Salon d'Automne: η ιστορία του θεσμού και το σκάνδαλο με τον Ματίς...

 

O κατάλογος του πρώτου Salon d'Automne το 1903

Το Salon d'Automne είναι ετήσια έκθεση τέχνης που διοργανώνεται αδιάλειπτα στο Παρίσι από το 1903, διατηρώντας ζωντανή μια παράδοση 120 και πλέον ετών. Ιδρύθηκε από μια ομάδα πρωτοπόρων δημιουργών σαν αντίδραση στις συντηρητικές, ακαδημαϊκές εκθέσεις της εποχής.
Από την πρώτη στιγμή, ο θεσμός καινοτόμησε καταργώντας τις διακρίσεις ανάμεσα στις τέχνες, δίνοντας ίση αξία στη ζωγραφική, τη γλυπτική, το σχέδιο, τη φωτογραφία, την αρχιτεκτονική και τις εφαρμοσμένες τέχνες. Παραμένοντας μέχρι σήμερα ένας ανεξάρτητος καλλιτεχνικός οργανισμός, στοχεύει στην ανάδειξη νέων διεθνών ταλέντων χωρίς λογοκρισία ή ακαδημαϊκούς περιορισμούς.

Στην ιστορική του διαδρομή, το Salon d'Automne αποτέλεσε το σημείο γέννησης για επαναστατικά κινήματα της μοντέρνας τέχνης, όπως ο Φωβισμός και ο Κυβισμός, φιλοξενώντας έργα κορυφαίων δημιουργών(Πωλ Σεζάν, Πωλ Γκωγκέν, Πάμπλο Πικάσο, Αμεντέο Μοντιλιάνι, Ογκίστ Ροντέν κ.ά).
Οι πρώτες αυτές εκθέσεις προκάλεσαν σοκ, οργίζοντας και σκανδαλίζοντας έντονα το συντηρητικό κοινό.

Matisse: "La Musique"

Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα αποτελεί το ιστορικό σκάνδαλο του 1905 στην αίθουσα που ονομάστηκε "το κλουβί των αγριμιών - les fauves"(λέξη που γέννησε και τον όρο Φωβισμό), όπου ο Ανρί Ματίς και οι συνεργάτες του εξέθεσαν έργα με τόσο εκρηκτικά και αφύσικα χρώματα, ώστε οι κριτικοί έγραψαν ότι έμοιαζαν σαν "να πέταξε κάποιος έναν κουβά μπογιά στο πρόσωπο του κοινού".


Η μουσική υπήρξε ένα από τα πιο εμβληματικά θέματα στην ιστορία της έκθεσης. Η πιο διάσημη περίπτωση συνδέεται με το Salon d'Automne του 1910, όπου ο Ματίς παρουσίασε δύο μνημειώδη έργα, με τίτλους "Μουσική" και "Χορός", μετά από παραγγελία του Ρώσου συλλέκτη, Σεργκέι Στσούκιν.

• Στον πρώτο πίνακα "Η Μουσική", πέντε ανδρικές φιγούρες αποδίδονται με απόλυτη σχηματοποίηση σε ένα απλό φόντο. Δύο μορφές παίζουν βιολί και φλάουτο, ενώ οι υπόλοιπες τρεις κάθονται απομονωμένες ως ακροατές, θυμίζοντας "σημειώσεις πάνω σε πεντάγραμμο" και αποπνέοντας απόλυτη γαλήνη και στατικότητα.
  
  
  

• 

  Matisse: "La Dance"

  Αντίθετα, "Ο Χορός" διακρίνεται για τη δυναμική, σχεδόν διονυσιακή του κίνηση. Πέντε γυμνές φιγούρες, ζωγραφισμένες με έντονο κόκκινο χρώμα, στροβιλίζονται με φόντο ένα απλοποιημένο πράσινο τοπίο και βαθύ μπλε ουρανό. Το έργο αντανακλά τη γοητεία που ασκούσε στον Ματίς η πρωτόγονη τέχνη και χρησιμοποιεί μια κλασική παλέτα φωβισμού, που μεταφέρει συναισθήματα απελευθέρωσης και ηδονισμού, με τον ίδιο τον καλλιτέχνη να το αποκαλεί "ακατανίκητη κορύφωση της φωτεινότητας".Η οπτική δύναμη αυτών των πινάκων έδωσε αρκετές μουσικές εμπνεύσεις. 

Ο Βρετανός συνθέτης Έντουαρντ Γκρέγκσον εμπνεύστηκε από τα αριστουργήματα του Ανρί Ματίς, την ορχηστρική σουίτα για φλάουτο και πιάνο "Three Matisse Impressions".

Το τρίτο μέρος της σουΐτας είναι αφιερωμένο στον "Χορό"(που σήμερα εκτίθεται μαζί με τη "Μουσική" στο Μουσείο Ερμιτάζ). Ο συνθέτης μεταφράζει την πρωτόγονη ενέργεια και την αέναη κίνηση των κόκκινων φιγούρων χρησιμοποιώντας έντονα ρυθμική και κινητική μουσική γλώσσα. Επιστρατεύει ασύμμετρα μέτρα και συνεχείς εναλλαγές ρυθμικών μοτίβων (μετρική αστάθεια), που μιμούνται τα ιλιγγιώδη βήματα των χορευτών. Η μελωδική γραμμή του φλάουτου αναπτύσσεται με κοφτές, στακάτo δεξιοτεχνικές φράσεις και γρήγορα περάσματα που στροβιλίζονται πάνω από τις εκρηκτικές συγχορδίες του πιάνου. Το πληκτροφόρο λειτουργεί σαν γήινος, ρυθμικός καμβάς, προσφέροντας μια αντιφωνική απόκριση σε όσα "επικοινωνεί" το φλάουτο και προσδίδοντας στο άκουσμα αρχέγονο, τελετουργικό χαρακτήρα. Η σύνθεση ολοκληρώνεται με μια ιλιγγιώδη ανιούσα περασιά που διακόπτεται απότομα, συνταιριασμένη απόλυτα με τον "άγριο-φωβιστικό" αυθορμητισμό του πίνακα.

Edward Gregson: "3 Matisse Impressions, III. La Danse"

[Σημ: Η καλλιτεχνική πορεία του Salon d'Automne συνεχίζεται μέχρι σήμερα. Φέτος διοργανώνεται το 123ο "Φθινοπωρινό Σαλόνι" και άνοιξε τις πύλες του για το κοινό την Τετάρτη 28 Οκτωβρίου, ενώ θα διαρκέσει έως την Κυριακή 1 Νοεμβρίου. Θα λάβει χώρα στην Place de la Concorde, στην καρδιά του Παρισιού]

Στου χρυσάνθεμου την εποχή...

"Chrysanthèmes", Monet

Περί χρυσανθέμων ο λόγος σήμερα… Των φθινοπωρινών λουλουδιών, που μοιάζουν να φυλάσσουν στα πυκνά τους πέταλα λίγη από τη χρυσή ανάμνηση του καλοκαιριού, καθώς η φύση ετοιμάζεται να υποδεχτεί τον χειμώνα.
Πήραν το όνομά τους από τις ελληνικές λέξεις χρυσός και άνθος.  Στη λαϊκή μας παράδοση συνδέονται με τον Οκτώβριο και είναι γνωστά ως "Οκτωβρίνια" ή "Αγιοδημητριάτικα", καθώς ανθίζουν τις μέρες κοντά στη γιορτή του Αγίου Δημητρίου.

"Chrysanthèmes", Monet

Στα "Φθινοπωρινά" του λαογράφου Δημήτρη Λουκάτου διασώζεται η τρυφερή παράδοση: 
Κάποτε ο Οκτώβρης θρηνούσε για τα λουλούδια που χάνονταν, τα φύλλα που έπεφταν και τις ζεστές μέρες που έσβηναν. Τότε τα χρυσάνθεμα παρακάλεσαν τον Θεό να τα αφήσει ν’ ανθίζουν όλον τον μήνα. Εκείνος τα άκουσε και τα κράτησε κοντά του.
Γι’ αυτό, όπως αναφέρει ο Λουκάτος, στην Κύπρο τα αποκαλούν "Οκτωβρούδες".

Ίσως, λοιπόν, η γοητεία τους να βρίσκεται ακριβώς σ' αυτή την επιμονή της άνθισης, όταν όλα γύρω τους μαρτυρούν το πέρασμα του χρόνου. Έγιναν έτσι σύμβολα μιας ομορφιάς εύθραυστης, μα και ανθεκτικής. Μιας μνήμης που εξακολουθεί ν' ανθίζει ακόμη κι όταν το καλοκαίρι έχει πια χαθεί.

Αυτή η λεπτή μελαγχολία του φθινοπώρου, η ομορφιά που αντιστέκεται στη φθορά και το συναίσθημα που επιμένει μέσα στη μοναξιά, δεν θα μπορούσαν να αφήσουν ασυγκίνητη την τέχνη.
Το χρυσάνθεμο πέρασε από τη λαϊκή παράδοση στην ποίηση κι από εκεί στη μουσική, όπου έγινε εικόνα αγάπης και νοσταλγίας, οδηγώντας μας σήμερα στον Γάλλο συνθέτη Jules Massenet και στο "Poème d’hiver-Χειμωνιάτικο ποίημα", όπου το άνθος του φθινοπώρου γίνεται η αφορμή για μια βαθιά, ευαίσθητη ερωτική εξομολόγηση...

O Zυλ Μασνέ την εποχή σύνθεση του κύκλου

Ο κύκλος τραγουδιών "Poème d’hiver", που γράφτηκε το 1882, αποτελεί ένα από τα πιο ατμοσφαιρικά και ώριμα δείγματα της γαλλικής mélodie του Ζυλ Μασνέ ο οποίος, αν και γνωστός κυρίως για τις όπερές του, υπήρξε πρωτοπόρος στη δημιουργία τέτοιων θεματικών έργων.

Βασισμένος εξ ολοκλήρου στην ποίηση του Armand Silvestre, ο κύκλος χρησιμοποιεί τον χειμώνα σαν αλληγορία, όπου από τη μία πλευρά κυριαρχούν η παγωνιά, η μελαγχολία και ο μαρασμός της φύσης, ενώ από την άλλη το ψυχρό τοπίο μετατρέπεται σε καταφύγιο για έναν έρωτα εσωτερικό, μυστικό, φλογερό.
Το μουσικό ύφος του έργου χαρακτηρίζεται από τη λεπτή, βαθιά εκφραστική γραφή του συνθέτη, με τη φωνητική γραμμή να ακολουθεί τη φυσική ροή του γαλλικού λόγου και το πιάνο να ζωγραφίζει ανάγλυφα την παγωμένη ατμόσφαιρα.

Εμείς, στεκόμαστε στο πρώτο ουσιαστικά τραγούδι του κύκλου, αφού ακούγεται αμέσως μετά το Πρελούδιο. Έχει τίτλο "C'est au temps de la chrysanthème - Του χρυσάνθεμου την εποχή" και θέτει το ψυχολογικό και τονικό υπόβαθρο ολόκληρου του έργου, στρεφόμενο γύρω από το χρυσάνθεμο ως το κατεξοχήν λουλούδι των αρχών του χειμώνα.
Ποιητικά, ο δημιουργός εξιστορεί έναν έρωτα που άνθισε μέσα στις σκυθρωπές μέρες, αποδεικνύοντας μεγαλύτερη ανθεκτικότητα από τα εύθραυστα ρόδα του καλοκαιριού, ενώ κλείνει με τη δραματική προειδοποίηση ότι αν η αγαπημένη του ποδοπατήσει το συναίσθημά του, θα σπάσει και η καρδιά του:

"Chrysanthèmes", Monet

"Του χρυσάνθεμου την εποχή,

που ανθίζει στου χειμώνα το κατώφλι,

η αγάπη που βαθιά για σένα τρέφω

στα μύχια της καρδιάς μου, άνθισε.

Γεννήθηκε γλυκιά, μοναχική,

σαν τ’ άνθη του φθινόπωρου,

που για να ομορφύνουνε τη γη,

δε γύρεψαν του ήλιου χάδι.

Δε σκιάζεται τις μέρες τις μουντές

που σβήνουν τ’ άλλα άνθη ένα-ένα

θα ζήσει πιο πολύ κι από τα ρόδα,

με τις απαλές, μα εύθραυστες αποχρώσεις  τους.

Κι αν κάποια μέρα, έτσι, από καπρίτσιο,

το ποδοπατήσεις, δίχως οίκτο,

καθώς θα συντριβεί ο κάλυκάς του,

θα νιώσεις να ραγίζει κι η καρδιά μου"

Μουσικά, ο Mασνέ αποδίδει την εσωτερική ένταση με μια γαλήνια, χαμηλόφωνη μελωδία και μελαγχολική εισαγωγή στο πιάνο. Η φωνή κινείται δίνοντας έμφαση σε λέξεις-κλειδιά μέσα από διακυμάνσεις της δυναμικής που αποτυπώνουν το πέρασμα από το κρύο περιβάλλον στη ζεστασιά των συναισθημάτων. Στην τελευταία στροφή, η μουσική κλιμακώνεται τη φωνή να αποκτά θεατρικότητα, αποκαλύπτοντας  την ευάλωτη φύση του εραστή...

Jules Massenet: "Poème d’hiver / C'est au temps de la chrysanthème":

Βαθιά η συγκίνηση που μας αφήνει το τραγούδι του Μασνέ με το χρυσάνθεμο-σύμβολο της ομορφιάς που επιμένει μέσα στη φθορά, αλλά και την αγάπη που τολμά ν' ανθίσει εκεί όπου όλα μοιάζουν να μαραίνονται. Μια αγάπη σιωπηλή και μοναχική, που δεν χρειάζεται το φως του ήλιου για να γεννηθεί, γιατί αντλεί τη δύναμή της από το ίδιο της το βάθος...

Το κείμενο πλαισιώνεται από ζωγραφικά έργα του Κλωντ Μονέ, ο οποίος απεικόνισε επανειλημμένα τα χρυσάνθεμα. Με την εκφραστική πινελιά και τα πλούσια χρώματά του, ο ζωγράφος αναδεικνύει την πληθωρική ομορφιά των λουλουδιών, ενώ η αντίθεση ανάμεσα στα φωτεινά πέταλα και το σκοτεινότερο φύλλωμα χαρίζει στις συνθέσεις τη λεπτή, φθινοπωρινή μελαγχολία...

Ντομένικο Σκαρλάτι: Ο θαυμασμός για τον Χαίντελ, η φιλία με τον Φαρινέλι και μια εκρηκτική του σονάτα...

 

Νάπολη, 26 Οκτωβρίου 1685. Την ίδια χρονιά που γεννιούνται ο Χαίντελ και ο Μπαχ, έρχεται στον κόσμο και ο Ντομένικο Σκαρλάτι, γιος του σπουδαίου συνθέτη Αλεσάντρο Σκαρλάτι. 

Ο Ντομένικο μεγαλώνει μέσα στον κόσμο των ήχων και των θεατρικών συγκινήσεων. Από νωρίς, τα πλήκτρα γίνονται η φυσική προέκταση των χεριών του. Το τσέμπαλο, με τον διαυγή, λεπτό και άλλοτε αιχμηρό ήχο του, βρίσκει στα δάχτυλά του μια καινούργια φωνή. Η δεξιοτεχνία του είναι εντυπωσιακή, η φαντασία του ατίθαση, η μουσική του σκέψη γεμάτη τόλμη. Ωστόσο, η πορεία του δεν θα περιοριστεί στην πατρίδα του. Η Ρώμη θα γίνει ένας από τους σημαντικούς σταθμούς της νεότητάς του, προτού η μοίρα τον οδηγήσει στην Ιβηρική Χερσόνησο, εκεί όπου θα ωριμάσει η προσωπική του μουσική γλώσσα.

Στη Ρώμη των αρχών του 18ου αιώνα, στις αίθουσες των αριστοκρατικών ανακτόρων, η μουσική αποτελεί εκτός από τέχνη και επίδειξη πνεύματος, κοινωνικό γεγονός, πνευματική απόλαυση. Στους κύκλους του καρδιναλίου Πιέτρο Οττομπόνι συναντώνται σπουδαίοι δημιουργοί, δεξιοτέχνες και προστάτες των τεχνών.

Εκεί, το 1708, σύμφωνα με την παράδοση, συναντώνται ο Γκέοργκ Φρίντριχ Χαίντελ και ο Ντομένικο Σκαρλάτι, για να αναμετρηθούν μουσικά μπροστά σ' ένα εκλεκτό, αριστοκρατικό ακροατήριο.

Η συνάντησή τους παίρνει τη μορφή μιας φιλικής μουσικής μονομαχίας. Το τσέμπαλο και το εκκλησιαστικό όργανο γίνονται πεδία σπάνιας επίδειξης δεξιοτεχνίας. Στο τσέμπαλο, ο Σκαρλάτι εντυπωσιάζει με την ευκινησία, τη λεπτότητα και την εκρηκτική του τεχνική. Στο εκκλησιαστικό όργανο, ο Χαίντελ φέρεται να υπερέχει, κερδίζοντας τον θαυμασμό των παρευρισκομένων. Έτσι, ο Χαίντελ αναγνωρίζεται ανώτερος οργανίστας και ο Σκαρλάτι ο δεξιοτέχνης του τσέμπαλου. Σε αντίθεση με άλλες διάσημες μουσικές αναμετρήσεις της ιστορίας, η δική τους δεν γεννά αντιπαλότητα, αλλά αμοιβαίο σεβασμό και θαυμασμό.

Η ιστορία διασώθηκε από τον βιογράφο του Χαίντελ και παρότι δεν είναι πλήρως εξακριβωμένη, παραμένει μια γοητευτική μαρτυρία για τη σχέση των δύο μεγάλων μουσικών. Σύμφωνα με την ίδια παράδοση, ο Σκαρλάτι, όταν αργότερα μιλούσε για την τέχνη του Χαίντελ, έκανε τον σταυρό του, σαν να αναγνώριζε σε κείνον μια υπερκόσμια δύναμη. Η χειρονομία αυτή δεν φανερώνει ήττα, αλλά βαθύ θαυμασμό. Δεν μαρτυρά παραίτηση, αλλά την ευγενή αναγνώριση μιας διαφορετικής ιδιοφυΐας.

Γιατί ο αληθινά μεγάλος καλλιτέχνης δεν φοβάται το μεγαλείο του άλλου. Μπορεί να γνωρίζει βαθιά τη δική του αξία και ταυτόχρονα να υποκλίνεται μπροστά σε κάτι που τον ξεπερνά σε έναν συγκεκριμένο τομέα. 

Λεπτομέρεια από πίνακα του Γκασπάρε Τραβέρσι.
Η Μαρία Βαρβάρα της Πορτογαλίας παίζει τσέμπαλο
υπό την καθοδήγηση του Ντομένικο Σκαρλάτι  

Χρόνια αργότερα, η ζωή του Σκαρλάτι θα αποκτήσει έναν διαφορετικό ορίζοντα. Η Ισπανία θα γίνει η δεύτερη πατρίδα του και η βασιλική αυλή της Μαδρίτης, το περιβάλλον μέσα στο οποίο θα αναπτύξει το ώριμο έργο του. Εκεί θα συνδεθεί με τη βασίλισσα Μαρία Βαρβάρα της Πορτογαλίας, την οποία θα υπηρετήσει σαν δάσκαλος μουσικής και συνθέτης. Η ισπανική μουσική παράδοση, οι χοροί, οι ρυθμοί και οι λαϊκές μελωδίες θα εισχωρήσουν σταδιακά στη μουσική του, προσφέροντας στις συνθέσεις του ένα ξεχωριστό άρωμα, άλλοτε ζωηρό και πυρακτωμένο, άλλοτε στοχαστικό και βαθιά εσωτερικό.

Στην ίδια αυλή θα βρει έναν φίλο που θα τον συντροφεύσει σε μια άλλη, πιο ανθρώπινη πλευρά της ζωής του. Τον περίφημο καστράτο τραγουδιστή Φαρινέλι, κατά κόσμον Κάρλο Μπρόσκι. Και οι δύο Ναπολιτάνοι, με κοινές πολιτισμικές αναφορές και βαθιά αφοσίωση στην τέχνη, θα αναπτύξουν μια στενή σχέση αμοιβαίας εκτίμησης.

Οι βασιλείς, Φερδινάνδος και Μαρία Βαρβάρα
με τον Σκαρλάτι και τον  Φαρινέλι"
(Χαρακτικό βασισμένο σε πίνακα του Jacopo Amigoni)

Ο Φαρινέλι, με τη φωνή του που είχε κατακτήσει τις ευρωπαϊκές αυλές, ήταν μια ξεχωριστή παρουσία στον μουσικό κόσμο της Ισπανίας. Ο Σκαρλάτι, με τα πλήκτρα του, εξέφραζε έναν διαφορετικό αλλά εξίσου προσωπικό κόσμο.

Η φιλία τους δεν ανήκε μόνο στις αίθουσες των ανακτόρων. Οι μεταγενέστερες μαρτυρίες συνδέουν τον Φαρινέλι με την οικονομική υποστήριξη που προσέφερε στον Σκαρλάτι, ο οποίος φαίνεται πως αντιμετώπιζε δυσκολίες εξαιτίας του πάθους του για τα τυχερά παιχνίδια. Η σχέση τους, ωστόσο, δεν εξαντλείται σε αυτή τη λεπτομέρεια. Ο Φαρινέλι συνδέεται και με τη διατήρηση χειρογράφων του Σκαρλάτι, συμβάλλοντας στη διάσωση ενός σημαντικού μέρους της μουσικής του κληρονομιάς.

Κάπως έτσι, η ιστορία του συνθέτη αποκτά τρεις διαφορετικές όψεις: τον θαυμασμό προς έναν μεγάλο αντίπαλο, τη φιλία με έναν σπουδαίο ομότεχνο και τη μοναχική αφοσίωση στη δημιουργία. Ο Σκαρλάτι δεν υπήρξε μόνο ο δεξιοτέχνης που εντυπωσίαζε τις βασιλικές αυλές. Υπήρξε και ένας δημιουργός που αφομοίωνε ήχους, εμπειρίες και συναισθήματα, μετατρέποντάς τα σε μια μουσική γλώσσα που έμοιαζε να γεννιέται εκ νέου σε κάθε έργο του.

Και στο κέντρο αυτής της κληρονομιάς βρίσκονται οι περίφημες "555 σονάτες" του για πληκτροφόρο, ένας ολόκληρος κόσμος, που διασώθηκε κυρίως μέσα από τις χειρόγραφες συλλογές που συνδέονται με τη βασίλισσα Μαρία Βαρβάρα και την ισπανική αυλή.

Στις σονάτες αυτές, τα δάχτυλα διασχίζουν το πληκτρολόγιο σαν σπίθες. Οι γρήγορες επαναλήψεις, τα απότομα άλματα, οι σταυρωτές κινήσεις των χεριών και οι τολμηρές αρμονικές μετατοπίσεις δημιουργούν μουσική που "χορεύει" ανάμεσα σε δεξιοτεχνία και  ευαισθησία, γνωρίσματα ενός ανθρώπου που γνώρισε την ένταση του ανταγωνισμού, τη γενναιοδωρία του θαυμασμού και την παρηγοριά της φιλίας.

Χειρόγραφο της "Σονάτας σε ρε ελάσσονα, K. 141"
(domenico-scarlatti.de)

Οι 555 σονάτες είναι το πιο αναγνωρίσιμο επίτευγμά του. Είναι όμως και το προσωπικό του ημερολόγιο, το απέραντο σύμπαν του, που φανερώνει το μεγάλο μυστικό του. Ενώ η ζωή του τον έφερε κοντά σε βασιλιάδες, καρδιναλίους, αριστοκράτες και μουσικές ιδιοφυΐες, η αληθινή του φωνή παρέμεινε εκεί, στα πλήκτρα, να αναζητά αδιάκοπα νέους δρόμους.

Αν και αγαπημένη μου ανάμεσα στις σονάτες του Ντομένικο Σκαρλάτι είναι η "Σονάτα σε σολ ελάσσονα, K. 30", γνωστή ως "Fuga del gatto-Η φούγκα της γάτας", σήμερα θα απολαύσουμε τη "Σονάτα σε ρε ελάσσονα, K. 141", ένα έργο ξεχωριστό για την εκρηκτική του δεξιοτεχνία.

Με την ένδειξη Allegro, η σονάτα ξεδιπλώνεται με καταιγιστική ενέργεια, μέσα από αδιάκοπες επαναλαμβανόμενες νότες που παραπέμπουν, σύμφωνα με μουσικολογικές ερμηνείες, στον χαρακτηριστικό ήχο του μαντολίνου.
Οι ταχύτατες εναλλαγές, οι σταυρώσεις των χεριών και οι απαιτητικοί χειρισμοί του πληκτρολογίου μετατρέπουν την ερμηνεία σε συναρπαστικό δεξιοτεχνικό παιχνίδι. Κάτω από την ορμητικότητα και τη φαινομενική νευρικότητα, ωστόσο, διακρίνεται η χαρακτηριστική κομψότητα του Σκαρλάτι, η ευρηματικότητα και η αίσθηση ενός διαρκούς μουσικού διαλόγου. Μια μικρή, εκρηκτική μουσική περιπέτεια, όπου η τεχνική λάμπει και η φαντασία δεν έχει όρια.
(Λόγω της δεξιοτεχνίας της, η σύνθεση περιγράφεται ως τοκάτα).

Scarlatti: "Sonata K.141", Martha Argerich

Παλαιότερο κείμενο για τον Σκαρλάρτι και τη "Σονάτα σε σολ ελάσσονα" ή "Φούγκα της γάτας" μπορείτε να διαβάσετε εδώ κι εδώ. 

"Civitas Libera" : Θεσσαλονίκη, η Ελεύθερη πόλη...

"Παράδοση της Θεσσαλονίκης από τους Οθωμανούς, 1912"
(Λιθογραφία του Karl Haupt, Εθνικό Ιστορικό Μουσείο)

"Η Σαλονίκη που έσβηνε με του καιρού το διάβα 

καντήλι που τρεμόφωτο για λάδι λαχταρά

αποβραδίς κοιμήθηκε δυστυχισμένη σκλάβα,

και την αυγούλα ξύπνησεν αρχόντισσα κυρά. 

Τί νά 'βλεπε στον ύπνο της, τί νά 'ταν τ' όνειρό της; 

Τον Άι - Δημήτρην έβλεπε στ' άτι του το γοργό,

που ροβολώντας έκραζε με τη φωνή της νιότης:

"Άνοιξε πόρτα της σκλαβιάς, η Λευτεριά είμ' εγώ!
 

Κι άνοιξ' η πόρτα ορθάνοιχτη μπροστά στον καβαλάρη

και μπήκ' εκείνος κι έλαμψε σαν τον αυγερινό

κι υψώνοντας και παίζοντας τ' αργυρό του κοντάρι,

έσκισε τον καταχνιασμένο και μαύρον ουρανό.
 

Κι ευθύς οι αλυσίδες της βαριές, σκουριασμένες,

που χρόνους την εσφίγγανε, σπάσανε παταγωδώς,

κι οι εκκλησιές εγίνηκαν ξανά μυρωμένες,

και φως πλημμύρισε παντού και μοσκοβόλησε ο χορός"

("Θεσσαλονίκη", Ιωάννης Πολέμης)

Η ιστορία και η πίστη της Θεσσαλονίκης γίνονται ένα σήμερα 26 Οκτωβρίου, καθώς η πόλη φέρει δύο παράλληλες ταυτότητες, που αλληλοενισχύονται στην καρδιά των ανθρώπων της.

Από τη μία πλευρά, η ημέρα ανήκει στη θρησκευτική κατάνυξη και στον πολιούχο της, τον Άγιο Δημήτριο. Ο Μεγαλομάρτυς και μυροβλύτης, που γεννήθηκε και μαρτύρησε στην πόλη παραμένει ο αιώνιος προστάτης της. 

Από την άλλη πλευρά, η ημερομηνία αυτή σφραγίζει τη νεότερη εθνική ιστορία. Στις 26 Οκτωβρίου 1912, κατά τον Α’ Βαλκανικό Πόλεμο, ο ελληνικός στρατός εισέρχεται νικηφόρος στην πόλη. Ο Οθωμανός διοικητής  βλέποντας το μάταιο της αντίστασης, επιλέγει να παραδώσει τη Θεσσαλονίκη ανέπαφη. Ετσι, υπογράφεται το πρωτόκολλο της άνευ όρων παράδοσης, τερματίζοντας αιώνες οθωμανικής κυριαρχίας.

Για τους κατοίκους της, αυτή η απόλυτη χρονική σύμπτωση της ελευθερίας με τη γιορτή του Αγίου Δημητρίου δεν ήταν παιχνίδι της μοίρας, αλλά ζωντανό θαύμα. 

"Παράδοση της Θεσσαλονίκης"
Λιθογραφία του Σωτ. Χρηστίδη, Πολεμικό Μουσείο)

Αυτή η βαθιά, διπλή γιορτή αποτελεί την αφορμή για να ξετυλιχθεί το νήμα των αιώνων μέσα από την τέχνη.

Στο κλίμα του εορτασμού και της ιστορικής μνήμης, τιμάμε την πόλη της Θεσσαλονίκης μέσα από τους ήχους μιας σύγχρονης δημιουργίας.

Το συμφωνικό ποίημα "Civitas Libera -Ελεύθερη πόλη" του Λευτέρη Καλπακτσίδη γράφτηκε και παρουσιάστηκε το 2018, όταν ο δημιουργός του ήταν μόλις 20 ετών.
Το έργο έκανε πρεμιέρα στο πλαίσιο της εκδήλωσης "Νέοι Έλληνες αρχιμουσικοί διευθύνουν έργα νέων Ελλήνων συνθετών", μια διοργάνωση του Δήμου Θεσσαλονίκης σε συνεργασία με το Κρατικό Ωδείο Θεσσαλονίκης.
Χαρακτηρίζεται από έντονο κινηματογραφικό και αφηγηματικό ύφος, αναδεικνύοντας την ικανότητα του δημιουργού να χειρίζεται με δεξιοτεχνία τα ηχοχρώματα της συμφωνικής ορχήστρας για να αποδώσει ιστορικές και επικές έννοιες.
Η σύνθεση αποτελεί μια μουσική ιστορική αναδρομή της κοσμοπολίτικης Θεσσαλονίκης, ξετυλίγοντας ηχητικά την πορεία της από την ίδρυσή της το 316 π.Χ. έως και την απελευθέρωσή της το 1912 μ.Χ.
Οι περίοδοι-σταθμοί της πόλης ζωντανεύουν μέσα από μουσικά θέματα εμπνευσμένα από τους τρόπους και τους ρυθμούς της αρχαίας και νεότερης ελληνικής, βυζαντινής, αλλά και ευρωπαϊκής παράδοσης. Ο τίτλος του έργου προέρχεται από τον λατινικό όρο που μεταφράζεται ως "Ελεύθερη Πόλη", ένα καθεστώς αυτονομίας, δικών της νόμων και φορολογικών απαλλαγών που αποδόθηκε στη Θεσσαλονίκη από τους Ρωμαίους μετά τη μάχη των Φιλίππων ως ανταμοιβή για τη στάση της.

Η δομή του συμφωνικού ποιήματος αναπτύσσεται σε έξι διακριτά μέρη, καθοδηγώντας τον ακροατή στα μεγάλα ιστορικά κεφάλαια της πόλης:

I. Η Ίδρυση: Η μουσική απαρχή αποδίδει τη γέννηση της Θεσσαλονίκης στα ελληνιστικά χρόνια.

II. Ρωμαϊκή Κυριαρχία: Το τμήμα που συνδέεται άμεσα με τον τίτλο του έργου και την ανακήρυξη της πόλης σε Civitas Libera. Ρυθμός και ενορχήστρωση υπογραμμίζουν τον δυναμισμό και τον επίσημο χαρακτήρα της ρωμαϊκής περιόδου.

III. Βυζαντινά Χρόνια: Μουσικά θέματα επηρεασμένα από τη βυζαντινή παράδοση, που αναδεικνύουν το μεγαλείο της συμβασιλεύουσας.  Οι μελωδικές γραμμές και η αίσθηση τροπικότητας παραπέμπουν στο πνευματικό και τελετουργικό ηχόχρωμα της βυζαντινής μουσικής.

IV. Δ' Σταυροφορία: Μια ενότητα γεμάτη ένταση που αποτυπώνει την περίοδο των αναταραχών και της λατινικής κατάκτησης.Έντονες δυναμικές αντιθέσεις, πυκνή υφή και δραματική ανάπτυξη, που ενισχύουν την αίσθηση σύγκρουσης.

V. Οθωμανική Περίοδος: Ήχοι που αντανακλούν τους αιώνες της οθωμανικής διοίκησης και την πολυπολιτισμική ταυτότητα της πόλης. Το ηχόχρωμα δημιουργεί ατμόσφαιρα που παραπέμπει στην πολιτισμική πολυμορφία της εποχής.

VI. Η Απελευθέρωση: Η θριαμβευτική κορύφωση του έργου που σφραγίζει το τέλος της μακράς ιστορικής διαδρομής με την ενσωμάτωση στον ελληνικό κορμό το 1912. Η δυναμική ένταση και η πληρέστερη ηχητική ανάπτυξη προσδίδουν στο φινάλε χαρακτήρα θριάμβου και ιστορικής δικαίωσης.

Απολαύστε, εκλεκτοί φίλοι! Αφήστε τη μουσική να σας ταξιδέψει στους αιώνες της ιστορίας της Θεσσαλονίκης, από την ίδρυσή της έως την πολυπόθητη απελευθέρωσή της!

Λευτέρη Καλπακτσίδη: "Civitas Libera":

Ο Ερίκ Σατί στο εδώλιο...

"Σκηνή από Αίθουσα Δικαστηρίου", Jean Louis Forain 

Με αφορμή σήμερα την Ευρωπαϊκή Ημέρα Δικηγόρου και Δικαιοσύνης (25η Οκτωβρίου) βρισκόμαστε νοερά στη δικαστική αίθουσα με κατηγορούμενο τον αγαπημένο μας πρωτοποριακό συνθέτη, Ερίκ Σατί. 

Στο Ποινικό Δίκαιο, το αδίκημα της συκοφαντικής δυσφήμησης θεωρείται σοβαρό, καθώς δεν πρόκειται για αυθόρμητη προσβολή της στιγμής, αλλά για σκόπιμο έγκλημα. Είναι η συνειδητή κατασκευή και διάδοση ενός ψεύδους με μοναδικό σκοπό να κηλιδωθεί η τιμή και η υπόληψη ενός ανθρώπου στην κοινωνία. 
Ωστόσο, η ιστορία της δικαιοσύνης, όπως και της μουσικής, κρύβουν και στιγμές όπου τα όρια της δυσφήμησης δοκιμάστηκαν στα όρια του παραλόγου.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η δικαστική περιπέτεια του Σατί το 1917, η οποία παραμένει μια από τις πιο σουρεαλιστικές στιγμές της γαλλικής avant-garde σκηνής.

Όλα ξεκίνησαν τον Μάιο εκείνης της χρονιάς, με την επεισοδιακή πρεμιέρα του μπαλέτου "Parade".
Επρόκειτο για μια κορυφαία συνεργασία. Ο Σατί είχε γράψει τη μουσική, ο Ζαν Κοκτώ το σενάριο, ο Πάμπλο Πικάσο σχεδίασε τα σκηνικά και τα κοστούμια, ενώ τη χορογραφία ανέλαβε ο Λεονίντ Μασίν για τα διάσημα Ρωσικά Μπαλέτα του Σεργκέι Ντιαγκίλεφ.
Μέσα στην καρδιά του Α' Παγκοσμίου Πολέμου, η παράσταση προκάλεσε σοκ. Η μουσική του Σατί ενσωμάτωνε ήχους από γραφομηχανές, σειρήνες πλοίων και πιστόλια, οδηγώντας το κοινό σε άγριες αποδοκιμασίες, γιουχαΐσματα και συμπλοκές, καθώς πολλοί θεώρησαν το έργο "αντ-εθνικό".
Αν και η αστυνομία δεν συνέλαβε τον Σατί για τις ταραχές στο θέατρο, ο εκρηκτικός του χαρακτήρας τον οδήγησε σύντομα στο εδώλιο. Αφορμή στάθηκε η εξαιρετικά σκληρή κριτική του έγκριτου κριτικού τέχνης Jean Poueigh, ο οποίος υποβάθμισε το έργο. Εξοργισμένος ο συνθέτης, του έστειλε μια ανοιχτή καρτ ποστάλ με το εξής αμίμητο:

"Κύριε και αγαπητέ φίλε, δεν είστε τίποτε άλλο, παρά ένας ηλίθιος, ένας ανόητος χωρίς μουσικό αυτί!"

Επειδή η κάρτα στάλθηκε χωρίς φάκελο, μπορούσε να διαβαστεί από οποιονδήποτε τρίτο. Ο Πουέ θεώρησε ότι η πράξη συνιστούσε δημόσια προσβολή και συκοφαντική δυσφήμηση και κατέθεσε μήνυση.
Η δίκη που ακολούθησε εξελίχθηκε σε παρωδία. Ο Σατί εμφανίστηκε προκλητικός, ενώ οι φίλοι του μετέτρεψαν την αίθουσα σε πεδίο μάχης. Ο Κοκτώ μάλιστα επιτέθηκε φραστικά στον δικηγόρο του Πουέ και συνελήφθη επί τόπου για διατάραξη. Το δικαστήριο τελικά δεν χαρίστηκε στον συνθέτη και τον καταδίκασε σε οκτώ ημέρες φυλάκιση και βαρύ χρηματικό πρόστιμο.

Όμως, παρά την επίσημη απόφαση, ο Σατί δεν πέρασε ποτέ το κατώφλι της φυλακής. Παρενέβησαν ισχυροί και εύποροι προστάτες των τεχνών. Χρησιμοποιώντας τις πολιτικές τους γνωριμίες και καταβάλλοντας τα απαραίτητα ποσά, πέτυχαν την οριστική αναστολή της ποινής του, σώζοντας τον ιδιοφυή δημιουργό από τα σίδερα της φυλακής...

Το μπαλέτο "Parade" αντλεί το θεματικό και αισθητικό του υλικό από τη λαϊκή ψυχαγωγία, τις παριζιάνικες αίθουσες μουσικής, το θέαμα του δρόμου και τον αμερικανικό βωβό κινηματογράφο. Η πλοκή παρουσιάζει μια ομάδα καλλιτεχνών που προσπαθεί να προσελκύσει το κοινό, χωρίς επιτυχία με ιδιαίτερη θέση να κατέχει το ράγκταϊμ.
Μουσική, χορογραφία, σκηνογραφία και τα καθημερινά αντικείμενα συντίθενται σε ένα πολυαισθητηριακό θέαμα, αναδεικνύοντας τη σύζευξη λόγιας τέχνης, κυβισμού και λαϊκής κουλτούρας.

Θα ακούσουμε το "Rag-Time du paquebot - Ραγκτάιμ του υπερωκεάνιου", στο οποίο ο Σατί αξιοποιεί το χαρακτηριστικό ρυθμικό ιδίωμα του ράγκταϊμ, με συγκοπές και σταθερή, "μηχανική" ρυθμική αγωγή. Ωστόσο, δεν πρόκειται για απλή μίμηση του αμερικανικού ιδιώματος, αλλά για ιδιότυπη μεταγραφή και στιλιζαρισμένη επεξεργασία του. Η ορχηστρική υφή είναι διαυγής, ενώ ιδιαίτερο χρωματικό ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα πνευστά και τα χαρακτηριστικά glissandi στα χάλκινα, που προσδίδουν στη μουσική κωμική και σατιρική χροιά. Παράλληλα, ακούγονται χαμηλής συχνότητας, παρατεταμένοι συριγμοί, οι οποίοι παραπέμπουν ηχομιμητικά στις σειρήνες ενός υπερωκεάνιου κατά την αναχώρησή του(1:33), ενισχύοντας τη σύνδεση του μουσικού υλικού με την εικόνα που υποδηλώνει ο τίτλος.

Satie: "Parade, Rag-Time du paquebot"

Κάπως έτσι, επιστρέφουμε στη δικαστική μας αίθουσα. Ο Σατί δεν καταδικάστηκε για τη μουσική του...Η ιστορία έδειξε ότι το "Parade" δεν ήταν μια υπόθεση προσβολής, αλλά μια μεγάλη πρόκληση απέναντι στα όρια της τέχνης. Αυτό είναι και το πιο ενδιαφέρον. Όπως και στο δικαστήριο, έτσι και στην τέχνη, η κρίση της εποχής δεν λέει πάντα την τελευταία λέξη. Ο Σατί κάποτε βρέθηκε στο εδώλιο. Σήμερα όμως, η μουσική του παραμένει ζωντανή και μας καλεί να αμφισβητούμε τα αυτονόητα και να επανεξετάζουμε την "ετυμηγορία" μας...

Στο ιστολόγιο θα βρείτε και παλαιότερα κείμενα που έχουν δημοσιευτεί με αφορμή την Ημέρα του Δικηγόρου. Για να τα εντοπίσετε, πληκτρολογήστε τη λέξη "Δικαιοσύνη" στη γραμμή αναζήτησης.

Penderecki και ΟΗΕ: Η μουσική ως έκφραση της ενότητας της ανθρωπότητας...

 

Στις 24 Οκτωβρίου 1945, στον απόηχο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, από 51 χώρες που δεσμεύτηκαν να διαφυλάξουν τη διεθνή ειρήνη και ασφάλεια μέσα από τη συνεργασία και τη συλλογική δράση, ιδρύεται ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ).
Σήμερα αριθμεί 193 κράτη-μέλη και εξακολουθεί να διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην προώθηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, της διεθνούς συνεργασίας και της ειρηνικής συνύπαρξης των λαών.

Το 1970, με αφορμή τη συμπλήρωση 25 χρόνων από την ίδρυσή του, ο ΟΗΕ προέβαλε το σύνθημα "Ειρήνη, δικαιοσύνη και πρόοδος". Η επέτειος ανέδειξε τη σημασία της διεθνούς συνεργασίας, του διαλόγου και της αλληλεγγύης για τη δημιουργία ενός πιο ειρηνικού μέλλοντος.

Εκείνη την επέτειο του Οργανισμού, ο Πολωνός συνθέτης Krzysztof Penderecki συνέθεσε το ορατόριό του "Kosmogonia", ένα σημαντικό έργο πρωτοποριακής μουσικής του 20ού αιώνα, γραμμένο για τρεις σολίστ, μικτή χορωδία και συμφωνική ορχήστρα.
Στο λιμπρέτο του συνδυάζονται αποσπάσματα από διαφορετικές εποχές και πνευματικές παραδόσεις:
από το βιβλικό Βιβλίο της Γένεσης, την Αντιγόνη του Σοφοκλή, το Περί φύσεως των πραγμάτων του Λουκρήτιου και τις Μεταμορφώσεις του Οβιδίου έως κείμενα του Λεονάρντο ντα Βίντσι, του Κοπέρνικου και του Τζορντάνο Μπρούνο. Παράλληλα, περιλαμβάνονται λόγια των αστροναυτών Γιούρι Γκαγκάριν και Τζον Γκλεν, δημιουργώντας μια γέφυρα ανάμεσα στην αρχαία φιλοσοφία, τη θρησκευτική σκέψη και τη σύγχρονη επιστημονική εξερεύνηση. Μέσα απ' αυτή την πολυφωνία ιδεών, το έργο αναδεικνύει τη διαχρονική ανθρώπινη αναζήτηση για την προέλευση του σύμπαντος και τη θέση του ανθρώπου μέσα σ' αυτό.

Μουσικά, η σύνθεση Kosmogonia χαρακτηρίζεται από ένα ανησυχητικό ηχοτοπίο, έντονες ηχητικές αντιθέσεις και μια σκοτεινή, εφιαλτική ατμόσφαιρα. Ο Penderecki αξιοποιεί ανορθόδοξες τεχνικές εκτέλεσης, πυκνές ηχητικές μάζες, απότομες ορχηστρικές εκρήξεις και ιδιαίτερους συνδυασμούς φωνών και οργάνων, απομακρυνόμενος από τις παραδοσιακές μορφές μουσικής σύνθεσης.

Χειρόγραφο της παρτιτούρας
(zpe.gov.pl)

Σε διάλογο με την ευρύτερη μουσική πρωτοπορία, όπως αυτή εκφράστηκε από συνθέτες όπως ο Πιερ Μπουλέζ και ο Τζον Κέιτζ, αλλά και με επιρροές από τον Άντον Βέμπερν και τον Ιγκόρ Στραβίνσκι, διαμορφώνει μια προσωπική μουσική γλώσσα έντονου πειραματισμού και εκφραστικής δύναμης. Η μουσική μοιάζει με ηχητικό ανεμοστρόβιλο που παρασύρει τον ακροατή, ενεργοποιεί τη φαντασία του και δημιουργεί συνδέσεις ανάμεσα σε όσα αντιλαμβάνεται και σε όσα οραματίζεται.

Η σύνδεση του έργου με το μήνυμα του ΟΗΕ δεν βρίσκεται σε μια άμεση πολιτική διακήρυξη, αλλά στη δυνατότητα της μουσικής να φέρει σε διάλογο διαφορετικές εποχές, πολιτισμούς και τρόπους σκέψης. Η συνύπαρξη αυτών των διαφορετικών φωνών ερμηνεύτηκε ως συμβολισμός της κοινής ανθρώπινης εμπειρίας και της ανάγκης για αμοιβαία κατανόηση. Έτσι, το ορατόριο Kosmogonia αποκτά ευρύτερη ανθρωπιστική διάσταση. Πέρα από τον θαυμασμό μπροστά στο σύμπαν, αναδεικνύει την κοινή μοίρα της ανθρωπότητας και τη σημασία της συνεργασίας και της ειρηνικής συνύπαρξης, αξίες που βρίσκονται στον πυρήνα της αποστολής των Ηνωμένων Εθνών και υπερβαίνουν σύνορα και πολιτισμικές διαφορές.

Krzysztof Penderecki "Kosmogonia"

Παλαιότερο κείμενο για την Ημέρα του ΟΗΕ μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

Άγιος Ιγνάτιος της Λογιόλα: Η πνευματική του πορεία μέσα από το μεγαλείο του μπαρόκ..

"Ο Αγ.Ιγνάτιος διώχνει το Διάβολο", Ρούμπενς

"Ο Άγ.Ιγνάτιος τραυματισμένος στη Μάχη της Παμπλόνα μεταφέρεται στη Λογιόλα.
Ο Άγιος Πέτρος τον θεραπεύει", Sebastiano Conca

Ο Άγιος Ιγνάτιος της Λογιόλα (1491–1556) ήταν Ισπανός ευγενής και στρατιώτης, ιδρυτής του Τάγματος των Ιησουιτών.

Γεννήθηκε στην περιοχή Λογιόλα στη Χώρα των Βάσκων και το 1521 κατά την πολιορκία της Παμπλόνα, τραυματίστηκε σοβαρά στο πόδι με την παράδοση να αποδίδει στον Άγιο Πέτρο τη θεραπεία του.
Την περίοδο της ανάρρωσής του, η μελέτη θρησκευτικών βιβλίων τον οδήγησε σε βαθιά πνευματική μεταστροφή και στην απόφαση να αφιερώσει τη ζωή του στον Θεό.

Άρχισε να διαμορφώνει τις "Πνευματικές Ασκήσεις", ένα σημαντικό έργο χριστιανικού στοχασμού και προσευχής. Αργότερα σπούδασε στο Παρίσι, όπου συγκέντρωσε μια ομάδα συνεργατών, ανάμεσά τους τον Άγιο Φραγκίσκο Ξαβιέ.
Το Τάγμα των Ιησουιτών έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στην εκπαίδευση, την ιεραποστολή και την πνευματική καλλιέργεια.

"Ο Άγ. Ιγνάτιος με την επιγραφή: Ad maiorem Dei gloriam"
Φρανθίσκο Γκόγια

Ο Ιγνάτιος πέθανε στη Ρώμη το 1556 και ανακηρύχθηκε άγιος το 1622. Η κληρονομιά του δεν επηρέασε μόνο τη θρησκευτική ζωή, αλλά και την εκπαίδευση και τη μουσική, ιδιαίτερα μέσα από την πολιτιστική δράση των Ιησουιτών στις ιεραποστολές της Λατινικής Αμερικής.

Στον Άγιο Ιγνάτιο της Λογιόλα αποδίδεται η καθιέρωση της φράσης "Ad maiorem Dei gloriam-Για τη μεγαλύτερη δόξα του Θεού", η οποία αποτελεί βασική αρχή της πνευματικής του φιλοσοφίας.
Γι’ αυτό και συχνά αποδίδεται σε γλυπτά ή ζωγραφικά έργα να κρατά βιβλίο με την επιγραφή αυτή. Η φράση εκφράζει την πεποίθηση ότι κάθε πράξη, ακόμη και η πιο ασήμαντη, αποκτά πνευματική αξία όταν γίνεται με σκοπό τη δόξα του Θεού.



Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η σχέση της ιησουιτικής παράδοσης με τη μουσική. Για τους Ιησουίτες, η μουσική μπορούσε να λειτουργήσει ως μέσο λατρείας, παιδείας, επικοινωνίας και μετάδοσης της χριστιανικής διδασκαλίας. Στα σχολεία και στις ιεραποστολές τους, η μουσική καλλιέργεια συνδέθηκε με τη θεατρική πράξη, τη λειτουργική ζωή και την επαφή με διαφορετικούς πολιτισμούς. Στη Λατινική Αμερική, ειδικότερα, οι μουσικές δραστηριότητες των ιησουιτικών αποστολών δημιούργησαν ένα πεδίο συνάντησης ευρωπαϊκών τεχνικών σύνθεσης, εκκλησιαστικών παραδόσεων και τοπικών μουσικών πρακτικών.

"Ο Άγ. Ιγνάτιος με την επιγραφή: Ad maiorem Dei gloriam"
(C. Rusconi: Αγίος Πέτρος, Ρώμη)

Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται και η όπερα "San Ignacio de Loyola" του Ιταλού συνθέτη και ιησουίτη Domenico Zipoli*, ο οποίος δραστηριοποιήθηκε στις ιησουιτικές αποστολές της Νότιας Αμερικής. Το έργο του αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της μεταφοράς της ευρωπαϊκής μπαρόκ μουσικής γλώσσας στον χώρο των αποικιακών ιεραποστολών.



Η όπερα "San Ignacio de Loyola", που συντέθηκε μεταξύ 1717 και 1726 και ανασύρθηκε από τη λήθη στις αρχές της δεκαετίας του 1990 μέσα από μουσικά αρχεία της Βολιβίας, αποτελεί ένα ανεκτίμητο μνημείο του λεγόμενου "Αμερικανικού Μπαρόκ".
Πρόκειται για ένα από τα ελάχιστα σωζόμενα έργα των ιησουιτικών αποστολών και παντρεύει την εκλεπτυσμένη ιταλική τεχνική του υψηλού μπαρόκ με τον αυθεντικό κόσμο των αυτοχθόνων. Βασισμένο σε ισπανικό κείμενο αγνώστου συγγραφέα, το έργο ξεδιπλώνει την πνευματική αποστολή του Ιγνατίου της Λογιόλα και του Φραγκίσκου Ξαβιέ, οι οποίοι έρχονται αντιμέτωποι με το Διάβολο.

Το έργο χωρίζεται σε δύο πράξεις:

Στην Α΄, "Mensajero-Aγγελιοφόρος", ο Ιγνάτιος δέχεται τη θεϊκή κλήση και αντιμετωπίζει τους πειρασμούς του Διαβόλου, οδηγώντας τον με εσωτερική πειθαρχία σε πανηγυρική ήττα.

Στη Β΄, "Despedida-Αποχαιρετισμός", η δράση μεταφέρεται στην παγκόσμια ιεραποστολή, όπου ο Φραγκίσκος Ξαβιέ αποδέχεται την κλήση για τον ευαγγελισμό των Ινδιών. Το έργο κορυφώνεται με ένα βαθύτατα συγκινητικό μουσικό επεισόδιο, αποτυπώνοντας τον οριστικό επίγειο χωρισμό των δύο Αγίων.


Αυτή η θεατρική αλληγορία λειτούργησε σαν πανίσχυρο διδακτικό εργαλείο στα χέρια των Ιησουιτών. Οι παραστάσεις, που ανέβαιναν σε μεγάλες θρησκευτικές γιορτές μετατρέπονταν σε ζωντανές τελετουργίες. Οι ίδιοι οι ιθαγενείς κρατούσαν τους πρωταγωνιστικούς ρόλους, ενώ σκηνικά και κοστούμια εμπλουτίζονταν με στοιχεία του τοπικού πολιτισμού, σφραγίζοντας μια μοναδική πολιτισμική συνάντηση.

Ι. Ακούμε την Εισαγωγή:

San Ignacio de Loyola: Introduction:

ΙΙ. Καθώς η όπερα "San Ignacio de Loyola" χαρακτηρίζεται από λιτή μουσική δομή, αντί για μεγάλα χορωδιακά σώματα, βασίζεται σε μικρά φωνητικά σύνολα και άριες da capo, που ξεχωρίζουν για την εκφραστικότητά τους. Ανάμεσά τους δεσπόζει -αν και εξαιρετικά σύντομη- η δραματική άρια του Αγίου Ιγνατίου "Ay! Ay! Que tormento- Αλίμονο, τι μαρτύριο!"
Πρόκειται για μουσική έκφραση πόνου και απόγνωσης του Αγίου καθώς παλεύει με τις αμφιβολίες και τους πειρασμούς που του παρουσιάζει ο Διάβολος..

San Ignacio de Loyola, St. Igantius Aria: Ay! ay! que tormento

ΙΙΙ. Σε πλήρη αντίθεση από την προηγούμενη, είναι η λυρική άρια "Cuanto fui, soy y seré-Ό,τι υπήρξα, ό,τι είμαι και ό,τι θα είμαι".
Αποτελεί την απόλυτη διακήρυξη πίστης του Αγίου Ιγνατίου, ο οποίος παραδίδεται στο θείο θέλημα και αφιερώνει ολοκληρωτικά παρελθόν, παρόν και μέλλον στο Θεό, σφραγίζοντας έτσι την οριστική του μεταστροφή.

San Ignacio de Loyola, St. Igantius Aria: "Cuanto fui, soy y seré

IV: Τέλος, στο φινάλε δεσπόζει το εμβληματικό ντουέτο του αποχωρισμού ανάμεσα στον Ιγνάτιο και τον Φραγκίσκο Ξαβιέ, "Yo parto, Ignacio-Αναχωρώ, Ιγνάτιε".
Οι δύο φωνές σμίγουν σε μια συγκινητική αντιστικτική συνύπαρξη. Η μουσική του Domenico Zipoli επιστρατεύει μπαρόκ τρυφερότητα, αποτυπώνοντας τον οριστικό επίγειο χωρισμό των δύο φίλων πριν από τη μεγάλη ιεραποστολή...

San Ignacio de Loyola, "Yo parto, Ignacio:

*Ο συνθέτης, Ντομένικο Ζιπόλι εργάστηκε στην Κόρδοβα της σημερινής Αργεντινής, η οποία τότε ανήκε στην Ισπανική Αυτοκρατορία. Εντάχθηκε στο Τάγμα των Ιησουιτών με σκοπό να συμμετάσχει στις ιεραποστολές της Ν. Αμερικής, όπου δίδαξε μουσική στους ιθαγενείς Γκουαρανί.
Είχε μαθητεύσει κοντά στους σημαντικούς Ιταλούς συνθέτες, Αλεσάντρο Σκαρλάτι και Μπερνάρντο Πασκουίνι και θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους μουσικούς των Ιησουιτικών ιεραποστολών.



Το άρθρο γράφτηκε με αφορμή την 23η Οκτωβρίου 1491, ημερομηνία που αναφέρεται παραδοσιακά ως η πιθανή ημερομηνία γέννησης του Αγίου Ιγνατίου της Λογιόλα. Ο ιδρυτής του Τάγματος των Ιησουιτών πέθανε στη Ρώμη το 1556 και αγιοποιήθηκε το 1622 από την Καθολική Εκκλησία, η οποία τιμά τη μνήμη του στις 31 Ιουλίου.

 

ΦΡΑΝΤΣ ΛΙΣΤ: «Μαγεύοντας την Κων/πολη...»

(πηγή: cityofistanbul

Ο Φραντς Λιστ γεννήθηκε σαν σήμερα, 22 Οκτωβρίου 1811...
Είναι από τους λατρεμένους συνθέτες, που στην εποχή του αντιμετωπίστηκε σαν είδωλο, κάτι παρόμοιο με έναν ρόκ σταρ της εποχής μας. Μην ξεχνάμε πως είχε πρότυπο τον Παγκανίνι...
Αναμφισβήτητα αξιολάτρευτος, πολυτάλαντος και χαρισματικός...

Φαίνεται πως έτρεφε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τον πολιτισμό της Ανατολής και επιθυμούσε διακαώς να γνωρίσει από κοντά την Κωνσταντινούπολη, την πόλη όπου συναντιούνταν διαφορετικές κουλτούρες και μουσικές παραδόσεις.
Η επιθυμία του πραγματοποιήθηκε το 1847, χάρη και στη μεσολάβηση του Γκαετάνο Ντονιτσέτι, του οποίου ο αδελφός, Τζουζέπε, υπηρετούσε σαν μουσικός διευθυντής στην οθωμανική αυλή.
Ο Λιστ έφτασε στην Πόλη τον Ιούνιο εκείνης της χρονιάς κι έγινε δεκτός με εξαιρετικές τιμές από τον σουλτάνο Αμπντούλ Μετζίτ, λάτρη της δυτικής μουσικής και της όπερας.
Η συνάντησή τους αποτέλεσε ξεχωριστό γεγονός, καθώς η φήμη του ευρωπαίου βιρτουόζου είχε ήδη φτάσει στα ανάκτορα, ενώ η οθωμανική αυλή επεδίωκε να ενισχύσει τους πολιτιστικούς δεσμούς της με τη Δύση.

Ο Λιστ έμεινε στην Πόλη 5 εβδομάδες κι έδωσε συναυλίες στο παλάτι Τσιραγάν, στο Ντολμά Μπαχτσέ, αλλά και σε άλλους χώρους, εντυπωσιάζοντας το σουλτάνο και το μουσικό κοινό με την απαράμιλλη δεξιοτεχνία του.
Ο σουλτάνος, εκφράζοντας τον θαυμασμό του ​​απένειμε στον καλεσμένο του το Παράσημο της Δόξας, του χάρισε μια περίτεχνη ταμπακέρα με διαμάντια και σμαράγδια, καθώς κι έναν ασημένιο ναργιλέ.

Οι δύο άνδρες συνομίλησαν στα γαλλικά.

«Με εξέπληξε πολύ το γεγονός ότι η Αυτού Μεγαλειότητα γνώριζε τόσο πολύ τη φήμη μου», έγραψε ο Λιστ στο σημειωματάριο του.

Καθώς ο Αμπντούλ Μετζίντ αγαπούσε πολύ την ιταλική όπερα, ο Λιστ ερμήνευσε τρία έργα του εμπνευσμένα απο όπερες: «Réminiscences de Lucia di Lammermoor», «William Tell overture» και «Réminescenses de Norma».

Σύμφωνα με τον Τύπο, ο σουλτάνος παρακολούθησε τη συναυλία με «τεράστιο ενδιαφέρον, έκπληξη και θαυμασμό, απολαμβάνοντας τον ναργιλέ του. Ο καπνός γέμιζε την αίθουσα, ενώ ο Λιστ συνέχιζε να παίζει με αξιοθαύμαστη εκφραστικότητα. Όταν ο βιρτουόζος αντιλήφθηκε τα σύννεφα καπνού, φέρεται να ανησύχησε και σ' ένα γρήγορο κατιόν χρωματικό πέρασμα, να έπαιξε ύφεση αντί για δίεση. Ο σουλτάνος αντιλήφθηκε το λάθος, χαμογέλασε, έκλεισε το μάτι στον Λιστ με νόημα και συνέχισε να καπνίζει με ακόμη μεγαλύτερο ενθουσιασμό, δείχνοντας πόσο απολάμβανε την ερμηνεία του δεξιοτέχνη μουσικού».

(πηγή: visit.istanbul)

Το πιάνο που έπαιζε ο Λιστ είχε σταλεί ειδικά από το Παρίσι από την εταιρεία Eράρ.

Ο Λιστ φιλοξενήθηκε στην έπαυλη ενός ντόπιου κατασκευαστή πιάνων . Σήμερα, μια πλάκα στην πρόσοψή του θυμίζει στους περαστικούς ότι ο διάσημος συνθέτης διέμενε εκεί:
«Ο διάσημος Ούγγρος μουσικός Φραντς Λιστ διέμενε στο κτίριο που βρισκόταν παλαιότερα εδώ ως φιλοξενούμενος του Σουλτάνου Αμπντούλ Μετζίτ το 1847».

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η επαφή του Λιστ με τον Τζουζέπε Ντονιτσέτι. Ο Ούγγρος συνθέτης επεξεργάστηκε για πιάνο δυο εμβατήριά του γραμμένα για τον σουλτάνο.

Ο τίτλος είναι «Grande paraphrase de la Marche de Giuseppe Donizetti composée pour Sa Majesté le Sultan Abdul-Medjid-Khan», γνωστή ως S.403.

Ο Λιστ, γνωστός για τις εξαιρετικές παραφράσεις του μετασχηματίζει το μουσικό υλικό του Ντονιτσέτι με το προσωπικό πιανιστικό του ύφος, συνδέοντας έτσι τη δυτική πιανιστική δεξιοτεχνία με τη μουσική της οθωμανικής αυλής.

Liszt: «Marche pour le Sultan Abdul Medjid-Khan (Donizetti), S.403»

Σημειώνουμε ότι ο Φραντς Λιστ επιθυμούσε από πολλά χρόνια να επισκεφθεί την Κωνσταντινούπολη, το κέντρο της Ανατολής, καθώς και τις αρχαίες πόλεις που την περιέβαλλαν. Παράλληλα, εκτιμούσε τον σουλτάνο Αμπντούλ Μετζίτ, επειδή εκείνος προστάτευσε τους Ούγγρους πρόσφυγες, αρνούμενος να τους παραδώσει στην Αυστρία και τη Ρωσία, παρά τις έντονες πιέσεις τους. Η γενναία αυτή στάση κέρδισε τον σεβασμό και τη συμπάθειά του.



Κείμενα για τον Λιστ υπάρχουν πολλά. Περιηγηθεότε στο ιστολόγιο.

Αδερφές Μιλανόλο, οι "Άγγελοι του βιολιού"...

 

Teresa and Maria Milanollo

Στα μέσα του 19ου αιώνα, τότε που η Ευρώπη ανέπνεε ακόμη στον ρυθμό των σαλονιών, δύο μικρές δεσποινίδες με βιολιά στα χέρια διέσχιζαν τις πόλεις σαν ανομολόγητα θαύματα. Η Τερέζα και η Μαρία Μιλανόλο, παιδιά ακόμη κι όμως φορείς μιας σπάνιας μουσικής δύναμης.

Η ιστορία τους αρχίζει σαν παραμύθι. Ένα παιδί τεσσάρων ετών, η Τερέζα, να στέκεται πεισματικά μπροστά στον πατέρα της -κατασκευαστή οργάνων- και να απαιτεί το δικό της βιολί. Δεν ήταν επιθυμία για παιχνίδι, αλλά ανάγκη της προσωπική.
Σαν να είχε ήδη αναγνωρίσει μέσα της τον ήχο που ζητούσε διέξοδο. Και όταν κάποτε, φεύγοντας από μια εκκλησία μετά από νεκρώσιμη τελετή, ρωτήθηκε αν προσευχήθηκε, η απάντησή της ήταν αποκαλυπτική: "Όχι, πατέρα… δεν έκανα τίποτε άλλο παρά ν' ακούω το βιολί". Ήταν ήδη αφιερωμένη.

Το ταλέντο της δεν άργησε να λάμψει. Από το 1838, ακόμα παιδί, εμφανιζόταν στις συναυλίες του Γιόχαν Στράους πατέρα, προκαλώντας ρίγη θαυμασμού. Στα έντεκά της χρόνια, μεταδίδει αυτή τη φλόγα στη μικρότερη αδελφή της, τη Μαρία. Έξι ετών εκείνη, γίνεται μαθήτρια και συνοδοιπόρος της.

Κι έτσι γεννιούνται η "Mademoiselle Adagio" και η "Mademoiselle Staccato", όπως είναι τα παρατσούκλια που έδωσαν στα χαρισματικά κορίτσια.
Δύο αντίθετοι χαρακτήρες, δύο ψυχές δεμένες. Η μία(Adagio) σοβαρή, εσωστρεφής, στοχαστική - η άλλη(Staccato) εξωστρεφής, εκδηλωτική, σπινθηροβόλα.

Μαζί, ταξιδεύουν στη Γαλλία, την Ολλανδία, το Βέλγιο, τη Γερμανία, την Αυστροουγγρική Αυτοκρατορία, την Αγγλία.
Οι δύο αδελφές από την πρώτη τους κιόλας εμφάνιση προκάλεσαν τον θαυμασμό των περισσότερων κριτικών. Όπως έγραψαν χαρακτηριστικά:
"Περιμέναμε να συναντήσουμε τέχνη υψηλού επιπέδου και άρτια τεχνική. Όμως αυτό που αντικρίσαμε ξεπερνούσε κάθε προσδοκία. Η μουσική μεταμορφωνόταν σε κάτι ιερό, σαν να αποκτούσε ουράνια διάσταση και να μιλούσε με απόκοσμους τόνους. Θα θέλαμε να τις ακούμε ατελείωτα, να βυθιζόμαστε στη ροή της αρμονίας, παραδομένοι στην έκσταση της ερμηνείας τους. Οι Μιλανόλο αποτελούν ένα από τα πιο εντυπωσιακά φαινόμενα του μουσικού κόσμου".

Συναντούν βασιλείς και μεγάλους δημιουργούς -Λιστ, Σοπέν, Μπερλιόζ, Μέγιερμπερ κ.α.
Και όπου εμφανίζονται, προκαλούν ισχυρές δονήσεις. 

Το δύσκολο κοινό της Βιέννης, τις αποκάλεσε "αγγέλους του βιολιού". Οι εφημερίδες έγραψαν πως κατέκτησαν την πόλη "σαν θύελλες". Κι ένας κριτικός σχολίασε με ενθουσιασμό:
"Μιλώ μόνο για τις Μιλανόλο, σκέφτομαι μόνο τις Μιλανόλο, αναπνέω μόνο για τις Μιλανόλο. Θα ταξιδέψω πίσω τους, θα γίνω υπηρέτης τους, δούλος τους, το ρετσίνι του δοξαριού τους  -ό,τι κι αν θελήσουν να είμαι, αρκεί να βρίσκομαι κοντά τους".

"Teresa and Maria Milanollo", Honoré Chapuis
(anticstore.art)

Όμως, όπως κάθε εύθραυστο θαύμα, έτσι κι αυτό δεν έμελλε να κρατήσει. Στις 21 Οκτωβρίου 1848, η Μαρία φεύγει από τη ζωή σε ηλικία μόλις δεκαέξι ετών, από φυματίωση. Η σιωπή που ακολουθεί είναι βαριά.

Η Τερέζα δεν παίζει πια όπως πριν. Για ένα διάστημα αποσύρεται στη θλίψη της. Όταν επιστρέφει στις συναυλίες, το κάνει με διαφορετική στάση. Στρέφεται προς τον άνθρωπο. Οι εμφανίσεις της αποκτούν χαρακτήρα προσφοράς και δημιουργεί τα "Concerts aux Pauvres - Φιλανθρωπικά Κονσέρτα", αφιερώνοντας τη μουσική της σε όσους έχουν ανάγκη. Και κάθε φορά που ανεβαίνει στη σκηνή, το κοινό νιώθει πως το βιολί της δεν παράγει μόνο ήχους, αλλά αναπνέει "une âme vivante - μια ζωντανή ψυχή".
Άνθη πέφτουν βροχή στα πόδια της, μα εκείνη ακούει τη φωνή μέσα της...Μια μνήμη, που μεταφέρει και στη σύνθεσή της, "Grand adagio elegiaco" γραμμένη στη μνήμη της Μαρίας. Εκεί, ανάμεσα σε φράσεις που ανταλλάσσουν το βιολί και το πιάνο, ζωντανεύει ο διάλογος των δύο αδελφών σαν απόηχος της κοινής αναπνοής τους...

Τeresa Milanollo: "Grand adagio elegiaco in memoria della Maria"