"Christina's World" : από τον καμβά του Andrew Wyeth στη λογοτεχνία και τη μουσική...

 

Andrew Wyeth: "Christina's World"

Ο Andrew Wyeth υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους Αμερικανούς ζωγράφους του ρεαλισμού και από τις πιο εμβληματικές μορφές της αμερικανικής τέχνης στα μέσα του 20ού αιώνα.

Ο ζωγράφος

Γεννημένος σε καλλιτεχνική οικογένεια στην Πενσιλβάνια, ανέπτυξε από νωρίς το ταλέντο του στη ζωγραφική και απέκτησε ευρεία αναγνώριση, παρουσιάζοντας έργα του ακόμη και στον Λευκό Οίκο. Το ιδιαίτερο ύφος του συνδυάζει σχεδόν φωτογραφική ακρίβεια με μια μελαγχολική, σχεδόν μαγική ατμόσφαιρα.

Η θεματολογία του επικεντρώνεται κυρίως στην τοπιογραφία και στις ανθρώπινες μορφές του άμεσου περιβάλλοντός του, αντλώντας έμπνευση από την ιδιαίτερη πατρίδα του, Πενσυλβάνια, και το εξοχικό του σπίτι στο Μέιν. Ο ίδιος συνήθιζε να λέει πως ζωγράφιζε τη ζωή του, αποτυπώνοντας στους καμβάδες του την ανθρώπινη ψυχή και την ένταση της καθημερινότητας με λεπτομέρεια και συναισθηματικό βάθος.

Το πιο διάσημο έργο του είναι "Ο Κόσμος της Χριστίνας - Christina's World", εμπνευσμένος από την Άννα Χριστίνα Όλσον, ένα κορίτσι με νευρομυϊκή πάθηση που ζούσε στο Μέιν. Παρά τις δυσκολίες κινητικότητας, η Χριστίνα αρνούνταν να χρησιμοποιήσει αναπηρικό αμαξίδιο και κινούνταν με τα χέρια της, απολαμβάνοντας τη φύση και την εξοχή με θάρρος και πείσμα. 
Στον πίνακα, φαίνεται να κοιτάζει ένα αγροτόσπιτο στο ύψωμα του λόφου, ενώ σέρνεται μέσα στο αχανές ηλιοκαμένο χωράφι. Με την πρώτη ματιά μοιάζει με γυναίκα που απολαμβάνει τη μοναξιά της στη ύπαιθρο, αλλά η ιστορία της αποκαλύπτει τη δύναμη, την αποφασιστικότητα και την αδάμαστη θέλησή της. Το έργο αποτυπώνει ένα ψυχολογικό τοπίο, αναδεικνύοντας την αντίσταση του ανθρώπινου πνεύματος απέναντι στις δυσκολίες.

Ο ζωγράφος με τη Χριστίνα και τον αδερφό της

Από τον πίνακα αυτό, η συγγραφέας Christina Baker Kline εμπνεύστηκε το μυθιστόρημά της "A Piece of the World", στο οποίο μεταφέρει τη συνάντηση της Χριστίνας Όλσον με τον ζωγράφο, δίνοντάς της φωνή και ζωή πέρα από το καμβά. 
Μέσα από τα λόγια της, η Χριστίνα εκφράζει την αλήθεια της ψυχής της:

"Μου είπε ότι φοβόταν να μου δείξει τον πίνακα. Νομίζε ότι δεν θα μου άρεσε ο τρόπος που με απεικόνισε, να σέρνομαι στο χωράφι, τα δάχτυλα να σφίγγουν το χώμα, τα πόδια μου να είναι στραμμένα πίσω...το άνυδρο τοπίο από αγριόχορτα και λειχήνες. Εκείνο το ερειπωμένο σπίτι στον λόφο, που υψώνεται σαν ένα μυστικό που δεν μένει κρυφό…[...]
Μα εκεί είμαι εγώ, η Χριστίνα, με τα απλά μου "θέλω". Να γέρνω το πρόσωπό μου προς τον ήλιο και να νιώθω τη ζεστασιά του, να αγκαλιάζω τη γη με τα δάχτυλά μου, να φεύγω και να επιστρέφω στο σπίτι όπου γεννήθηκα… Και πάνω απ’ όλα -αυτό που επιθυμώ περισσότερο- κάτι που θέλουμε όλοι: να γίνω αποδεκτή, να με καταλάβουν, να με αντιληφθούν".

Η επιθυμία της γυναίκας -να γίνει αποδεκτή- υπερβαίνει την προσωπική της ιστορία και μας θυμίζει, ότι η πραγματική ένταξη δεν αφορά μόνο την πρόσβαση, αλλά κυρίως το σεβασμό, την κατανόηση και την αναγνώριση της αξίας κάθε ανθρώπου.

Χριστίνα Όλσον

Ο πίνακας του Άντριου Γουάιεθ έχει εμπνεύσει πολλούς συνθέτες. Για τις προσεγγίσεις των George Crumb και Kenneth Fuchs έχω αναφερθεί στο παρελθόν.
Σήμερα, θα εστιάσουμε στον τρόπο με τον οποίο η Jennifer Higdon, μια πολλά υποσχόμενη εκπρόσωπος της σύγχρονης κλασικής μουσικής, αποτυπώνει και αναδεικνύει την εικόνα και τα νοήματα του πίνακα.

Γεννημένη σε οικογένεια εικαστικών, η Higdon έχει από νωρίς γοητευθεί από την οπτική τέχνη, κάτι που αντανακλάται στη σύνθεσή της "American Canvas", η οποία της παραγγέλθηκε από το σύνολο Dolce Suono Ensemble. Πρόκειται για μια πρωτοποριακή, προγραμματικού ύφους σύνθεση για φλάουτο, τσέλο και πιάνο, η οποία αποτελεί μουσική έκφραση της τέχνης τριών Αμερικανών ζωγράφων: της O’Keeffe, του Jackson Pollock και του Andrew Wyeth.

Η ίδια η Higdon έχει δηλώσει για τον Γουάιεθ: 
"Βρίσκω όλα όσα έχει ζωγραφίσει απίστευτα. Επισκέφθηκα το στούντιό του στο Brandywine και ξεναγήθηκα. Ήταν συναρπαστικό να βλέπω πού εργαζόταν, να κοιτάζω το πάτωμα, τις σανίδες, τα ξεραμένα χρώματα τριγύρω..."

To σπίτι των Όλσον στο Μέιν

Το τρίτο μέρος της σύνθεσης "American Canvas" της Jennifer Higdon είναι εμπνευσμένο από τον πίνακα "Christina’s World" του Άντριου Γουάιεθ και μεταφέρει σε ήχο τόσο την οπτική όσο και την ψυχολογική του διάσταση. Η συνθέτρια έχει αναφέρει ότι χρειάστηκε περισσότερο χρόνο για να το ολοκληρώσει, καθώς τη απασχολούσε η σχολαστικότητα του ζωγράφου και ο χρόνος που εκείνος αφιέρωνε στη δημιουργία των έργων του. Φανταζόταν τον Γουάιεθ να εργάζεται πινελιά-πινελιά, αποδίδοντας μικροσκοπικές λεπτομέρειες -κάθε φύλλο, κάθε λεπτό ίχνος στο γρασίδι- και αυτήν ακριβώς την αίσθηση της λεπτομέρειας επιδίωξε να αντικατοπτρίσει στη μουσική της.
Οι λεπτές φράσεις του φλάουτου αποδίδουν την ευαισθησία του θέματος, το τσέλο υπογραμμίζει τη δύναμη και τη θέληση της Χριστίνας, ενώ το πιάνο σχηματίζει το ηχητικό τοπίο της φύσης. Μέσα από σχολαστικά επαναλαμβανόμενα μοτίβα και αργή ανάπτυξη, η μουσική αναπαριστά τις μικρές λεπτομέρειες του καμβά, μετατρέποντας τον ήχο σε έναν ζωντανό καθρέφτη του πίνακα, όπου η ψυχή της Χριστίνας γίνεται αισθητή στον ακροατή.

Jennifer Higdon: "American Canvas, N.3 Andrew Wyeth":

Η μουσική πέρα από την ακοή. Η συγκλονιστική μαρτυρία της Helen Keller...

(φωτο από: openculture.com)

Πριν από τους επιστήμονες που επιχείρησαν να εξηγήσουν πώς η μουσική επιδρά στον ανθρώπινο εγκέφαλο και στις αισθήσεις, υπήρξε μια γυναίκα που απέδειξε με τη ζωή της πως η μουσική δεν ανήκει αποκλειστικά στην ακοή.
Στις 27 Ιουνίου 1880 γεννήθηκε η Helen Keller, η εμβληματική Αμερικανίδα συγγραφέας, λέκτορας και κοινωνική ακτιβίστρια, η οποία, παρά την τύφλωση και την κώφωσή της από τη βρεφική ηλικία, αποφοίτησε από το περίφημο Radcliffe College και αφιέρωσε τη ζωή της στη γνώση, στον άνθρωπο και στην υπεράσπιση των δικαιωμάτων.

Η σχέση της με τη μουσική υπήρξε βαθιά μυστηριακή. Δεν έπαιζε κάποιο μουσικό όργανο ούτε μπορούσε να ακούσει με τον συμβατικό τρόπο. Κι όμως, άκουγε με το σώμα της. Οι δονήσεις γίνονταν γι' αυτήν ήχος, οι παλμοί μεταμορφώνονταν σε μελωδία και ο ρυθμός αποκτούσε υλική υπόσταση. Η μουσική έβρισκε έναν διαφορετικό δρόμο για να φτάσει στην ψυχή της.

Το 1924, στο Carnegie Hall, η Κέλερ βίωσε μια εμπειρία που έμελλε να μείνει ιστορική. Ακουμπώντας τα χέρια της σε ένα ηχείο, "παρακολούθησε" την Ενάτη Συμφωνία του Μπετόβεν, την οποία ερμήνευε η Συμφωνική Ορχήστρα της Νέας Υόρκης.  Αργότερα περιέγραψε με συγκλονιστικά λόγια την εμπειρία της:
"Δεν αισθάνθηκα μόνο τις δονήσεις, αλλά τον παθιασμένο ρυθμό, τον παλμό και την ορμή της μουσικής. Στα δάχτυλά μου διέκρινα τα χάλκινα πνευστά, το κύλισμα των τυμπάνων, το βαθύ τραγούδι της βιόλας και τη φωτεινή φωνή των βιολιών. Και όταν όλα τα όργανα ενώθηκαν, ένιωσα "έναν ωκεανό ουράνιας δόνησης" να ξεσπά και ύστερα να σβήνει απαλά, σαν μια γλυκιά βροχή από νότες..."

Η εμπειρία αυτή αποκτά ακόμη μεγαλύτερο βάθος αν αναλογιστεί κανείς ότι το έργο είχε συντεθεί από έναν άνθρωπο που, όπως και η ίδια, είχε στερηθεί την ακοή. Η Κέλερ δεν έκρυψε τον θαυμασμό της για τον Μπετόβεν, γράφοντας πως δεν μπορούσε να πάψει να σκέφτεται ότι ο δημιουργός αυτής της απέραντης μουσικής ομορφιάς ήταν κουφός. Διέκρινε σε κείνον τη δύναμη ενός πνεύματος που μετέτρεψε τον προσωπικό του πόνο σε χαρά και ελπίδα για ολόκληρη την ανθρωπότητα.

Η ιστορία της Helen Keller υπενθυμίζει πως η μουσική δεν είναι μόνο ήχος. Είναι δόνηση, συγκίνηση, επικοινωνία και βίωμα.
Δεν κατοικεί μόνο στ' αυτιά, αλλά στην καρδιά, στη μνήμη και στην ανθρώπινη ψυχή. Εκεί όπου οι αισθήσεις συναντούν το πνεύμα, η μουσική αποδεικνύει ότι μπορεί να υπερβεί κάθε όριο και να γίνει η πιο καθολική γλώσσα του ανθρώπου.

Τζωρτζ Όργουελ: "Η Φάρμα των Ζώων" σε μορφή όπερας...

"Ας δούμε τώρα, σύντροφοι, πια ακριβώς είναι η ζωή που κάνουμε. Ας την αντιμετωπίσουμε με ειλικρίνεια: Η ζωή μας είναι σύντομη, δυστυχισμένη και κουραστική. Γεννιόμαστε, μας δίνουν τόσο φαγητό όσο μας χρειάζεται για να σταθούμε στα πόδια μας, μας εξαντλούν στη δουλειά, και όταν παύουμε να είμαστε χρήσιμοι, μας σφάζουν κατά το χειρότερο τρόπο. Η ζωή ενός ζώου είναι κακομοιριά και σκλαβιά αυτή είναι η αλήθεια.
Αλλά μήπως φταίει γι’ αυτό η φύση; Γιατί συνεχίζουμε τότε να ζούμε σ’ αυτή τη φρικτή κατάσταση; Γιατί, σχεδόν ολόκληρη την παραγωγή του μόχθου μας, την κλέβουν τα’ ανθρώπινα όντα. Εκεί, σύντροφοι, βρίσκεται η απάντηση σ’ όλα μας τα προβλήματα. Όλα συνοψίζονται σε μια μοναδική λέξη: Άνθρωπος. Ο άνθρωπος είναι ο μόνος πραγματικός εχθρός μας. Ο άνθρωπος είναι το μόνο ον στον κόσμο που παίρνει χωρίς να δίνει. Παρ’ όλα αυτά είναι ο αφέντης όλων των ζώων. Τα βάζει στη δουλειά, τους δίνει για αντάλλαγμα τόσο φαγητό όσο χρειάζεται για να μην πεθάνουν στην πείνα, και τα υπόλοιπα τα κρατάει για τον εαυτό του...Δεν είναι ολοφάνερο, σύντροφοι, ότι όλα μας τα δεινά προέρχονται από την τυραννία των ανθρώπων;"

(Τζωρτζ Όργουελ: "Η Φάρμα των Ζώων")

Η "Φάρμα των Ζώων" γράφτηκε λίγο μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο Τζωρτζ Όργουελ εμπνεύστηκε το έργο από την πορεία της Ρωσικής Επανάστασης  χρησιμοποιώντας την ιστορία μιας φάρμας ως πολιτική αλληγορία για την κατάχρηση της εξουσίας και τη διαφθορά των επαναστατικών ιδανικών. Η κεντρική ιδέα του έργου είναι ότι μια επανάσταση που ξεκινά με όραμα την ελευθερία και την ισότητα μπορεί να οδηγηθεί σε ένα νέο σύστημα καταπίεσης, όταν η εξουσία συγκεντρώνεται στα χέρια λίγων.

Το εμβληματικό μυθιστόρημα του Όργουελ "Η Φάρμα των Ζώων" μεταφέρθηκε στη λυρική σκηνή με τη μορφή όπερας, διατηρώντας τον πρωτότυπο τίτλο "Animal Farm". Πρόκειται για μία από τις σημαντικότερες σύγχρονες οπερατικές μεταφορές λογοτεχνικού έργου. Η μεγάλη αυτή πολιτική αλληγορία μελοποιήθηκε από τον Ρώσο συνθέτη Alexander Raskatov, ο οποίος συνέγραψε, σε συνεργασία με τον Ian Burton, το αγγλόφωνο λιμπρέτο.

Το έργο είναι δομημένο σε δύο πράξεις, εννέα σκηνές και έναν επίλογο, διατηρώντας τον βασικό αφηγηματικό άξονα του μυθιστορήματος: την εξέγερση των ζώων εναντίον του ανθρώπου-δυνάστη και τη σταδιακή εκφυλιστική πορεία της επανάστασης, η οποία οδηγείται τελικά σε μια νέα μορφή τυραννίας. Ωστόσο, ο Raskatov δεν αρκείται σε μια απλή δραματοποίηση του κειμένου του Όργουελ Μέσα από τη μουσική και τη θεατρική δράση διευρύνει το νόημα της αλληγορίας, ενσωματώνοντας αναφορές τόσο στη σοβιετική ιστορία όσο και σε σύγχρονες μορφές αυταρχισμού, μετατρέποντας την όπερα σε μια διαχρονική μελέτη της εξουσίας, της χειραγώγησης και της διαφθοράς των ιδανικών.

Η μουσική γλώσσα του Raskatov είναι εξαιρετικά προσωπική, έντονα εκφραστική και συχνά προκλητική. Ο ίδιος έχει χαρακτηρίσει το ύφος της γραφής του ως "νυστέρι" αιχμηρό, κοφτό, σκληρό.

Εξώφυλλο της 1ης έκδοσης στα ελληνικά(1951)

Η παρτιτούρα διακρίνεται για τις απότομες δραματικές μεταβολές, τις ισχυρές αντιθέσεις και τη συνεχή αίσθηση έντασης. Η ενορχήστρωση είναι πυκνή και πολυεπίπεδη, με εξέχοντα ρόλο των κρουστών, εκτεταμένη χρήση σύγχρονων τεχνικών στα πνευστά και εξαιρετικά απαιτητική φωνητική γραφή. Σε αρκετά σημεία οι τραγουδιστές καλούνται να υπερβούν τα όρια της συμβατικής λυρικής έκφρασης, κινούμενοι ανάμεσα στο τραγούδι, την απαγγελία, την κραυγή και την ηχομιμητική αναπαράσταση των ζώων της φάρμας.

Η όπερα, η οποία παρουσιάζεται αυτή την περίοδο στη Κρατική Όπερα της Βιέννης, γνώρισε ιδιαίτερα θερμή υποδοχή από κοινό και κριτικούς. Η θεατρική της δύναμη, η πρωτοτυπία της δραματουργικής σύλληψης και η επικαιρότητα του μηνύματός της αναγνωρίστηκαν καθολικά. Ωστόσο, η μουσική της γλώσσα προκάλεσε διχογνωμίες. Πολλοί επαίνεσαν την τόλμη, την ευρηματικότητα και τη δραματική της ένταση, ενώ άλλοι θεώρησαν ότι η σκληρότητα της ηχητικής γραφής και οι ακραίες εκφραστικές απαιτήσεις καθιστούν το έργο σύνθετο για τον μέσο ακροατή. Παρά τις διαφορετικές προσεγγίσεις, η όπερα "Animal Farm" θεωρείται ένα από τα πλέον ενδιαφέροντα και πολυσυζητημένα λυρικά έργα του 21ου αιώνα.

Alexander Raskatov: "Animal Farm":

Το κείμενο γράφτηκε με αφορμή την επέτειο γέννησης του Τζωρτζ Όργουελ (25 Ιουνίου 1903), ενός από τους σημαντικότερους Άγγλους συγγραφείς και πολιτικούς στοχαστές του 20ού αιώνα. Με το έργο του άσκησε βαθιά κριτική στον ολοκληρωτισμό, την κατάχρηση της εξουσίας και τη χειραγώγηση της αλήθειας, δημιουργώντας λογοτεχνικές αλληγορίες με διαχρονική πολιτική και ανθρωπιστική αξία.

"Φωνή βοώντος εν τη ερήμω": Η μαρτυρία του Ιωάννη του Βαπτιστή μέσα από την αγγλικανική πολυφωνία...

 

"Η μαρτυρία του Ιωάννη του Βαπτιστή"(από το διαδίκτυο)

Σήμερα η Εκκλησία τιμά και εορτάζει το Γενέθλιον του Ιωάννη του Βαπτιστή, μία από τις ελάχιστες μορφές της χριστιανικής παράδοσης της οποίας η γέννηση(εκτός της κοίμησης και του μαρτυρίου) κατέχει ξεχωριστή θέση στο λειτουργικό εορτολόγιο. Η γέννησή του προβάλλεται σαν προμήνυμα της σωτηρίας και προαναγγελία της έλευσης του Μεσσία.

Ο Ιωάννης κατέχει μοναδική θέση στην ιστορία της σωτηρίας. Ολόκληρη η ζωή και η αποστολή του είναι στραμμένες προς τον Χριστό. Η φωνή του προετοιμάζει το Λόγο Του και η παρουσία του προαναγγέλλει τον ερχομό Του.
Όταν ερωτάται ποιος είναι, απορρίπτει κάθε τίτλο δόξας και αυτοπροσδιορίζεται με τα λόγια του προφήτη Ησαΐα:
"Είμαι φωνή βοώντος εν τη ερήμω - Ego vox clamantis in deserto".
Δεν είναι το φως, αλλά ο μάρτυρας που δείχνει προς το φως.

Αυτή ακριβώς η μαρτυρία, η δημόσια ομολογία της αποστολής του και η προφητική αναγγελία της έλευσης του Χριστού αποτελεί τον πυρήνα της μουσικής σύνθεσης, που θα ακούσουμε σήμερα.

"Πορτραίτο του Ορλάντο Γκίμπονς", αγνώστου

Πρόκειται για το "This is the Record of John-Αυτή είναι η μαρτυρία του Ιωάννη", σύνθεση που συγκαταλέγεται στα αριστουργήματα της πρώιμης αγγλικανικής μουσικής παράδοσης. Συντέθηκε από τον Ορλάντο Γκίμπονς (1583–1625), μία από τις σημαντικότερες μορφές της αγγλικής πολυφωνίας των αρχών του 17ου αιώνα, και αντλεί το κείμενό του από το πρώτο κεφάλαιο του κατά Ιωάννην Ευαγγελίου, όπως αυτό αποδίδεται στη Βίβλο της Γενεύης.
Πρόκειται για ένα χαρακτηριστικό ανθέμιο, είδος που συνδυάζει τη δραματική αμεσότητα του σόλο με τη συλλογική δύναμη της χορωδιακής απάντησης. Ο "Ιωάννης" του τίτλου δεν είναι ο Ευαγγελιστής αλλά ο Ιωάννης ο Βαπτιστής, και η "μαρτυρία" που καταγράφεται είναι η δημόσια ομολογία της αποστολής του και η προφητική αναγγελία της έλευσης του Χριστού. 

Η σύνθεση αναπτύσσεται σε τρεις ενότητες, στις οποίες ο σολίστας τενόρος εκφέρει αρχικά τον ευαγγελικό λόγο και η χορωδία τον επαναλαμβάνει, τον σχολιάζει και τον διευρύνει μουσικά. Μέσα απ' αυτή τη διαρκή εναλλαγή ανάμεσα στη σόλο φωνή και στο συλλογικό χορωδιακό σώμα, η προσωπική μαρτυρία μεταμορφώνεται σε κοινή ομολογία πίστεως, ενώ η μουσική λειτουργεί σαν προέκταση του ίδιου του κειμένου, πολλαπλασιάζοντας μέσα στον ναό την ηχώ της φωνής του Ιωάννη.

"Vox clamantis in deserto", Τιτσιάνο

Το έργο γράφτηκε κατόπιν παραγγελίας για το St John's College της Οξφόρδης, του οποίου προστάτης άγιος ήταν ο Ιωάννης ο Βαπτιστής και συνδέθηκε εξαρχής με τη λειτουργική ζωή του ιδρύματος.
Το κείμενο που μελοποιεί ο Γκίμπονς διαπνέεται από προσμονή και πνευματική εγρήγορση:

"Και αυτή είναι η μαρτυρία του Ιωάννη. Όταν οι Ιουδαίοι έστειλαν από τα Ιεροσόλυμα ιερείς και Λευίτες να τον ρωτήσουν "Ποιος είσαι;", εκείνος ομολόγησε χωρίς δισταγμό: "Δεν είμαι ο Χριστός".
Τον ρώτησαν τότε: "Είσαι ο Ηλίας;" Και απάντησε: "Δεν είμαι".
"Είσαι ο Προφήτης;" -"Όχι", αποκρίθηκε.
Και όταν τον πίεσαν να δώσει μια απάντηση για εκείνους που τους είχαν στείλει, είπε: "Εγώ είμαι η φωνή που βοά στην έρημο. Ισιώστε τον δρόμο του Κυρίου, όπως είπε ο προφήτης Ησαΐας"
(Κατά Ιωάννην Κεφ.1, 19-23).

Η μουσική του Γκίμπονς αποδίδει με εξαιρετική ευαισθησία αυτή την ταπεινή αυτοπαραίτηση, άλλοτε μέσα από τη διαύγεια του χορωδιακού λόγου και άλλοτε μέσα από τη ζεστή, εσωστρεφή χροιά του οργάνου και των βιoλών ντα γκάμπα. Με λιτότητα, εσωτερικό φως και βαθιά εκφραστική δύναμη, η σύνθεση μεταμορφώνει τη φωνή του Ιωάννη σε μια διαχρονική μουσική μαρτυρία, η οποία εξακολουθεί να αντηχεί μέσα στους αιώνες με την ίδια γαλήνια και πνευματική δύναμη...

Οrlando Gibbons: "This is the Record of John"

Για τον Ιωάννη υπάρχουν πολλά κείμενα στο μπλογκ. Περιηγηθείτε!

Ζαν Ανούιγ – Φρανσίς Πουλένκ: Δρόμοι της αγάπης, της μνήμης, της ψευδαίσθησης...

 

Ο Ζαν Ανούιγ υπήρξε μία από τις σημαντικότερες μορφές του γαλλικού θεάτρου του 20ού αιώνα. Γεννήθηκε σαν σήμερα, 23 Ιουνίου 1910, στο Μπορντώ, και μεγάλωσε σε περιβάλλον κοντά στη μουσική και στη σκηνή. Ο πατέρας του εργαζόταν ως ράφτης, ενώ η μητέρα του έπαιζε βιολί. Σπούδασε για λίγο νομικά στο Παρίσι, όμως πολύ νωρίς τον κέρδισε ο κόσμος του θεάτρου. Στο έργο του συνυπάρχουν το ποιητικό και το μελαγχολικό, το ονειρικό και το ειρωνικό, με ήρωες που συχνά παγιδεύονται ανάμεσα στη μνήμη, την αθωότητα, την ψευδαίσθηση και τη φθορά της πραγματικότητας.

Μέσα σε αυτό το λεπταίσθητο και βαθιά θεατρικό σύμπαν γεννήθηκε, το 1940, και η "Leocadia", ένα από τα πιο τρυφερά και μελαγχολικά έργα του, όπου ο έρωτας, η ανάμνηση και η ψευδαίσθηση συνταιριάζονται μοναδικά.

Η υπόθεση περιστρέφεται γύρω από τον πρίγκιπα Αλμπέρ, που ζει στοιχειωμένος από την ανάμνηση της Λεοκάντια, μιας γυναίκας που αγάπησε για τρεις μόλις μέρες πριν εκείνη βάλει τέλος στη ζωή της. Η πάμπλουτη δούκισσα θεία του προσπαθεί να τον κρατήσει φυλακισμένο μέσα σ' αυτή τη μνήμη, ανασυνθέτοντας σχεδόν σκηνοθετικά τον κόσμο του χαμένου έρωτα. Για τον σκοπό αυτό φέρνει κοντά του την Αμάντα, μια φτωχή μοδίστρα που μοιάζει εκπληκτικά στη Λεοκάντια, ελπίζοντας να αναβιώσει το όνειρο και να παρατείνει τη γοητεία του παρελθόντος.
Στην αρχή ο νεαρός πρίγκιπας προσκολλάται απελπισμένα στην ανάμνηση, σαν να φοβάται πως αν την αποχωριστεί, θα προδώσει το ίδιο το νόημα της ζωής του. Σταδιακά, όμως, μέσα από τη γνωριμία του με την Αμάντα, ο Αλμπέρ αρχίζει να απομακρύνεται από το φάντασμα του παρελθόντος και να συνειδητοποιεί ότι η αληθινή ζωή δεν βρίσκεται στην ανάμνηση και στην ψευδαίσθηση, αλλά στο παρόν και στην αγάπη που μπορεί ακόμη να γεννηθεί.

Όπως αναφέρεται στο radio-theatre.com ο Άγγελος Τερζάκης σημειώνει στο πρόγραμμα του Εθνικού Θεάτρου το 1958, όταν ανέβηκε το έργο στην Ελλάδα:
"Το έργο αποτελεί μια στιγμή ευφροσύνης του Ανούιγ, όπου ο ποιητής συνθέτει την ειρωνεία με την τρυφερότητα, το πιο διακριτικά φανταστικό με το γκροτέσκο. Εύθραυστη κατασκευή, σαν κι εκείνα τα υγρά κρύσταλλα που σκαρώνει παίζοντας η φαντασία της πάχνης την αυγή, και που λάμπουν μια τελευταία φορά, έντονα, ιριδίζοντας, πριν πάρει να ζεστάνει ο ήλιος και τα λιώσει…"

Τη σκηνική μουσική για την πρεμιέρα της "Λεοκάντια" του Ζαν Ανούιγ το 1940, συνέθεσε ο Φρανσίς Πουλένκ, από την οποία ξεχώρισε το "Les chemins de l’amour", ένα valse chantée που ερμήνευσε η εμβληματική Yvonne Printemps.
Μέσα στο έργο λειτουργεί σαν μουσικό μοτίβο της ανάμνησης και του χαμένου έρωτα, συνδέοντας τον πρίγκιπα Αλμπέρ με τη νεκρή Λεοκάντια και με τον κόσμο της νοσταλγίας που τον κρατά αιχμάλωτο στο παρελθόν.

Ο Πουλένκ συνδυάζει την κομψότητα του σαλονιού με μια υπόγεια μελαγχολία, χαρακτηριστική της αισθητικής του. Το ύφος του εντάσσεται στον ύστερο ιμπρεσιονισμό, με έντονα νεοκλασικά και θεατρικά στοιχεία. Μικρές μελωδικές καμπύλες και επαναλήψεις ενισχύουν την αίσθηση νοσταλγικής εμμονής, υπηρετώντας το δραματικό νόημα του έργου. Η μουσική περιπλανιέται, όπως ακριβώς και η μνήμη...

"Δρόμοι της αγάπης μου

σας γυρεύω ακόμα,

δρόμοι χαμένοι

πια δεν υπάρχετε,

κι οι αντίλαλοί σας βουβοί.

Δρόμοι της απελπισιάς,

δρόμοι της μνήμης,

δρόμοι της πρώτης μέρας,

θεϊκοί δρόμοι του έρωτα"

F. Poulenc: "Les chemins de l’amour", Yvonne Printemps:

To τραγούδι αφιερώθηκε στην Printemps, η οποία πρωταγωνίστησε στην πρεμιέρα. 

Το τραγούδι υπήρξε επίσης ιδιαίτερα αγαπημένο της μεγάλης Αμερικανίδας λυρικής ερμηνεύτριας Τζέσι Νόρμαν, η οποία το συμπεριλάμβανε συχνά στα ρεσιτάλ της, αναδεικνύοντας με τη μοναδική της φωνή τη λεπτή μελαγχολία και τη νοσταλγική του χάρη.

F. Poulenc: "Les chemins de l’amour", Jessye Norman:

Μια μουσική πομπή γατών τη νύχτα του θερινού Ηλιοστασίου...

"A magical summer solstice procession", Nikita Chan
(facebook)

Η Nύχτα του θερινού Hλιοστασίου θεωρούνταν από την αρχαιότητα μία από τις πιο ιδιαίτερες στιγμές του ετήσιου κύκλου, όταν η μέρα φτάνει στο μέγιστο μήκος της και η φύση μοιάζει να βρίσκεται στο απόγειο της δύναμής της. Στις παλιές ευρωπαϊκές παραδόσεις η νύχτα αυτή συνδέθηκε με τελετουργίες, φωτιές και λαϊκές γιορτές, αλλά και με την αίσθηση ότι τότε ο κόσμος γίνεται πιο μυστηριώδης, σαν να λεπταίνουν τα όρια ανάμεσα στο ορατό και στο αόρατο.

x.com

Μέσα σ' αυτό το συμβολικό πλαίσιο γεννήθηκαν πολλές λαϊκές δοξασίες της Κεντρικής και Βόρειας Ευρώπης. Πίστευαν ότι εκείνη τη νύχτα οι δυνάμεις της φύσης αποκτούν ιδιαίτερη ισχύ και ότι πλάσματα ή μορφές της λαϊκής φαντασίας μπορούν να κινηθούν ελεύθερα μέσα στο σκοτάδι.

Σε μεσαιωνικές και μεταγενέστερες παραδόσεις διαδόθηκε η ιδέα ότι οι μάγισσες συγκεντρώνονται σε νύχτες μεγάλης μαγικής δύναμης, όπως η νύχτα του θερινού ηλιοστασίου, τελώντας μυστικές τελετές μακριά από τα ανθρώπινα βλέμματα.
Στις ίδιες αφηγήσεις εμφανίζεται συχνά και η γάτα, η οποία θεωρούνταν πνευματικός σύντροφος των μαγισσών.
Η αθόρυβη και νυχτερινή της φύση ενίσχυσε τη φαντασία ότι οι μάγισσες μπορούσαν να μεταμορφώνονται σε γάτες και να περιπλανώνται απαρατήρητες μέσα στη νύχτα.

instagram

Από αυτό το πλούσιο λαϊκό και μυθολογικό υπόβαθρο φαίνεται να εμπνέεται η σύνθεση "Průvod koček v noci slunovratu - Πομπή των γατών τη νύχτα του θερινού ηλιοστασίου" του Bohuslav Martinů. 

Πρόκειται για μια σύντομη αλλά ιδιαίτερα χαρακτηριστική πιανιστική μινιατούρα, που έγραψε ο τσέχος συνθέτης το 1919 στην ιδιαίτερη πατρίδα του συνθέτη, την Πολίτσκα της Βοημίας, λίγο πριν εγκατασταθεί στο Παρίσι.
Αν και μικρό σε έκταση, το έργο φανερώνει ήδη τη ζωηρή φαντασία και τη ρυθμική ευρηματικότητα που θα χαρακτηρίσουν αργότερα τη μουσική του.
Ο ποιητικός τίτλος υποβάλλει την εικόνα μιας αλλόκοτης νυχτερινής πομπής. Γάτες που κινούνται αθόρυβα μέσα στο σκοτάδι, σαν να συμμετέχουν σε ένα μυστικό τελετουργικό της νύχτας του ηλιοστασίου.

Ο συνθέτης με μια από τις γάτες που φρόντιζε

Η μουσική κινείται με ελαφρύ, παιχνιδιάρικο ρυθμό, όπου μικρά μοτίβα, μιμήσεις και αιφνίδιες τονικές στροφές δημιουργούν μια ζωντανή "ηχητική εικόνα", θυμίζοντας τον ευκίνητο και διακριτικό βηματισμό της γάτας.
Παρότι πρόκειται για νεανική σύνθεση, το έργο αποκαλύπτει ήδη την τάση του Μαρτίνου να δημιουργεί μικρές μουσικές σκηνές γεμάτες φαντασία και θεατρικότητα, σαν μια σύντομη νυχτερινή εικόνα όπου το μυστήριο της λαϊκής παράδοσης συναντά το λεπτό χιούμορ και την ποιητική ευαισθησία του συνθέτη.

(Aξίζει να σημειωθεί πως ο Μαρτίνου αγαπούσε τα ζώα και ιδιαιτέρως τις γάτες, αλλά λόγω των συχνών μετακινήσεων, δεν είχε δικές του. Η Γαλλίδα σύζυγός του, Σαρλότ, θυμόταν ότι φρόντιζαν, ωστόσο, τις αδέσποτες γατούλες της γειτονιάς).  

Bohuslav Martinů: "Průvod koček v noci slunovratu -
 Πομπή των γατών τη νύχτα του θερινού ηλιοστασίου"

Ο Έσερ και η λατρεία στη μουσική του Μπαχ ...

 

O Escher παίζει τσέλο(αριστερά)
(escherinhetpaleis)

Ο Maurits Cornelis Escher γεννήθηκε στις 17 Ιουνίου 1898 στο Λέουαρντεν της Ολλανδίας. Το έργο του χαρακτηρίζεται από μαθηματική ακρίβεια, οπτικές ψευδαισθήσεις και αέναες εξερευνήσεις της πραγματικότητας και του χώρου. Τα περίφημα σχέδιά του, με ασυνήθιστες προοπτικές και μεταμορφώσεις, συνδυάζουν τέχνη και μαθηματική σκέψη, δημιουργώντας εικόνες που προκαλούν δέος και στοχασμό στον θεατή.

Sint-Bavo, όργανο

Από μικρός αγαπούσε την ποίηση και τη φωτογραφία και μεγάλωσε διαβάζοντας μυθιστορήματα των ρώσων συγγραφέων, Πούσκιν, Ντοστογιέφσκυ και Γκόγκολ, καθώς και τις φανταστικές ιστορίες του Πόε. Ήταν μεγάλος θαυμαστής του θεάτρου και της μουσικής. 'Επαιζε βιολί σε ένα κουαρτέτο εγχόρδων και ενθουσιαζόταν με τις συναυλίες εκκλησιαστικού οργάνου.

Σε ηλικία 22 ετών, ενώ διέμενε στο Χάαρλεμ, η εμπειρία της μουσικής στο όργανο της εκκλησίας του Αγ. Βαρθολομαίου(Sint-Bavo) τον συγκλόνισε βαθιά.
Σε επιστολή προς φίλο του περιγράφει εκστατικά τη στιγμή σε γ΄πρόσωπο:
"...η θύελλα του ήχου των σωλήνων τον έκανε να νιώσει ότι ο ίδιος και οι κίονες της εκκλησίας τεντώθηκαν κάτω από την ένταση του ήχου. Ενιωσε τη σύνδεσή του με τη Μητέρα Γη, ενώ το σώμα του σχεδόν εκτοξεύτηκε ανάμεσα στις λικνιζόμενες κολόνες..."

Παρά το γεγονός ότι ο Έσερ δεν ήταν θρησκευόμενο άτομο, η εμπειρία αυτή δείχνει την πλήρη ταύτισή του με την εκστατική δύναμη της μουσικής.

Η αγάπη του για την τέχνη των ήχων ενσωματώθηκε στην οπτική του γλώσσα, καθιστώντας τον έναν από τους πιο αναγνωρίσιμους και επιδραστικούς καλλιτέχνες του 20ού αιώνα.

Ο Έσερ ήταν επίσης ενθουσιώδης θαμώνας συναυλιών. Τα ημερολόγιά του είναι γεμάτα με σημειώσεις σημαντικών παραστάσεων, κυρίως έργων του Γ.Σ.Μπαχ. 

"Μερικές φορές, όταν ο οργανίστας παίζει μια από τις φούγκες του Μπαχ, ο κόσμος χάνεται, οι άνθρωποι παύουν να υπάρχουν, η εκκλησία έχει καταρρεύσει και δεν έχει απομείνει τίποτα άλλο παρά ήχος. Καμία μουσική δεν με συγκινεί τόσο πολύ", εκμυστηρρεύτηκε κάποτε...

Όταν δούλευε δε, συνήθιζε να σφυρίζει πρελούδια και φούγκες του Μπαχ.

Ο ίδιος διέκρινε ομοιότητες μεταξύ της μουσικής του κάντορα και των δικών του μοτίβων. Παρομοίαζε παραδείγματος χάριν, έναν κανόνα, όπου όλα βασίζονται σε ένα μόνο μοτίβο, που επαναλαμβάνεται πανομοιότυπα, αντίστροφα ή σε διαφορετική κλίμακα και παίζονται ταυτόχρονα με το δικό του μοτίβο, όπου όλα περιστρέφονται γύρω από ένα ενιαίο κλειστό περίγραμμα.

Το 1936, μάλιστα, προσπάθησε να μετατρέψει το "Πρελούδιο σε Ντο" του Μπαχ σε κινούμενες εικόνες, δημιουργώντας μια "Γραφική αναπαράσταση της μουσικής σε δύο διαστάσεις", όπου ξεφυλλίζοντας τις σελίδες γρήγορα, οι φιγούρες φαίνονται να κινούνται, όπως αν η μουσική αποκτούσε εικόνα.

Bach: "Prelude in C, BWV 846":

Όλη η ζωή του Έσερ ήταν συνδεδεμένη με τον Μπαχ, καθώς οι ομοιότητες στο έργο τους είναι εμφανείς....η συστηματική προσέγγιση, ο ρυθμός, η επανάληψη, η συμμετρία...
Από τις αγαπημένες του εμβληματικές συνθέσεις του Μπαχ ήταν επίσης τα "Πάθη κατά Ματθαίον".
 Το 1938 σκάλισε μια ξυλογραφία για το εξώφυλλο του προγράμματος συναυλίας των Παθών που θα δίνονταν στο Νάαρντεν. Στο σχέδιό του, ο Σταυρός του Ιησού διασχίζει το πλαίσιο διαγώνια, ενώ μεριμνά ώστε το γράμμα "Ο" από τη λέξη "PASSION-Πάθος" να περιβάλλει το σκυμμένο κεφάλι Του, σαν φωτοστέφανο ή το ακάνθινο στεφάνι.

Με αυτήν την αδιάλειπτη σύνδεση μουσικής και οπτικής τέχνης, ο Έσερ έθεσε τις βάσεις για ένα μοναδικό σύμπαν γραφικής μαγείας, όπου η τέχνη και η μαθηματική σκέψη συναντώνται σε ένα αέναο παιχνίδι μορφής και αντίληψης.

Bach: "St. Matthew Passion BWV 244"