρασής του, γεγονός που προσδίδει στο ορατόριο μια ιδιαίτερα ανθρώπινη και δραματική διάσταση. Στην αυτόγραφη παρτιτούρα σώζεται μια συγκλονιστική προσωπική σημείωση του συνθέτη, στο τέλος του χορωδιακού μέρους της Β΄ πράξης "How dark, O Lord, are thy decrees - Πόσο σκοτεινές(άγνωστες) είναι, οι βουλές σου, Κύριε":

"Έφτασα ως εδώ στις 13 Φεβρουαρίου 1751. Νιώθω ανίκανος να συνεχίσω λόγω εξασθένησης της όρασης του αριστερού μου ματιού".

Έτσι, το έργο δεν περιορίζεται μόνο στην αφήγηση μιας βιβλικής ιστορίας. Αντανακλά και την προσωπική δοκιμασία του ίδιου του δημιουργού. Με τη βαθιά εκφραστικότητα και τη δραματική του ένταση, το "Ιεφθάε" αναδεικνύεται σε ένα από τα πιο προσωπικά και συγκλονιστικά μουσικά επιτεύγματα του Χαίντελ.
Η μουσική του ορατορίου διακρίνεται για την έντονη συναισθηματική της φόρτιση, την αμεσότητα και τη λιτότητά της. Τα ευρηματικά μοτίβα αποδίδουν την αγωνία και την εσωτερική πάλη των χαρακτήρων, ενώ το μαρτύριο του Ιεφθάε αποτυπώνεται με ιδιαίτερα συγκλονιστικό τρόπο. 

Προτείνω την ακρόαση του χορωδιακού μέρους "How dark, O Lord, are thy decrees", καθώς σε αυτό το σημείο ο συνθέτης, βιώνοντας την επιδείνωση της όρασής του, κατέγραψε τη χαρακτηριστική σημείωση πάνω στην παρτιτούρα του ορατορίου που έμελλε να είναι η τελευταία, μεγαλειώδης σύνθεσή του.

"How dark, O Lord, are thy decrees!
All hid from mortal sight!
All our joys to sorrow turning,
and our triumphs into mourning,
as the night succeeds the day

no certain bliss, no solid peace,
we mortals know on earth below.
Yet on this maxim still obey:
whatever is, is right"


"Πόσο σκοτεινές, Κύριε, είναι οι βουλές Σου,

κρυμμένες από το βλέμμα των θνητών!

Όλη η χαρά μας σε λύπη μεταστρέφεται,

κι οι θρίαμβοί μας σε πένθος,

καθώς η νύχτα διαδέχεται τη μέρα.

Καμιά βέβαιη μακαριότητα, καμιά σταθερή ειρήνη

δεν γνωρίζουμε εμείς οι άνθρωποι στη γη.

Κι όμως, σε τούτη τη μία αλήθεια μένουμε υπάκουοι:

ό,τι γίνεται, είναι (κατά το θέλημά Σου) δίκαιο"

Αξίζει να σημειωθεί μια χαρακτηριστική αλλαγή που έκανε ο Χαίντελ στο λιμπρέτο του χορωδιακού: αντικατέστησε τη φράση "Ό,τι ο Θεός ορίζει είναι δίκαιο" με το "Ό,τι γίνεται, είναι δίκαιο".

Κάποιοι θεώρησαν ότι αυτή η αλλαγή υποδηλώνει έναν πιο αποστασιοποιημένο τρόπο σκέψης.
Ωστόσο, πιθανότερο είναι ότι δεν εκφράζει απομάκρυνση από την πίστη, αλλά συνδέεται κυρίως με τη μουσική ανάγκη του συνθέτη να προσαρμόσει τον λόγο στη μουσική ροή και την εκφραστικότητα της σύνθεσης. Το αποτέλεσμα είναι ιδιαίτερα ισχυρό: η λέξη "right - δίκαιο" στο τέλος τονίζεται δραματικά, προσδίδοντας βάρος και ένταση ("πέφτει σαν μαστίγιο", όπως έχουν επισημάνει κάποιοι αναλυτές).
Παράλληλα, η νέα διατύπωση μετατοπίζει το νόημα από τη ρητή αναφορά στον Θεό προς μια πιο καθολική αποδοχή του πεπρωμένου και αναπόφευκτου. Μέσα απ' αυτή τη λιτή φράση διαφαίνεται η προσωπική διάσταση. Ο ίδιος ο Χαίντελ, αντιμέτωπος με τις δοκιμασίες της ζωής και την απώλεια της όρασής του, φαίνεται να εκφράζει μια βαθύτερη, εσωτερική συμφιλίωση με το αναπότρεπτο.

Handel: "Jephtha, How dark, O Lord, are thy decrees":

"Άξιον εστί το Αρνίον το εσφαγμένον ..."

 

"Άξιον εστί το Αρνίον το εσφαγμένον", Unionskirche, Έσση, (1670)

Η Δευτέρα του Πάσχα, ημέρα που ακολουθεί την κορύφωση του Πάσχα, συνεχίζει το πνεύμα της Αναστάσιμης χαράς και της νίκης της ζωής απέναντι στον θάνατο. Είναι μια μέρα περισυλλογής και δοξολογίας, όπου η Εκκλησία και η παράδοση στρέφονται ξανά στο μυστήριο της Ανάστασης, αλλά και στην καθολική σωτηρία που αυτή σηματοδοτεί.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, αναδύεται το όραμα της δημιουργίας που υμνεί αδιάκοπα τον Θεό και το "Αρνίον το εσφαγμένον", σύμβολο της θυσίας και της λύτρωσης του Χριστού...


"Άξιον εστί το Αρνίον το εσφαγμένον λαβείν την δύναμιν και πλούτον και σοφίαν και ισχύν και τιμήν και δόξαν και ευλογίαν.
Και παν κτίσμα ο εστιν εν τω ουρανώ και επί της γης και υποκάτω της γης και επί της θαλάσσης, και τα εν αυτοίς πάντα, ήκουσα λέγοντας.
Τω καθημένω επί τω θρόνω και τω Αρνίω η ευλογία και η τιμή και η δόξα και το κράτος εις τους αιώνας των αιώνων."

Το παραπάνω απόσπασμα προέρχεται από την Αποκάλυψη του Ιωάννη (5:12-13), όπου περιγράφεται ένα μεγαλοπρεπές ουράνιο όραμα δοξολογίας.
Σ' αυτό, το "Αρνίον το εσφαγμένον", σύμβολο του Χριστού, αναγνωρίζεται άξιο να λάβει δύναμη, πλούτο, σοφία, ισχύ, τιμή, δόξα και ευλογία. Όλη η κτίση ενώνεται σε μια καθολική υμνωδία, απευθύνοντας δόξα, τόσο σε Εκείνον που κάθεται στον θρόνο, όσο και στο Αρνί, εγκωμιάζοντας την αιώνια εξουσία και δόξα Τους.

Το ίδιο όραμα έχει αποδοθεί εικαστικά στην οροφογραφία πάνω από το ιερό, της Unionskirche στην Έσση,  ένα από τα πιο εντυπωσιακά εικονογραφικά σύνολα του γερμανικού μπαρόκ (περί το 1670), όπως φαίνεται στην παραπάνω εικόνα.

Το έργο παρουσιάζει μια σύνθετη, θεολογικά οργανωμένη ουράνια σκηνή.
Στο κέντρο δεσπόζει το Αρνίον, σύμβολο του Χριστού, ως θυσιαστικός και ταυτόχρονα ένδοξος Λυτρωτής. Πλαισιώνεται από τον Θεό Πατέρα, έναν άγγελο και τις μορφές των τεσσάρων Ευαγγελιστών, οι οποίοι αποδίδονται συμβολικά μέσω των αντίστοιχων εμβλημάτων τους(Ματθαίος-φτερωτός άγγελος...Μάρκος-λιοντάρι...Λουκάς-ταύρος...Ιωάννης-αετός).
Γύρω από τον κεντρικό πυρήνα αναπτύσσεται ένας "ουράνιος χορός αγγέλων" με μουσικά όργανα, κυρίως άρπες, οι οποίοι φαίνεται να συμμετέχουν σε μια αδιάκοπη δοξολογία. Η σύνθεση δημιουργεί την αίσθηση μιας αέναης λειτουργικής υμνολογίας, όπου γη και ουρανός ενώνονται σε μία κοινή λατρεία.

Το ίδιο οραματικό απόσπασμα της Αποκάλυψης ενέπνευσε τον Γκέοργκ Φρήντριχ Χαίντελ, ο οποίος το μετέπλασε μουσικά στο εμβληματικό ορατόριο του, "Μεσσίας".
Στο τρίτο και τελευταίο μέρος του έργου, που αναφέρεται στην Ανάσταση και τη Λύτρωση, η τελική σκηνή βασίζεται στους συγκεκριμένους στίχους της Αποκάλυψης, αποδίδοντας τη στιγμή της καθολικής ουράνιας δοξολογίας. Όλη η κτίση συμμετέχει σε έναν κοσμικό ύμνο προς τον Θεό και το Αρνί.

Η χορωδία, με τη λαμπρή υποστήριξη της μπαρόκ ορχήστρας, όπου ξεχωρίζουν οι σάλπιγγες και τα τύμπανα, αναπτύσσει έναν επιβλητικό και τελετουργικό χαρακτήρα. Ψάλλει το "Άξιον εστίν το Αρνίον το εσφαγμένον - Worthy is the Lamb that was slain", μια μουσική διακήρυξη δοξολογίας.
Ακολουθεί μια εκτεταμένη αντιστικτική επεξεργασία. Η μουσική γραφή πυκνώνει, οι φωνές εισέρχονται διαδοχικά σε μιμητική ανάπτυξη και το υλικό εξελίσσεται σε μορφή φούγκας, χαρακτηριστική της ώριμης μπαρόκ πολυφωνίας. Η επαναλαμβανόμενη φράση "for ever and ever - εις τους αιώνας των αιώνων" αποκτά υμνικό χαρακτήρα, μέσα από διαδοχικές εισόδους που ενισχύουν την αίσθηση του απείρου και της αιωνιότητας.

Σταδιακά, η μουσική κορυφώνεται μέσα από πυκνή πολυφωνία, διευρυμένη αρμονική κίνηση και αυξανόμενη ορχηστρική συμμετοχή, οδηγώντας σε μια μεγαλοπρεπή κατακλείδα. Το τελικό "Αμήν" αναπτύσσεται φουγκικά, με διαδοχικές θεματικές εισόδους, όπου κάθε φωνητική ομάδα (μπάσο, τενόρος, άλτο, σοπράνο) συμβάλλει στη σταδιακή οικοδόμηση του ηχητικού όγκου, πριν από την τελική θριαμβευτική κατάληξη.

Handel: "Messiah, HWV 56, Pt. 3: No. 53, Worthy Is the Lamb That Was Slain"

(Διευθύνει ο John Eliot Gardiner)

"Salvator mundi": Σωτήρα του κόσμου, ελευθέρωσε τους δούλους Σου...

"Salvator Mundi", Leonardo Da Vinci

Στην χριστιανική εικονογραφία, το επονομαζόμενο "Salvator Mundi" (Σωτήρας του Κόσμου) αποτελεί ένα από τα πιο δημοφιλή θέματα.
Η τυπική απεικόνιση δείχνει τον Χριστό με το δεξί χέρι υψωμένο σε χειρονομία ευλογίας και το αριστερό να κρατά μια σφαίρα, συχνά στεφανωμένη με σταυρό, σύμβολο της Γης και της κυριαρχίας του Χριστού πάνω της, ενώ η συνολική σύνθεση φέρει έντονα εσχατολογικά υπονοούμενα, υπενθυμίζοντας την τελική κρίση και τη σωτηρία.

Το θέμα πρωτοεμφανίστηκε την περίοδο της Αναγέννησης, στην πρώιμη ολλανδική ζωγραφική με τους καλλιτέχνες να απεικονίζουν το Χριστό με ιδιαίτερη προσοχή στη λεπτομέρεια και την πνευματική έκφραση. 

"Salvator Mundi", Titian, Ερμιτάζ

Ωστόσο, διασημότερη όλων θεωρείται η εκδοχή που αποδίδεται στον Λεονάρντο Ντα Βίντσι, ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της αναγεννησιακής αντίληψης για τη μορφή και το φως. 

Αρκετές επίσης εκδοχές αποδίδονται στον Tιτσιάνο, όπως η περίφημη έκδοση που εκτίθεται  στο Μουσείο Ερμιτάζ.

Το Salvator Mundi συνδυάζει θεολογική σημασία και καλλιτεχνική δεξιοτεχνία. Η χρήση του φωτός, των χρωμάτων και των χειρονομιών ενισχύει την πνευματική παρουσία του Χριστού στον θεατή, δημιουργώντας μια αίσθηση γαλήνης και στοχασμού.

Με τον ίδιο τρόπο που η εικόνα μεταφέρει νοήματα και συναισθήματα μέσω της μορφής και του φωτός, η μουσική μπορεί να εκφράσει τη θεματολογία αυτή με ήχο.  
Η φράση "Jesu, Salvator mundi - Ιησού, Σωτήρα του κόσμου" αποτελεί λατινική προσευχή που συχνά μελοποιείται σαν ύμνος ή μοτέτο, ιδιαίτερα κατά τη Σαρακοστή και την περίοδο της Μεγάλης Εβδομάδας.

Εκτός από τις εκδοχές του Γρηγοριανού ασμάτος, μία εξέχουσα μουσική εκδοχή είναι η σύνθεση του Bartolomeo Cordans, ένα μπαρόκ έργο για τρεις φωνές (SAB) με βαθιά στοχαστικό και ικετευτικό χαρακτήρα.

Bartolomeo Cordans

Να επισημάνουμε ότι ο Βενετσιάνος Κορντάνς υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους Ιταλούς συνθέτες ιερής μουσικής του 18ου αιώνα. Αφού έγινε κοσμικός ιερέας, αφιέρωσε τη ζωή του στη μουσική και τη λατρεία. Αρχικά εργάστηκε στη Βενετία, παίζοντας όργανο και διδάσκοντας τραγούδι στον κλήρο, ενώ στη συνέχεια ανέλαβε τη διεύθυνση της χορωδίας του καθεδρικού ναού του Ούντινε, θέση που διατήρησε μέχρι τον θάνατό του. Εκεί αφοσιώθηκε αποκλειστικά στην ιερή μουσική, δημιουργώντας ένα εντυπωσιακό έργο που περιλαμβάνει λειτουργίες, μοτέτα, ύμνους και ψαλμούς, τόσο a cappella όσο και με ορχηστρική συνοδεία. Η μουσική του συνδυάζει πνευματικότητα, δεξιοτεχνία και εκφραστική πολυφωνία, ενώ οι οργανικές του συνθέσεις αποκαλύπτουν τη βαθιά κατανόηση της μουσικής μορφής και της αρμονίας. Δύο ημέρες πριν από τον θάνατό του, δώρισε όλα τα ιερά του έργα στην πόλη του Ούντινε, αφήνοντας μια κληρονομιά που συνεχίζει να τιμάται για την πνευματική και καλλιτεχνική της αξία.

"Salvator Mundi", Hans Memling

Η σύνθεση του Bartolomeo Cordans: "Jesu, Salvator mundi" ερμηνεύεται κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Εβδομάδας, με στίχους που απευθύνονται στον Σωτήρα του κόσμου, ζητώντας βοήθεια και λύτρωση για την ανθρωπότητα.

"Jesu, Salvator mundi,

Tuis famulis subveni,

Quos pretioso sanguine,

Redemisti.

Ω Ιησού, Σωτήρα του κόσμου,

ελευθέρωσε τους δούλους Σου,

τους οποίους με το πολύτιμο αίμα Σου,

λύτρωσες"

Η μελωδία και η πολυφωνία του ύμνου δημιουργούν κατανυκτική, ευλαβική ατμόσφαιρα.
Ο ακροατής βιώνει την αίσθηση της ικεσίας, της ταπείνωσης και της πνευματικής προσέγγισης του Θεού, μια μελωδία, που αντανακλά τον ίδιο σεβασμό και βαθύ νόημα που συναντάμε και στην οπτική απεικόνιση του "Salvator Mundi".

Bartolomeo Cordans: "Jesu, Salvator mundi":