Το αγαπημένο πιάνο του Chopin ...

 

Chopin's last Pleyel piano

Υπάρχει μια μοναδική σχέση ανάμεσα στο πιάνο και τον εκτελεστή. Εκείνες οι στιγμές σιωπής λίγο πριν τα δάκτυλα πατήσουν τα πλήκτρα είναι γεμάτες από την ανάσα και τις σκέψεις εκείνου που κάθεται μπροστά στο πιάνο.
Ο πιανίστας και το όργανο γίνονται ένα. Το πιάνο δεν είναι μόνο χορδές, το ξύλινο ηχείο ή τα κοκκάλινα πλήκτρα, αλλά καθρέφτης της ψυχής, δέκτης της εσωτερικής αγωνίας και της ανεξερεύνητης ευαισθησίας. Κάθε άγγιγμα μοιάζει να συλλαμβάνει κάτι αθέατο, κάτι που κρύβεται στις σκιές του μυαλού και να το μεταμορφώνει σε ήχο...Ήχο που πονά, που αγαπά, που αναζητά την ίδια του την αλήθεια. Είναι αυτή η αθέατη συνομιλία ανάμεσα στον άνθρωπο και το πιάνο, το μυστικό δέσιμο του καλλιτέχνη με τον ήχο, που κάνει κάθε νότα μοναδική και κάθε σιωπή φορτωμένη συναισθήματα…

Κάποτε o Φρειδερίκος Σοπέν είχε πει:
"Όταν είμαι κάπως αδιάθετος, παίζω πιάνο Εrard και βρίσκω εύκολα έναν ήχο πρόχειρο. Αλλά όταν νιώθω σε καλή φόρμα και αρκετά δυνατός για να βρω τον δικό μου ήχο, χρειάζομαι ένα Pleyel"

Η φράση αυτή δεν αποτελεί απλή προτίμηση ανάμεσα σε δύο κατασκευαστές πιάνων, αλλά μια βαθιά, εξομολογητική μαρτυρία για τη σχέση του καλλιτέχνη με τον ήχο. Πίσω από τη σύγκριση ανάμεσα στο Εrard και στο Pleyel κρύβεται η λεπτή διάκριση ανάμεσα στο "παίζω" και στο "εκφράζομαι".
Το πρώτο μπορεί να υπάρξει και με έναν ήχο έτοιμο, το δεύτερο όμως, προϋποθέτει μια βαθιά ανάγκη για προσωπική αλήθεια.

Έτσι, το Pleyel γίνεται για τον Σοπέν ένας καθρέφτης της ψυχής του, ένα όργανο που απαιτεί λεπτότητα, έλεγχο και εσωτερική ένταση, για να αναδυθεί ο προσωπικός του ήχος, αυτός που δεν αναδύεται απ'τα πλήκτρα, αλλά γεννιέται από τη σιωπή και επιστρέφει σ' αυτήν...

Το πιάνο Pleyel της εποχής του Σοπέν ξεχώριζε για τη διαβαθμισμένη, αιθέρια χροιά του, και πολλοί έλεγαν πως οι ψηλές του συχνότητες είχαν "ασημένια λάμψη". Αυτή η ποιότητα απαιτούσε προσπάθεια, κόπο και αφοσίωση από τον κατασκευή, αλλά η σχέση μεταξύ συνθέτη και οργανοποιού ήταν αμοιβαία καρποφόρα. Ο Σοπέν αντλούσε έμπνευση από τον ήχο του πιάνου, ενώ η εταιρεία επωφελούνταν από τις προσωπικές του συστάσεις. Ο συνθέτης και ο κατασκευαστης Καμίλ Πλεγιέλ έγιναν στενοί φίλοι.

Η πρώτη συναυλία του Σοπέν στο Παρίσι, το 1832, δόθηκε σε ένα νέο πιάνο Pleyel. Οι κριτικοί -εκτός από το κοινό- ενθουσιάστηκαν και επαίνεσαν τις "πνευματικές μελωδίες, τα φανταστικά τοπία που αναδύονταν από το νέο όργανο"...
Ο ίδιος ο Σοπέν γοητεύτηκε από το λεπτεπίλεπτο άγγιγμα των πλήκτρων και τον τραγουδιστό, μελωδικό τόνο του οργάνου, που φαινόταν να ανταποκρίνεται απευθείας στις σκέψεις και τα συναισθήματά του. Από τότε, το Pleyel έγινε το πιάνο που προτιμούσε, ένα όργανο που καθρεφτίζε την ψυχή του και μετέφερε σε κάθε νότα τα πιο βαθιά συναισθήματα, τις πιο λεπτές αποχρώσεις της μουσικής του...

"Fantasy Impromptu" on Chopin's Pleyel:

Ραχμάνινοφ: οι νότες του κυλούν σαν "Ανοιξιάτικα νερά"...

O Ραχμάνινοφ στο κτήμα του, στην Ιβάνοβκα

Ο Σεργκέι Ραχμάνινοφ γεννήθηκε σε μια αριστοκρατική οικογένεια της τσαρικής Ρωσίας, όπου η αγάπη για τη μουσική ήταν εμφανής. Η επαφή του με το πιάνο ξεκίνησε ήδη από τα τέσσερα του χρόνια και σύντομα φάνηκε το φυσικό του ταλέντο. Σπουδάζοντας στο Κονσερβατουάρ της Μόσχας, διακρίθηκε και τιμήθηκε με Χρυσό Μετάλλιο, ενώ το 1892 ξεκίνησε μια μεγάλη περιοδεία συναυλιών στη Ρωσία, που τον καθιέρωσε σαν νεαρό αλλά εξαιρετικά υποσχόμενο πιανίστα.
Η καριέρα του επεκτάθηκε πολύ γρήγορα πέρα από τα σύνορα της Ρωσίας. Την πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα έγινε γνωστός στην Ευρώπη, κυρίως στη Μεγάλη Βρετανία, όπου έδωσε σειρά συναυλιών και καθιερώθηκε ανάμεσα στους σημαντικότερους πιανίστες της εποχής. Μετά την Επανάσταση του 1917 εγκαθίσταται μόνιμα στην Ευρώπη και αργότερα στην Αμερική, όπου η φήμη του εκτοξεύτηκε.

Η μουσική του Ραχμάνινοφ διατηρεί βαθιές ρίζες στη ρωσική παράδοση και επηρεάστηκε ιδιαίτερα από τους Τσαϊκόφσκυ και Ρίμσκυ-Κόρσακωφ.  Ακολούθησε τα ρομαντικά τους χνάρια, χωρίς να ενσωματώσει τα στοιχεία της σύγχρονης ρωσικής εθνικής σχολής ή τους νεωτερισμούς Ευρωπαίων συνθετών. Κατάφερε έτσι να δημιουργήσει ένα δικό του, μοναδικό μουσικό στυλ, πλούσιο σε μελωδικά μοτίβα και ορχηστρικά ηχοχρώματα, με κυρίαρχο πρωταγωνιστή το πιάνο, το οποίο χρησιμοποιούσε για να εξερευνήσει κάθε εκφραστική και τεχνική δυνατότητα του οργάνου.

Η μουσική του ξεχωρίζει για τον πλούτο της μελωδίας, τη δραματική ένταση και την ικανότητά της να αποτυπώνει συναισθήματα και εικόνες με φωτεινά ηχοχρώματα.
Δεν είναι τυχαίο που έχουν παραλληλίσει την πολύχρωμη άνοιξη, την αναγέννηση της φύσης και τη χαρά που φέρνει, με τη μπυσική του. Πολλοί είναι εκίνοι που δέχτηκαν ότι "όπως τα ρυάκια που ξυπνούν τη γη και φέρνουν ζωή, έτσι και οι νότες του ξυπνούν τις αισθήσεις, μεταφέρουν διάθεση χαράς και ελπίδας και δημιουργούν φωτεινές εικόνες στο νου του ακροατή".

Ο Ραχμάνινοφ δεν υπήρξε μόνο ένας σπουδαίος συνθέτης, αλλά και ένας πιανίστας που με την τεχνική και την εκφραστικότητά του έκανε τη μουσική του ζωντανή, παραστατική και άμεσα συγκινητική, αφήνοντας μια μόνιμη κληρονομιά στη μουσική του 20ού αιώνα.

Ανάμεσα στα σπουδαία έργα του Ραχμάνινοφ ξεχωρίζουν οι περίπου 85 ρομάντζες του, όπου τα εκφραστικά φωνητικά μέρη συνυφαίνονται με τα εξαιρετικά πιανιστικά του χαρίσματα. Αυτά τα έργα αποτελούν σημαντική συμβολή της Ρωσίας στο μεγάλο κύμα ρομαντικών τραγουδιών του 19ου αι, ενώ μέσα απ' αυτά μπορούμε να πούμε ότι ο Ραχμάνινοφ καλλιέργησε τον μουσικό "κήπο" που κληρονόμησε από τον Τσαϊκόφσκυ.
Όπως και ο δάσκαλός του, έτσι και ο Ραχμάνινοφ επεδίωξε να αποδώσει την ουσία και τη διάθεση του ποιητικού κειμένου σε φωτεινές, μελωδικές εικόνες, διανθίζοντάς τες με χρώμα και ένταση.
Αξιοσημείωτο είναι ότι, μετά την οριστική του αναχώρηση από τη Ρωσία στα τέλη του 1917, δεν συνέθεσε ποτέ ξανά ρωσικά τραγούδια.

Από τους κύκλους τραγουδιών του ιδιαίτερη μνεία αξίζει στο "Op. 14", ένα σύνολο 12 τραγουδιών σε ποίηση διαφόρων ποιητών, που συνέθεσε το 1895.

Θα απολαύσουμε το Νο.11 με τίτλο "Весенние воды - Ανοιξιατικά Νερά" σε Μι ύφεση μείζονα, σε ποίηση του Φιόντορ Τιούτσεφ.

"Τα χωράφια ακόμα σκεπάζει χιόνι λευκό.
Μα ήδη κυλούν με ανοιξιάτικη διάθεση τα ρυάκια
τρέχοντας ξυπνούν τη νυσταγμένη όχθη,
λαμπυρίζουν και φωνάζουν δυνατά.

Φωνάζουν σε κάθε γωνιά:

"Έρχεται η Άνοιξη, η Άνοιξη έρχεται !"

και μείς είμαστε οι αγγελιοφόροι της

Μας έστειλε να προετοιμάσουμε το δρόμο της.

"Έρχεται η Άνοιξη, η Άνοιξη έρχεται !"

Κι οι ήσυχες, ζεστές μέρες του Μαγιού

ακολουθούν την Άνοιξη,

σαν να χορεύουν γύρω της

σ' έναν ροδαλό, λαμπερό κύκλο χαράς"

Η συνοδεία του πιάνου είναι χαρακτηριστική με τα δάκτυλα να ανεβοκατεβαίνουν με γρήγορα αρπέζ σε όλη την εκταση του πληκτρολογίου, αποτυπώνοντας την κίνηση των χειμάρρων, δημιουργώντας αίσθηση ροής...

"Ο Καλός Σαμαρείτης", το αριστουργηματικό βιτρώ του Σαγκάλ...

 

"Ο Kαλός Σαμαρείτης", Union Church of Pocantico Hills, Ν.Υόρκη

(Στη μνήμη του Marc Chagall, που έφυγε από τη ζωή, σαν σήμερα, 28 Μαρτίου 1985)

Σήμερα, τιμούμε έναν από τους πιο πρωτοποριακούς και ποιητικούς ζωγράφους του 20ού αιώνα. Ο Marc Chagall γεννήθηκε στο Βιτέμπσκ της Ρωσίας από Εβραίους γονείς και εκδήλωσε από πολύ νωρίς την επιθυμία να ζωγραφίσει, όπως θυμόταν ο ίδιος παιδί: "Μια ωραία μέρα, καθώς η μητέρα μου έβαζε το ψωμί στο φούρνο, πήγα κοντά της και πιάνοντάς την από τον αλευρωμένο αγκώνα της, της είπα: "Μαμά, θέλω να γίνω ζωγράφος".

Στα έργα του, άνθρωποι και ζώα αιωρούνται πάνω από στέγες και χωράφια, ενώ άγγελοι, βιολιστές, ψάρια και αγελάδες συνυπάρχουν με σκηνές καθημερινής ζωής, δημιουργώντας έναν κόσμο όπου η μνήμη, η νοσταλγία, η θρησκευτικότητα και η φαντασία συγχωνεύονται σε ένα μοναδικό ποιητικό σύμπαν. Η ζωγραφική του χαρακτηρίζεται από παιδικότητα αλλά και έντονη αισθησιακή ενέργεια. Ο Απολλιναίρ την χαρακτήρισε "άκρως αισθησιακή" και τον ίδιο "εξαιρετικά ταλαντούχο κολορίστα", ενώ ο Πικάσο τον περιέγραψε ως "τον μοναδικό ζωγράφο που ξέρει τι είναι χρώμα".
Οι παρατηρήσεις αυτές αντικατοπτρίζουν την ικανότητά του να μετατρέπει προσωπικά βιώματα, θρησκευτικά σύμβολα και μυστικιστικές φαντασιώσεις σε εικόνες που αιωρούνται ανάμεσα στη φαντασία και την πραγματικότητα, δημιουργώντας έναν κόσμο που φαίνεται να ζει και να αναπνέει μέσα στο φως και το χρώμα.

Παρότι δεν υπήρξε θρησκευόμενος με την αυστηρή έννοια, ο Σαγκάλ επηρεάστηκε βαθιά από τη θρησκευτική παράδοση της εβραϊκής του καταγωγής και από τις χριστιανικές ιστορίες της παιδικής του ηλικίας. Αυτή η πνευματική και συμβολική διάσταση γίνεται εμφανής σε πολλά έργα του, όπως το κορυφαίο του βιτρό "Ο Καλός Σαμαρείτης", το οποίο θαυμάζουμε σήμερα. Φιλοτεχνήθηκε μαζι με άλλα για την Union Church of Pocantico Hills στη Ν.Υόρκη και ενσαρκώνει την ανθρωπιά, τη συμπόνια και την πνευματική του ευαισθησία.

Αποτελεί το κεντρικό και μεγαλύτερο παράθυρο της εκκλησίας και απεικονίζει τη γνωστή σκηνή της παραβολής από το Κατά Λουκάν Ευαγγέλιο, την οποία ο Σαγκάλ αποδίδει με τον δικό του ποιητικό και συμβολικό τρόπο.

Σπουδή για το βιτρώ

Στη σύνθεση, ο Καλός Σαμαρείτης σκύβει πάνω από τον πληγωμένο άνθρωπο με στοργή και τρυφερότητα. Τα σώματα μοιάζουν να αιωρούνται, όπως συχνά εμφανίζεται στα έργα του Σαγκάλ, δίνοντας την αίσθηση ότι ανήκουν περισσότερο στο πνευματικό παρά στο φυσικό επίπεδο. Γύρω, διακρίνονται δευτερεύουσες μορφές...περαστικές φιγούρες που δεν βοηθούν, υπαινιγμοί βίας, αδιαφορίας και μοναξιάς. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει μια μητέρα με βρέφος πάνω σε ζώο, που παραπέμπει στη ζωή, την προστασία και τη συνέχεια της ανθρωπότητας. Αυτή η σκηνή λειτουργεί σαν υπαινικτική αλληγορία, θυμίζει ότι η συμπόνια και η φροντίδα επεκτείνονται πέρα από τον άμεσο πληγωμένο, αγκαλιάζοντας την ανθρωπότητα και τη ζωή γενικά.

Στο χρωματικό επίπεδο κυριαρχούν τα βαθιά μπλε, με έντονες κίτρινες, πράσινες και πορφυρές εκλάμψεις. Το μπλε δημιουργεί αίσθηση νύχτας, σιωπής και οδύνης, ενώ το κόκκινο δηλώνει τραύμα, αίμα αλλά και αγάπη. Το φως, καθώς διαπερνά το γυαλί, ζωντανεύει τη σκηνή. Πόνος και συμπόνια συμπορεύονται, πάλλονται μέσα στο χώρο, ενώ η διάθλαση του φωτός πάνω στα υπέροχα ζωγραφισμένα τζάμια λούζει τη σκηνή με μια σχεδόν παραδεισένια λάμψη. 
Για τον Σαγκάλ, ο Καλός Σαμαρείτης δεν αποτελεί απλώς χριστιανικό σύμβολο, αλλά μια παγκόσμια εικόνα ελέους, πέρα από θρησκείες, έθνη ή νόμους. Ο ίδιος, Εβραίος που έζησε διωγμούς και εξορία, βλέπει στο θέμα τον ξένο που βοηθά, τον διωκόμενο που υποφέρει και την ηθική πράξη σαν σιωπηλή, προσωπική επιλογή.

Το βιτρό "Ο Καλός Σαμαρείτης" ξεχωρίζει γιατί αποτελεί ένα από τα πιο ανθρώπινα έργα του Σαγκάλ. Χωρίς να εξιδανικεύει, εστιάζει στον πόνο, τον αλτρουισμό και την ευθύνη, μετατρέποντας μια βιβλική παραβολή σε ένα σύγχρονο ηθικό κάλεσμα, που μιλά απευθείας στην ανθρώπινη καρδιά.

 

Το 1954, η οικογένεια Ροκφέλερ ανέθεσε στον Ανρί Ματίς τη δημιουργία ενός βιτρό με ροζέτα για την Union Church of Pocantico Hills στη Νέα Υόρκη, στη μνήμη της Άμπι Άλντριχ Ροκφέλερ, ιδρύτριας του MoMA.

Λίγα χρόνια αργότερα, μετά τον θάνατο του Ματίς, ανατέθηκε στον Marc Chagall η δημιουργία μιας σειράς βιτρό για το υπόλοιπο της εκκλησίας, με αποτέλεσμα το μεγάλο παράθυρο του "Καλού Σαμαρείτη" και οκτώ μικρότερων, καθένα από τα οποία απεικονίζει μια βιβλική μορφή ή σκηνή.

Για την εκατονταετηρίδα της εκκλησίας και τα 100ά γενέθλια του David Rockefeller, ο Αμερικανός συνθέτης James Matheson ανέλαβε να γράψει μια σύνθεση εμπνευσμένη από τα βιτρό. Έτσι προέκυψε ο επικός κύκλος "Windows", ο οποίος ενσωματώνει τα οράματα του Σαγκάλ και την απλότητα του Ματίς. Το έργο του Matheson αντανακλά επίσης την επιρροή της μουσικής του Ολιβιέ Μεσιάν, χρησιμοποιώντας ιδιαίτερες αρμονίες και πλατιές συγχορδίες, που μοιάζουν με ήχους οργάνου, υποστηρίζοντας τα καλειδοσκοπικά χρώματα της μουσικής και τα σύνθετα μοτίβα της σύνθεσης.

Η Union Church of Pocantico Hills με
το μεγάλο βιτρώ εξωτερικά

Η σύνθεση είναι για σόλο πιάνο και αναπτύσσεται στις ακόλουθες κινήσεις:

Ιερεμίας (Σαγκάλ)
Ησαΐας (Σαγκάλ)
Σταύρωση (Σαγκάλ)
Ο Καλός Σαμαρείτης (Σαγκάλ)
Το Ρόδο (Ματίς)

Ακούμε την τέταρτη κίνηση, που ηχοποιεί το βιτρό του Καλού Σαμαρείτη. Ξεκινά με ένα αιθέριο, πυκνής υφής επίμονο ψαλμικό θέμα, που αποδίδει την αίσθηση της συμπόνιας και της σιωπηλής φροντίδας. Η μουσική εναλλάσσεται ανάμεσα σε ήρεμες, λυρικές μελωδίες και πιο δραματικές κορυφώσεις, αναδεικνύοντας τον πόνο του τραυματισμένου ανθρώπου και την αθόρυβη, γενναιόδωρη πράξη του Σαμαρείτη. Οι νότες αιωρούνται πάνω από σταθερές αρμονίες, δημιουργώντας αίσθηση πνευματικής ανύψωσης, ενώ τα λεπτά, ανάλαφρα πατήματα στις ψηλότερες περιοχές του πιάνου "ζωντανεύουν" τις εκφράσεις και τις κινήσεις των μορφών του βιτρώ. Μετά από δύο απότομες παύσεις, η σύνθεση ολοκληρώνεται με μια "βουτιά" στη μπάσα περιοχή του πιάνου, υπογραμμίζοντας το βάρος της ευθύνης, τη δύναμη του αλτρουισμού και της αγάπης.

James Matheson: "The Good Samaritan"

Για να διαβάσετε παλαιότερα κείμενα σχετικά με τον Μαρκ Σαγκάλ, χρησιμοποιήστε τη λειτουργία αναζήτησης.

Ρίχαρντ Στράους: μια όπερα, "θέατρο μέσα στο θέατρο"...

 

Κάθε χρόνο, στις 27 Μαρτίου, η Παγκόσμια Ημέρα Θεάτρου μας υπενθυμίζει τη μαγεία της σκηνής. 'Οτι το θέατρο δεν είναι απλή ψυχαγωγία, αλλά καθρέφτης της ίδιας της ζωής μας. Είναι ένας κόσμος όπου συνυπάρχουν οι αντιθέσεις, το τραγικό και το κωμικό, το υψηλό και το καθημερινό.

Αυτή τη μέρα, ας γιορτάσουμε την ικανότητα της τέχνης να ενώνει αντίθετα στοιχεία και να μετατρέπει τις συγκρούσεις σε αρμονία, μέσα από μια όπερα που μας θυμίζει ότι η σκηνή ποτέ δεν είναι μόνο μία, αλλά τόσες όσες και οι αλήθειες μας.

Στο ερώτημα τι είναι τελικά το θέατρο, υψηλή τέχνη για λίγους ή ζωντανή εμπειρία για όλους, στέκεται η όπερα "Ariadne auf Naxos" του Ρίχαρντ Στράους σαν ένα καθρέφτισμα της ίδιας της τέχνης.

Ένα έργο "θέατρο μέσα στο θέατρο", όπου η όπερα συναντά την commedia dell’arte, το υψηλό συνδιαλέγεται με το λαϊκό, το τραγικό με το ανάλαφρο.
Στον ίδιο χώρο, την ίδια στιγμή, συνυπάρχουν δύο κόσμοι που φαινομενικά δεν ταιριάζουν κι όμως, μέσα από τη σύγκρουσή τους γεννιέται κάτι βαθιά ανθρώπινο.

Η Αριάδνη, εγκαταλελειμμένη και βυθισμένη στην απόγνωση και δίπλα της οι φιγούρες της κωμωδίας, με το παιχνίδι και την ειρωνεία τους.
Δύο αισθητικές, δύο αλήθειες. Ποια είναι πιο "αληθινή";

Ίσως τελικά το θέατρο, όπως και η ζωή, να μη διαλέγει. Να τα χωρά όλα. Την τραγωδία και το γέλιο, το υψηλό και το απλό, τη σιωπή και τη φωνή.

Και ίσως γι’ αυτό η τέχνη παραμένει ζωντανή...Γιατί δεν φοβάται την αντίθεση, αλλά την μετατρέπει σε αρμονία.

Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Θεάτρου λοιπόν, ας θυμηθούμε ότι η σκηνή δεν είναι ποτέ μία, αλλά πολλές, όσες και οι αλήθειες μας...

Η όπερα του Ρίχαρντ Στράους "Αριάδνη στη Νάξο" αποτελεί έναν από τους πιο εκλεκτούς καρπούς της συνεργασίας του με τον λιμπρετίστα του, Ούγκο φον Χοφμάνσταλ. Γεμάτη γοητευτικές μελωδίες και πλούσια σε αντιθετικά συναισθήματα, χαρακτηρίζεται από υποδειγματική συνθετική διαύγεια και χωρίζεται σε δύο μέρη, τον Πρόλογο και την ίδια την όπερα.

Εμείς θα ακούσουμε την ορχηστρική εισαγωγή του Προλόγου, ο οποίος λαμβάνει χώρα στο πολυτελές σπίτι ενός πλούσιου Βιεννέζου.
Στη σκηνή εμφανίζονται ηθοποιοί, τεχνικοί κι ο σκηνοθέτης και παρακολουθούμε τις προετοιμασίες για το σκηνικό έργο που θα ακολουθήσει μετά το δείπνο.

Δύο ομάδες ηθοποιών προσπαθούν να συνυπάρξουν. Η πρώτη θα παρουσιάσει τη σοβαρή όπερα "Αριάδνη στη Νάξο", ενώ η δεύτερη, εντελώς διαφορετική, με αρχηγό την τσαχπίνα και κοκέτα Zerbinetta, θα παρουσιάσει μια ιταλική κωμωδία με ήρωες από την Κομέντια ντελ' Άρτε. Ακολουθεί ένα πανδαιμόνιο, όπου οι διαφορετικοί χαρακτήρες συγκρούονται και συνυπάρχουν μέσα στο ίδιο σκηνικό πλαίσιο...

Richard Strauss: "Ariadne auf Naxos, Op. 60" - Prologue

Για να διαβάσετε παλαιότερα κείμενα σχετικά με την Παγκόσμια Ημέρα Θεάτρου, χρησιμοποιήστε τη λειτουργία αναζήτησης. Θα ανακαλύψετε περισσότερες σκέψεις και αναλύσεις γύρω από την τέχνη του θεάτρου.

Μπετόβεν: Η Καβατίνα, η τελευταία σύνθεση, γεννημένη μέσα σε δάκρυα μελαγχολίας ...

 

"Η Κηδεία του Μπετόβεν", Franz Stοber

26 Μαρτίου 1827 έσβησε, ύστερα από επιπλοκές πνευμονίας, ο Λούντβιχ βαν Μπετόβεν, ο άνθρωπος, που άλλαξε για πάντα τον τρόπο με τον οποίο ο κόσμος ακούει, αισθάνεται και νοηματοδοτεί τη μουσική.

Στο εικαστικό "Η Κηδεία του Μπετόβεν" του Franz Stοber, η πολυπληθής πομπή προχωρά αργά, τελετουργικά. Τριάντα έξι λαμπαδηδρόμοι ανοίγουν τον δρόμο -ανάμεσά τους και ο Φραντς Σούμπερτ. Δεν συνοδεύουν το φέρετρο, αλλά το πέρασμα μιας ολόκληρης εποχής στο άγνωστο.
Στο κέντρο, το σώμα σιωπά. Μα γύρω του, όλα μιλούν. Οι μορφές σκεπτικές, θλιμμένες, κουβαλούν τη δραματικότητα και τη βαθιά ευγένεια της μουσικής του. Ο ουρανός, βαριά συννεφιασμένος, σκύβει πάνω από τη σκηνή συμμετέχοντας στο πένθος.

Ο Μπετόβεν στην επιθανάτια κλίνη

Κι όμως, μέσα σε αυτή τη σκοτεινότητα, υπάρχει κάτι φωτεινό, λαμπρό, που ανυψώνεται...μια αίσθηση ότι το τέλος δεν είναι σιωπή, αλλά μετάβαση σε μια ανώτερη αρμονία.
Κι αυτή η σιωπή είναι η πιο τραγική ειρωνεία. Γιατί ο άνθρωπος που αποχαιρετάται εδώ, είχε ήδη χρόνια πριν αποκοπεί από τον κόσμο των ήχων. Από το 1796 η ακοή του άρχισε να σβήνει, και το 1802, σε μια στιγμή βαθιάς απόγνωσης, συνέγραψε τη σπαρακτική του εξομολόγηση, τη γνωστή "Διαθήκη του Χάιλιγκενσταντ". Δεν ήταν μια απλή επιστολη...ήταν μια κραυγή προς την ανθρωπότητα:

"Ώ, άνθρωποι… πόσο με αδικείτε… Δεν ξέρετε την μυστική αιτία… Ηταν αδύνατο σε μένα να πω: “φωνάξτε, γιατί είμαι κουφός”… Τέτοια συμβάντα με οδήγησαν στην απελπισία… ήταν μόνο η τέχνη μου που με συγκράτησε…"

Κι έτσι, ανάμεσα στη σιωπή και στην εσωτερική του άβυσσο, γεννήθηκε ένα σύμπαν ήχων που δεν ανήκει πια στον κόσμο των αισθήσεων, αλλά σε κείνον του πνεύματος. Η πομπή που βλέπουμε στο έργο δεν θρηνεί ένα νεκρό. Συνοδεύει έναν άνθρωπο που έζησε στο σκοτάδι της σιωπής, αλλά χάρισε στην ανθρωπότητα άπλετο φως.
Γιατί ο Μπετόβεν βρίσκεται εκεί όπου ο ήχος γίνεται ιδέα, όπου η οδύνη μεταμορφώνεται σε κάθαρση, όπου ο άνθρωπος αγγίζει το αιώνιο.
Γι’ αυτό η κηδεία του δεν ήταν το τέλος, αλλά η αρχή μιας άλλης, άφθαρτης ακρόασης.


Το τελευταίο ολοκληρωμένο έργο του Μπετόβεν ήταν το "Κουαρτέτο Εγχόρδων αρ. 13" σε Σι ύφεση μείζονα, το οποίο πήρε την τελική του μορφή τον Νοέμβριο του 1826.
Εκανε πρεμιέρα τον Μάρτιο του 1826 και εκδόθηκε το 1827, λίγο πριν το θάνατο του τιτάνα.

Το έργο είναι ιδιαίτερο γιατί αποτελείται από έξι κινήσεις, κάτι ασυνήθιστο για κουαρτέτο. Η δομή του εναλλάσσει διαφορετικούς χαρακτήρες -δυναμικούς, χορευτικούς και λυρικούς- δημιουργώντας μια μεγάλη, πολυδιάστατη μουσική πορεία.

Τα μέρη:

Adagio, ma non troppo – Allegro
Presto
Andante con moto, ma non troppo
Alla danza tedesca (γερμανικός χορός)
Cavatina (ένα λυρικό, εκφραστικό τραγούδι)
Grobe Fuge ("Μεγάλη Φούγκα")

Ανάμεσα σε αυτά, η Καβατίνα του 5ου μέρους ξεχωρίζει ως η πιο συγκινητική στιγμή του έργου.
Θεωρείται από τα πιο εσωτερικά και βαθιά αποσπάσματα που έγραψε ποτέ ο Μπετόβεν. Ο ίδιος είχε πει ότι τη συνέθεσε "μέσα σε δάκρυα μελαγχολίας και ότι καμία άλλη μουσική του δεν τον είχε αγγίξει τόσο".

Γι’ αυτό και η Καβατίνα συχνά προτείνεται ως το πιο κατάλληλο απόσπασμα για να τιμήσει κανείς τη μνήμη του, μια στιγμή καθαρής, ανθρώπινης συγκίνησης, όπου η μουσική του Μπετόβεν μιλά απευθείας στην ψυχή...Η Καβατίνα βιώνεται σαν εσωτερική μετάβαση, ένα πέρασμα από το εφήμερο στο αιώνιο...

Beethoven: "String Quartet No. 13", Μοv.5 Cavatina:

Eυαγγελισμός της Θεοτόκου: Ντα Βίντσι κι ένα αναγεννησιακό μοτέτο ...

 

"Ευαγγελισμός", Λεονάρντο Ντα Βίντσι, Ουφίτσι

"Είπε δε Μαριάμ: ιδού η δούλη Κυρίου. Γένοιτό μοι κατά το ρήμα σου.
 Και απήλθεν απ’ αυτής ο Άγγελος."

(Λουκ. 1,38)

Δηλαδή:

"Είπε δε η Μαριάμ: "Ιδού η δούλη του Κυρίου, πρόθυμη να υποταχθώ στη θεία βούληση.
Ας γίνει σύμφωνα με τον λόγο σου". Και αναχώρησε απ' αυτήν ο Άγγελος."

Από το παραπάνω κείμενο του Ευαγγελιστή Λουκά αντλεί την έμπνευσή του για τον περίφημο πίνακά του "Ευαγγελισμός" ο Λεονάρντο Ντα Βίντσι, θέμα ιδιαίτερα δημοφιλές στη Φλωρεντία του 15ου αιώνα. Πρόκειται για ένα από τα πρώτα σημαντικά σωζόμενα έργα του, το οποίο ολοκληρώθηκε στη Φλωρεντία, όταν ο καλλιτέχνης ακόμη μαθήτευε στο εργαστήριο του Aντρέα ντελ Βερόκιο. 

Ο πίνακας, που εκτίθεται στη Γκαλερί Ουφίτσι, απεικονίζει τη σκηνή σε μια ανοιχτή αυλή, με εκτεταμένη θέα σε τοσκανικό τοπίο και θαλασσινό ορίζοντα στο βάθος. Ο Λεονάρντο αξιοποιεί τις φωτοσκιάσεις για να αποδώσει με φυσικότητα τις μορφές. Παράλληλα, η σύνθεση εμπλουτίζεται με συμβολισμούς που συνδέονται με τη ζωή, τον θάνατο και την αναγέννηση, ενώ η παρατήρηση της φύσης οργανώνεται μέσα από αντιθέσεις -φως και σκοτάδι, κίνηση και ακινησία, εγγύτητα και απόσταση- στοιχεία που μαρτυρούν το πρώιμο ενδιαφέρον του καλλιτέχνη για τη μελέτη της οπτικής αντίληψης.

Η Παναγία εικονίζεται καθισμένη μπροστά σε έναν μαρμάρινο βωμό, πάνω στον οποίο βρίσκεται ένα αναλόγιο διακοσμημένο με κλασικά μοτίβα της αρχαιότητας. Τα ενδύματά της, σε κόκκινο και μπλε, φέρουν συμβολικό χαρακτήρα: το κόκκινο προαναγγέλλει τα Πάθη του Χριστού, ενώ το μπλε παραπέμπει στη βασιλική, θεϊκή του καταγωγή.
Ο αρχάγγελος Γαβριήλ απεικονίζεται σε μια ήρεμη στάση, σαν να έχει μόλις προσγειωθεί, λίγο πριν κλείσει τα φτερά του. Στρέφει το βλέμμα του προς τη Μαρία, κρατώντας τον κρίνο, τα πέταλα του οποίου αποδίδονται με εξαιρετική λεπτότητα. Γύρω του απλώνεται ένα λιβάδι γεμάτο μικροσκοπικά άνθη, ζωγραφισμένα με αξιοσημείωτη ακρίβεια, στοιχείο που αντανακλά το βαθύ ενδιαφέρον του Λεονάρντο για τη βοτανική και τη μελέτη της φύσης.

Στη Μουσική:

Στο ίδιο κείμενο του Ευαγγελιστή Λουκά, αλλά στη λατινική γλώσσα, βασίζεται το μοτέτο "Dixit Maria - Είπε δε η Μαριάμ" του Hans Leo Hassler, μια αντιπροσωπευτική σύνθεση για την Εορτή του Ευαγγελισμού.

"Dixit Maria ad angelum: Ecce ancilla Domini, fiat mihi secundum verbum tuum."

Το έργο αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της ύστερης αναγεννησιακής πολυφωνίας, όπου η εκφραστική δύναμη του λόγου συνυφαίνεται αρμονικά με τη μουσική δομή, επιτυγχάνοντας μια ισορροπία ανάμεσα στην πνευματικότητα και την καλλιτεχνική τελειότητα.

Η σύνθεση περιλαμβάνεται στη συλλογή "Cantiones sacrae - Ιερά Άσματα" (1591) και προορίζεται για τετράφωνη μικτή χορωδία a cappella (SATB). Ο Χάσλερ, έχοντας μαθητεύσει με τον Αντρέα Γκαμπριέλι στη Βενετία, αφομοιώνει τη λαμπρότητα και τη σαφήνεια της ιταλικής σχολής, τις οποίες μεταπλάθει με γερμανική λιτότητα και πνευματικότητα.

Η μορφή του έργου ακολουθεί δομή ABB.
Στο πρώτο τμήμα (Α), που αποδίδει το "Dixit Maria ad angelum", κυριαρχεί η μιμητική πολυφωνία. Οι φωνές εισέρχονται διαδοχικά, δημιουργώντας ένα υφαντό ήχου που αποδίδει διαλογικά την αφήγηση και προσδίδει μια αίσθηση κίνησης και προσμονής.

Στα δύο επόμενα τμήματα (Β), όπου παρατίθενται τα λόγια της Παναγίας, η γραφή μετατοπίζεται αρχικά προς την ομοφωνία, υπογραμμίζοντας τη σαφήνεια και τη βαρύτητα της δήλωσης: "Ecce ancilla Domini". Στη συνέχεια, η πολυφωνία επανέρχεται πιο εκφραστική και διακοσμημένη.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα μελίσματα σε λέξεις όπως angelum και fiat.
Εκεί, ο συνθέτης επιμηκύνει μουσικά τον λόγο, δημιουργώντας μια αίσθηση εσωτερικής ανάτασης και πνευματικής έντασης. Το fiat (Γένοιτό μοι) δεν αποδίδεται σαν απλή δήλωση, αλλά σαν βαθιά, συνειδητή αποδοχή του θείου θελήματος. Τα μελίσματα αυτά λειτουργούν σαν μουσική έμφαση στη ιερότητα της στιγμής, φωτίζοντας τη μυσταγωγική διάσταση της συγκατάθεσης της Μαρίας στο μυστήριο της Ενσάρκωσης.

Η ισορροπία ανάμεσα σε ομοφωνικά και πολυφωνικά τμήματα, η καθαρότητα των φωνητικών γραμμών και η διακριτική εκφραστικότητα καθιστούν το "Dixit Maria", έργο βαθιάς κατάνυξης, όπου η μουσική υπηρετεί το νόημα του ιερού κειμένου με σεβασμό, λεπτότητα και ευγένεια χωρίς να επιδιώκει εντυπωσιασμό.

Hans Leo Hassler: "Dixit Maria":

Raοul Duffy: Εικαστικό αφιέρωμα στο Μότσαρτ...

 

Raoul Dufy: "Hommage à Mozart"(1943)

Ο  Γάλλος ζωγράφος, Raoul Dufy υπήρξε από τις σημαντικές μορφές του Φωβισμού. Γεννήθηκε στη Χάβρη της Νορμανδίας και από νεαρή ηλικία έδειξε ενδιαφέρον για την τέχνη, σπουδάζοντας στην École des Beaux-Arts τόσο στη γενέτειρά του όσο και στο Παρίσι. Επηρεάστηκε αρχικά από τον ιμπρεσιονισμό και στη συνέχεια από τον Φωβισμό, πριν διαμορφώσει το προσωπικό του ύφος, που χαρακτηρίζεται από έντονα χρώματα, ελεύθερη γραμμή και διακοσμητική διάθεση.

Raoul Dufy, self portrait

Το έργο του επικεντρώνεται συχνά σε φωτεινές σκηνές εξωτερικής ζωής, όπως θαλασσινά τοπία, κοινωνικές εκδηλώσεις και μουσικά θέματα. Παράλληλα, ασχολήθηκε με τη χαρακτική, την εικονογράφηση βιβλίων, τη σκηνογραφία και τον σχεδιασμό υφασμάτων και διακοσμητικών τεχνών, αποκτώντας ευρεία αναγνώριση.

Στα τελευταία χρόνια της ζωής του αντιμετώπισε σοβαρά προβλήματα υγείας λόγω ρευματοειδούς αρθρίτιδας, τα οποία περιόρισαν την κινητικότητά του. Πέθανε σαν σήμερα, 23 Μαρτίου 1953 στο Φορκαλκιέ της Γαλλίας, σε ηλικία 75 ετών, από εντερική αιμορραγία, πιθανώς συνέπεια της θεραπείας που ακολουθούσε.

Ο Ραούλ Ντυφί στρεφόταν συχνά στη μουσική για έμπνευση, δημιουργώντας πίνακες-φόρο τιμής σε μεγάλους συνθέτες. Η αγάπη του για τη μουσική ξεκίνησε από την παιδική του ηλικία. Ο πατέρας του ήταν οργανίστας, τα αδέλφια του επαγγελματίες μουσικοί, ενώ ο ίδιος έπαιζε βιολί ερασιτεχνικά, προτιμώντας όμως να απολαμβάνει τη μουσική κυρίως ως ακροατής.

Ήταν το 1909 όταν ο ζωγράφος ταξίδεψε στο Μόναχο. Εκμεταλλεύτηκε την παραμονή του στην πόλη για να επισκεφτεί το κοντινό Σάλτσμπουργκ, τη γενέτειρα του Μότσαρτ και το σπίτι του. Αμέσως μετά φιλοτέχνησε το πρώτο του έργο με τίτλο "Hommage à Mozart", το οποίο αποτέλεσε σημείο εκκίνησης για άλλα αφιερώματα, στον Μπαχ, στον Ντεμπισί και άλλους.

Στυλιστικά, η εικαστική δημιουργία συνδυάζει στοιχεία φωβισμού και κυβισμού. Οι έντονοι χρωματισμοί και οι καθαρές, διακοσμητικές γραμμές θυμίζουν την κομψότητα της γαλλικής μπαρόκ διακόσμησης. Παρουσιάζει μια ζωντανή, μουσικά φορτισμένη σκηνή, όπου η ζωγραφική μετατρέπεται σε οπτική συμφωνία.
Στο πίσω μέρος της σύνθεσης αναπτύσσεται μια ορχήστρα, δοσμένη με ελεύθερη και ρευστή γραφή, με τους εκτελεστές τοποθετημένους πίσω από αναλόγια, σαν να συμμετέχουν σε μια ζωντανή μουσική συναυλία. Στο προσκήνιο κυριαρχεί το πιάνο, πάνω στο οποίο είναι τοποθετημένη παρτιτούρα με σαφή αναφορά στον Μότσαρτ, η οποία καθοδηγεί το βλέμμα του θεατή.
Τριγύρω οργανώνονται μουσικά όργανα, όπως ένα βιολί δοσμένο σχηματοποιημένα, ενώ αριστερά ξεχωρίζει ένα κλαρινέτο, σε σαφή αναφορά στο περίφημο "Κοντσέρτο για κλαρινέτο σε Λα μείζονα, Κ.622".

Raoul Dufy: "Hommage à Mozart"(1945)

Όπως επισημαίνουν οι αναλυτές, τα έργα της σειράς "Φόρος τιμής στον Μότσαρτ", που μαρτυρούν το πάθος του για τη μουσική, "οργανώνονται σύμφωνα με έναν κυβιστικό εικαστικό ρυθμό, στον οποίο οι πλαστικές αρμονίες ενορχηστρώνονται μέσα από μια ηχητική παλέτα, πιστοποιώντας την έγνοιά του να μεταφέρει τα Μοτσαρτικά ηχοχρώματα στην εικαστική τέχνη".

Σε άλλα έργα της σειράς αφιερωμένα στον Μότσαρτ, η αναφορά στον συνθέτη δεν γίνεται μέσω παρτιτούρας με το όνομά του, αλλά μέσα από την παρουσία της προτομής του, όπως στο έργο που φιλοτέχνησε το 1945.
Η μορφή του Μότσαρτ εντάσσεται αρμονικά στη σύνθεση, λειτουργώντας ως εμβληματικό σύμβολο της μουσικής του. Με αυτόν τον τρόπο, ο Raoul Dufy μετατοπίζει το ενδιαφέρον από τη γραπτή μουσική στην ίδια την προσωπικότητα του δημιουργού, αναδεικνύοντας την πνευματική του παρουσία μέσα στο έργο.

Raoul Dufy: "Hommage à Mozart"(1952)
(cannesauction)

Από τη σειρά, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το φιλοτεχνημένο το 1952 (διπλανή εικόνα).
Στο προσκήνιο εμφανίζονται παρτιτούρες με το όνομα του συνθέτη, ενώ στο βάθος διακρίνεται το κίτρινο σπίτι του στο Σάλτσμπουργκ.

 Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία είναι η κυριαρχία του κόκκινου χρώματος. Στα τελευταία του χρόνια, ο Ντυφί ανέπτυξε την τεχνική της "τονικής ζωγραφικής", όπου ένα χρώμα επικρατεί σε ολόκληρο το έργο, δημιουργώντας έντονη αισθητική και συναισθηματική εμπειρία, μια προσέγγιση που παραλληλίζεται με την τονικότητα στη μουσική των αγαπημένων του συνθετών.
Παρατηρείστε τις διακοσμητικές λεπτομέρειες που προσδίδουν θεατρικό ύφος και μουσικό ρυθμό στην εικόνα. Επίσης, πως ο ζωγράφος έχει προσθέσει κι εδώ ένα κλαρινέτο, υπαινισσόμενος πάλι το περίφημο "Κοντσέρτο για Κλαρινέτο" του Μότσαρτ, που όπως φαίνεται ήταν από τις αγαπημένες συνθέσεις του Ντυφί.

Πιθανότατα ο ζωγράφος θαύμαζε το λυρικό και διαυγές ηχόχρωμα του κλαρινέτου, που σε ορισμένες στιγμές ακούγεται κάπως βαρύ και μελαγχολικό, καθώς και την καθαρότητα των φράσεων, αλλά κυρίως την λεπτή ισορροπία ανάμεσα στη μελωδία και την αρμονία. Έτσι, στην εικαστική του σύνθεση-αφιέρωμα θέλησε να υπογραμμίσει το μουσικό όργανο, το οποίο ο Μότσαρτ ανέδειξε και εισήγαγε με μοναδικό τρόπο στην ορχήστρα.

Στο "Κοντσέρτο για Κλαρινέτο" που γράφτηκε τον Οκτώβριο του 1791 για τον βιρτουόζο κλαρινετίστα και φίλο του συνθέτη, Άντον Στάντλερ, ο Μότσαρτ χειρίζεται το ηχόχρωμα του οργάνου σαν ανθρώπινη φωνή που μιλά σε εξομολογητικό τόνο, χαρίζοντάς μας μια μουσική διάφανης ομορφιάς.

Το έργο αποτελείται από τρία μέρη, στα οποία οι διαθέσεις εναλλάσσονται:
Allegro
Adagio και
Rondo

Mozart: "Clarinet Concerto K.622":

Ψεύτικοι Ήλιοι: Από την παρατήρηση στην καλλιτεχνική έμπνευση...

 

"Vädersolstavlan", 1535

Η Παγκόσμια Ημέρα Μετεωρολογίας γιορτάζεται κάθε χρόνο στις 23 Μαρτίου, τιμώντας την έναρξη ισχύος της σύμβασης για την ίδρυση του Παγκόσμιου Μετεωρολογικού Οργανισμού το 1950. Η ημέρα αυτή μας υπενθυμίζει τη σπουδαιότητα των δεδομένων για τον καιρό και το κλίμα, για την επιστήμη, αλλά και για τη ζωή στον πλανήτη μας.

Σήμερα στρέφουμε το βλέμμα μας στον ουρανό, για να παρατηρήσουμε ένα φαινόμενο που συνδυάζει επιστημονικό ενδιαφέρον και αισθητική μαγεία: το Sundog(ηλιακός σκύλος), ή αλλιώς παρήλιο, ένα φωτεινό παιχνίδι του ήλιου που μοιάζει με μικρό φωτοστέφανο στον ουρανό και πάντα ξαφνιάζει με την ομορφιά του.
Πρόκειται για φωτεινά, "ψεύτικα" σημεία Ήλιου που εμφανίζονται εκατέρωθεν του πραγματικού Ήλιου, δημιουργούμενα από τη διάθλαση του ηλιακού φωτός σε μικρούς εξαγωνικούς παγοκρυστάλλους, που αιωρούνται στην ατμόσφαιρα. Ένα σπάνιο και εντυπωσιακό θέαμα, που αιώνες τώρα προκαλεί θαυμασμό και δέος.

Το φαινόμενο του παρήλιου έχει καταγραφεί ήδη από την αρχαιότητα και αναφέρεται ακόμη και από τον Αριστοτέλη στα "Μετεωρολογικά" του, επιβεβαιώνοντας τη μακρόχρονη ανθρώπινη περιέργεια και την παρατήρηση των ουράνιων φαινομένων:
"Δύο ψεύτικοι Ήλιοι ανέτειλαν με τον Ήλιο και τον ακολούθησαν όλη την ημέρα μέχρι τη δύση..."

Οι παλιές απεικονίσεις του φαινομένου συνδέουν την επιστημονική παρατήρηση με την καλλιτεχνική έκφραση, αποκαλύπτοντας πώς οι άνθρωποι προσπαθούσαν να ερμηνεύσουν τα ουράνια θαύματα πριν από την εποχή της σύγχρονης επιστήμης.

Παραδείγματα αυτής της παρατήρησης και καλλιτεχνικής απόδοσης περιλαμβάνουν μεσαιωνικά χειρόγραφα, όπου καταγράφονται "θαυμαστά" ουράνια φαινόμενα. Συχνά η ηλιακή "άλω" περιγράφεται ως "πολλαπλοί ήλιοι" ή "φωτεινές δακτυλιοειδείς λάμψεις γύρω από τον ήλιο", αντικατοπτρίζοντας τον θαυμασμό και την απορία των ανθρώπων της εποχής.

Ιδιαίτερη θέση κατέχει η "Vädersolstavlan" (1535), η παλαιότερη γνωστή απεικόνιση της Στοκχόλμης, όπου το φαινόμενο του παρήλιου  αποτυπώνεται με δύο ψεύτικους ήλιους να πλαισιώνουν τον πραγματικό. Το έργο αυτό συνδυάζει την πιστή φυσιοκρατική απεικόνιση του τοπίου με βαθύτερη συμβολική και ουράνια σημασία, αποτελώντας καλλιτεχνικό αριστούργημα, αλλά και πολύτιμο ιστορικό ντοκουμέντο για την παρατήρηση σπάνιων ατμοσφαιρικών φαινομένων στην εποχή του.

Το παρήλιο έχει καταγραφεί σε πολυάριθμα κείμενα και απεικονίσεις -όπως είδαμε- ενώ συχνά συνδέεται με μυστικισμό, δέος και τη βαθιά ανθρώπινη αίσθηση του θαύματος που προκαλεί η φύση.
Το ίδιο φαινόμενο έχει αποτελέσει πηγή έμπνευσης και για τη μουσική. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το χορωδιακό έργο "Sun Dogs" του Λετονού συνθέτη Ēriks Ešenvalds, το οποίο αναπτύσσεται σε δύο μέρη με σαφή δραματουργική και ηχητική αντίθεση.

Το πρώτο μέρος τιτλοφορείται "Μάρτυρες" και βασίζεται σε τέσσερις ιστορικές μαρτυρίες για την παρατήρηση των "ηλιακών σκύλων" από την προχριστιανική Ρώμη έως την Αγγλία του 14ου και 15ου αιώνα.

Οι μαρτυρίες αποδίδονται διαδοχικά από τους σολίστες -σοπράνο και τενόρους- ενώ ανάμεσά τους παρεμβάλλεται ένα ρεφρέν συνοδευόμενο από τρίγωνα. Στην τρίτη επανάληψή του, το ρεφρέν γίνεται περισσότερο δραματικό, αποτυπώνοντας μια ένταση και απελπισία που ενισχύεται από τη χρήση αρχέγονων βουητών. Η μουσική στο πρώτο μέρος ακούγεται αρχαϊκή, με μια εκφραστική διάθεση πρωτογονισμού, που υπογραμμίζει την ανθρώπινη εμπειρία μπροστά στο ουράνιο θαύμα.

Το δεύτερο μέρος, "Η Ομορφιά αυτού του Θαύματος", κινείται σε πιο ιμπρεσιονιστικά μονοπάτια, δημιουργώντας μια ατμόσφαιρα διαρκούς δέους και ακτινοβολίας. Εδώ, ο Λετονός συνθέτης χρησιμοποιεί μια ακολουθία ιδιαίτερων αποσπασμάτων που περιγράφουν πιο πρόσφατες θεάσεις του φαινομένου. Ο ρυθμός είναι αργός, επιβλητικός, η τονικότητα μεταβάλλεται συνεχώς, ενώ η ατμόσφαιρα παραμένει μυστηριώδης και καθηλωτική. Μια σοπράνο ερμηνεύει με ιδιαίτερη χρήση φωνής, έως σφυρίγματα, προσδίδοντας μια στοιχειωτική και υπερφυσική παρουσία, ενισχύοντας την αίσθηση ενός μεγαλειώδους και θαυμστού ουράνιου τοπίου.

Η σύνθεση του Ešenvalds δεν αναδεικνύει μόνο την οπτική ομορφιά του παρηλίου, αλλά και την ψυχολογική και συναισθηματική αίσθηση που προκαλεί το φαινόμενο, μετατρέποντάς το σε μια μουσική εμπειρία που συνδυάζει δέος, μυστήριο και αρχέγονη γοητεία.

Ēriks Ešenvalds: "The Sun Dogs:

Σιμπέλιους: ένας κύκλος τραγουδιών με λουλούδια της άνοιξης...

 

O Σιμπέλιους με τη σύζυγό του, Άινο στον κήπο τους στην Αϊνόλα

Η 21η Μαρτίου, ημέρα της εαρινής ισημερίας, φέρνει μαζί της εκείνη τη λεπτή μετατόπιση του φωτός που σηματοδοτεί την αρχή της άνοιξης. Μια υπόσχεση αναγέννησης, ισορροπίας και εσωτερικής αφύπνισης. Η φύση ξυπνά αθόρυβα και μέσα από τα πρώτα, ταπεινά άνθη της, μας υπενθυμίζει ότι η ομορφιά υπάρχει ακόμη και στα πιο απλά πλάσματα του κόσμου.

Σε αυτή τη σιωπηλή ποίηση της φύσης ανταποκρίνεται ο κύκλος "Blommor(Λουλούδια), Op. 88" του Γιαν Σιμπέλιους, βασισμένος σε ποιήματα του Johan Ludvig Runeberg. 
Εδώ, τα λουλούδια δεν αποτελούν απλά στοιχεία του τοπίου, αλλά γίνονται φορείς συναισθημάτων, μικρές εστίες ζωής που καθρεφτίζουν την ανθρώπινη ψυχή.

Με πληθωρικό λόγο, φαντασία και ευαισθησία, τα τρυφερά ποιήματα του Ρούνεμπεργκ μελοποιήθηκαν από τον Σιμπέλιους το 1917.
Ποιητής και συνθέτης επιλέγουν κυρίως αγριολούλουδα της οικογένειας της εύθραυστης ανεμώνης, μικρά, ευαίσθητα και ταπεινά άνθη που συμβολίζουν την παροδικότητα της ομορφιάς και της ζωής.

Να θυμίσουμε πως ο Σιμπέλιους αγαπούσε βαθιά τη φύση και τα φινλανδικά τοπία συχνά γίνονταν η έμπνευσή του. Ο βιογράφος του σημειώνει χαρακτηριστικά:

Σιμπέλιους: περπατώντας στους ανοιξιάτικους αγρούς

"Ο Σιμπέλιους ανταποκρίθηκε εξαιρετικά στις διαθέσεις της φύσης και στις αλλαγές των εποχών. Σάρωνε τους ουρανούς με τα κιάλια του για να παρακολουθήσει τις αγριόχηνες που πετούσαν πάνω από τη λίμνη, άκουγε το κράξιμο των γερανών και απολάμβανε τις κραυγές τους, που αντηχούσαν στις ελώδεις εκτάσεις της Αϊνόλα. Κυριευόταν από θαυμασμό για τα φθινοπωρινά χρώματα, αλλά κυρίως εκστασιαζόταν από τα χρωματικά πιτσιλίσματα που δημιουργούσαν τα αγριολούλουδα στο γήινο χαλί τις πρώτες μέρες της άνοιξης..."

1. Η μουσική διαδρομή ξεκινά με το "Blåsippan(μπλε ανεμώνη)", ένα από τα πρώτα άνθη της άνοιξης, που εμφανίζεται σαν δειλή αλλά αποφασιστική υπόσχεση ζωής.

"Όποια ευλογία έρχεται από τον ουρανό
Τη μαρτυράς εσύ στα χείλη της γης
Εσύ, πρώιμο άνθος της άνοιξης, λαμπρό!
Αποκαλύπτεις την ομορφιά της ζωής
και ψηλά στρέφεις το βλέμμα σου
με τα κυανά, σαν τ' ουρανού, μάτια σου"

2. Στο "De bägge rosorna (Τα δυο ρόδα)", η ομορφιά αποκτά δυαδικότητα -αγάπη και πάθος...αθωότητα και εμπειρία-

"Ρόδο, ναι, το άλικο ρόδο ειν' το πιο λαμπρό
στο στεφάνι των λουλουδιών
ο ουρανός δανείζεται το χρώμα του
για να στολίσει τα ύψη του.

Ομως και το λευκό έχει τη δική του χάρη
Μα τι ομορφιά, όταν τα δύο μαζί,
ανθίζοντας στα μάγουλα της αθωότητας,
αποκαλύπτουν το ένα, την ομορφιά του άλλου!"

3. ...ενώ στο "Vitsippan(Λευκή ανεμώνη)" η λευκότητα γίνεται αθωότητα και αφορμή για προειδοποίηση:

"Δες τη λευκή ανεμώνη πόσο όμορφη είναι,
μα αλίμονο, πόσο εύθραυστη!
Σχεδόν πριν την πιάσεις στα χέρια σου
πεθαίνει μέσα τους.
πρόσεχε, όμορφο κορίτσι,
μην αφήσεις, από τα χείλη του γητευτή φιλημένη,
να μαραθείς όπως αυτή"

4. Το "Sippan(Ανεμώνη ή πρίμουλα)" στέκεται διακριτικά. Ένα μικρό, εύθραυστο άνθος χωρίς αυστηρή ταυτότητα, που συνδέεται με την αφοσίωση, την υπομονή και την πίστη.

"Ανεμώνη, πρώτο λουλούδι της άνοιξης,
σε διαλέγω για να σε δώσω
σ' αυτήν που αγαπώ, σ' αυτήν που κρυώνει!
Αν σε διάλεγα, θα σ' έδινα, λέγοντας:
"Κοντά στην άκρη του χιονιού, ω κορίτσι,
Το πρώτο λουλούδι της άνοιξης βλασταίνει,
όπως στον πάγο της καρδιάς σου δίπλα,
ανθίζει η πιστή μου αγάπη
Τρέμει στο κρύο του χειμώνα,
όμως ούτε δειλιάζει, ούτε εγκαταλείπει"

5. Έπειτα, το "Törnet(Αγκάθι)", εισάγει την αναπόφευκτη σκιά, την πληγή που συνοδεύει κάποιες φορές την ομορφιά.

"Αγκάθι, αδελφικό φυτό,
τυλιγμένο στον χειμωνιάτικο πάγο, ξεχασμένο,
σκεπασμένο από αγκάθια, μισητό.
Μα σκέφτομαι: όταν έρθει η άνοιξη,
θα ξεδιπλώσεις φύλλα και ρόδα.

Κανένα άλλο φυτό στη γη
δεν είναι τόσο γλυκό όπως εσύ.

Ω, πόσοι αγκαθωτοί βλαστοί
στη φύση δεν στέκουν γυμνοί,
αλλά χρειάζονται μόνο αγάπη,
μόνο μια αχτίδα καλοσύνης,
για να ντυθούν με ρόδα
και να γεμίσουν κάθε πλάσμα, χαρά!"

Περίπατος στην εξοχή με ανθισμένες ανεμώνες μια ανοιξιάτικη μέρα

6. Και τέλος, στο "Blommans öde", η μοίρα του λουλουδιού γίνεται στοχασμός πάνω στη φθορά και την ολοκλήρωση. Η άνθηση δεν είναι, παρά ένα στάδιο σε μια κυκλική πορεία, όπου η αρχή και το τέλος συνυπάρχουν.

"Παιδί της άνοιξης,
θύμα των αναπάντεχων ανέμων,
λουλούδι, πες μου, γιατί κυλά το δάκρυ
στα τρυφερά σου μάγουλα;

"Ο ήλιος δύει,
και ακούω τη φωνή της καταιγίδας",
αποκρίνεται το τρυφερό άνθος,
κι έτσι χτυπιέται, σπάει και μαραίνεται"

Έτσι, ο κύκλος δεν περιγράφει την άνοιξη, την ερμηνεύει. Από το πρώτο δειλό άνθος έως τη συνειδητοποίηση της φθαρτότητας, ξεδιπλώνεται μια βαθιά ανθρώπινη εμπειρία, όπου η ευτυχία  -όπως και τα λουλούδια- είναι εύθραυστη, στιγμιαία, αλλά γι’ αυτό ακριβώς, πολύτιμη...

[Σημείωση: Οι φωτογραφίες του Σιμπέλιους, που συνοδεύουν το κείμενο, είναι από το λεύκωμα του Σαντέρι Λέβας, φινλανδού συγγραφέα και φωτογράφου, φίλου και προσωπικού γραμματέα του συνθέτη.]

Jean Sibelius: "6 Songs (Blommor) Op. 88":

Ημέρα Ποίησης: Ο Ουγκό, φάρος έμπνευσης για Σαιν-Σανς και Φωρέ ...

(από stockcake)

Η αυγή χαράζει

Η πυκνή σκιά σκορπίζει

Το όνειρο και η ομίχλη

πηγαίνουν όπου πάει η νύχτα

Βλέφαρα και ρόδα

μισάνοιχτα ανθίζουν

ακούγοντας τον ήχο

της αφύπνισης του κόσμου.

Όλα τραγουδούν και μουρμουρίζουν

ταυτόχρονα μιλούν 

Καπνοί και φυλλωσιές,

Φωλιές και στέγες

Ο άνεμος στις βελανιδιές μιλάει,

και το νερό στις πηγές μιλά

Όλες οι ανάσες

γίνονται φωνή!

Όλα ξαναβρίσκουν την ψυχή τους 

Το παιδί το κουδουνάκι του,

Η εστία τη φλόγα της,

Το λυράκι το δοξάρι του

Τρέλα ή παραφροσύνη,

Στον κόσμο τον ατέλειωτο,

Καθένας ξαναρχίζει

ό,τι είχε αρχίσει.

Σκέψη ή αγάπη,

Αδιάκοπα κινούμενη,

Προς έναν ύψιστο σκοπό

Όλα φεύγουν παρασυρμένα

Το σκαρί ζητά λιμάνι,

Η μέλισσα μια γριά ιτιά,

Η πυξίδα ένα στύλο

και γώ, την ΑΛΗΘΕΙΑ.

( Βίκτωρ Ουγκό: "Τα Τραγούδια του Λυκόφωτος", απόδοση δική μου)

Το ποίημα του Βίκτορος Ουγκό είναι ένας ύμνος στην αυγή, όχι μόνο σαν φυσικό φαινόμενο, αλλά και σαν σύμβολο πνευματικής αφύπνισης και αναζήτησης της αλήθειας.

Μέσα από ζωντανές εικόνες όπου η φύση ξυπνά και αποκτά φωνή, ο ποιητής αναδεικνύει τη διαρκή κίνηση και ανανέωση του κόσμου, αλλά και τη μοναδική ανθρώπινη αγωνία για νόημα και γνώση. Αυτή η πνευματική αναζήτηση, που ξεχωρίζει τον άνθρωπο από τα υπόλοιπα όντα, καθιστά την ποίηση γέφυρα μεταξύ της ύλης και της ψυχής, φωτίζοντας τον εσωτερικό μας κόσμο.

Σήμερα, Ημέρα Ποίησης τιμάται αυτή η δύναμη του ποιητή να μετατρέπει τις λέξεις σε φως και να οδηγεί τον άνθρωπο σε βαθύτερες αλήθειες.
Ο Ουγκό, μέσα από το ποίημά του, ενσαρκώνει τον καλλιτέχνη-ποιητή σαν φάρο γνώσης και πνευματικής αναζήτησης, που μέσα στην ατέρμονη κίνηση της ζωής βρίσκει και μας προσφέρει το φως της αλήθειας. Με αυτόν τον τρόπο, το ποίημα γίνεται εγκώμιο στην ίδια την ποίηση και τον ποιητή, που με το έργο του ξυπνάει συνειδήσεις και αναγεννά ψυχές.

Το ποίημα του Ουγκό, γεμάτο εικόνες φωτός και εσωτερικής ανάδυσης, ενέπνευσε δύο από τους σημαντικότερους Γάλλους συνθέτες του 19ου αιώνα: τον Καμίγ Σαιν Σανς και τον  Γκαμπριέλ Φωρέ. 

Και οι δύο δημιούργησαν μελοποιήσεις που ενώ βασίζονται στο ίδιο ποιητικό κείμενο, προσεγγίζουν την αυγή με διαφορετικό ύφος, αισθητική και εκφραστική ευαισθησία.

Ο Σαιν Σανς παρουσιάζει μια σύνθεση για υψίφωνο και πιάνο υπό τον τίτλο "Le matin-Το πρωινό" το 1864.
Φέρει ρομαντικά χαρακτηριστικά με διαυγή, κυλαριστή μελωδία ενώ το πιάνο συνοδεύει με απλότητα και λυρισμό. Ιδιαίτερη ατμόσφαιρα δημιουργούν οι αποτζιατούρες στη συνοδεία του πιάνου, σαν η μουσική να αντηχεί ακόμη τα ίχνη του ύπνου και των ονείρων, τη στιγμή που η συνείδηση ξυπνά μαζί με την αυγή...

Η μουσική του γάλλου συνθέτη υποστηρίζει με ευγένεια το ποιητικό κείμενο, αποδίδοντας την αυγή περισσότερο σαν γλυκό, ήσυχο φαινόμενο της φύσης παρά σαν μια εσωτερική έκρηξη συναισθήματος.

Λίγα χρόνια αργότερα (το 1870), ο Φωρέ μελοποίησε τις τρεις πρώτες στροφές του ποιήματος με τίτλο "L’aurore- Η Αυγή", για υψίφωνο και πιάνο, ακολουθώντας τριμερή μορφή Α-Β-Α.
Ο συνθέτης δεν εστιάζει μόνο στην εξωτερική απεικόνιση της αυγής, αλλά δίνει έμφαση στην ψυχική εμπειρία της στιγμής...τη μετάβαση από τη σιγή της νύχτας στο φως της μέρας, την εσωτερική αφύπνιση. Η πρώτη στροφή μεταφέρει τη νηνεμία πριν την αυγή, με απαλή μελωδία και διαυγή αρμονία.
Η δεύτερη εισάγει ένταση και κίνηση, αποτυπώνοντας τη σταδιακή αναστάτωση του κόσμου που ξυπνά.
Η τρίτη, με μιμητική επανάληψη της αρχικής μελωδίας, κλείνει σαν το φως που τελικά κυριαρχεί.

Αυτό που κατά την άποψή μου διακρίνει τη σύνθεση του Φωρέ είναι η ψυχική διάσταση. Η μουσική του δεν περιγράφει απλώς την αυγή σαν φυσική εικόνα, αλλά αποδίδει το πώς τη βιώνει ο εσωτερικός κόσμος του ανθρώπου. Η λεπτοδουλεμένη αρμονία, η εσωστρεφής μελωδία και η διακριτική, ευαίσθητη συνοδεία του πιάνου δημιουργούν ένα ηχητικό τοπίο που αντικατοπτρίζει τις ψυχικές διακυμάνσεις.

Ωστόσο και οι δύο μελοποιήσεις είναι πολύτιμες καλλιτεχνικές προσεγγίσεις του ίδιου ποιητικού κειμένου. Η μία για την καθαρότητα και την απλότητά της, που αφήνει χώρο στη φωνή του ποιητή να αναπνεύσει, η άλλη για το βάθος και τη στοχαστική της ένταση, που μεταφέρει τον ακροατή σε έναν εσωτερικό, βιωματικό κόσμο.
Καμία δεν αναιρεί την άλλη. Αντίθετα, η συνύπαρξή τους αποκαλύπτει τον πλούτο των δυνατοτήτων της μουσικής έκφρασης, όταν συναντά τη δύναμη της ποίησης.
Σε μια Ημέρα αφιερωμένη στην Ποίηση, τέτοιες μουσικές προσεγγίσεις μας θυμίζουν πόσο ζωντανός και πολύτροπος μπορεί να παραμείνει ο ποιητικός λόγος, όταν συναντά την έμπνευση.

Gabriel Fauré: "L'Aurore":

Camille Saint-Saens: "Le Matin":