Τζωρτζ Όργουελ: "Η Φάρμα των Ζώων" σε μορφή όπερας...

"Ας δούμε τώρα, σύντροφοι, πια ακριβώς είναι η ζωή που κάνουμε. Ας την αντιμετωπίσουμε με ειλικρίνεια: Η ζωή μας είναι σύντομη, δυστυχισμένη και κουραστική. Γεννιόμαστε, μας δίνουν τόσο φαγητό όσο μας χρειάζεται για να σταθούμε στα πόδια μας, μας εξαντλούν στη δουλειά, και όταν παύουμε να είμαστε χρήσιμοι, μας σφάζουν κατά το χειρότερο τρόπο. Η ζωή ενός ζώου είναι κακομοιριά και σκλαβιά αυτή είναι η αλήθεια.
Αλλά μήπως φταίει γι’ αυτό η φύση; Γιατί συνεχίζουμε τότε να ζούμε σ’ αυτή τη φρικτή κατάσταση; Γιατί, σχεδόν ολόκληρη την παραγωγή του μόχθου μας, την κλέβουν τα’ ανθρώπινα όντα. Εκεί, σύντροφοι, βρίσκεται η απάντηση σ’ όλα μας τα προβλήματα. Όλα συνοψίζονται σε μια μοναδική λέξη: Άνθρωπος. Ο άνθρωπος είναι ο μόνος πραγματικός εχθρός μας. Ο άνθρωπος είναι το μόνο ον στον κόσμο που παίρνει χωρίς να δίνει. Παρ’ όλα αυτά είναι ο αφέντης όλων των ζώων. Τα βάζει στη δουλειά, τους δίνει για αντάλλαγμα τόσο φαγητό όσο χρειάζεται για να μην πεθάνουν στην πείνα, και τα υπόλοιπα τα κρατάει για τον εαυτό του...Δεν είναι ολοφάνερο, σύντροφοι, ότι όλα μας τα δεινά προέρχονται από την τυραννία των ανθρώπων;"

(Τζωρτζ Όργουελ: "Η Φάρμα των Ζώων")

Η "Φάρμα των Ζώων" γράφτηκε λίγο μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο Τζωρτζ Όργουελ εμπνεύστηκε το έργο από την πορεία της Ρωσικής Επανάστασης  χρησιμοποιώντας την ιστορία μιας φάρμας ως πολιτική αλληγορία για την κατάχρηση της εξουσίας και τη διαφθορά των επαναστατικών ιδανικών. Η κεντρική ιδέα του έργου είναι ότι μια επανάσταση που ξεκινά με όραμα την ελευθερία και την ισότητα μπορεί να οδηγηθεί σε ένα νέο σύστημα καταπίεσης, όταν η εξουσία συγκεντρώνεται στα χέρια λίγων.

Το εμβληματικό μυθιστόρημα του Όργουελ "Η Φάρμα των Ζώων" μεταφέρθηκε στη λυρική σκηνή με τη μορφή όπερας, διατηρώντας τον πρωτότυπο τίτλο "Animal Farm". Πρόκειται για μία από τις σημαντικότερες σύγχρονες οπερατικές μεταφορές λογοτεχνικού έργου. Η μεγάλη αυτή πολιτική αλληγορία μελοποιήθηκε από τον Ρώσο συνθέτη Alexander Raskatov, ο οποίος συνέγραψε, σε συνεργασία με τον Ian Burton, το αγγλόφωνο λιμπρέτο.

Το έργο είναι δομημένο σε δύο πράξεις, εννέα σκηνές και έναν επίλογο, διατηρώντας τον βασικό αφηγηματικό άξονα του μυθιστορήματος: την εξέγερση των ζώων εναντίον του ανθρώπου-δυνάστη και τη σταδιακή εκφυλιστική πορεία της επανάστασης, η οποία οδηγείται τελικά σε μια νέα μορφή τυραννίας. Ωστόσο, ο Raskatov δεν αρκείται σε μια απλή δραματοποίηση του κειμένου του Όργουελ Μέσα από τη μουσική και τη θεατρική δράση διευρύνει το νόημα της αλληγορίας, ενσωματώνοντας αναφορές τόσο στη σοβιετική ιστορία όσο και σε σύγχρονες μορφές αυταρχισμού, μετατρέποντας την όπερα σε μια διαχρονική μελέτη της εξουσίας, της χειραγώγησης και της διαφθοράς των ιδανικών.

Η μουσική γλώσσα του Raskatov είναι εξαιρετικά προσωπική, έντονα εκφραστική και συχνά προκλητική. Ο ίδιος έχει χαρακτηρίσει το ύφος της γραφής του ως "νυστέρι" αιχμηρό, κοφτό, σκληρό.

Εξώφυλλο της 1ης έκδοσης στα ελληνικά(1951)

Η παρτιτούρα διακρίνεται για τις απότομες δραματικές μεταβολές, τις ισχυρές αντιθέσεις και τη συνεχή αίσθηση έντασης. Η ενορχήστρωση είναι πυκνή και πολυεπίπεδη, με εξέχοντα ρόλο των κρουστών, εκτεταμένη χρήση σύγχρονων τεχνικών στα πνευστά και εξαιρετικά απαιτητική φωνητική γραφή. Σε αρκετά σημεία οι τραγουδιστές καλούνται να υπερβούν τα όρια της συμβατικής λυρικής έκφρασης, κινούμενοι ανάμεσα στο τραγούδι, την απαγγελία, την κραυγή και την ηχομιμητική αναπαράσταση των ζώων της φάρμας.

Η όπερα, η οποία παρουσιάζεται αυτή την περίοδο στη Κρατική Όπερα της Βιέννης, γνώρισε ιδιαίτερα θερμή υποδοχή από κοινό και κριτικούς. Η θεατρική της δύναμη, η πρωτοτυπία της δραματουργικής σύλληψης και η επικαιρότητα του μηνύματός της αναγνωρίστηκαν καθολικά. Ωστόσο, η μουσική της γλώσσα προκάλεσε διχογνωμίες. Πολλοί επαίνεσαν την τόλμη, την ευρηματικότητα και τη δραματική της ένταση, ενώ άλλοι θεώρησαν ότι η σκληρότητα της ηχητικής γραφής και οι ακραίες εκφραστικές απαιτήσεις καθιστούν το έργο σύνθετο για τον μέσο ακροατή. Παρά τις διαφορετικές προσεγγίσεις, η όπερα "Animal Farm" θεωρείται ένα από τα πλέον ενδιαφέροντα και πολυσυζητημένα λυρικά έργα του 21ου αιώνα.

Alexander Raskatov: "Animal Farm":

Το κείμενο γράφτηκε με αφορμή την επέτειο γέννησης του Τζωρτζ Όργουελ (25 Ιουνίου 1903), ενός από τους σημαντικότερους Άγγλους συγγραφείς και πολιτικούς στοχαστές του 20ού αιώνα. Με το έργο του άσκησε βαθιά κριτική στον ολοκληρωτισμό, την κατάχρηση της εξουσίας και τη χειραγώγηση της αλήθειας, δημιουργώντας λογοτεχνικές αλληγορίες με διαχρονική πολιτική και ανθρωπιστική αξία.

"Φωνή βοώντος εν τη ερήμω": Η μαρτυρία του Ιωάννη του Βαπτιστή μέσα από την αγγλικανική πολυφωνία...

 

"Η μαρτυρία του Ιωάννη του Βαπτιστή"(από το διαδίκτυο)

Σήμερα η Εκκλησία τιμά και εορτάζει το Γενέθλιον του Ιωάννη του Βαπτιστή, μία από τις ελάχιστες μορφές της χριστιανικής παράδοσης της οποίας η γέννηση(εκτός της κοίμησης και του μαρτυρίου) κατέχει ξεχωριστή θέση στο λειτουργικό εορτολόγιο. Η γέννησή του προβάλλεται σαν προμήνυμα της σωτηρίας και προαναγγελία της έλευσης του Μεσσία.

Ο Ιωάννης κατέχει μοναδική θέση στην ιστορία της σωτηρίας. Ολόκληρη η ζωή και η αποστολή του είναι στραμμένες προς τον Χριστό. Η φωνή του προετοιμάζει το Λόγο Του και η παρουσία του προαναγγέλλει τον ερχομό Του.
Όταν ερωτάται ποιος είναι, απορρίπτει κάθε τίτλο δόξας και αυτοπροσδιορίζεται με τα λόγια του προφήτη Ησαΐα:
"Είμαι φωνή βοώντος εν τη ερήμω - Ego vox clamantis in deserto".
Δεν είναι το φως, αλλά ο μάρτυρας που δείχνει προς το φως.

Αυτή ακριβώς η μαρτυρία, η δημόσια ομολογία της αποστολής του και η προφητική αναγγελία της έλευσης του Χριστού αποτελεί τον πυρήνα της μουσικής σύνθεσης, που θα ακούσουμε σήμερα.

"Πορτραίτο του Ορλάντο Γκίμπονς", αγνώστου

Πρόκειται για το "This is the Record of John-Αυτή είναι η μαρτυρία του Ιωάννη", σύνθεση που συγκαταλέγεται στα αριστουργήματα της πρώιμης αγγλικανικής μουσικής παράδοσης. Συντέθηκε από τον Ορλάντο Γκίμπονς (1583–1625), μία από τις σημαντικότερες μορφές της αγγλικής πολυφωνίας των αρχών του 17ου αιώνα, και αντλεί το κείμενό του από το πρώτο κεφάλαιο του κατά Ιωάννην Ευαγγελίου, όπως αυτό αποδίδεται στη Βίβλο της Γενεύης.
Πρόκειται για ένα χαρακτηριστικό ανθέμιο, είδος που συνδυάζει τη δραματική αμεσότητα του σόλο με τη συλλογική δύναμη της χορωδιακής απάντησης. Ο "Ιωάννης" του τίτλου δεν είναι ο Ευαγγελιστής αλλά ο Ιωάννης ο Βαπτιστής, και η "μαρτυρία" που καταγράφεται είναι η δημόσια ομολογία της αποστολής του και η προφητική αναγγελία της έλευσης του Χριστού. 

Η σύνθεση αναπτύσσεται σε τρεις ενότητες, στις οποίες ο σολίστας τενόρος εκφέρει αρχικά τον ευαγγελικό λόγο και η χορωδία τον επαναλαμβάνει, τον σχολιάζει και τον διευρύνει μουσικά. Μέσα απ' αυτή τη διαρκή εναλλαγή ανάμεσα στη σόλο φωνή και στο συλλογικό χορωδιακό σώμα, η προσωπική μαρτυρία μεταμορφώνεται σε κοινή ομολογία πίστεως, ενώ η μουσική λειτουργεί σαν προέκταση του ίδιου του κειμένου, πολλαπλασιάζοντας μέσα στον ναό την ηχώ της φωνής του Ιωάννη.

"Vox clamantis in deserto", Τιτσιάνο

Το έργο γράφτηκε κατόπιν παραγγελίας για το St John's College της Οξφόρδης, του οποίου προστάτης άγιος ήταν ο Ιωάννης ο Βαπτιστής και συνδέθηκε εξαρχής με τη λειτουργική ζωή του ιδρύματος.
Το κείμενο που μελοποιεί ο Γκίμπονς διαπνέεται από προσμονή και πνευματική εγρήγορση:

"Και αυτή είναι η μαρτυρία του Ιωάννη. Όταν οι Ιουδαίοι έστειλαν από τα Ιεροσόλυμα ιερείς και Λευίτες να τον ρωτήσουν "Ποιος είσαι;", εκείνος ομολόγησε χωρίς δισταγμό: "Δεν είμαι ο Χριστός".
Τον ρώτησαν τότε: "Είσαι ο Ηλίας;" Και απάντησε: "Δεν είμαι".
"Είσαι ο Προφήτης;" -"Όχι", αποκρίθηκε.
Και όταν τον πίεσαν να δώσει μια απάντηση για εκείνους που τους είχαν στείλει, είπε: "Εγώ είμαι η φωνή που βοά στην έρημο. Ισιώστε τον δρόμο του Κυρίου, όπως είπε ο προφήτης Ησαΐας"
(Κατά Ιωάννην Κεφ.1, 19-23).

Η μουσική του Γκίμπονς αποδίδει με εξαιρετική ευαισθησία αυτή την ταπεινή αυτοπαραίτηση, άλλοτε μέσα από τη διαύγεια του χορωδιακού λόγου και άλλοτε μέσα από τη ζεστή, εσωστρεφή χροιά του οργάνου και των βιoλών ντα γκάμπα. Με λιτότητα, εσωτερικό φως και βαθιά εκφραστική δύναμη, η σύνθεση μεταμορφώνει τη φωνή του Ιωάννη σε μια διαχρονική μουσική μαρτυρία, η οποία εξακολουθεί να αντηχεί μέσα στους αιώνες με την ίδια γαλήνια και πνευματική δύναμη...

Οrlando Gibbons: "This is the Record of John"

Για τον Ιωάννη υπάρχουν πολλά κείμενα στο μπλογκ. Περιηγηθείτε!

Ζαν Ανούιγ – Φρανσίς Πουλένκ: Δρόμοι της αγάπης, της μνήμης, της ψευδαίσθησης...

 

Ο Ζαν Ανούιγ υπήρξε μία από τις σημαντικότερες μορφές του γαλλικού θεάτρου του 20ού αιώνα. Γεννήθηκε σαν σήμερα, 23 Ιουνίου 1910, στο Μπορντώ, και μεγάλωσε σε περιβάλλον κοντά στη μουσική και στη σκηνή. Ο πατέρας του εργαζόταν ως ράφτης, ενώ η μητέρα του έπαιζε βιολί. Σπούδασε για λίγο νομικά στο Παρίσι, όμως πολύ νωρίς τον κέρδισε ο κόσμος του θεάτρου. Στο έργο του συνυπάρχουν το ποιητικό και το μελαγχολικό, το ονειρικό και το ειρωνικό, με ήρωες που συχνά παγιδεύονται ανάμεσα στη μνήμη, την αθωότητα, την ψευδαίσθηση και τη φθορά της πραγματικότητας.

Μέσα σε αυτό το λεπταίσθητο και βαθιά θεατρικό σύμπαν γεννήθηκε, το 1940, και η "Leocadia", ένα από τα πιο τρυφερά και μελαγχολικά έργα του, όπου ο έρωτας, η ανάμνηση και η ψευδαίσθηση συνταιριάζονται μοναδικά.

Η υπόθεση περιστρέφεται γύρω από τον πρίγκιπα Αλμπέρ, που ζει στοιχειωμένος από την ανάμνηση της Λεοκάντια, μιας γυναίκας που αγάπησε για τρεις μόλις μέρες πριν εκείνη βάλει τέλος στη ζωή της. Η πάμπλουτη δούκισσα θεία του προσπαθεί να τον κρατήσει φυλακισμένο μέσα σ' αυτή τη μνήμη, ανασυνθέτοντας σχεδόν σκηνοθετικά τον κόσμο του χαμένου έρωτα. Για τον σκοπό αυτό φέρνει κοντά του την Αμάντα, μια φτωχή μοδίστρα που μοιάζει εκπληκτικά στη Λεοκάντια, ελπίζοντας να αναβιώσει το όνειρο και να παρατείνει τη γοητεία του παρελθόντος.
Στην αρχή ο νεαρός πρίγκιπας προσκολλάται απελπισμένα στην ανάμνηση, σαν να φοβάται πως αν την αποχωριστεί, θα προδώσει το ίδιο το νόημα της ζωής του. Σταδιακά, όμως, μέσα από τη γνωριμία του με την Αμάντα, ο Αλμπέρ αρχίζει να απομακρύνεται από το φάντασμα του παρελθόντος και να συνειδητοποιεί ότι η αληθινή ζωή δεν βρίσκεται στην ανάμνηση και στην ψευδαίσθηση, αλλά στο παρόν και στην αγάπη που μπορεί ακόμη να γεννηθεί.

Όπως αναφέρεται στο radio-theatre.com ο Άγγελος Τερζάκης σημειώνει στο πρόγραμμα του Εθνικού Θεάτρου το 1958, όταν ανέβηκε το έργο στην Ελλάδα:
"Το έργο αποτελεί μια στιγμή ευφροσύνης του Ανούιγ, όπου ο ποιητής συνθέτει την ειρωνεία με την τρυφερότητα, το πιο διακριτικά φανταστικό με το γκροτέσκο. Εύθραυστη κατασκευή, σαν κι εκείνα τα υγρά κρύσταλλα που σκαρώνει παίζοντας η φαντασία της πάχνης την αυγή, και που λάμπουν μια τελευταία φορά, έντονα, ιριδίζοντας, πριν πάρει να ζεστάνει ο ήλιος και τα λιώσει…"

Τη σκηνική μουσική για την πρεμιέρα της "Λεοκάντια" του Ζαν Ανούιγ το 1940, συνέθεσε ο Φρανσίς Πουλένκ, από την οποία ξεχώρισε το "Les chemins de l’amour", ένα valse chantée που ερμήνευσε η εμβληματική Yvonne Printemps.
Μέσα στο έργο λειτουργεί σαν μουσικό μοτίβο της ανάμνησης και του χαμένου έρωτα, συνδέοντας τον πρίγκιπα Αλμπέρ με τη νεκρή Λεοκάντια και με τον κόσμο της νοσταλγίας που τον κρατά αιχμάλωτο στο παρελθόν.

Ο Πουλένκ συνδυάζει την κομψότητα του σαλονιού με μια υπόγεια μελαγχολία, χαρακτηριστική της αισθητικής του. Το ύφος του εντάσσεται στον ύστερο ιμπρεσιονισμό, με έντονα νεοκλασικά και θεατρικά στοιχεία. Μικρές μελωδικές καμπύλες και επαναλήψεις ενισχύουν την αίσθηση νοσταλγικής εμμονής, υπηρετώντας το δραματικό νόημα του έργου. Η μουσική περιπλανιέται, όπως ακριβώς και η μνήμη...

"Δρόμοι της αγάπης μου

σας γυρεύω ακόμα,

δρόμοι χαμένοι

πια δεν υπάρχετε,

κι οι αντίλαλοί σας βουβοί.

Δρόμοι της απελπισιάς,

δρόμοι της μνήμης,

δρόμοι της πρώτης μέρας,

θεϊκοί δρόμοι του έρωτα"

F. Poulenc: "Les chemins de l’amour", Yvonne Printemps:

To τραγούδι αφιερώθηκε στην Printemps, η οποία πρωταγωνίστησε στην πρεμιέρα. 

Το τραγούδι υπήρξε επίσης ιδιαίτερα αγαπημένο της μεγάλης Αμερικανίδας λυρικής ερμηνεύτριας Τζέσι Νόρμαν, η οποία το συμπεριλάμβανε συχνά στα ρεσιτάλ της, αναδεικνύοντας με τη μοναδική της φωνή τη λεπτή μελαγχολία και τη νοσταλγική του χάρη.

F. Poulenc: "Les chemins de l’amour", Jessye Norman:

Μια μουσική πομπή γατών τη νύχτα του θερινού Ηλιοστασίου...

"A magical summer solstice procession", Nikita Chan
(facebook)

Η Nύχτα του θερινού Hλιοστασίου θεωρούνταν από την αρχαιότητα μία από τις πιο ιδιαίτερες στιγμές του ετήσιου κύκλου, όταν η μέρα φτάνει στο μέγιστο μήκος της και η φύση μοιάζει να βρίσκεται στο απόγειο της δύναμής της. Στις παλιές ευρωπαϊκές παραδόσεις η νύχτα αυτή συνδέθηκε με τελετουργίες, φωτιές και λαϊκές γιορτές, αλλά και με την αίσθηση ότι τότε ο κόσμος γίνεται πιο μυστηριώδης, σαν να λεπταίνουν τα όρια ανάμεσα στο ορατό και στο αόρατο.

x.com

Μέσα σ' αυτό το συμβολικό πλαίσιο γεννήθηκαν πολλές λαϊκές δοξασίες της Κεντρικής και Βόρειας Ευρώπης. Πίστευαν ότι εκείνη τη νύχτα οι δυνάμεις της φύσης αποκτούν ιδιαίτερη ισχύ και ότι πλάσματα ή μορφές της λαϊκής φαντασίας μπορούν να κινηθούν ελεύθερα μέσα στο σκοτάδι.

Σε μεσαιωνικές και μεταγενέστερες παραδόσεις διαδόθηκε η ιδέα ότι οι μάγισσες συγκεντρώνονται σε νύχτες μεγάλης μαγικής δύναμης, όπως η νύχτα του θερινού ηλιοστασίου, τελώντας μυστικές τελετές μακριά από τα ανθρώπινα βλέμματα.
Στις ίδιες αφηγήσεις εμφανίζεται συχνά και η γάτα, η οποία θεωρούνταν πνευματικός σύντροφος των μαγισσών.
Η αθόρυβη και νυχτερινή της φύση ενίσχυσε τη φαντασία ότι οι μάγισσες μπορούσαν να μεταμορφώνονται σε γάτες και να περιπλανώνται απαρατήρητες μέσα στη νύχτα.

instagram

Από αυτό το πλούσιο λαϊκό και μυθολογικό υπόβαθρο φαίνεται να εμπνέεται η σύνθεση "Průvod koček v noci slunovratu - Πομπή των γατών τη νύχτα του θερινού ηλιοστασίου" του Bohuslav Martinů. 

Πρόκειται για μια σύντομη αλλά ιδιαίτερα χαρακτηριστική πιανιστική μινιατούρα, που έγραψε ο τσέχος συνθέτης το 1919 στην ιδιαίτερη πατρίδα του συνθέτη, την Πολίτσκα της Βοημίας, λίγο πριν εγκατασταθεί στο Παρίσι.
Αν και μικρό σε έκταση, το έργο φανερώνει ήδη τη ζωηρή φαντασία και τη ρυθμική ευρηματικότητα που θα χαρακτηρίσουν αργότερα τη μουσική του.
Ο ποιητικός τίτλος υποβάλλει την εικόνα μιας αλλόκοτης νυχτερινής πομπής. Γάτες που κινούνται αθόρυβα μέσα στο σκοτάδι, σαν να συμμετέχουν σε ένα μυστικό τελετουργικό της νύχτας του ηλιοστασίου.

Ο συνθέτης με μια από τις γάτες που φρόντιζε

Η μουσική κινείται με ελαφρύ, παιχνιδιάρικο ρυθμό, όπου μικρά μοτίβα, μιμήσεις και αιφνίδιες τονικές στροφές δημιουργούν μια ζωντανή "ηχητική εικόνα", θυμίζοντας τον ευκίνητο και διακριτικό βηματισμό της γάτας.
Παρότι πρόκειται για νεανική σύνθεση, το έργο αποκαλύπτει ήδη την τάση του Μαρτίνου να δημιουργεί μικρές μουσικές σκηνές γεμάτες φαντασία και θεατρικότητα, σαν μια σύντομη νυχτερινή εικόνα όπου το μυστήριο της λαϊκής παράδοσης συναντά το λεπτό χιούμορ και την ποιητική ευαισθησία του συνθέτη.

(Aξίζει να σημειωθεί πως ο Μαρτίνου αγαπούσε τα ζώα και ιδιαιτέρως τις γάτες, αλλά λόγω των συχνών μετακινήσεων, δεν είχε δικές του. Η Γαλλίδα σύζυγός του, Σαρλότ, θυμόταν ότι φρόντιζαν, ωστόσο, τις αδέσποτες γατούλες της γειτονιάς).  

Bohuslav Martinů: "Průvod koček v noci slunovratu -
 Πομπή των γατών τη νύχτα του θερινού ηλιοστασίου"

Ο Έσερ και η λατρεία στη μουσική του Μπαχ ...

 

O Escher παίζει τσέλο(αριστερά)
(escherinhetpaleis)

Ο Maurits Cornelis Escher γεννήθηκε στις 17 Ιουνίου 1898 στο Λέουαρντεν της Ολλανδίας. Το έργο του χαρακτηρίζεται από μαθηματική ακρίβεια, οπτικές ψευδαισθήσεις και αέναες εξερευνήσεις της πραγματικότητας και του χώρου. Τα περίφημα σχέδιά του, με ασυνήθιστες προοπτικές και μεταμορφώσεις, συνδυάζουν τέχνη και μαθηματική σκέψη, δημιουργώντας εικόνες που προκαλούν δέος και στοχασμό στον θεατή.

Sint-Bavo, όργανο

Από μικρός αγαπούσε την ποίηση και τη φωτογραφία και μεγάλωσε διαβάζοντας μυθιστορήματα των ρώσων συγγραφέων, Πούσκιν, Ντοστογιέφσκυ και Γκόγκολ, καθώς και τις φανταστικές ιστορίες του Πόε. Ήταν μεγάλος θαυμαστής του θεάτρου και της μουσικής. 'Επαιζε βιολί σε ένα κουαρτέτο εγχόρδων και ενθουσιαζόταν με τις συναυλίες εκκλησιαστικού οργάνου.

Σε ηλικία 22 ετών, ενώ διέμενε στο Χάαρλεμ, η εμπειρία της μουσικής στο όργανο της εκκλησίας του Αγ. Βαρθολομαίου(Sint-Bavo) τον συγκλόνισε βαθιά.
Σε επιστολή προς φίλο του περιγράφει εκστατικά τη στιγμή σε γ΄πρόσωπο:
"...η θύελλα του ήχου των σωλήνων τον έκανε να νιώσει ότι ο ίδιος και οι κίονες της εκκλησίας τεντώθηκαν κάτω από την ένταση του ήχου. Ενιωσε τη σύνδεσή του με τη Μητέρα Γη, ενώ το σώμα του σχεδόν εκτοξεύτηκε ανάμεσα στις λικνιζόμενες κολόνες..."

Παρά το γεγονός ότι ο Έσερ δεν ήταν θρησκευόμενο άτομο, η εμπειρία αυτή δείχνει την πλήρη ταύτισή του με την εκστατική δύναμη της μουσικής.

Η αγάπη του για την τέχνη των ήχων ενσωματώθηκε στην οπτική του γλώσσα, καθιστώντας τον έναν από τους πιο αναγνωρίσιμους και επιδραστικούς καλλιτέχνες του 20ού αιώνα.

Ο Έσερ ήταν επίσης ενθουσιώδης θαμώνας συναυλιών. Τα ημερολόγιά του είναι γεμάτα με σημειώσεις σημαντικών παραστάσεων, κυρίως έργων του Γ.Σ.Μπαχ. 

"Μερικές φορές, όταν ο οργανίστας παίζει μια από τις φούγκες του Μπαχ, ο κόσμος χάνεται, οι άνθρωποι παύουν να υπάρχουν, η εκκλησία έχει καταρρεύσει και δεν έχει απομείνει τίποτα άλλο παρά ήχος. Καμία μουσική δεν με συγκινεί τόσο πολύ", εκμυστηρρεύτηκε κάποτε...

Όταν δούλευε δε, συνήθιζε να σφυρίζει πρελούδια και φούγκες του Μπαχ.

Ο ίδιος διέκρινε ομοιότητες μεταξύ της μουσικής του κάντορα και των δικών του μοτίβων. Παρομοίαζε παραδείγματος χάριν, έναν κανόνα, όπου όλα βασίζονται σε ένα μόνο μοτίβο, που επαναλαμβάνεται πανομοιότυπα, αντίστροφα ή σε διαφορετική κλίμακα και παίζονται ταυτόχρονα με το δικό του μοτίβο, όπου όλα περιστρέφονται γύρω από ένα ενιαίο κλειστό περίγραμμα.

Το 1936, μάλιστα, προσπάθησε να μετατρέψει το "Πρελούδιο σε Ντο" του Μπαχ σε κινούμενες εικόνες, δημιουργώντας μια "Γραφική αναπαράσταση της μουσικής σε δύο διαστάσεις", όπου ξεφυλλίζοντας τις σελίδες γρήγορα, οι φιγούρες φαίνονται να κινούνται, όπως αν η μουσική αποκτούσε εικόνα.

Bach: "Prelude in C, BWV 846":

Όλη η ζωή του Έσερ ήταν συνδεδεμένη με τον Μπαχ, καθώς οι ομοιότητες στο έργο τους είναι εμφανείς....η συστηματική προσέγγιση, ο ρυθμός, η επανάληψη, η συμμετρία...
Από τις αγαπημένες του εμβληματικές συνθέσεις του Μπαχ ήταν επίσης τα "Πάθη κατά Ματθαίον".
 Το 1938 σκάλισε μια ξυλογραφία για το εξώφυλλο του προγράμματος συναυλίας των Παθών που θα δίνονταν στο Νάαρντεν. Στο σχέδιό του, ο Σταυρός του Ιησού διασχίζει το πλαίσιο διαγώνια, ενώ μεριμνά ώστε το γράμμα "Ο" από τη λέξη "PASSION-Πάθος" να περιβάλλει το σκυμμένο κεφάλι Του, σαν φωτοστέφανο ή το ακάνθινο στεφάνι.

Με αυτήν την αδιάλειπτη σύνδεση μουσικής και οπτικής τέχνης, ο Έσερ έθεσε τις βάσεις για ένα μοναδικό σύμπαν γραφικής μαγείας, όπου η τέχνη και η μαθηματική σκέψη συναντώνται σε ένα αέναο παιχνίδι μορφής και αντίληψης.

Bach: "St. Matthew Passion BWV 244"

Ο Ντήλιους, η νύχτα της Φλόριντα και οι πορτοκαλιές της μνήμης ...

"O Nτήλιους  στο αναπηρικό καροτσάκι"
(Ernest Procter, artuk)

Στις 10 Ιουνίου 1934, έπειτα από πολυήμερη παραμονή σε κωματώδη κατάσταση, ο Φρέντερικ Ντήλιους έσβηνε στο Γκρε-συρ-Λουάν της Γαλλίας. 

Ο θάνατός του υπήρξε η κατάληξη μιας μακράς και οδυνηρής δοκιμασίας. Για χρόνια το σώμα του βρισκόταν υπό αργή πολιορκία. Η σύφιλη, ύπουλη και αμείλικτη, τού αφαίρεσε σταδιακά τη δύναμη των άκρων, το φως των ματιών και την ελευθερία της κίνησης. Δεν κατάφερε όμως να αγγίξει εκείνη τη μυστική περιοχή της ύπαρξής του, που γεννούσε μουσική.

Τα πρώτα συμπτώματα είχαν εμφανιστεί γύρω στο 1910. Δύσπιστος απέναντι στη συμβατική ιατρική, ο Ντήλιους αναζήτησε βοήθεια σε ομοιοπαθητικούς θεραπευτές, ελπίζοντας πως θα μπορούσε να αναχαιτίσει την πορεία της νόσου. Εκείνη, ωστόσο, προχωρούσε αθόρυβα, αφήνοντας πίσω της πόνο, εξάντληση και σκοτάδι. Με τα χρόνια η όρασή του σχεδόν έσβησε, οι μύες ατροφούσαν και οι πόνοι έγιναν μόνιμοι σύντροφοι της καθημερινότητάς του.

Κάποια μέρα του 1928, μέσα σ' αυτή τη σταδιακή έκλειψη της ζωής, έφτασε κοντά του μια απρόσμενη αχτίδα φωτός. Ένας νεαρός πιανίστας και συνθέτης από το Γιορκσάιρ, ο Έρικ Φένμπι, μόλις είκοσι δύο ετών, είχε πληροφορηθεί ότι ο Ντήλιους ήταν πλέον σχεδόν τυφλός και παράλυτος. Συγκινημένος από τη μοίρα του μεγάλου συνθέτη, τού έγραψε προσφέροντας αφιλοκερδώς τις υπηρεσίες του ως βοηθός. Η απάντηση του Ντήλιους ήταν άμεση και θερμή: "Συγκινήθηκα πολύ από την ευγενική και συμπονετική σας επιστολή και θα ήθελα πολύ να δεχτώ την προσφορά σας".

Ο Ντήλιους και ο Έρικ Φένμπι
(πηγή: haggsfarmsociety.co.uk)

Η συνάντηση αυτή έμελλε να αλλάξει τη ζωή και των δύο. Ο Ντήλιους δεν μπορούσε πια να κρατήσει μολύβι ούτε να σημειώσει κάποια νότα. Έτσι ο Φένμπι έγινε τα χέρια του. Καθόταν δίπλα του επί ώρες, αφουγκραζόμενος αποσπασματικές μελωδίες, αδιόρατες ηχητικές εικόνες και μουσικές σκέψεις του συνθέτη. Απ' αυτές τις υπαγορεύσεις γεννήθηκαν τα τελευταία έργα του Ντήλιους.

Πρόκειται για μια από τις πιο συγκινητικές εικόνες στην ιστορία της μουσικής. Ένας άνθρωπος τυφλός και παράλυτος να εξακολουθεί να δημιουργεί κόσμους πλημμυρισμένους από φως. Την ώρα που το σώμα του κατέρρεε, η φαντασία του περιπλανιόταν ακόμη σε καλοκαιρινούς ανέμους, σε ποτάμια που κυλούν αδιάκοπα, σε ορίζοντες λουσμένους από χρυσαφένια λάμψη. Η μουσική του παρέμενε πιστή στην ομορφιά. Όπως τότε...

Ήταν μόλις είκοσι δύο ετών όταν ένα ζεστό καλοκαιρινό βράδυ στη Φλόριντα, καθόταν στη βεράντα του σπιτιού του, ανάμεσα στις πορτοκαλιές της φυτείας. Η μέρα έσβηνε και μέσα από το καταπράσινο ημίφως της τροπικής βλάστησης έφταναν στ’ αυτιά του οι βαθιές, μελωδικές φωνές των Αφροαμερικανών εργατών, που τραγουδούσαν παραδοσιακά τραγούδια. Κάτι από τη μαγεία εκείνης της στιγμής ρίζωσε βαθιά μέσα του και δεν τον εγκατέλειψε ποτέ.
Είχε φτάσει στη Φλόριντα το 1884. Η οικογένειά του τον είχε στείλει εκεί για να ασχοληθεί με την καλλιέργεια πορτοκαλιών, ελπίζοντας ότι θα ακολουθούσε έναν πρακτικό επαγγελματικό δρόμο. Όμως ο νεαρός Ντήλιους βρέθηκε ξαφνικά μέσα σ' έναν κόσμο γεμάτο τροπικά αρώματα, εκτυφλωτικά χρώματα, πυκνή βλάστηση και πρωτόγνωρους ήχους. Εκεί, ανάμεσα στη φύση και στις ανθρώπινες φωνές που αντηχούσαν τα βράδια πάνω από τα δένδρα εσπεριδοειδών, ανακάλυψε το πραγματικό του πεπρωμένο, τη μουσική.

Από εκείνες τις εμπειρίες γεννήθηκε η "Florida Suite", το πρώτο μεγάλο ορχηστρικό έργο του. Παρουσιασμένη το 1888, η σουίτα δεν αποτελεί απλή περιγραφική αναπαράσταση τοπίων, αλλά ένα μουσικό ημερολόγιο αναμνήσεων και αισθήσεων. Μέσα από τέσσερις διαδοχικές εικόνες, ο συνθέτης αναπλάθει τον κόσμο που τον σημάδεψε...Το φως που απλώνεται πάνω από τις πορτοκαλιές, τη γαλήνια ροή του ποταμού Σαιντ Τζονς, τη μαγεία του τροπικού δειλινού και τη μυσταγωγική ηρεμία της νύχτας.

1. Στο πρώτο μέρος, "Daybreak and Dance - Χαραυγή και Χορός", η μουσική αναδύεται αργά μέσα από απαλά ορχηστρικά χρώματα που θυμίζουν την ανατολή του ήλιου πάνω από τη φυτεία.

Portrait of Delius, Ida Gerhardi

Τα ξύλινα πνευστά και οι διακριτικές αρμονικές μεταβολές δημιουργούν μια ατμόσφαιρα αφύπνισης της φύσης. Σταδιακά, η ηρεμία δίνει τη θέση της σε έναν ζωηρό χορό, γεμάτο ρυθμική ενέργεια και λαϊκό παλμό, προαναγγέλλοντας το ενδιαφέρον του Ντήλιους για τις μουσικές παραδόσεις που γνώρισε στην Αμερική.

2. Το δεύτερο μέρος, "By the River - Δίπλα στο Ποτάμι", είναι ίσως το πρώτο δείγμα της ώριμης λυρικής γραφής του. Οι μακρόσυρτες μελωδικές γραμμές, οι διακριτικές χρωματικές αρμονίες και η ρευστή ορχηστρική υφή αποδίδουν την αδιάκοπη κίνηση του ποταμού Σαιντ Τζονς. Η μουσική κυλά χωρίς δραματικές εξάρσεις, οδηγώντας τον ακροατή σε μια κατάσταση ήρεμης περισυλλογής.

3. Στο τρίτο μέρος, "Sunset - near the Plantation - Ηλιοβασίλεμα - κοντά στη Φυτεία", ο Ντήλιους αποκαλύπτει ήδη την εξαιρετική του ικανότητα να ζωγραφίζει ηχητικά τοπία. Οι θερμές αρμονίες, οι απαλοί χρωματισμοί των εγχόρδων και οι λεπτές παρεμβάσεις των ξύλινων πνευστών δημιουργούν την αίσθηση ενός τροπικού δειλινού, όπου το φως χάνεται αργά μέσα σε αποχρώσεις χρυσού...

4. Η σουίτα ολοκληρώνεται με το "At Night - Τη Νύχτα", ένα από τα πιο ατμοσφαιρικά μέρη του έργου. Εδώ η μουσική αποκτά ονειρικό χαρακτήρα. Οι μελωδίες αναδύονται και χάνονται μέσα σε διάφανες αρμονίες, ενώ η ενορχήστρωση δημιουργεί ένα πέπλο μυστηρίου και γλυκιάς νοσταλγίας. Το σκοτάδι παρουσιάζεται σαν χώρος γαλήνης, περισυλλογής και συμφιλίωσης.

Η "Florida Suite" προαναγγέλλει ήδη τον ώριμο Ντήλιους, έναν συνθέτη που δεν ενδιαφέρεται τόσο να αφηγηθεί μια ιστορία, όσο να αιχμαλωτίσει την ουσία της στιγμής, το χρώμα μιας ανάμνησης, το άρωμα ενός τόπου και τη λεπτή συγκίνηση που αφήνει πίσω της η ζωή. Στις σελίδες της διακρίνουμε τα χαρακτηριστικά που αργότερα θα καθιερώσουν το προσωπικό του ύφος, τη χρωματική αρμονία, τις πεντατονικές αναφορές, τις πλατιές λυρικές γραμμές, την ευρηματική χρήση των ξύλινων πνευστών και την αίσθηση μιας φύσης που αναπνέει και πάλλεται αδιάκοπα μέσα στη μουσική.

Στις 10 Ιουνίου 1934 μπορεί να σώπασε η ανθρώπινη φωνή του Ντήλιους. Δεν σώπασε όμως η μουσική του. Εκείνη εξακολουθεί να μας γυρίζει πίσω στη νύχτα της Φλόριντα, στη βεράντα με τις πορτοκαλιές, στους μακρινούς ήχους που ανέβαιναν από τη φυτεία και σημάδεψαν για πάντα τη φαντασία ενός νεαρού οραματιστή. Για να μας θυμίζει ότι οι πιο βαθιές εμπειρίες της ζωής, όταν μεταμορφωθούν σε τέχνη, μπορούν να νικήσουν τον χρόνο, τη φθορά και -τελικά- τον ίδιο τον θάνατο.

Για την ακρόαση της "Florida Suite" αξίζει να στραφούμε σ' έναν από τους σημαντικότερους υποστηρικτές της μουσικής του Ντήλιους, τον Σερ Τhomas Beecham.
Ο σπουδαίος Βρετανός μαέστρος υπήρξε καθοριστικός για τη διάδοση του έργου του συνθέτη, τον οποίο θαύμαζε βαθιά. Μάλιστα, πολύ πριν από την επίσημη έκδοση της παρτιτούρας της "Florida Suite", είχε φροντίσει να αντιγράψει ο ίδιος το χειρόγραφο του Ντήλιους, ώστε να μπορέσει να παρουσιάσει το έργο στο κοινό.

Frederick Delius: "Florida Suite" 
Διευθύνει ο Τhomas Beecham

Servilia: από την Ιστορία της Ρώμης σε τραγική ηρωίδα του Κόρσακωφ...

 

Ο Ρώσος, Νικολάι Ρίμσκυ Κόρσακωφ, κορυφαίος συνθέτης του 19ου αιώνα και μέλος της διάσημης ομάδας των "Πέντε", διέπρεψε στην όπερα, συνθέτοντας 15 έργα που σημάδεψαν το είδος με πλούσια ενορχήστρωση και ζωντανά ορχηστρικά χρώματα.

Οι πιο γνωστές του όπερες αναδεικνύουν την ικανότητά του να συνδυάζει φαντασία, ιστορία, μυθολογία και σλαβική λαογραφία, ενώ η δεξιοτεχνία του στην ορχηστρική υφή και η αίσθηση του δραματικού ρυθμού αναδεικνύουν με μοναδικό τρόπο τις αφηγήσεις του.

Το 1901 ολοκλήρωσε την πεντάπρακτη όπερά του "Servilia", ένα έργο με ιστορικό πυρήνα αλλά και έντονα λογοτεχνικό χαρακτήρα. Αν και βασισμένη σε πραγματικά πρόσωπα της εποχής του Nέρωνα, όπως οι συγκλητικοί, Πόπλιος Κλώδιος Θρασέας Παίτος και Μάρκιος Βαρέα Σοράνος (που καταδικάστηκαν από τον αυτοκράτορα για εσχάτη προσδοσία) και η κόρη του δεύτερου Σερβίλια (Σερουίλια), γνωστή από τις πηγές του λατίνου ιστορικού, Tάκιτου, η ηρωίδα της όπερας δεν είναι αυστηρά ιστορική, αλλά δραματικά μεταπλασμένη.

Στην πλοκή, η Σερβίλια βρίσκεται ανάμεσα στο καθήκον και τον έρωτα, ενώ γύρω της υφαίνονται ίντριγκες, απειλές και πολιτικές διώξεις. Ο αγαπημένος της, Βαλέριος εξαφανίζεται, εκείνη στρέφεται στον Χριστιανισμό και αποκηρύσσει τα εγκόσμια, ενώ οι δικοί της οδηγούνται σε δίκη ως προδότες. Την κρίσιμη στιγμή, η επιστροφή του Βαλέριου και η ανατροπή της απόφασης έρχονται πολύ αργά, οδηγώντας σε μια τραγική κατάληξη που σφραγίζεται από πνευματική κάθαρση.

Το λιμπρέτο γράφτηκε από τον ίδιο τον Κόρσακοφ, βασισμένο στο θεατρικό έργο του συμπατριώτη του και αγαπημένου του συγγραφέα, Lev Mey, ο οποίος είχε ήδη επεξεργαστεί το ιστορικό υλικό και το είχε μετατρέψει σε δράμα με έμφαση στη σύγκρουση εξουσίας και ηθικής, στην αγάπη και στην αυτοθυσία.
Έτσι, μέσα απ' αυτή τη διαδρομή, από την ιστορία στη λογοτεχνία και από εκεί στη μουσική, η "Servilia" αναδεικνύεται σε ένα έργο όπου η ιστορική πραγματικότητα συνδυάζεται με την ποιητική φαντασία και τον βαθύ ηθικό στοχασμό.

Από την πρεμιέρα της όπερας(1902)

Η παγκόσμια πρεμιέρα της όπερας δόθηκε στην Αγία Πετρούπολη το 1902, στο ιστορικό Θέατρο Μαριίνσκι, το ρόλο της Σερβίλιας ερμήνευσε η σπουδαία Μολδαβή υψίφωνος, Valentina ή Ευφροσύνη Cuza, για χρόνια η σπουδαιότερη πρωταγωνίστρια στα ρωσικά θέατρα.. 

Το έργο εντυπωσίασε το κοινό, που κάλεσε με επευφημίες και χειροκροτήματα το συνθέτη επτά φορές στη σκηνή.

Η Valentina Cuza στο ρόλο της Σερβίλια

Όμως, με την πάροδο του χρόνου, η όπερα έπεσε σε σχετική αφάνεια. Πιθανότατα σημαντικό ρόλο σε αυτό έπαιξε ο έντονος θρησκευτικός και ηθικός συμβολισμός του έργου, που κορυφώνεται με τον θρίαμβο του Χριστιανισμού. Στην πιο κρίσιμη στιγμή της πλοκής, η Σερβίλια αναδεικνύει την πίστη και την αφοσίωσή της στον Θεό, ενώ η θεϊκή δικαιοσύνη λειτουργεί ως καθοριστικός παράγοντας για την εξέλιξη της ιστορίας, προσδίδοντας στο έργο έντονη πνευματική διάσταση.

Κατά τη διάρκεια της σοβιετικής περιόδου, η θρησκεία θεωρούνταν αντίθετη με το επίσημο κυβερνητικό πλαίσιο. Έργα που υπογράμμιζαν τη θρησκευτική πίστη ή τον χριστιανικό ηρωισμό συχνά παραμερίζονταν ή αποσύρονταν, καθώς θεωρούνταν ασύμβατα με την σοσιαλιστική ιδεολογία. Ως αποτέλεσμα, η "Σερβίλια" δεν διατηρήθηκε στο ρεπερτόριο των θεάτρων, παρότι η μουσική και η δραματουργία της αποτελούν μοναδικά δείγματα της τέχνης του Ρίμσκι-Κόρσακοφ.

Στη σύγχρονη εποχή παρουσιάστηκε κυρίως από ρωσικές παραγωγές.Στη δύση, μόνο μία άρια έχει διασωθεί στο ρεπερτόριο των συναυλιών, η άρια της Σερβίλιας από την 3η Πράξη, με τίτλο "Τα λουλούδια μου". 

Από την πρεμιέρα της όπερας(1902)

Ακούγεται σε ένα ιδιαίτερα κρίσιμο σημείο υψηλής έντασης, όταν η Σερβίλια έχει χάσει μυστηριωδώς τον αγαπημένο της Βαλέριο, ενώ η ίδια έχει μεταστραφεί στον Χριστιανισμό. Ο Εγνάτιος, ερωτευμένος μαζί της και με δόλιο σχέδιο, την πιέζει να υποταχθεί, υποσχόμενος ότι έτσι θα διασφαλιστεί η ασφάλειά τους, ενώ η Γερουσία έχει καταδικάσει τον πατέρα της σε εξορία. Στην κορύφωση αυτής της έντασης, η Σερβίλια τραγουδά την άρια "Λουλούδια μου" εκφράζοντας τον πόνο, την αγάπη για τον Βαλέριο και την πίστη της, λίγο πριν η ξαφνική επιστροφή του Βαλέριου αποκαταστήσει την ηθική και συναισθηματική ισορροπία. Η άρια αποτελεί μια συγκινησιακή και πνευματική εξομολόγηση της Σερβίλιας, συνδέοντας την προσωπική της τραγωδία με τη θεϊκή δικαιοσύνη και την πίστη.

Την άρια ηχογράφησε η Ρενέ Φλέμινγκ, υπό τη μουσική διεύθυνση του Βαλέρι Γκέργκιεφ, αποκαλύπτοντας την συγκινησιακή ένταση και την ποιητική ευαισθησία της όπερας, που αξίζει να γνωρίσουμε...

"Λουλούδια μου! εσείς, στο καυτό μεσημέρι,

κι εσείς, ωραία στέφανα της άνοιξης,

σκύβετε λυπημένα τα κεφαλάκια σας

στα καυτά φιλιά του ανέμου

μα σας ποτίζει η δροσιά της αυγής,

σας δροσίζει η δροσιά του δειλινού,

και στο μεσημέρι σας ποτίζει η φροντίδα

της Σερβίλιας…

Κι η καρδιά μου,

καυτή από τη φλόγα του πάθους,

ποτίζεται μόνο με πικρά δάκρυα

και λούζεται στο αίμα…

Γιατί λοιπόν

έδωσαν οι θεοί το αίσθημα στη γυναίκα,

όταν η μοίρα και οι άνθρωποι

της στερούν την ελευθερία των συναισθημάτων;

Όλη η φύση,

τα λουλούδια, τα δέντρα, τα γαλάζια κύματα

και τα πουλιά με το κελαηδητό τους ψάλλουν

ύμνο στη μητέρα Κύπριδα,

κι η φτωχή Σερβίλια δεν μπορεί

να πει σε κείνον που δονεί την ψυχή της:

Σ’ αγαπώ, σ’ αγαπώ!"

Rimsky Korsakov: "Servilia's aria, Цветы мои!

Ο Ρίμσκυ Κόρσακωφ άφησε την τελευταία πνοή του στις 8 Ιουνίου του 1908, σε ηλικία 64 ετών, από έμφραγμα του μυοκαρδίου στο εξοχικό του κτήμα στο Λιούμπενσκ. Τάφηκε στην Αγία Πετρούπολη στο Κοιμητήριο Νοβοντέβιτσι με πλήθος κόσμου να τον ακολουθεί στην τελευταία του κατοικία, αποτίοντάς του τιμή για την προσφορά του στην τέχνη της μουσικής...

Η σημασία του όμως δεν περιορίζεται μόνο στο συνθετικό του έργο.

Ο Τσαϊκόφσκι θαύμαζε και το παιδαγωγικό του έργο, γράφοντάς του ότι δεν αρκέστηκε στη σύνθεση, αλλά "καθοδήγησε σαν σωστός δάσκαλος μια ολόκληρη γενιά Ρώσων μουσικών, που μετέδωσαν τη δημιουργικότητά του στις μελλοντικές γενιές".

Ο δε Στραβίνσκι περιέγραψε τον Ρίμσκυ-Κόρσακοφ ως "εξαιρετικά σχολαστικό, σοφό και πνευματώδη δάσκαλο, του οποίου οι παρατηρήσεις ήταν ανεξίτηλες και η κριτική αυστηρή, χωρίς περιττούς επαίνους, ενισχύοντας έτσι τη μαθησιακή πειθαρχία και την τεχνική αριστεία των μαθητών του..."