"Fedora": Όταν ο έρωτας γίνεται εξομολόγηση και η εκδίκηση, τραγωδία...

 

Στις 12 Νοεμβρίου 1948, στο Μιλάνο, έφυγε από τη ζωή, σε ηλικία 81 ετών, ο Ιταλός συνθέτης, Ουμπέρτο Τζορντάνο.

Γεννημένος στη Φότζια της νότιας Ιταλίας, ο Τζορντάνο αφιέρωσε τη ζωή του στη μουσική δημιουργία. Σπούδασε στο περίφημο Ωδείο της Νάπολης, κοντά στον συνθέτη και παιδαγωγό Paolo Serrao, και σύντομα αναδείχθηκε σε μία από τις σημαντικότερες μορφές της ιταλικής όπερας.

Ανήκει στους κύριους εκπροσώπους του ιταλικού βερισμού, του καλλιτεχνικού ρεύματος που επιχείρησε να μεταφέρει στη σκηνή την αλήθεια της ανθρώπινης ύπαρξης...τα πάθη, τις κοινωνικές αντιθέσεις, τον έρωτα, την προδοσία και την τραγική μοίρα των ανθρώπων. Η μουσική του διακρίνεται για τη μελωδική ευαισθησία, τη δραματική ένταση και την εκφραστική δύναμη της ορχήστρας.
Το 1929 ανακηρύχθηκε μέλος της Βασιλικής Ακαδημίας της Ιταλίας, ενώ, πέρα από την όπερα, ασχολήθηκε και με τη συμφωνική, τη χορωδιακή και τη μουσική δωματίου.

Το έργο που σφράγισε τη διεθνή του πορεία ήταν ο "Andrea Chénier", εμπνευσμένος από τη ζωή και την τραγική μοίρα του Γάλλου ποιητή Αντρέ Σενιέ, ο οποίος οδηγήθηκε στη γκιλοτίνα κατά τη Γαλλική Επανάσταση. Ακολούθησαν σημαντικές όπερες, ανάμεσά τους η "Fedora", που προτείνω να απολαύσουμε, η οποία κατέχει ξεχωριστή θέση στο οπερατικό ρεπερτόριο.

Η όπερα "Fedora" βασίζεται στο ομώνυμο θεατρικό έργο του Γάλλου δραματουργού Βικτοριέν Σαρντού.

H Σάρα Μπερνάρ στο ρόλο της Φεντόρα

Η πρώτη σπίθα για τη δημιουργία της όπερας γεννήθηκε το 1889, όταν ο νεαρός τότε Τζορντάνο παρακολούθησε στο Θέατρο Μπελίνι της Νάπολης την παράσταση του έργου, με πρωταγωνίστρια τη σπουδαία Γαλλίδα ηθοποιό Σάρα Μπερνάρ, για την οποία είχε γραφτεί ο ομώνυμος ρόλος.

Η παράσταση είχε γνωρίσει μεγάλη επιτυχία, ενώ η ηρωίδα της έμελλε να συνδεθεί ακόμη και με την ονομασία του γνωστού τσόχινου καπέλου "φεντόρα", που φορούσε η ηθοποιός.

Γοητευμένος από τη δραματική δύναμη του έργου, ο Τζορντάνο ζήτησε από τον Σαρντού την άδεια να το μεταφέρει στην όπερα. Ωστόσο, ο γάλλος συγγραφέας αρχικά αρνήθηκε, καθώς ο Ιταλός συνθέτης δεν είχε ακόμη κατακτήσει την αναγνώριση που θα του εξασφάλιζε μια τέτοια συνεργασία. 

Η διεθνής επιτυχία του "Andrea Chénier" το 1896 άλλαξε τα δεδομένα. Ο Τζορντάνο είχε πλέον καθιερωθεί και ύστερα από νέες διαπραγματεύσεις, εξασφαλίστηκε τελικά η άδεια για τη διασκευή.
Η "Fedora" παρουσιάστηκε το 1898, στο Teatro Lirico του Μιλάνου, με τον μεγάλο τενόρο Ενρίκο Καρούζο στον ρόλο του Λορίς Ιπάνοφ, συμβάλλοντας αποφασιστικά στην ανάδειξη της διεθνούς του σταδιοδρομίας.
Τον ομώνυμο ρόλο της πριγκίπισσας Φεντόρα ερμήνευσε η διακεκριμένη σοπράνο Τζέμμα Μπελιντσόνι.

Κοστούμια από την πρεμιέρα της όπερας
(sapere.it)

Η υπόθεση της όπερας θέλει την πριγκίπισσα Φεντόρα, την παραμονή του γάμου της, να βλέπει τον αγαπημένο της, κόμη Βλαντιμίρ, να μεταφέρεται στο σπίτι θανάσιμα τραυματισμένος από πυροβολισμό. Ορκίζεται να εκδικηθεί τον θάνατό του και ακολουθεί τον ύποπτο για τη δολοφονία, κόμη Λορίς Ιπάνοφ, μέχρι το Παρίσι. Εκεί, όμως, η δίψα της για εκδίκηση υποχωρεί μπροστά στον έρωτα που γεννιέται ανάμεσά τους.
Όταν ο Λορίς τής αποκαλύπτει ότι σκότωσε τον Βλαντιμίρ σε αυτοάμυνα, επειδή εκείνος διατηρούσε ερωτική σχέση με τη σύζυγό του, η Φεντόρα συνειδητοποιεί με φρίκη πως η επιστολή που είχε ήδη στείλει στις ρωσικές αρχές, καταγγέλλοντας τον Λορίς, έχει προκαλέσει τον θάνατο του αδελφού και της μητέρας του.
Συντετριμμένη από τις ενοχές και την απελπισία, παίρνει το δηλητήριο που κρύβει στον σταυρό της και πεθαίνει στην αγκαλιά του αγαπημένου της.

(uk.pinterest)

Θα ακούσουμε την άρια της Φεντόρα "Dio di giustizia - Θεέ της δικαιοσύνης" από την Γ΄ Πράξη της όπερας. Είναι μια συγκλονιστική στιγμή εσωτερικής συντριβής. Η ηρωίδα έχει μόλις μάθει ότι η καταγγελία της οδήγησε στον θάνατο δύο ανθρώπους. Συνειδητοποιώντας το βάρος της ευθύνης της, στρέφεται στον Θεό με μια βαθιά εξομολογητική προσευχή. Δεν ζητά επιείκεια για τον εαυτό της, καθώς θεωρεί τον εαυτό της ανάξιο, αλλά ικετεύει να σωθεί ο αγαπημένος της.

Η μουσική του Τζορντάνο αποτυπώνει με αξιοθαύμαστη λεπτότητα τη μεταστροφή της ηρωίδας. Η λυρική μελωδία, οι μακρές φωνητικές φράσεις και η διακριτική συνοδεία της ορχήστρας δημιουργούν ατμόσφαιρα περισυλλογής και βαθιάς συγκίνησης. Η φωνή της Φεντόρα δεν εκφράζει πια την οργή και εκδίκηση, αλλά την ενοχή, τη μετάνοια και την απελπισμένη αγάπη. Είναι μια από τις πιο ανθρώπινες και ευάλωτες στιγμές του έργου.

"Θεέ της δικαιοσύνης,
που με το άγιο βλέμμα σου
εξετάζεις τις αγωνίες
και μετράς τις τύψεις,

Θεέ του ελέους,
που δεν αρνείσαι να ακούσεις
εκείνον που σε ικετεύει 
για τη σωτηρία κάποιου άλλου

μη δείξεις επιείκεια σε μένα,
που είμαι ανάξια,
μα σώσε τον Λορίς, σώσε τον αγαπημένο μου!"

Giordano: "Fedora / Dio di giustizia"

(στο ρόλο του τίτλου η Magda Olivero)

Όπως αναφέρθηκε παραπάνω ο ρόλος του Λορίς Ιπάνοφ γράφτηκε από το συνθέτη για τον Ενρίκο Καρούζο.
Ήταν τόση η επιτυχία της όπερας και ιδιαίτερα του Καρούζο, που ο ίδιος ο Τζορντάνο αναφέρει:

"Οι αντιδράσεις του κοινού έμοιαζαν με εκρήξεις πάθους, ένα συνεχές παραλήρημα!

Με μεθυστική καταιγίδα  μπορώ να συγκρίνω τα ασταμάτητα χειροκροτήματα του κοινού που επευφημούσε τον Καρούζο καλώντας τον σε επανειλημμένα encore...

Ούτε θυμάμαι πόσες φορές τραγούδησε και ξανατραγούδησε την άρια "Amor ti vieta", για το πλήθος που τον επευφημούσε μέσα σε διαρκή παραζάλη...

Η "Fedora", δεν χωρούσε αμφιβολία πως είχε δημιουργήσει ένα νέο αστέρι.

Η φωνή του Καρούζο είχε κατακτήσει την καρδιά όλων".

Ο Καρούζο έχει σκιτσάρει πλην του εαυτού του και τον συνθέτη στα δεξιά,
ενώ στο πάνω μέρος σχεδίασε ένα πεντάγραμμο
με τα πρώτα μέτρα από την άρια: "Amor ti vieta"

Η άρια: "Amor ti vieta-Ο έρωτας δεν σου επιτρέπει", παρότι αρκετά σύντομης διάρκειας, είναι η δημοφιλέστερη της όπερας, εξαιρετικά δεξιοτεχνική γι'αυτό και συχνά επιλέγεται από τενόρους προκειμένου να δείξουν τις φωνητικές τους ικανότητες.

Ακούγεται στη 2η Πράξη της όπερας, όταν ο Κόμης Λόρις ομολογεί την αγάπη του για τη Φεντόρα.

Θα απολαύσουμε τον θρυλικό τενόρο σε μια ΙΣΤΟΡΙΚΗ ηχογράφηση  του 1902, με τον συνθέτη Ουμπέρτο Τζορντάνο να τον συνοδεύει στο πιάνο.

"Ο έρωτας δεν σου επιτρέπει να μη μ' αγαπάς…

Το χέρι σου, το απαλό, που με απωθεί

γυρεύει το σφίξιμο του δικού μου χεριού.

Το βλέμμα σου μου ψιθυρίζει: "Σ’ αγαπώ!"

κι ας λένε τα χείλη σου: "Δεν θα σ’ αγαπήσω ποτέ!"

 Giordano: "Fedora / Amor Ti Vieta"

Enrico Caruso:

Το φουαγιέ της Βιεννέζικης Όπερας και η απαίτηση του αυτοκράτορα...

Κρατική Όπερα Βιέννης

Είναι κτίσμα επιβλητικό και κομψότατο. Χλιδάτο, πολυτελές, μεγαλόπρεπο και εξαιρετικά καλαίσθητο! Αναφέρομαι στην Staatsoper, την Κρατική όπερα της Βιέννης, που θεωρείται από τις σπουδαιότερες παγκοσμίως μουσικά, αλλά και αρχιτεκτονικά αποτελεί κόσμημα και πολύτιμο στολίδι της πόλης.
Η κατασκευή της ξεκίνησε το 1863 και με την ολοκλήρωσή της  το 1869 άνοιξε τις πύλες της στους φιλόμουσους Βιεννέζους με την αριστουργηματική όπερα του Μότσαρτ : "Ντον Τζιοβάννι".

Η κατασκευή του λαμπρού κτίσματος αρχικά απογοήτευσε, με μερίδα του Τύπου να εκφράζεται αρνητικά, ενώ ο ίδιος ο αυτοκράτορας Φραγκίσκος Ιωσήφ, το παρομοίασε με "σιδηροδρομικό σταθμό".

Η αντιμετώπιση αυτή στάθηκε αφορμή για τον αρχιτέκτονά της, Έντουαρντ Φαν Ντερ Νιλ να αυτοκτονήσει λίγες μέρες μετά, ενώ το καρδιακό επεισόδιο που υπέστη ο συνεργάτης του  Σίκαρντ Φον Σίκαρντσμπουργκ στάθηκε μοιραίο για τη ζωή του και πιστεύεται πως προέκυψε υπό το βάρος της σκληρής κριτικής. Οι ενοχές και οι τύψεις για τον αυτοκράτορα ήταν τόσες, ώστε από τότε όταν τού ζητούσαν να τοποθετηθεί για κάποιο καλλιτεχνικό έργο, πάντα έδινε την ίδια τυποποιημένη και ασφαλή απάντηση: "Είναι εξαιρετικό, το θαύμασα απεριόριστα!".

H Aρμονία ιππεύει το άλογο της Ερατώς

Στην μεγαλοπρεπή πρόσοψη του κτιρίου της Βιεννέζικης Όπερας, που έχει διατηρηθεί ατόφια, δεσπόζουν  αναγεννησιακά τόξα και στα πλαϊνά της ξεχωρίζουν δυο έφιππα αγάλματα. Είναι τα δυο φτερωτά άλογα της Μούσας Ερατώς, που ιππεύουν οι προσωποποιημένες σε γυναικείες φιγούρες, Αρμονία και Ποίηση.

Στο εσωτερικό, εξαιρετικής ομορφιάς είναι η μνημειώδης μαρμάρινη σκάλα, τα μπαλκόνια με τα αγάλματα των επτά Καλών Τεχνών, οι λεπτοδουλεμένοι μαρμάρινοι κίονες, τα κομψά φωτιστικά, η τοιχογραφία της οροφής που αναπαριστά την θεά Τύχη να σκορπά τα δώρα της και οι χρυσοποίκιλτοι καθρέφτες, συνθέτοντας έτσι μια αισθητικά μοναδική ατμόσφαιρα όλο χλιδή και ανυπέρβλητη εκλεκτική πολυτέλεια.

Ξεχωρίζουν επίσης η Αίθουσα του τσαγιού δίπλα στο θεωρείο του αυτοκράτορα, η Αίθουσα Γκούσταβ Μάλερ προς τιμήν του μεγάλου συνθέτη και μαέστρου που κατά τη διάρκεια της δεκαετούς θητείας του εκεί (1897-1907) καθιέρωσε σπουδαίες μεταρρυθμίσεις και καλλιτεχνικές καινοτομίες.

Σήμερα όμως σε αυτή τη νοερή περιήγηση στο εσωτερικό της μνημειώδους Όπερας της Βιέννης στεκόμαστε στο πανέμορφο φουαγιέ της, που φέρει το όνομα Φουαγιέ Σβιντ, προς τιμήν του αυστριακού μεγάλου ζωγράφου Μόριτς φον Σβιντ (Moritz von Schwind). 

Όπερα Βιέννης: Schwind-foyer
(Πηγή: wiener-staatsoper)

Ο ζωγράφος φιλοτέχνησε στην αίθουσα 16 ελαιογραφίες, που κοσμούν τους τοίχους της περιμετρικά με σκηνές από όπερες  και άλλα μουσικά έργα κάτω από τα οποία  έχει τοποθετηθεί η προτομή του συνθέτη τους.

Όπερα Βιέννης: Schwind-foyer, Μότσαρτ
(Πηγή: wiener-staatsoper)

Όπερα Βιέννης: Schwind-foyer, Μπετόβεν
(Πηγή: wiener-staatsoper)

Βλέπουμε το μπούστο του Μότσαρτ και σκηνές από τον "Μαγικό Αυλό" του, Μπετόβεν κι απεικονίσεις από τον "Φιντέλιο" του, τον "Έγκμοντ", αλλά και όπως ο Σβιντ φαντάστηκε την ζωγραφική αποτύπωση της "Ποιμενικής".
Θαυμάζουμε επίσης επεισόδια από τον "Οθέλλο" του Ροσίνι, τον "Κουρέα της Σεβίλλης" και την "Υπνοβάτιδα" του ή την "Αρμίδα" του Γκλουκ.

Schwind-foyer, Χάυντν:"Δημιουργία"
(Πηγή: wiener-staatsoper)

Schwind-foyer, Βέμπερ: "Ελεύθερος Σκοπευτής"
(Πηγή: wiener-staatsoper)

Μια αιθέριων χρωματισμών εικόνα από τον Κήπο της Εδέμ  με τους Αδάμ και Εύα εντυπωσιάζει, έμπνευση από το θαυμαστό ορατόριο του Χάυντν: "Δημιουργία", ενώ δίπλα της γοητεύει μια μνημειώδης σκηνή από τους "Ουγενότους" του Μέγιερμπερ.

Στιγμιότυπα από το αριστούργημα του Βέμπερ "Ελεύθερος Σκοπευτής" ενθουσιάζουν με τις αδρές πινελιές κάθε φιλότεχνο, όπως και οι σκηνές από το ληντ του Σούμπερτ: "Βασιλιάς των Ξωτικών" πάνω σε ποίηση Γκαίτε συνεπαίρνουν εξίσου...

Ο ιδιοφυής Βιεννέζος ζωγράφος φαίνεται να γοητεύεται από τον ιπποτισμό, τη λαογραφία, την παράδοση κι ασφαλώς τη μουσική, απ' όπου αντλούσε έμπνευση, μια τέχνη που αγαπούσε πολύ, καθώς μικρός είχε διδαχθεί βιολί και συχνά συμμετείχε ως εκτελεστής σε μικρές ορχήστρες. Μάλιστα υπήρξε καρδιακός φίλος του Σούμπερτ, μερικά από τα τραγούδια του οποίου, εικονογράφησε.

Ο τρόπος απεικόνισης σκηνών και επεισοδίων από τα κορυφαία μουσικά έργα στο Φουαγιέ της Κρατικής Όπερας της Βιέννης έκαναν τον γερμανό ζωγράφο και τότε Δ/ντή της Ακαδημίας Τεχνών, Peter von Cornelius να χαρακτηρίσει την τέχνη του Μόριτς φον Σβιντ ως "οπτική μετάφραση της ευφορίας της μουσικής, που προκαλεί η τέχνη των ήχων στην ανθρώπινη ψυχή".

Οι σκηνές που απεικονίζονται στο Schwind-foyer μαρτυρούν τη σπουδαιότητα των μουσικών έργων απ' όπου προέρχονται και τη θέση τους στο ρεπερτόριο την περίοδο κτίσης της Βιεννέζικης Όπερας. 

Η επιλογή όλων των έργων έγινε από μια επιτροπή με επικεφαλής τον διάσημο αυστριακό μουσικοκριτικό Έντουαρντ Χάνσλικ, εκτός από ένα, που "απαίτησε" ο ίδιος ο Αυτοκράτορας, Φραγκίσκος Ιωσήφ, που ενδιαφερόταν πολύ για τα σχέδια και τη διακόσμηση της Όπερας.
Στη θέση του Μπελίνι και της μοναδικής "Νorma" του, που είχε προτείνει η επιτροπή, ο γαλαζοαίματος ζήτησε αντ' αυτού τον αυστριακό συνθέτη Carl Ditters von Dittersdorf. Έτσι απορρίφθηκε ο ιταλός δημιουργός του μπελκάντο κι επιλέχθηκε η δημοφιλέστατη κωμική όπερα του αυστριακού: "Ο γιατρός κι ο Φαρμακοποιός", που συνέχιζε να κάνει πάταγο από την εποχή που πρωτοπαρουσιάστηκε στο Burgtheater της Βιέννης σχεδόν έναν αιώνα νωρίτερα.

Schwind-foyer, Dittersdorf: "Ο γιατρός κι ο Φαρμακοποιός"
(Πηγή: wiener-staatsoper)

Όλοι θυμούνταν πως η όπερα μπούφα "Doktor und Apotheker" του Dittersdorf γνώρισε τεράστια επιτυχία, πήρε διθυραμβικότατες κριτικές με τον σύγχρονο τύπο να δηλώνει πως είναι "η μοναδική μεταξύ όλων των νέων γερμανικών οπερών που άξιζε να κερδίσει το πιο παρατεταμένο χειροκρότημα για την πρωτότυπη μουσική της, τη γεμάτη από ευκολομνημόνευτα θέματα, σεναριακές ανατροπές, ευτράπελα επεισόδια, ένα -στο σύνολό του- πραγματικό αριστούργημα τέχνης".
Παρουσιάστηκε συνολικά 72 φορές στα Βιεννέζικα θέατρα μέσα σε μια δεκαετία καθιστώντας τη την πιο δημοφιλή όπερα στην Ευρώπη!

Να θυμίσουμε πως ο Dittersdorf υπήρξε βιρτουόζος του βιολιού και παραγωγικότατος συνθέτης. Συνέθεσε  120 συμφωνίες, 45 όπερες και αμέτρητα έργα θρησκευτικής μουσικής, όπως και έργα μουσικής δωματίου. Η δημοτικότητά του δε, ανταγωνίστηκε εκείνη των Χάυντν, Γκλουκ, ακόμα και του Μότσαρτ! Η μεγάλη μουσική καταξίωση του και το έργο που τού χάρισε την απόλυτη δόξα και φήμη είναι η όπερα "Doktor und Apotheker", που όπως φαίνεται δικαίως ο αυτοκράτορας απαίτησε την απεικόνισή της από τον Μόριτς φον Σβιντ.

Carl Ditters von Dittersdorf

Αξίζει να σημειωθεί πως ο συνθέτης ως νεαρός και ολοκληρώνοντας τις σπουδές του στο  βιολί  διορίστηκε στην ορχήστρα της εκκλησίας των Βενεδικτίνων στο Freyung. Οι  δάσκαλοί του δε,  εντυπωσιασμένοι με τις ικανότητες του μαθητή τους, τον παρότρυναν να μελετήσει φούγκα,  αντίστιξη και σύνθεση. Οι άριστες επιδόσεις του τον έφεραν στην Αυλή να αναλαμβάνει τη θέση του αρχιβιολιστή και μαέστρου στην ορχήστρα του Αυτοκρατορικού Θεάτρου.  

Ας επανέλθουμε όμως στην όπερα "Ο γιατρός κι ο Φαρμακοποιός".
Το λιμπρέτο  της στηρίχτηκε σε προγενέστερη γαλλική κωμωδία με πρωταγωνιστές δυο ορκισμένους εχθρούς, τον Stössel, φαρμακοποιό  του χωριού και τον γιατρό, Doktor Krautmann.
Ο φαρμακοποιός ελπίζει να παντρέψει την κόρη του με έναν πλούσιο , όμως η κοπέλα είναι ερωτευμένη με άλλον. Πολλά είναι τα ευτράπελα επεισόδια που στήνονται και κρατούν σε υψηλά επίπεδα το ενδιαφέρον των θεατών, ενώ η πρωτότυπη μουσική του Ντίσερντορφ υπογραμμίζει τις εύθυμες σκηνές και περίπλοκες καταστάσεις, που τελικά οδηγούν σε ένα αίσιο τέλος με τους νεαρούς εραστές να  εξασφαλίζουν με δόλο την υπογραφή των γονέων στο γαμήλιο συμβόλαιο.

 

Θα ακούσουμε την ουβερτούρα, αλλά και το μέρος λίγο πριν το φινάλε, ένα ντουέτο που θεωρείται το αριστουργηματικότερο μέρος της όπερας. Εκτελείται από τους δυο πρωταγωνιστές-εχθρούς και μελλοντικούς συμπεθέρους και στην ουσία αποτελεί τη μουσική μεταφορά του καυγά του γιατρού με τον φαρμακοποιό, τον οποίο ο πρώτος αποκαλεί "τσαρλατάνο".

Karl Ditters von Dittersdorf:Doktor und Apotheker/ overture:

Doktor und Apotheker: Act II, Duett. "Sie Sind Ein Scharlatan":

Το εικαστικό κύκνειο άσμα του Ανρί Ματίς...

 

Henri Matisse, "The Sorrows of the King" 

Μια εμπύρετη παιδική ασθένεια ήταν η αιτία να γνωρίσει τον "Παράδεισο". 

Ο Ανρί Ματίς, κορυφαίος Γάλλος ζωγράφος που έφυγε από τη ζωή σαν σήμερα, 3 Νοεμβρίου 1954, θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους καλλιτέχνες του 20ού αιώνα, ιδρυτής του κινήματος του φωβισμού και μία από τις σπουδαιότερες μορφές της μοντέρνας τέχνης.
Παιδάκι ακόμα, κι ενώ έπρεπε να μείνει περιορισμένος στο σπίτι λόγω ασθενείας, η μητέρα του του έφερε ένα σετ ζωγραφικής για να απασχολείται. Ήταν η αρχή: τα χρώματα και οι γραμμές μετατράπηκαν για τον νεαρό Ματίς σε έναν "μικρό Παράδεισο", και αποφάσισε πως ήθελε να γίνει ζωγράφος. Όπως θα ομολογούσε αργότερα:

"Από την πρώτη στιγμή που κράτησα στα χέρια μου το κουτί με τις μπογιές, ήξερα ότι αυτή θα ήταν η ζωή μου. Ρίχτηκα σαν θεριό που χιμάει στο πράγμα που λαχταρά".

και η μητέρα του τον συμβούλευσε να μην περιορίζεται από τους κανόνες της τέχνης, αλλά να ακολουθεί τα συναισθήματά του.

Από το 1917 μέχρι το 1954 ο Ματίς έζησε στο Σιμιέ, ένα προάστιο της Νις. Το 1941 διαγνώστηκε με καρκίνο και αναγκάστηκε να περάσει ένα μέρος των τελευταίων χρόνων της ζωής του σε αναπηρική καρέκλα. Παρά τις δυσκολίες, δεν εγκατέλειψε την τέχνη του. Αντίθετα, αφοσιώθηκε στην τεχνική του χαρτοκοπτικού κολάζ, μετατρέποντας το ψαλίδι σε πινέλο και το χρώμα σε καθαρή τέχνη της ζωής.
Μέσα από αυτή τη μέθοδο δημιούργησε μερικά από τα πλέον αναγνωρίσιμα έργα του, ανάμεσα στα οποία και το "The Sorrows of the King - Η Θλίψη του Βασιλιά", που αποτελεί το εικαστικό του κύκνειο άσμα.

pinterest

Πρόκειται για μεγαλειώδες χαρτοκοπτικό κολάζ, με πολύχρωμες φόρμες -πράσινες, μπλε, μαύρες, κίτρινες και μωβ- να αιωρούνται πάνω στον λευκό καμβά, σχηματίζοντας μια ποιητική σκηνή....Δημιουργεί έναν βασιλιά-μουσικό που παίζει κιθάρα, περιτριγυρισμένο από χορεύτριες και φτερωτές μορφές φωτός.

Παρά τον τίτλο, η αίσθηση του έργου δεν είναι σκοτεινή. Επικρατεί μια μελαγχολική γαλήνη, ένας ύμνος στη ζωή και τη δημιουργία. Ο Ματίς, καταβεβλημένος από ασθένεια, εστιάζει στο απόσταγμα της τέχνης του, την ένωση χρώματος, κίνησης και μουσικής. Κάθε σχήμα πάλλεται, κάθε χρωματική αντίθεση λειτουργεί σαν ρυθμός, σαν μελωδία που υψώνεται μέσα απ' τη σιωπή.
Στο κέντρο του πίνακα εμφανίζεται μια μαύρη μορφή, σιλουέτα του ίδιου του καλλιτέχνη, καθισμένη στην πολυθρόνα της. Γύρω της διατάσσονται στοιχεία που αναπαριστούν τις απολαύσεις και τις εμπειρίες που σηματοδότησαν τη ζωή του. Τα κίτρινα πέταλα παραπέμπουν στη χαρά και στον ρυθμό της μουσικής, η πράσινη οδαλίσκη στην Ανατολή, ενώ η χορεύτρια τιμά το γυναικείο σώμα και τον αισθησιασμό.

Το έργο ανήκει στην τελευταία καινοτόμο περίοδο του Ματίς, όταν ήδη υπέφερε από σοβαρή αρθρίτιδα και καρκίνο, αναγκασμένος να χρησιμοποιεί αναπηρικό καροτσάκι, όπως προείπαμε.
Στην τέχνη του Ματίς, η δημιουργία δεν είναι μόνο οπτική, αλλά βαθιά βιωματική και συναισθηματική, όπου κάθε χρώμα και κάθε σχήμα έχουν τη δύναμη να μεταφέρουν τη ζωή σε καθαρή μορφή τέχνης. Η ευτυχία, όπως φαίνεται μέσα από την τέχνη του, αναδύεται από την ισορροπία ανάμεσα στη δράση και το συναίσθημα, από το πώς σχήματα και χρώματα συναντιούνται με αρμονία.
Κάτι τέτοιο επισημαίνει και ο Οδυσσέας Ελύτης, που υπήρξε μέγας θαυμαστής του ζωγράφου: "Η ευτυχία είναι η ορθή σχέση ανάμεσα στις πράξεις (σχήματα) και στα αισθήματα (χρώματα). Η ζωή μας κόβεται και οφείλει να κόβεται, στα μέτρα που έκοψε τα χρωματιστά χαρτιά του ο Matisse."

Από το συγκεκριμένο έργο του Ματίς εμπνεύστηκε ο Βρετανός συνθέτης Peter Seabourne το ομώνυμο σεπτέτο του "The Sadness of the King".
Στη μουσική του, η "θλίψη" μεταφράζεται σε ηχητική εσωτερικότητα. Οι ήχοι απλώνονται σαν πολύχρωμες επιφάνειες, με φράσεις που αναπνέουν αργά και ρυθμούς που μοιάζουν να αιωρούνται. Η μουσική του Seabourne δεν αφηγείται, ζωγραφίζει. Όπως ο Mατίς συνθέτει με χρώμα και κίνηση, έτσι ο συνθέτης πλάθει έναν ηχητικό πίνακα, όπου κάθε όργανο λειτουργεί σαν διαφορετική απόχρωση φωτός.

Η σύνθεση έχει χαρακτήρα σύγχρονης κλασικής μουσικής, με νεορομαντική και μεταμοντέρνα επιρροή κι επιδιώκει να αποδώσει τα χρώματα και την κινητικότητα του έργου του Mατίς, μεταφέροντας σε ήχο τη ζωγραφική έννοια της φόρμας, του χρώματος και της κίνησης που χαρακτηρίζουν το πρωτότυπο κολάζ.

Στο "The Sorrows of the King", ο Mατίς φαίνεται να καταθέτει την τελευταία του συμφωνία, μια σύνθεση όπου η μορφή, το φως και ο ρυθμός γίνονται ένα. Είναι το αντίο ενός καλλιτέχνη που βλέπει τη ζωή σαν μουσική και την τέχνη σαν τρόπο να συνεχίζει να χορεύει ακόμη και μέσα στη σιωπή.
Το σεπτέτο του Seabourne λειτουργεί αντίστοιχα ως διαθεματικό έργο, όπου η εικαστική τέχνη εμπνέει μουσική σύνθεση. Η μορφή, ο ρυθμός, το χρώμα και η κίνηση του πίνακα μεταγράφονται σε μουσικά μοτίβα και δομές, δείχνοντας πώς ένας σύγχρονος δημιουργός μπορεί να αντλήσει έμπνευση από κλασικό έργο ζωγραφικής, δημιουργώντας γέφυρες μεταξύ των τεχνών...

Peter Seabourne: "The Sadness of the King":

Άγιοι Κοσμάς και Δαμιανός: Μουσική δοξολογία για την ανιδιοτελή προσφορά τους...

"Κοσμάς και Δαμιανός", Ψηφιδωτά, Ραβέννα

Σήμερα, 1η Νοεμβρίου, η Εκκλησία μας τιμά τη μνήμη των Αγίων Αναργύρων, Κοσμά και Δαμιανού, των δύο αδελφών που έζησαν κατά τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες και αφιέρωσαν τη ζωή τους στη διακονία του ανθρώπινου πόνου.

"Ο αποκεφαλισμός των Αγίων Κοσμά και Δαμιανού"
Φρα Αντζέλικο 

Ιατροί και θεραπευτές, προσέφεραν τις γνώσεις και τις υπηρεσίες τους χωρίς να ζητούν αμοιβή, βλέποντας στον ασθενή όχι μόνο τον πάσχοντα άνθρωπο, αλλά τον ίδιο τον πλησίον. Η ιαματική τους προσφορά δεν περιοριζόταν στη θεραπεία του σώματος. Αντλούσε τη δύναμή της από την πίστη, την ταπεινότητα και την ανιδιοτελή αγάπη προς τον συνάνθρωπο.

Η επίγεια πορεία τους ολοκληρώθηκε με τον αποκεφαλισμό τους, ύστερα από σκληρούς διωγμούς και βασανιστήρια, καθώς παρέμειναν ακλόνητοι στην πίστη τους. Με τη θυσία της ζωής τους επισφράγισαν την αφοσίωσή τους στον Θεό και την αγάπη τους προς τον άνθρωπο. 
Στη χριστιανική παράδοση έμειναν γνωστοί ως Ανάργυροι, καθώς προσέφεραν τις υπηρεσίες τους χωρίς να λαμβάνουν αργύρια, χωρίς χρηματικό αντάλλαγμα.

"Το θαύμα του μαύρου ποδιού"
Φρα Αντζέλικο

Η θαυματουργική τους δράση συνδέθηκε με τη θεραπεία ποικίλων ασθενειών, όπως τύφλωση, παραλύσεις, ενώ η παράδοση αναφέρει ότι προσέφεραν τη θεραπευτική τους φροντίδα και στα ζώα. Ένα από τα πιο γνωστά θαύματα που συνδέθηκαν με το όνομά τους στη Δυτική Εκκλησία είναι το λεγόμενο "θαύμα του μαύρου ποδιού". Σύμφωνα με μεσαιωνική διήγηση, οι δύο Άγιοι εμφανίστηκαν σε όνειρο σε διάκονο μιας εκκλησίας στη Ρώμη, ο οποίος υπέφερε από σοβαρή ασθένεια στο πόδι. Αφαίρεσαν το άρρωστο μέλος και το αντικατέστησαν με το υγιές πόδι ενός πρόσφατα νεκρού Αιθίοπα. Όταν ο ασθενής ξύπνησε, είχε θεραπευτεί. Το περιστατικό έγινε ιδιαίτερα δημοφιλές στη δυτική θρησκευτική τέχνη, όπου απεικονίστηκε από πολλούς ζωγράφους.

Η μνήμη των Αγίων Κοσμά και Δαμιανού ανακαλεί το βαθύτερο νόημα της θεραπείας...την ανακούφιση του πόνου, τη συμπόνια και την αγάπη ως έμπρακτες εκδηλώσεις της πίστης.

Με αναφορά στους Αγίους Κοσμά και Δαμιανό, τους αδελφούς γιατρούς και μάρτυρες της πρώιμης χριστιανικής περιόδου είναι η "Missa Sanctorum Cosmae et Damiani" του Ιταλού συνθέτη, Antonio Caldara.
Αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της εκκλησιαστικής δημιουργίας του ύστερου μπαρόκ, αναδεικνύοντας τη συνθετική ωριμότητα και την ιδιαίτερη εκφραστική του ταυτότητα. Ο Καλντάρα, ο οποίος υπηρέτησε στην αυτοκρατορική αυλή της Βιέννης, διαμόρφωσε ένα προσωπικό ύφος, στο οποίο η ιταλική μελωδική ευαισθησία και η λυρικότητα συνυπάρχουν με την πολυφωνική επεξεργασία και τη μεγαλοπρέπεια της κεντροευρωπαϊκής εκκλησιαστικής παράδοσης. Η Λειτουργία για τους Κοσμά και Δαμιανό εντάσσεται στο πνευματικό και καλλιτεχνικό περιβάλλον της καθολικής λατρείας, όπου η μουσική λειτουργεί σαν μέσο έκφρασης της θρησκευτικής ευλάβειας αλλά και σαν φορέας υψηλής αισθητικής και τελετουργικής μεγαλοπρέπειας.

"Το θαύμα του μαύρου ποδιού"

Μέσα από την εναλλαγή χορωδιακών και σολιστικών ενοτήτων, την αντιπαράθεση ομοφωνικών και πολυφωνικών γραφών και την ευέλικτη διαχείριση των φωνητικών συνόλων, ο Καλντάρα προσδίδει στο λειτουργικό κείμενο έντονη δραματικότητα και εκφραστική ποικιλία. Ιδιαίτερα στα εκτενέστερα μέρη του Gloria και του Credo, οι διαδοχικές ενότητες αναδεικνύουν τη λεπτομερή μουσική επεξεργασία του κειμένου, ενώ η αντιστικτική γραφή συνυπάρχει οργανικά με τη μελωδική αμεσότητα και τον λυρικό χαρακτήρα των σολιστικών μερών. Η μεγαλοπρέπεια των χορωδιακών επεισοδίων και η ισορροπία ανάμεσα στην πολυφωνική πυκνότητα και τη διαύγεια της μουσικής υφής συνθέτουν ένα έργο στο οποίο η λειτουργική κατάνυξη συναντά την εκλεπτυσμένη αισθητική του μπαρόκ.
Η "Missa Sanctorum Cosmae et Damiani" αποκαλύπτει έτσι την ιδιαίτερη ικανότητα του συνθέτη να μετασχηματίζει το ιερό κείμενο σε μια συνεκτική μουσική αφήγηση έντονης πνευματικότητας και εκφραστικού πλούτου.

Caldara: "Missa Sanctorum Cosmae et Damiani"

Εικαστική και μελωδική αντήχηση του Νοεμβρίου...

Joachim von Sandrart: "November"

Ο Νοέμβριος, μήνας μεταβατικός και σιωπηλός, φέρνει μαζί του την αίσθηση της φθοράς, της ενδοσκόπησης και της προετοιμασίας για τον χειμώνα. Μέσα από την τέχνη, είτε οπτική είτε μουσική, ανακαλύπτουμε πώς οι άνθρωποι διαχρονικά έχουν αποτυπώσει αυτή τη μοναδική στιγμή του χρόνου: την εύθραυστη ισορροπία ανάμεσα στη δραστηριότητα και τη σιωπή, τη φθορά και την αναγέννηση. Οι καλλιτέχνες μάς προσκαλούν σ' έναν στοχαστικό διάλογο με τη φύση, το χρόνο και την ανθρώπινη εμπειρία.

Ο πίνακας "Νοέμβριος" του γερμανού ζωγράφου, (που δραστηριοποιήθηκε κατά τη διάρκεια της Χρυσής Ολλανδικής εποχής), Joachim von Sandrart φιλοτεχνημένος το 1643, αποτελεί μέρος της σειράς "Δώδεκα Μήνες". Η ελαιογραφία εκτίθεται σήμερα στην Πινακοθήκη στο κάστρο Σλάισχαϊμ, κοντά στο Μόναχο.

Η παράσταση απεικονίζει μια χειμωνιάτικη σκηνή κυνηγιού. Ένας άνδρας, ντυμένος με γούνα και καπέλο, φέρει στους ώμους το θήραμά του, κουνέλια και πτηνά, ενώ στο βάθος διακρίνεται μια μικρή πόλη. Στον γύρω χώρο, σκυλιά τον ακολουθούν και τα πεσμένα φύλλα παρασύρονται από τον άνεμο. Ο γκρίζος ουρανός προαναγγέλλει τον επερχόμενο χειμώνα.
Ο πίνακας υπερβαίνει την απλή ρεαλιστική απεικόνιση του κυνηγιού, καθώς είναι γεμάτος συμβολισμούς. Ο κυνηγός αντιπροσωπεύει την ανθρώπινη δραστηριότητα σε έναν δύσκολο μήνα, την προετοιμασία για τον χειμώνα και την ανάγκη επιβίωσης. Τα θηράματα και τα σκυλιά δηλώνουν επιτυχία, προσπάθεια και συνεργασία με τη φύση, ενώ ο άνεμος και τα πεσμένα φύλλα εκφράζουν τη φθορά, τη μετάβαση και τον κύκλο της ζωής και του χρόνου.
Η σύνθεση λειτουργεί ως αλληγορία. Ο Νοέμβριος παρουσιάζεται σαν μήνας προετοιμασίας, ενδοσκόπησης και αρμονίας με το φυσικό κόσμο, υπενθυμίζοντας τη σχέση ανθρώπου και φύσης και την αναπόφευκτη φθορά. Ο Σάντραρτ συνδυάζει το τοπίο, την ηθογραφία και την αλληγορία, δημιουργώντας έναν πίνακα που αποπνέει χειμωνιάτικη ατμόσφαιρα και στοχαστική διάθεση, προσκαλώντας τον θεατή να σκεφτεί την ανθρώπινη θέση στον κύκλο της φύσης.

Το 1875, ο αρχισυντάκτης ενός μουσικού περιοδικού ανέθεσε στον Πιοτρ Ίλιτς Τσαϊκόφσκυ να γράψει 12 μικρές συνθέσεις, μία για κάθε μήνα του έτους. Έτσι προέκυψαν οι "Времена года - Εποχές", δώδεκα κομμάτια σύντομου χαρακτήρα για σόλο πιάνο, καθένα από τα οποία αποτυπώνει τα χαρακτηριστικά του αντίστοιχου μήνα. Κάθε μουσικό κομμάτι συνοδευόταν από ένα ποιητικό επίγραμμα, προσδίδοντας στις νότες και λεκτική διάσταση συναισθημάτων και στοχασμού.

Στην περίπτωση του "Νοεμβρίου", το επίγραμμα από τον Νικολάι Νεκράσοφ αναφέρεται στην "Τρόικα", το παραδοσιακό έλκηθρο στη Ρωσία, που το σέρνουν τρία άλογα:

"Στη μοναξιά σου μην κοιτάς τον δρόμο,

και μην βιαστείς την τρόικα ν' ακολουθήσεις 

Πνίξε μονομιάς και για πάντα

το φόβο της λαχτάρας που σφίγγει την καρδιά σου"

Η τρόικα εδώ λειτουργεί ως μεταφορά της ζωής που περνά γρήγορα και αμείλικτα, των εξωτερικών ρυθμών που συχνά μας πιέζουν, αλλά και της ανάγκης να διατηρήσουμε την εσωτερική μας ηρεμία. Ο Νοέμβριος, μήνας μεταβάσεων και προετοιμασίας για τον χειμώνα, καλεί τον άνθρωπο να βρει τον δικό του ρυθμό, να προχωρήσει με προσοχή και αυτοσυνείδηση, παρά την πίεση του κόσμου γύρω του.

Σ’ αυτό το πλαίσιο, η μουσική μινιατούρα "Νοέμβριος" του Τσαϊκόφσκυ λειτουργεί ως ιδανική αντιστοιχία με το εικαστικό του Sandrart. Η σύνθεση αποτυπώνει τη φθινοπωρινή μελαγχολία, την εσωτερική στοχαστική διάθεση, αλλά και το σταθερό ρυθμό καλώντας μας ν' ακολουθήσουμε τη δική μας "τρόικα", δηλαδή την πορεία της ζωής μας με συνειδητότητα.

Μουσικολογικά, ο Τσαϊκόφσκυ χρησιμοποιεί λεπτές αρμονικές μεταπτώσεις, συχνές αλλαγές δυναμικής και μελωδικές γραμμές που μιμούνται τον άνεμο ανάμεσα στα γυμνά δέντρα. Το μεσαίο τμήμα με κινητική, ρυθμική ενέργεια παραπέμπει στην κίνηση του έλκηθρου.

Συνδυάζοντας τον πίνακα του Σάντραρτ με τη μουσική του Τσαϊκόφσκυ, ο Νοέμβριος εμφανίζεται ως μήνας στοχασμού και εσωτερικής πορείας. Η εικόνα του κυνηγού και των ζώων συνυπάρχει με τις ήρεμες, μελαγχολικές νότες, ενώ η μουσική "τρόικα" του ρώσου συνθέτη μας υπενθυμίζει ότι η ζωή κυλά με ταχύτητα, αλλά η προσωπική μας συνειδητή πορεία είναι αυτή που δίνει νόημα και αρμονία στον χρόνο...

Η "Τρόικα" πάντα δημοφιλής σύνθεση σε εκτελεστές, απετέλεσε αγαπημένο encore του Σερκέι Ραχμάνινοφ, από τα μαγικά δάκτυλα του οποίου παιγμένη, απολαμβάνουμε:

Tchaikovsky: "Seasons Op. 37a: XI: November-Troika"

Πιάνο: Sergey Rachmaninov

"Ισαβέλλα": η ποιητική του Τζων Κητς και οι μεταμορφώσεις της στην τέχνη...

"Η Ισαβέλλα και η γλάστρα με το βασιλικό", William Holman Hunt 

31 Οκτωβρίου του 1795 γεννήθηκε ο John Keats, μία από τις σημαντικότερες φωνές του αγγλικού ρομαντισμού. Παρά τη σύντομη ζωή του, άφησε έργο εξαιρετικής ποιητικής πυκνότητας και αισθητικής δύναμης, που αναδεικνύει τη βαθιά του προσήλωση στην ομορφιά, τη φαντασία και την ανθρώπινη εμπειρία. Η ποίησή του που συνδέει το αισθησιακό με το τραγικό και το εφήμερο με το αιώνιο, εξακολουθεί να εμπνέει καλλιτέχνες σε διαφορετικές μορφές τέχνης.

"John Keats portrait", Joseph Severn

Από τα δημοφιλέστερα ποίηματα του Κητς είναι το τιτλοφορούμενο "Ισαβέλλα, ή Η γλάστρα με τον βασιλικό", που έγραψε το1818 βασισμένο σε μια ιστορία από το "Δεκαήμερο "του Βοκάκιου.

Αφηγείται την ιστορία μιας νεαρής γυναίκας, της οποίας η οικογένεια σκοπεύει να την παντρέψει με κάποιον πλούσιο ευγενή, εκείνη όμως είναι ερωτευμένη με τον Λορέντσο, έναν από τους εργάτες στα χωράφια των αδελφών της. Όταν τα αδέλφια της το μαθαίνουν, δολοφονούν τον Λορέντσο και θάβουν το σώμα του στο δάσος. Το βράδυ, ο Λορέντσο εμφανίζεται στο όνειρο της Ισαβέλλας και της αποκαλύπτει τι έχει συμβεί.

Εκείνη πηγαίνει στο δάσος, ξεθάβει το σώμα και κόβει το κεφάλι του, το οποίο τοποθετεί σε μια γλάστρα με βασιλικό. Περιποιείται τη γλάστρα με εμμονική αφοσίωση, ενώ η ίδια μαραζώνει από τον καημό για τον έρωτά της.

"Οι αδελφοί έχοντας βρει από πολλές ενδείξεις

τι είδους έρωτα o Λορέντζος είχε γι' αδελφή,

και πως κι αυτή τον αγαπούσε, οι αποκαλύψεις

τους οδηγούν σε σκέψεις πονηρές,

σχεδόν τρελοί μα πώς αυτός, υπάλληλός τους στα εμπορικά,

να χαίρεται δικής τους αδελφής αγάπη δίχως λεφτά

ενώ αυτοί σχεδίαζαν να καλοπιάσουν αδελφή γλυκά

να πάρει πλούσιο ευγενή με κτήματα πολλά.

[...]

Έτσι λοιπόν ένα ωραίο πρωινό, αυτός ως έγερνε

προς την ανατολή, από την κουπαστή

ταράτσας κήπου, σ' εκείνον στρέψανε

τα βήματά τους απ' τη δροσιά και του 'πανε:

"Γαλήνια δείχνεις ευχαριστημένος,

Λορέντζο, και δεν θα θέλαμε να μπούμε

στις ήρεμες σου σκέψεις μ' αν είσαι έξυπνος,

καβάλα τ' άλογό σου όσο οι δροσιές κρατούνε

[..]

Έτσι αδέλφια δύο και μελλοθάνατος μαζί

περάσανε τη Φλωρεντία, όπου τ' Άρνου το ποτάμι

παφλάζει μες στις ίσιες όχθες, μα αερίζει πάλι

τον εαυτό του χορεύοντας ανάλαφρα, και πέστροφα εκεί

τραβά για φουσκοποταμιά. Αρρωστημένη ωχρή

χροιά προσώπων αδελφών στο πέρασμα αυτό,

Λορέντζου ξαναμμένο μ' έρωτα.  Διασχίσανε νερό

και μπήκαν σ' ένα δάσος κατάλληλο για τη σφαγή.

Ο Λορέντζος σφαγιάστηκε και θάφτηκε εκεί,

στο δάσος τέλειωσε ο μέγας έρωτας γι' αυτή

Α! Όταν μια ψυχή κερδίζει έτσι ελευθερία της εκείνη,

πονά στη μοναξιά - και αρρωσταίνει στην ειρήνη

σαν την κρυψώνα αιμοβόρικων σκυλιών μετά την αμαρτία

ξεπλύνανε αυτοί σπαθιά μες στο νερό, κεντρίσανε ευθεία

τα άλογά τους για το σπίτι, καθένας άφωνος,

μα και πλουσιότερος με το να γίνει δολοφόνος"

(Τζων Κητς: "Ποιήματα", εκδ. Μ.Σιδέρη, "Ισαβέλλα, Αποσπάσματα",
Μτφ: Κ. Λυκιαρδόπουλος, σελ.27-29)

Η ιστορία της Ισαβέλλας άσκησε ιδιαίτερη επιρροή στους Προραφαηλίτες ζωγράφους, οι οποίοι εμπνεύστηκαν από το ποίημα και απέδωσαν σε έργα τους διάφορες σκηνές του. Ανάμεσα στις πιο γνωστές εικαστικές αναπαραστάσεις συγκαταλέγονται η "Η Ισαβέλλα και η γλάστρα με το βασιλικό" του William Holman Hunt και το ομότιτλο του John William Waterhouse.  

Και οι δύο καλλιτέχνες αποτυπώνουν την τραγική μορφή της Ισαβέλλας τη στιγμή που χαϊδεύει τρυφερά τη γλάστρα με τον βασιλικό, μέσα στην οποία έχει θάψει το κομμένο κεφάλι του αγαπημένου της. Η πράξη αυτή φανερώνει τη βαθιά, σχεδόν εμμονική προσήλωσή της στη μνήμη του.

Η Ισαβέλλα και η γλάστρα με το βασιλικό",
John William Waterhouse

Ο Hunt τοποθετεί την Ισαβέλλα στο εσωτερικό του σπιτιού, ενώ ο Waterhouse επιλέγει ως σκηνικό τον κήπο. Ιδιαίτερα χαρακτηριστική είναι η σκυθρωπή και μελαγχολική έκφραση του προσώπου της, που αποτυπώνει τον πόνο και την απόγνωσή της. Οι δύο συνθέσεις παραπέμπουν στους στίχους του Κητς, όπου περιγράφεται η βαθιά απομόνωση της ηρωίδας και η αφοσίωσή της στον βασιλικό:

"Και ξέχασε τ’ άστρα, το φεγγάρι και τον ήλιο,
και ξέχασε το γαλανό στερέωμα πάνω απ’ τα δέντρα,
και ξέχασε τις ρεματιές όπου κυλούν τα νερά,
και ξέχασε την ψυχρή φθινοπωρινή αύρα·
δεν γνώριζε πότε τελείωνε η μέρα,
ούτε έβλεπε το καινούριο πρωινό· μα γαλήνια
έμενε σκυμμένη πάνω από τον βασιλικό
και τον πότιζε με τα δάκρυά της ως τη ρίζα"

Οι καλλιτέχνες εμπλουτίζουν τη σκηνή με περίτεχνα αντικείμενα, πολυτελή υφάσματα και διακοσμητικά σκεύη, στοιχεία που αντανακλούν βασικά χαρακτηριστικά της αισθητικής των Προραφαηλιτών. Η έμφαση στη λεπτομέρεια, η πλούσια διακοσμητικότητα και η προσεκτική απόδοση των υλικών συμβάλλουν στη δημιουργία μιας ατμόσφαιρας όπου ο αισθησιασμός συνυπάρχει με τη μελαγχολία και την τραγικότητα.

Στη Μουσική:

Η ποιητική σύνθεση του Κητς αποτέλεσε πηγή έμπνευσης και για τον Άγγλο συνθέτη Frank Bridge, ο οποίος μετέφερε την τραγική ιστορία της Ισαβέλλας στη συμφωνική μουσική, ολοκληρώνοντας το ομώνυμο συμφωνικό ποίημά του το 1907. Ο Bridge αποδίδει μέσα από τον ήχο την εσωτερική ένταση, τον έρωτα, τη βία και το πένθος που διατρέχουν την ιστορία.

Στο έργο του, η αφηγηματική εξέλιξη οργανώνεται γύρω από δύο βασικές μελωδικές ιδέες, που συνδέονται με τις μορφές της Ισαβέλλας και του Λορέντσο.

O συνθέτης, Frank Bridge

Η πρώτη παρουσιάζεται με τρυφερό και λυρικό χαρακτήρα, ενώ η δεύτερη αποκτά περισσότερο ηρωική και δυναμική φυσιογνωμία. Οι δύο αυτές θεματικές ιδέες επανέρχονται και μετασχηματίζονται σε διαφορετικά σημεία της σύνθεσης, λειτουργώντας σαν μουσικά σύμβολα των δύο ερωτευμένων. Παράλληλα, ένα τρίτο, σκοτεινότερο μουσικό υλικό συνδέεται με τους αδελφούς της Ισαβέλλας και λειτουργεί σαν αντίβαρο στο ερωτικό στοιχείο.

Η αρχική, λυρική ατμόσφαιρα σταδιακά διαταράσσεται. Στο Allegro vivo, που ακολουθεί, τα αρχικά θέματα μεταμορφώνονται και αποκτούν απειλητική διάσταση, συνοδεύοντας μουσικά τη δολοφονία του Λορέντσο. Οι δυναμικές αντιθέσεις στην ορχήστρα εντείνουν την αίσθηση βίας και φρίκης, ενώ ταυτόχρονα αποτυπώνουν τη συναισθηματική συντριβή της ηρωίδας όταν ανακαλύπτει την προδοσία των αδελφών της.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το σημείο που το θέμα της Ισαβέλλας επανέρχεται σε ελάσσονα τρόπο, μεταφέροντας την αρχική του λυρικότητα σε πένθιμο τόνο .
Το έργο οδηγείται τέλος, σε μια κορύφωση που υπερβαίνει τη διάσταση του θανάτου και του χωρισμού. Στην τελική επανεμφάνιση του αρχικού μουσικού υλικού, τα θέματα έχουν μετασχηματιστεί, αποκτώντας περισσότερο λυτρωτικό χαρακτήρα. Η μουσική κορύφωση θα μπορούσε να ερμηνευθεί σαν συμβολική επανένωση των δυο νέων πέρα από τα όρια της επίγειας ζωής. Μ΄' αυτόν τον τρόπο, ο Bridge μετατρέπει την τραγική ιστορία του Κητς σε ένα συμφωνικό αφήγημα όπου ο έρωτας, ο θάνατος και η μνήμη συνδέονται σε μια τελική, μεταφυσική εικόνα λύτρωσης, που για πολλούς θυμίζει τον Βαγκνερικό "Τριστάνο".

Frank Bridge: "Isabella, H.78"

Για τον Τζων Κητς υπάρχουν πολλά κείμενα στο μπλογκ. Ανακαλύψτε τα πληκτρολογώντας το όνομά του στη γραμμή αναζήτησης.

Βερμέερ: "Ερωτική Επιστολή": από τον καμβά στην παρτιτούρα ...

 

Jan Vermeer : "De liefdesbrief"

Ο αγαπημένος μου ζωγράφος είναι ο Johannes Vermeer, ένας από τους πιο λαμπρούς εκπροσώπους της Ολλανδικής Χρυσής Εποχής. Γεννημένος στις 31 Οκτωβρίου 1632, κατάφερε να μετατρέψει τις πιο απλές σκηνές της καθημερινής ζωής σε στιγμές υψηλής ποίησης. Η λεπτότητα με την οποία χειρίζεται το φως και την ατμόσφαιρα χαρίζει στους πίνακές του μια αίσθηση γαλήνης που ανοίγει εσωτερικό χώρο στο βλέμμα του θεατή. Δεν είναι τυχαίο ότι στους δεκατρείς από τους τριάντα έξι πίνακές του, η μουσική κατέχει κεντρική θέση, με όργανα όπως το λαούτο, η βιόλα ντα γκάμπα ή το φλάουτο με ράμφος να εμφανίζονται συχνά και να αποκτούν ακόμη και συμβολικό χαρακτήρα.

Ίσως γι’ αυτό υποθέτουμε πως η μουσική είχε ιδιαίτερη σημασία και στη ζωή του ίδιου του ζωγράφου. Αν και δεν γνωρίζουμε αν έπαιζε κάποιο όργανο, φαίνεται πως είχε στενή επαφή με τον ήχο και τη μουσική πρακτική, είτε μέσα από το οικογενειακό του περιβάλλον είτε στο σπίτι του φίλου του συνθέτη, Pieter van Ruijven.

"De liefdesbrief - Ερωτική Επιστολή" είναι ο τίτλος ενός έργου του 17ου αιώνα που φιλοτέχνησε ο Jan Vermeer και σήμερα εκτίθεται στο Rijksmuseum του Άμστερνταμ.

Πρόκειται για το μοναδικό έργο του ζωγράφου στο οποίο απεικονίζεται θάλασσα -έστω και έμμεσα- μέσα από τη θαλασσογραφία που κρέμεται στον τοίχο. Ταυτόχρονα, ο πίνακας εστιάζει σε μια εσωτερική και ιδιαίτερα προσωπική σκηνή. Μια υπηρέτρια φαίνεται να σχολιάζει στην κυρία της το γράμμα που εκείνη κρατά στα χέρια της, αφήνοντας να διαφανεί η υπόνοια ενός ερωτικού μηνύματος.
H δεμένη κουρτίνα στα δεξιά δημιουργεί την αίσθηση ότι παρακολουθούμε μια μυστική στιγμή, κόλπο που χρησιμοποιούσαν οι Ολλανδοί ζωγράφοι για να προσδώσουν αίσθηση ιδιωτικότητας. Η άποψη πως το γράμμα δηλώνει ερωτικό περιεχόμενο ενισχύεται από το λαούτο, που κρατά η γυναίκα, ένα σύμβολο έρωτα και πάθους, αλλά και από το δάπεδο με τα ασπρόμαυρα πλακάκια, που μοιάζει σαν σκακιέρα παραπέμποντας στο ερωτικό παιχνίδι σαν σπαζοκεφαλιά.  

Οι πεταμένες παντόφλες στο πάτωμα, η σφουγγαρίστρα στο πλάι, όπως και οι πεσμένες σελίδες χαρτιού -ίσως παρτιτούρες- υπονοούν ακαταστασία και αποτελούν στοιχεία πως η καθαριότητα και οι καθημερινές υποχρεώσεις έχουν παραμεριστεί μπροστά στο πάθος και το προσωπικό συναίσθημα.
Οι αποχρώσεις του μπλε και του χρυσοκίτρινου αναδεικνύουν τον πλούτο και τη φινέτσα του σπιτιού, με τον χρυσό στα αντικείμενα, στο τζάκι και στα ρούχα της κυρίας να αντιπαραβάλλεται με το μπλε του δαπέδου και της φορεσιάς της υπηρέτριας. 

Κλείνοντας την περιγραφή του υπέροχου αυτού έργου, αξίζει να επιστρέψουμε στα δύο μικρά κάδρα που διακρίνονται στον τοίχο. Η θαλασσογραφία λειτουργεί σαν υπαινιγμός ενός ταραχώδους έρωτα, ενώ το τοπίο με τον περιηγητή στον επάνω πίνακα μοιάζει να παραπέμπει στην απουσία του αγαπημένου. Μέσα σε αυτή τη λεπτοδουλεμένη σύνθεση, ο Βερμέερ συνδυάζει το εσωτερικό δράμα με τις λεπτομέρειες της καθημερινής ζωής και έναν διακριτικό συμβολισμό, δημιουργώντας μια σκηνή που ισορροπεί ανάμεσα στη ρεαλιστική παρατήρηση και στη σιωπηλή αφήγηση των συναισθημάτων.

Από τον πίνακα του Βερμέερ, ο συμπατριώτης του συνθέτης, Johan de Meij (δεινός λάτρης της εικαστικής τέχνης) αντλεί έμπνευση για το δεύτερο μέρος της Σουίτας του με τίτλο: "Dutch Masters". Πρόκειται για σουίτα για ορχήστρα πνευστών που ανασυνθέτει με ήχο τρεις σπουδαίους πίνακες της Χρυσής Ολλανδικής Εποχής, οι οποίοι εκτίθενται στο Rijksmuseum του Άμστερνταμ:
την "Νυχτερινή Φρουρά" του Rembrandt,
την "Ερωτική Επιστολή" του Vermeer και
την "Ημέρα του Πρίγκιπα" του Jan Steen.

Βερμέερ, αυτοπροσωπογραφία

Ο Meij στοχεύει να μεταφέρει στην μουσική τον εσωτερικό κόσμο των έργων, μεταμορφώνοντας χρώματα και αντικείμενα σε ηχητικά μοτίβα. Στο μέσο μέρος, που επικεντρώνεται στην "Ερωτική Επιστολή", το θεματικό υλικό υπόκειται σε συνεχείς μετασχηματισμούς. Το ηχοτοπίο σκιαγραφείται με τρόπο ταυτόχρονα λυρικό και αγωνιώδη. Η μουσική αναπτύσσεται με ένταση, οδηγούμενη σε δυναμική κορύφωση που μεταφέρει τη λαχτάρα και τον ενθουσιασμό της στιγμής, όταν η υπηρέτρια φέρνει στην κυρία το πολυαναμενόμενο γράμμα. Στη συνέχεια, οι ήχοι καταλαγιάζουν, υπονοώντας την ικανοποίηση και τη γαλήνη της ερωτοχτυπημένης μέσα στο ζωγραφικό σύμπαν του Βερμέερ.
Μια μουσική αφήγηση ξεδιπλώνεται: τα θέματα αντανακλούν τα συναισθήματα και την ατμόσφαιρα που αναδύεται από τον πίνακα. Αρκεί ο ακροατής να εστιάσει στη λυρική ροή, στις κλιμακώσεις, στις εκρήξεις δυναμικής, στα απότομα ηχητικά ξεσπάσματα, που εναλλάσσονται με ψιθυριστά, σιωπηρά μοτίβα. Ο συνθέτης τα τυλίγει σε ευρηματικές, τολμηρές αρμονίες, όπως ο ζωγράφος συνθέτει το φως και τις λεπτομέρειες του εσωτερικού σκηνικού του. 
Στην αρχή, η ήσυχη μελωδία του λαούτου υπονοεί τον ήχο από το έγχορδο της γυναίκας του πίνακα, μια μελαγχολικη μελωδία σαν μουρμουρητό βασισμένη στο "Sorrow Come - Έλα με τη θλίψη" του John Dowland. Ξαφνικά, ένα χτύπημα στην πόρτα(μεταφέρεται κυριολεκτικά) και η άφιξη της επιστολής πυροδοτούν μουσική έκρηξη. Η χαρά, η προσμονή και η ένταση της στιγμής εκφράζονται μέσα από δυναμικά πνευστά και αρμονικούς διαλόγους, σαν η ορχήστρα να σχολιάζει τον έρωτα και την τρελή επιθυμία. Στο τέλος, η μουσική επιστρέφει σε ηρεμία, με το λαούτο να καταλήγει σε μια γαλήνια μείζονα συγχορδία, σαν η καρδιά της γυναίκας να έχει βρει την εσωτερική της ισορροπία.

Έτσι, ο Meij ηχοποιεί τον πίνακα του Βερμέερ. Η μουσική αφηγείται...γίνεται ο καθρέφτης των συναισθημάτων, των λεπτομερειών και της λυρικής έντασης που η ζωγραφική αιχμαλωτίζει με χρώμα, φως και σιωπηλές χειρονομίες....

Johan De Meij : Dutch Masters Suite, Ν. 2 : De Liefdesbrief

Για τον Γιοχάνες Βερμέερ υπάρχουν πολλά κείμενα στο μπλογκ. Ανακαλύψτε τα πληκτρολογώντας το όνομά του στη γραμμή αναζήτησης.

Μάχη του Χάναου: Όταν η μουσική έγινε πράξη αλληλεγγύης...

"Μάχη του Χάναου", Horace Vernet

Ήταν 30 Οκτωβρίου 1813, όταν, στα περίχωρα του Χάναου, κοντά στη Φρανκφούρτη, ο γαλλικός στρατός του Ναπολέοντα, υποχωρώντας μετά τη συντριπτική ήττα του στη Λειψία, βρέθηκε αντιμέτωπος με τις βαυαρικές και αυστριακές δυνάμεις, υπό τον στρατηγό Καρλ Φίλιπ φον Βρέντε.

Οι Βαυαροί, που μέχρι τότε υπήρξαν σύμμαχοι του Ναπολέοντα, είχαν πλέον αλλάξει στρατόπεδο και στρέφονταν εναντίον του παλιού τους συμμάχου. Ο Ναπολέων, αποφασισμένος να ανοίξει δρόμο για την επιστροφή του στη Γαλλία, δεν είχε άλλη επιλογή από το να συγκρουστεί μαζί τους. Η μάχη κορυφώθηκε μέσα σε καπνούς πυροβολικού, εφόδους ιππικού και σφοδρές συγκρούσεις πεζικού. Παρά την αριθμητική υπεροχή των αντιπάλων του, ο γαλλικός στρατός επικράτησε στο πεδίο της μάχης.

"Στη Μάχη του Χάναου", Henri-Georges Chartier

Ο δρόμος προς τη Γαλλία άνοιξε, αλλά η νίκη είχε βαρύ τίμημα σε ανθρώπινες ζωές. Ήταν μία από τις τελευταίες σημαντικές στρατιωτικές επιτυχίες του Ναπολέοντα επί γερμανικού εδάφους, καθώς η αυτοκρατορία του είχε ήδη αρχίσει να κλονίζεται ανεπανόρθωτα.

Μέσα σε αυτό το κλίμα πολέμου, απωλειών και ιστορικών ανατροπών, για την οικονομική ενίσχυση των τραυματισμένων Αυστριακών και Βαυαρών στρατιωτών που είχαν πολεμήσει στη μάχη του Χάναου, οργανώθηκε στη Βιέννη μια μεγάλη φιλανθρωπική συναυλία. 

Τη διοργάνωσαν ο ίδιος ο Λ.Β.Μπετόβεν και ο Johann Nepomuk Mälzel, ο γνωστός εφευρέτης του μετρονόμου και κατασκευαστής μουσικών οργάνων. Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε στη μεγάλη αίθουσα του Πανεπιστημίου της Βιέννης. Την ορχήστρα διηύθυνε ο Μπετόβεν, παρά το γεγονός ότι η κώφωσή του είχε πλέον προχωρήσει σημαντικά.
Στην εκτέλεση συμμετείχαν μερικοί από τους σημαντικότερους μουσικούς της εποχής, όπως ο Λουί Σπορ, ο Γιόχαν Νέπoμουκ Χούμελ και ο Αντόνιο Σαλιέρι. Στο πρόγραμμα ανάμεσα στις συνθέσεις περιλαμβανόταν η 7η Συμφωνία του τιτάνα, η υποδοχή της οποίας από το κοινό υπήρξε ενθουσιώδης, τόσο ώστε να ζητηθεί η επανάληψη ορισμένων μερών της.

Η σημασία της συναυλίας αποτυπώνεται και σε ευχαριστήρια επιστολή που συνέταξε ο Μπετόβεν μετά τις εκτελέσεις, απευθυνόμενος στους μουσικούς που συμμετείχαν:

"Θεωρώ καθήκον μου να εκφράσω την ευγνωμοσύνη μου προς όλους τους αξιότιμους καλλιτέχνες που συμμετείχαν με τόσο μεγάλο ζήλο στις συναυλίες που δόθηκαν υπέρ των στρατιωτών που τραυματίστηκαν στη μάχη του Χάναου. Ήταν μια σπάνια σύναξη διακεκριμένων καλλιτεχνών, όπου όλοι, εμπνευσμένοι από την επιθυμία να προσφέρουν τις υπηρεσίες τους στην πατρίδα, συνεργάστηκαν για την πραγματοποίηση αυτού του σκοπού, χωρίς να υπολογίζουν την ιεραρχία ή τη θέση τους, αποδεχόμενοι με προθυμία ακόμη και τους πιο ταπεινούς ρόλους.(...)
Ανέλαβα τη διεύθυνση της ορχήστρας μόνο και μόνο επειδή ήταν δική μου σύνθεση. Αν είχε γραφτεί από κάποιον άλλον, θα είχα πάρει κι εγώ ευχαρίστως, όπως ο κύριος Χούμελ, τη θέση μου στο μεγάλο τύμπανο. Γιατί το μόνο συναίσθημα που κυριαρχούσε σε όλους μας ήταν η αληθινή αγάπη για την πατρίδα και η επιθυμία να προσφέρουμε με χαρά τις δυνάμεις μας σε εκείνους που είχαν θυσιάσει τόσα πολλά για μας."
(Πηγή επιστολής: gutenberg)

Ιδιαίτερη αξία έχουν και τα δημοσιεύματα του Τύπου της εποχής. Επιβεβαιώνουν τον φιλανθρωπικό σκοπό των συναυλιών υπέρ των τραυματιών στη μάχη του Χάναου, εξυμνώντας την ενθουσιώδη υποδοχή της νέας Συμφωνίας από το κοινό, επισημαίνοντας την ιδιαίτερη απήχηση που είχε η μουσική του Μπετόβεν.

Ήταν μια βραδιά όπου η μουσική συναντούσε την Ιστορία και η τέχνη γινόταν πράξη αλληλεγγύης. Μέσα από τη μουσική του Μπετόβεν, ο πόνος και οι απώλειες του πολέμου έδιναν τη θέση τους σε μια κοινή προσπάθεια προσφοράς και συμπαράστασης. 

Η χειρόγραφη παρτιτούρα της 7ης Συμφωνίας

Η 7η Συμφωνία γράφτηκε από τον Μπετόβεν κατά τη διαμονή του στη λουτρόπολη Τέπλιτσε της Βοημίας, όπου είχε μεταβεί για λόγους υγείας. Είναι αφιερωμένη στον κόμη Μόριτζ φον Φρις και αναπτύσσεται σε τέσσερα μέρη:

• Poco sostenuto - Vivace: Μια επιβλητική εισαγωγή που οδηγεί σε έναν εκρηκτικό, γεμάτο ζωντάνια ρυθμό.
• Allegretto: Ένα βαθιά συγκινητικό και μελαγχολικό μέρος, με σχεδόν πένθιμο χαρακτήρα.
• Presto - Assai meno presto: Ένα ορμητικό, χορευτικό σκέρτσo, με έντονες αντιθέσεις.
• Allegro con brio: Ένα εντυπωσιακό φινάλε γεμάτο πάθος, δύναμη και ακατάπαυστη κίνηση.

Η 7η Συμφωνία έχει προκαλέσει διαχρονικά έντονο θαυμασμό, αλλά και ορισμένες αντιδράσεις.

(lvbeethoven)

Ο Ρίχαρντ Βάγκνερ την αποκάλεσε "αποθέωση του χορού", αναδεικνύοντας τον εκρηκτικό ρυθμό και τη ζωντάνια της, ενώ υπήρξαν μουσικοκριτικοί που την αποκάλεσαν τη "χαρακτηριστικότερη σύνθεση αυθορμητισμού του Μπετόβεν, όπου οι νότες ξεπηδούν αβίαστα από την έμπνευση του δημιουργού".
Δεν έλειψαν, ωστόσο, και οι επικριτικές φωνές.
Ο Φρίντριχ Βικ(πατέρας της Κλάρας Σούμαν) θεώρησε τη μουσική της "παράλογη" και πως συνετέθη σε κατάσταση μέθης, ενώ ο μαέστρος Τόμας Μπίτσαμ ειρωνεύτηκε το τρίτο μέρος, παρομοιάζοντάς το με "ένα σωρό βοοειδή που χοροπηδούν", σατιρίζοντας έτσι την άγρια, αχαλίνωτη και σχεδόν ανεξέλεγκτη ενεργητικότητά του.

Παρά τις αντιδράσεις, η Συμφωνία καθιερώθηκε ως ένα από τα πιο συναρπαστικά και αγαπημένα έργα του Μπετόβεν.

Απολαύστε τη Συμφωνία υπό τη διεύθυνση του ίδιου του σερ Τόμας Μπίτσαμ. Η προσέγγισή του αναδεικνυει το ειρωνικό -πλήν εύστοχο- σχόλιό του, αποδίδοντας την άγρια ρυθμική ορμή του τρίτου μέρους...

Beethoven: "Symphony N.7, Op. 92"

(Την Royal Philharmonic Orchestra διευθύνει ο Sir Thomas Beecham)