"Christina's World" : από τον καμβά του Andrew Wyeth στη λογοτεχνία και τη μουσική...

 

Andrew Wyeth: "Christina's World"

Ο Andrew Wyeth υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους Αμερικανούς ζωγράφους του ρεαλισμού και από τις πιο εμβληματικές μορφές της αμερικανικής τέχνης στα μέσα του 20ού αιώνα.

Ο ζωγράφος

Γεννημένος σε καλλιτεχνική οικογένεια στην Πενσυλβάνια σαν σήμερα 12 Ιουλίου 1917, ανέπτυξε από νωρίς το ταλέντο του στη ζωγραφική και απέκτησε ευρεία αναγνώριση, παρουσιάζοντας έργα του ακόμη και στον Λευκό Οίκο. Το ιδιαίτερο ύφος του συνδυάζει σχεδόν φωτογραφική ακρίβεια με μια μελαγχολική, σχεδόν μαγική ατμόσφαιρα.

Η θεματολογία του Άντριου Γουάιεθ επικεντρώνεται κυρίως στην τοπιογραφία και στις ανθρώπινες μορφές του άμεσου περιβάλλοντός του, αντλώντας έμπνευση από την ιδιαίτερη πατρίδα του, Πενσυλβάνια, και το εξοχικό του σπίτι στο Μέιν. Ο ίδιος συνήθιζε να λέει πως ζωγράφιζε τη ζωή του, αποτυπώνοντας στους καμβάδες του την ανθρώπινη ψυχή και την ένταση της καθημερινότητας με λεπτομέρεια και συναισθηματικό βάθος.

Το πιο διάσημο έργο του είναι "Ο Κόσμος της Χριστίνας - Christina's World", εμπνευσμένος από την Άννα Χριστίνα Όλσον, ένα κορίτσι με νευρομυϊκή πάθηση που ζούσε στο Μέιν. Παρά τις δυσκολίες κινητικότητας, η Χριστίνα αρνούνταν να χρησιμοποιήσει αναπηρικό αμαξίδιο και κινούνταν με τα χέρια της, απολαμβάνοντας τη φύση και την εξοχή με θάρρος και πείσμα. 
Στον πίνακα, φαίνεται να κοιτάζει ένα αγροτόσπιτο στο ύψωμα του λόφου, ενώ σέρνεται μέσα στο αχανές ηλιοκαμένο χωράφι. Με την πρώτη ματιά μοιάζει με γυναίκα που απολαμβάνει τη μοναξιά της στη ύπαιθρο, αλλά η ιστορία της αποκαλύπτει τη δύναμη, την αποφασιστικότητα και την αδάμαστη θέλησή της. Το έργο αποτυπώνει ένα ψυχολογικό τοπίο, αναδεικνύοντας την αντίσταση του ανθρώπινου πνεύματος απέναντι στις δυσκολίες.

Ο ζωγράφος με τη Χριστίνα και τον αδερφό της

Από τον πίνακα αυτό, η συγγραφέας Christina Baker Kline εμπνεύστηκε το μυθιστόρημά της "A Piece of the World", στο οποίο μεταφέρει τη συνάντηση της Χριστίνας Όλσον με τον ζωγράφο, δίνοντάς της φωνή και ζωή πέρα από το καμβά. 
Μέσα από τα λόγια της, η Χριστίνα εκφράζει την αλήθεια της ψυχής της:

"Μου είπε ότι φοβόταν να μου δείξει τον πίνακα. Νομίζε ότι δεν θα μου άρεσε ο τρόπος που με απεικόνισε, να σέρνομαι στο χωράφι, τα δάχτυλα να σφίγγουν το χώμα, τα πόδια μου να είναι στραμμένα πίσω...το άνυδρο τοπίο από αγριόχορτα και λειχήνες. Εκείνο το ερειπωμένο σπίτι στον λόφο, που υψώνεται σαν ένα μυστικό που δεν μένει κρυφό…[...]
Μα εκεί είμαι εγώ, η Χριστίνα, με τα απλά μου "θέλω". Να γέρνω το πρόσωπό μου προς τον ήλιο και να νιώθω τη ζεστασιά του, να αγκαλιάζω τη γη με τα δάχτυλά μου, να φεύγω και να επιστρέφω στο σπίτι όπου γεννήθηκα… Και πάνω απ’ όλα -αυτό που επιθυμώ περισσότερο- κάτι που θέλουμε όλοι: να γίνω αποδεκτή, να με καταλάβουν, να με αντιληφθούν".

Η επιθυμία της γυναίκας -να γίνει αποδεκτή- υπερβαίνει την προσωπική της ιστορία και μας θυμίζει, ότι η πραγματική ένταξη δεν αφορά μόνο την πρόσβαση, αλλά κυρίως το σεβασμό, την κατανόηση και την αναγνώριση της αξίας κάθε ανθρώπου.

Χριστίνα Όλσον

Ο πίνακας του Άντριου Γουάιεθ έχει εμπνεύσει πολλούς συνθέτες. Για τις προσεγγίσεις των George Crumb και Kenneth Fuchs έχω αναφερθεί στο παρελθόν.
Σήμερα, θα εστιάσουμε στον τρόπο με τον οποίο η Jennifer Higdon, μια πολλά υποσχόμενη εκπρόσωπος της σύγχρονης κλασικής μουσικής, αποτυπώνει και αναδεικνύει την εικόνα και τα νοήματα του πίνακα.

Γεννημένη σε οικογένεια εικαστικών, η Higdon έχει από νωρίς γοητευθεί από την οπτική τέχνη, κάτι που αντανακλάται στη σύνθεσή της "American Canvas", η οποία της παραγγέλθηκε από το σύνολο Dolce Suono Ensemble. Πρόκειται για μια πρωτοποριακή, προγραμματικού ύφους σύνθεση για φλάουτο, τσέλο και πιάνο, η οποία αποτελεί μουσική έκφραση της τέχνης τριών Αμερικανών ζωγράφων: της O’Keeffe, του Jackson Pollock και του Andrew Wyeth.

Η ίδια η Higdon έχει δηλώσει για τον Γουάιεθ: 
"Βρίσκω όλα όσα έχει ζωγραφίσει απίστευτα. Επισκέφθηκα το στούντιό του στο Brandywine και ξεναγήθηκα. Ήταν συναρπαστικό να βλέπω πού εργαζόταν, να κοιτάζω το πάτωμα, τις σανίδες, τα ξεραμένα χρώματα τριγύρω..."

To σπίτι των Όλσον στο Μέιν

Το τρίτο μέρος της σύνθεσης "American Canvas" της Jennifer Higdon είναι εμπνευσμένο από τον πίνακα "Christina’s World" του Άντριου Γουάιεθ και μεταφέρει σε ήχο τόσο την οπτική όσο και την ψυχολογική του διάσταση. Η συνθέτρια έχει αναφέρει ότι χρειάστηκε περισσότερο χρόνο για να το ολοκληρώσει, καθώς τη απασχολούσε η σχολαστικότητα του ζωγράφου και ο χρόνος που εκείνος αφιέρωνε στη δημιουργία των έργων του. Φανταζόταν τον Γουάιεθ να εργάζεται πινελιά-πινελιά, αποδίδοντας μικροσκοπικές λεπτομέρειες -κάθε φύλλο, κάθε λεπτό ίχνος στο γρασίδι- και αυτήν ακριβώς την αίσθηση της λεπτομέρειας επιδίωξε να αντικατοπτρίσει στη μουσική της.
Οι λεπτές φράσεις του φλάουτου αποδίδουν την ευαισθησία του θέματος, το τσέλο υπογραμμίζει τη δύναμη και τη θέληση της Χριστίνας, ενώ το πιάνο σχηματίζει το ηχητικό τοπίο της φύσης. Μέσα από σχολαστικά επαναλαμβανόμενα μοτίβα και αργή ανάπτυξη, η μουσική αναπαριστά τις μικρές λεπτομέρειες του καμβά, μετατρέποντας τον ήχο σε έναν ζωντανό καθρέφτη του πίνακα, όπου η ψυχή της Χριστίνας γίνεται αισθητή στον ακροατή.

Jennifer Higdon: "American Canvas, N.3 Andrew Wyeth":

Τζωρτζ Όργουελ: "Η Φάρμα των Ζώων" σε μορφή όπερας...

"Ας δούμε τώρα, σύντροφοι, πια ακριβώς είναι η ζωή που κάνουμε. Ας την αντιμετωπίσουμε με ειλικρίνεια: Η ζωή μας είναι σύντομη, δυστυχισμένη και κουραστική. Γεννιόμαστε, μας δίνουν τόσο φαγητό όσο μας χρειάζεται για να σταθούμε στα πόδια μας, μας εξαντλούν στη δουλειά, και όταν παύουμε να είμαστε χρήσιμοι, μας σφάζουν κατά το χειρότερο τρόπο. Η ζωή ενός ζώου είναι κακομοιριά και σκλαβιά αυτή είναι η αλήθεια.
Αλλά μήπως φταίει γι’ αυτό η φύση; Γιατί συνεχίζουμε τότε να ζούμε σ’ αυτή τη φρικτή κατάσταση; Γιατί, σχεδόν ολόκληρη την παραγωγή του μόχθου μας, την κλέβουν τα’ ανθρώπινα όντα. Εκεί, σύντροφοι, βρίσκεται η απάντηση σ’ όλα μας τα προβλήματα. Όλα συνοψίζονται σε μια μοναδική λέξη: Άνθρωπος. Ο άνθρωπος είναι ο μόνος πραγματικός εχθρός μας. Ο άνθρωπος είναι το μόνο ον στον κόσμο που παίρνει χωρίς να δίνει. Παρ’ όλα αυτά είναι ο αφέντης όλων των ζώων. Τα βάζει στη δουλειά, τους δίνει για αντάλλαγμα τόσο φαγητό όσο χρειάζεται για να μην πεθάνουν στην πείνα, και τα υπόλοιπα τα κρατάει για τον εαυτό του...Δεν είναι ολοφάνερο, σύντροφοι, ότι όλα μας τα δεινά προέρχονται από την τυραννία των ανθρώπων;"

(Τζωρτζ Όργουελ: "Η Φάρμα των Ζώων")

Η "Φάρμα των Ζώων" γράφτηκε λίγο μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο Τζωρτζ Όργουελ εμπνεύστηκε το έργο από την πορεία της Ρωσικής Επανάστασης  χρησιμοποιώντας την ιστορία μιας φάρμας ως πολιτική αλληγορία για την κατάχρηση της εξουσίας και τη διαφθορά των επαναστατικών ιδανικών. Η κεντρική ιδέα του έργου είναι ότι μια επανάσταση που ξεκινά με όραμα την ελευθερία και την ισότητα μπορεί να οδηγηθεί σε ένα νέο σύστημα καταπίεσης, όταν η εξουσία συγκεντρώνεται στα χέρια λίγων.

Το εμβληματικό μυθιστόρημα του Όργουελ "Η Φάρμα των Ζώων" μεταφέρθηκε στη λυρική σκηνή με τη μορφή όπερας, διατηρώντας τον πρωτότυπο τίτλο "Animal Farm". Πρόκειται για μία από τις σημαντικότερες σύγχρονες οπερατικές μεταφορές λογοτεχνικού έργου. Η μεγάλη αυτή πολιτική αλληγορία μελοποιήθηκε από τον Ρώσο συνθέτη Alexander Raskatov, ο οποίος συνέγραψε, σε συνεργασία με τον Ian Burton, το αγγλόφωνο λιμπρέτο.

Το έργο είναι δομημένο σε δύο πράξεις, εννέα σκηνές και έναν επίλογο, διατηρώντας τον βασικό αφηγηματικό άξονα του μυθιστορήματος: την εξέγερση των ζώων εναντίον του ανθρώπου-δυνάστη και τη σταδιακή εκφυλιστική πορεία της επανάστασης, η οποία οδηγείται τελικά σε μια νέα μορφή τυραννίας. Ωστόσο, ο Raskatov δεν αρκείται σε μια απλή δραματοποίηση του κειμένου του Όργουελ Μέσα από τη μουσική και τη θεατρική δράση διευρύνει το νόημα της αλληγορίας, ενσωματώνοντας αναφορές τόσο στη σοβιετική ιστορία όσο και σε σύγχρονες μορφές αυταρχισμού, μετατρέποντας την όπερα σε μια διαχρονική μελέτη της εξουσίας, της χειραγώγησης και της διαφθοράς των ιδανικών.

Η μουσική γλώσσα του Raskatov είναι εξαιρετικά προσωπική, έντονα εκφραστική και συχνά προκλητική. Ο ίδιος έχει χαρακτηρίσει το ύφος της γραφής του ως "νυστέρι" αιχμηρό, κοφτό, σκληρό.

Εξώφυλλο της 1ης έκδοσης στα ελληνικά(1951)

Η παρτιτούρα διακρίνεται για τις απότομες δραματικές μεταβολές, τις ισχυρές αντιθέσεις και τη συνεχή αίσθηση έντασης. Η ενορχήστρωση είναι πυκνή και πολυεπίπεδη, με εξέχοντα ρόλο των κρουστών, εκτεταμένη χρήση σύγχρονων τεχνικών στα πνευστά και εξαιρετικά απαιτητική φωνητική γραφή. Σε αρκετά σημεία οι τραγουδιστές καλούνται να υπερβούν τα όρια της συμβατικής λυρικής έκφρασης, κινούμενοι ανάμεσα στο τραγούδι, την απαγγελία, την κραυγή και την ηχομιμητική αναπαράσταση των ζώων της φάρμας.

Η όπερα, η οποία παρουσιάζεται αυτή την περίοδο στη Κρατική Όπερα της Βιέννης, γνώρισε ιδιαίτερα θερμή υποδοχή από κοινό και κριτικούς. Η θεατρική της δύναμη, η πρωτοτυπία της δραματουργικής σύλληψης και η επικαιρότητα του μηνύματός της αναγνωρίστηκαν καθολικά. Ωστόσο, η μουσική της γλώσσα προκάλεσε διχογνωμίες. Πολλοί επαίνεσαν την τόλμη, την ευρηματικότητα και τη δραματική της ένταση, ενώ άλλοι θεώρησαν ότι η σκληρότητα της ηχητικής γραφής και οι ακραίες εκφραστικές απαιτήσεις καθιστούν το έργο σύνθετο για τον μέσο ακροατή. Παρά τις διαφορετικές προσεγγίσεις, η όπερα "Animal Farm" θεωρείται ένα από τα πλέον ενδιαφέροντα και πολυσυζητημένα λυρικά έργα του 21ου αιώνα.

Alexander Raskatov: "Animal Farm":

Το κείμενο γράφτηκε με αφορμή την επέτειο γέννησης του Τζωρτζ Όργουελ (25 Ιουνίου 1903), ενός από τους σημαντικότερους Άγγλους συγγραφείς και πολιτικούς στοχαστές του 20ού αιώνα. Με το έργο του άσκησε βαθιά κριτική στον ολοκληρωτισμό, την κατάχρηση της εξουσίας και τη χειραγώγηση της αλήθειας, δημιουργώντας λογοτεχνικές αλληγορίες με διαχρονική πολιτική και ανθρωπιστική αξία.

Ζαν Ανούιγ – Φρανσίς Πουλένκ: Δρόμοι της αγάπης, της μνήμης, της ψευδαίσθησης...

 

Ο Ζαν Ανούιγ υπήρξε μία από τις σημαντικότερες μορφές του γαλλικού θεάτρου του 20ού αιώνα. Γεννήθηκε σαν σήμερα, 23 Ιουνίου 1910, στο Μπορντώ, και μεγάλωσε σε περιβάλλον κοντά στη μουσική και στη σκηνή. Ο πατέρας του εργαζόταν ως ράφτης, ενώ η μητέρα του έπαιζε βιολί. Σπούδασε για λίγο νομικά στο Παρίσι, όμως πολύ νωρίς τον κέρδισε ο κόσμος του θεάτρου. Στο έργο του συνυπάρχουν το ποιητικό και το μελαγχολικό, το ονειρικό και το ειρωνικό, με ήρωες που συχνά παγιδεύονται ανάμεσα στη μνήμη, την αθωότητα, την ψευδαίσθηση και τη φθορά της πραγματικότητας.

Μέσα σε αυτό το λεπταίσθητο και βαθιά θεατρικό σύμπαν γεννήθηκε, το 1940, και η "Leocadia", ένα από τα πιο τρυφερά και μελαγχολικά έργα του, όπου ο έρωτας, η ανάμνηση και η ψευδαίσθηση συνταιριάζονται μοναδικά.

Η υπόθεση περιστρέφεται γύρω από τον πρίγκιπα Αλμπέρ, που ζει στοιχειωμένος από την ανάμνηση της Λεοκάντια, μιας γυναίκας που αγάπησε για τρεις μόλις μέρες πριν εκείνη βάλει τέλος στη ζωή της. Η πάμπλουτη δούκισσα θεία του προσπαθεί να τον κρατήσει φυλακισμένο μέσα σ' αυτή τη μνήμη, ανασυνθέτοντας σχεδόν σκηνοθετικά τον κόσμο του χαμένου έρωτα. Για τον σκοπό αυτό φέρνει κοντά του την Αμάντα, μια φτωχή μοδίστρα που μοιάζει εκπληκτικά στη Λεοκάντια, ελπίζοντας να αναβιώσει το όνειρο και να παρατείνει τη γοητεία του παρελθόντος.
Στην αρχή ο νεαρός πρίγκιπας προσκολλάται απελπισμένα στην ανάμνηση, σαν να φοβάται πως αν την αποχωριστεί, θα προδώσει το ίδιο το νόημα της ζωής του. Σταδιακά, όμως, μέσα από τη γνωριμία του με την Αμάντα, ο Αλμπέρ αρχίζει να απομακρύνεται από το φάντασμα του παρελθόντος και να συνειδητοποιεί ότι η αληθινή ζωή δεν βρίσκεται στην ανάμνηση και στην ψευδαίσθηση, αλλά στο παρόν και στην αγάπη που μπορεί ακόμη να γεννηθεί.

Όπως αναφέρεται στο radio-theatre.com ο Άγγελος Τερζάκης σημειώνει στο πρόγραμμα του Εθνικού Θεάτρου το 1958, όταν ανέβηκε το έργο στην Ελλάδα:
"Το έργο αποτελεί μια στιγμή ευφροσύνης του Ανούιγ, όπου ο ποιητής συνθέτει την ειρωνεία με την τρυφερότητα, το πιο διακριτικά φανταστικό με το γκροτέσκο. Εύθραυστη κατασκευή, σαν κι εκείνα τα υγρά κρύσταλλα που σκαρώνει παίζοντας η φαντασία της πάχνης την αυγή, και που λάμπουν μια τελευταία φορά, έντονα, ιριδίζοντας, πριν πάρει να ζεστάνει ο ήλιος και τα λιώσει…"

Τη σκηνική μουσική για την πρεμιέρα της "Λεοκάντια" του Ζαν Ανούιγ το 1940, συνέθεσε ο Φρανσίς Πουλένκ, από την οποία ξεχώρισε το "Les chemins de l’amour", ένα valse chantée που ερμήνευσε η εμβληματική Yvonne Printemps.
Μέσα στο έργο λειτουργεί σαν μουσικό μοτίβο της ανάμνησης και του χαμένου έρωτα, συνδέοντας τον πρίγκιπα Αλμπέρ με τη νεκρή Λεοκάντια και με τον κόσμο της νοσταλγίας που τον κρατά αιχμάλωτο στο παρελθόν.

Ο Πουλένκ συνδυάζει την κομψότητα του σαλονιού με μια υπόγεια μελαγχολία, χαρακτηριστική της αισθητικής του. Το ύφος του εντάσσεται στον ύστερο ιμπρεσιονισμό, με έντονα νεοκλασικά και θεατρικά στοιχεία. Μικρές μελωδικές καμπύλες και επαναλήψεις ενισχύουν την αίσθηση νοσταλγικής εμμονής, υπηρετώντας το δραματικό νόημα του έργου. Η μουσική περιπλανιέται, όπως ακριβώς και η μνήμη...

"Δρόμοι της αγάπης μου

σας γυρεύω ακόμα,

δρόμοι χαμένοι

πια δεν υπάρχετε,

κι οι αντίλαλοί σας βουβοί.

Δρόμοι της απελπισιάς,

δρόμοι της μνήμης,

δρόμοι της πρώτης μέρας,

θεϊκοί δρόμοι του έρωτα"

F. Poulenc: "Les chemins de l’amour", Yvonne Printemps:

To τραγούδι αφιερώθηκε στην Printemps, η οποία πρωταγωνίστησε στην πρεμιέρα. 

Το τραγούδι υπήρξε επίσης ιδιαίτερα αγαπημένο της μεγάλης Αμερικανίδας λυρικής ερμηνεύτριας Τζέσι Νόρμαν, η οποία το συμπεριλάμβανε συχνά στα ρεσιτάλ της, αναδεικνύοντας με τη μοναδική της φωνή τη λεπτή μελαγχολία και τη νοσταλγική του χάρη.

F. Poulenc: "Les chemins de l’amour", Jessye Norman:

Δον Κιχώτης: Με τη λόγχη στ’ άστρα, για τα μάτια της Δουλτσινέας...

"Dulcinea del Toboso", Charles Robert Leslie
(Victoria and Albert Museum)

Ο Μιγκέλ ντε Θερβάντες, δημιουργός του αθάνατου μυθιστορήματος "Δον Κιχώτης", χάρισε στην παγκόσμια λογοτεχνία έναν ήρωα που ξεχωρίζει για την ιδεαλιστική και ιπποτική του φύση. Στο κέντρο αυτής της ιστορίας βρίσκεται η Δουλτσινέα, η "μούσα" του Δον Κιχώτη. Δεν είναι ένας φυσικός χαρακτήρας, αλλά περισσότερο η έμπνευση και η κινητήρια δύναμη των προσπαθειών του Θερβαντικού ήρωα.

Συγκεκριμένα, ο Δον Κιχώτης είναι ερωτευμένος με μια νεαρή γειτόνισσά του, την οποία ο ίδιος αποκαλεί Δουλτσινέα, πείθοντας τον εαυτό του πως πρέπει να τη σώσει, καθώς υποτίθεται ότι βρίσκεται υπό την επήρεια μαγικών δυνάμεων. Το όνομα "Δουλτσινέα" προέρχεται από την ισπανική λέξη dulce(=γλυκιά) και δηλώνει μια σχεδόν εξωπραγματική γλυκύτητα. Ακόμα και σήμερα, η αναφορά σε κάποιο πρόσωπο ως "Δουλτσινέα" υποδηλώνει μια ιδεαλιστική, ιπποτική αφοσίωση και αγάπη.

"Το όνομά της είναι Δουλτσινέα του Τοβόσο. Η πατρίδα της είναι το Τοβόσο της Καστίλης, και είναι γνωστή σε όλο τον κόσμο για την ομορφιά, την αρχοντιά και την αρετή της.

Μιγκέλ ντε Θερβάντες

Τα μαλλιά της είναι χρυσά σαν τον ήλιο, το μέτωπό της καθάριο σαν το ουράνιο τόξο, τα φρύδια της δύο ημισέληνοι, τα μάτια της ήλιοι που λάμπουν. Τα μάγουλά της είναι σαν ρόδα της αυγής, το στόμα της μοιάζει με κοράλλι, τα δόντια της με μαργαριτάρια, ο λαιμός της με κιονόκρανο από ελεφαντόδοντο. Το στήθος της καμωμένο από μάρμαρο, τα χέρια της πορσελάνινα και το δέρμα της λευκό σαν το χιόνι. Όλη της η ύπαρξη είναι ένα κόσμημα που δημιούργησε η φύση για να δείξει στον κόσμο τι σημαίνει τελειότητα.

Και αν η τύχη, ή η θεία πρόνοια, την έφερε σ' ένα χωριό και όχι σε ένα παλάτι, αυτό δεν έχει καμία σημασία. Διότι το αληθινό μεγαλείο δεν κατοικεί στα παλάτια, αλλά στην ψυχή. Και στη Δουλτσινέα, αυτό το μεγαλείο λάμπει σαν ήλιος στο μεσουράνημα".

(Το παραπάνω απόσπασμα αποτελεί την πιο χαρακτηριστική περιγραφή της Δουλτσινέας από τον Δον Κιχώτη και συναντάται στο Πρώτο Μέρος, Κεφάλαιο 13 του ομώνυμου μυθιστορήματος του Μιγκέλ ντε Θερβάντες).

Το απόσπασμα αποκαλύπτει τη ρομαντική και ιδεαλιστική φαντασία του Δον Κιχώτη, ο οποίος μέσα στο μυαλό του έχει μετατρέψει την απλή αγρότισσα, Αλντόνσα σε ιδανικό γυναικείο πρότυπο, βασισμένο στα πρότυπα των μεσαιωνικών ιπποτικών μυθιστορημάτων. Στην πραγματικότητα, η Δουλτσινέα λειτουργεί περισσότερο ως σύμβολο του δικού του ιδανικού κόσμου, παρά ως υπαρκτό πρόσωπο.

"Ο Δον Κιχώτης συναντά τη Δουλτσινέα", Charles Robert Leslie
(Victoria and Albert Museum)

O Ραβέλ την εποχή σύνθεσης των τραγουδιών

Το "Don Quichotte à Dulcinée - Ο Δον Κιχώτης στην Δουλτσινέα" είναι ένας κύκλος τραγουδιών που συνέθεσε ο Μωρίς Ραβέλ το 1932, κατόπιν παραγγελίας για την ταινία του Γκέοργκ Παμπστ: "Δον Κιχώτης", στην οποία πρωταγωνιστούσε ο διάσημος Ρώσος μπάσος Φιοντόρ Σαλιάπιν. 

Αρχικά ζητήθηκε από τον Ραβέλ να συνθέσει τέσσερα τραγούδια, όμως η ραγδαία επιδείνωση της υγείας του καθυστέρησε την ολοκλήρωση του έργου. Τελικά, ο Παμπστ ανέθεσε τη σύνθεση στον Ζακ Ιμπέρ, ενώ ο Ραβέλ κατόρθωσε να ολοκληρώσει τρία τραγούδια, που αποιτελούν τα τελευταία ολοκληρωμένα έργα του πριν τον θάνατό του.

Τα τραγούδια του κύκλου, σε ποίηση του Πολ Μοράν, αναδεικνύουν τις τρυφερές, ειλικρινείς αλλά και χιουμοριστικές πτυχές της ιστορίας του Δον Κιχώτη σε σχέση με την Δουλτσινέα και χαρακτηρίζονται από την έντονη ισπανική επιρροή που διατρέχει μεγάλο μέρος του έργου του Ραβέλ.

Η Δουλτσινέα στο Μνημείο Θερβάντες
στη Μαδρίτη

Τα τρία τραγούδια του κύκλου:

Ι. Chanson romanesque (Ρομαντικό τραγούδι)

Ο Δον Κιχώτης εκφράζει την αφοσίωσή του προς τη Δουλτσινέα, δηλώνοντας ότι θα έκανε τα πάντα για να την ευχαριστήσει. Η μουσική συνοδεία μιμείται την κιθάρα, δημιουργώντας έναν ρομαντικό και ιπποτικό τόνο.Η μελωδία είναι απλή, με εκφραστικές κορυφώσεις που τονίζουν την αφοσίωση και το πάθος του Δον Κιχώτη για τη Δουλτσινέα. Η φωνή του τραγουδιστή ερμηνεύει με ευαισθησία και ζεστασιά, δίνοντας έμφαση στα συναισθήματα. Η αρμονία είναι διακριτική, με χρήση απαλών συγχορδιών, που προσδίδουν ονειρικό χαρακτήρα, ενώ οι χρωματισμοί παραπέμπουν στην ισπανική μουσική παράδοση, ενισχύοντας την ατμόσφαιρα της μεσαιωνικής ιπποτικής εποχής.

"Αν μου' λεγες ότι η γη

με τη στροφή της σε ζαλίζει

θα έστελνα τον Πάντσα ευθύς

να την ακινητοποιήσει.

Αν μου' λεγες ότι πλήττεις

από έναν ανθισμένο με αστέρια, ουρανό

αψηφώντας τους θεϊκούς τους νόμους

θα' κοβα τη νύχτα με μαχαίρια.

Αν μου' λεγες: "το σύμπαν

έτσι άδειο δεν μ' ευφραίνει

Θεέ Ιππότη, με τη λόγχη στο χέρι",

Θα φώτιζα μ' άστρα τον περαστικό άνεμο.

Αλλά αν μου'λεγες ότι το αίμα μου

σε μένα ανήκει πιότερο από σένα, Κυρά μου,

θα ’σκιζε η μομφή την καρδιά μου

κι ευλογώντας σε, θα πέθαινα μπροστά σου.

Ω Δουλτσινέα!"

ΙΙ. Chanson épique (Επικό Τραγούδι)

Μνημείο Δον Κιχώτη και Δουλτσινέας, Καστίλη

Εδώ, ο Δον Κιχώτης απευθύνει προσευχή στους Αγίους Μιχαήλ και Γεώργιο, ζητώντας την προστασία τους για να υπερασπιστεί τη Δουλτσινέα. 

Εχει μεγαλοπρεπή και σοβαρό χαρακτήρα, με τη μελωδία να αποπνέει αίσθημα ηρωισμού και πνευματικής δύναμης. 

Τα επαναλαμβανόμενα μουσικά μοτίβα είναι έτσι δομημένα ώστε να δημιουργούν αίσθηση προσευχής και προσήλωσης. Οι αρμονίες πλούσιες, αλλά και σκοτεινές, ενισχύουν την αίσθηση ιερότητος και μυστηρίου. 

"Καλέ μου Άγιε Μιχαήλ, που μου χαρίζεις δύναμη

να δω την Κυρά μου και ν’ ακούσω τη φωνή της

Άγιε Μιχαήλ, που μ' ευνοείς,

να την ευφραίνω και να στέκω πλάι της.

Άγιε Μιχαήλ, σε ικετεύω, κατέβα

μαζί με τον Άγιο Γεώργιο, απ’ το φως,

στο βωμό της Κυράς με το γαλανό μανδύα.

Με μιαν αχτίδα ουράνια, ευλόγησε τη λόγχη μου 

και το ίδιο καθαρή

το ίδιο θεοσεβής,

το ίδιο ταπεινή, σεμνή,

είν’ η Κυρά μου.

Ω, Άγιε Γεώργιε και Άγιε Μιχαήλ,

φύλακες Άγγελοι της νύχτας μου!

Η γλυκιά μου Κυρά τόσο μοιάζει

μ’ Εσένα, Μαντόνα με το γαλανό μανδύα!  

Αμήν"

"Dulcinée", Marchel Duchamp *

ΙΙΙ. Chanson à boire(Τραγούδι του ποτού)

Το τελευταίο τραγούδι είναι μια ζωηρή και χιουμοριστική άρια, με έντονο κωμικό και εορταστικό χαρακτήρα, που εκφράζει τη χαρά της ζωής και την απόλαυση της στιγμής.
Η μουσική ενεργητική, παιχνιδιάρικη και χορευτική (με στοιχεία από την ισπανική παραδοσιακή μουσική, όπως ο ρυθμός της χότα), με έντονες διακυμάνσεις και αυθορμητισμό, αναδεικνύει το χιουμοριστικό και ανάλαφρο πνεύμα του τραγουδιού. Εμφανής είναι η αίσθηση ανεμελιάς, ελευθερίας και της απόλαυσης, με μια νότα αυτοσαρκασμού και χιούμορ, που ταιριάζει στον χαρακτήρα του Δον Κιχώτη, ο οποίος παρότι ιππότης και ιδεαλιστής, δεν παύει να έχει και ανθρώπινες αδυναμίες.

"Ανάθεμα τον ψεύτη, ω ξακουστή Κυρά,

που για να με πάρει απ' τα γλυκά σου μάτια

λέει πως η αγάπη και το παλιό κρασί

σκοτεινιάζουν την καρδιά και την ψυχή μου

Αχ! Πίνω από χαρά!

Η χαρά είν' ο μόνος σκοπός,

κι εκεί βαδίζω λαμπρός

μόλις πιω, μόλις πιω!

Ανάθεμα τον ζηλιάρη

που κλαίει, στενάζει

και ορκίζεται

πως ποτέ δεν θα μεθύσει στη ζωή.

Αχ! Πίνω από χαρά!

Η χαρά είν’ ο μόνος σκοπός,

κι εκεί βαδίζω λαμπρός

μόλις πιω, μόλις πιω!"

Το απολαμβάνουμε από τον Fischer-Dieskau, η ερμηνεία του οποίου στο "Don Quichotte à Dulcinée" ξεχωρίζει για τη βαθιά εκφραστικότητα και τη λεπτή συναισθηματική ισορροπία, αποδίδοντας με μοναδικό τρόπο την πολυδιάστατη ψυχή του ήρωα.

Ravel: "Don Quichotte à Dulcinée" / Fischer-Dieskau:

Το κείμενο γράφτηκε για τα 410 χρόνια από το θάνατο του ισπανού συγγραφέα,
Μιγκέλ ντε Θερβάντες(22 Απριλίου 1616), το έργο του οποίου ανήκει χρονικά στη "Χρυσή εποχή" της Ισπανίας.



*Το εικαστικό "Dulcinée" του Μαρσέλ Ντυσάν εμπνέεται από τον χαρακτήρα της Δουλτσινέας του Δον Κιχώτη, αν και δεν την απεικονίζει κυριολεκτικά. Αντίθετα, χρησιμοποιεί το όνομά της για να αναδείξει έννοιες όπως ο έρωτας, η φαντασίωση, η εξιδανίκευση και η ψευδαίσθηση, όλα κεντρικά θέματα τόσο στην τέχνη του Ντυσάν όσο και στο μυθιστόρημα του τιμώμενου Θερβάντες.


**(Η απόδοση των ποιημάτων στα ελληνικά είναι δική μου, οπότε ζητώ την επιείκειά σας...)

Ο Ανατόλ Φρανς και η φλογέρα του Νεκτάριου ...

 

Δεν είναι τυχαίο που ο σπουδαίος Γάλλος μυθιστοριογράφος και κριτικός,  Ανατόλ Φρανς ασχολήθηκε με τα γράμματα, καθώς ο πατέρας του διέθετε βιβλιοπωλείο, δίνοντάς του την ευκαιρία να βρίσκεται σε καθημερινή επαφή με τον κόσμο των βιβλίων. Τα γραπτά του συνδυάζουν το σκωπτικό χιούμορ με τους σκοτεινούς θαλάμους του υποσυνειδήτου και τις αντιθεοκρατικές αντιλήψεις.

Ο μεγάλος συγγραφέας, που γεννήθηκε σαν σήμερα, 16 Απριλίου 1844, υπήρξε υπερασπιστής των ανθρώπινων δικαιωμάτων,  εκλέχτηκε ακαδημαϊκός, ενώ το 1921 τιμήθηκε και με το Βραβείο Νόμπελ.

"Ο Εωσφόρος, που κάποτε ριγούσε ως τα βάθη της ψυχής του σα σκεφτόταν τον πόνο που βασίλευε στον κόσμο τώρα είχε χάσει το αίσθημα του οίκτου.
 [...]
Τώρα αναγάλλιαζε με τις δοξολογίες και τις πράξεις ευχαριστίας. Του άρεσε να εγκωμιάζουν τη σοφία και τη δύναμή του. Άκουγε με χαρά τους ψαλμούς των Χερουβείμ που υμνούσαν τις καλοσύνες του και δεν ευχαριστιόταν καθόλου με τη φλογέρα του Νεκτάριου επειδή τραγουδούσε τη φύση, τόνιζε τη δύναμη και την αγάπη που υπάρχει στο μικρότερο έντομο, το πιο ταπεινό χορταράκι κι έψαλλε τη χαρά και την ελευθερία..."

(Ανατόλ Φρανς:"Η ανταρσία των Αγγέλων", εκδ. Αστάρτη, μτφ. Λόισκα Αβαγιανού)

Ένας από τους ήρωες του Ανατόλ Φρανς, στο παραπάνω μυθιστόρημά του είναι κι ο Νεκτάριος, ένας γέροντας βοσκός, που διασκεδάζει παίζοντας τη φλογέρα του, και συγχρόνως μια φιγούρα μέσω του οποίου βρίσκει ο συγγραφέας ευκαιρία να προβάλλει τις δικές του αναζητήσεις, φιλοσοφικές και ιδεολογικές του ταλαντεύσεις.
Να θυμίσουμε πως τα βιβλία του νομπελίστα Φρανς εξαιτίας του αντιθεοκρατικού πνεύματός τους απαγορεύτηκαν από την Εκκλησία.

Ο Νεκτάριος και οι μελωδίες που φυσά στον αυλό του, δίνουν έμπνευση στον Charles Koechlin να συνθέσει μια συλλογή με έργα για σόλο φλάουτο.
Ενας συνθέτης που άφησε έντονο το προσωπικό στίγμα του στη γαλλική μουσική ο Σαρλ Κεκλέν, μαθητής των Φωρέ και Μασνέ, το 1944 ολοκληρώνει τη συλλογή "Les chants de Νectaire - Τα τραγούδια του Νεκτάριου" που περιλαμβάνει 96 μινιατούρες, που ομαδοποιούνται σε 3 τόμους (op. 198, op 199, op. 200) έντονης πνευματικότητας και  διαλογισμού, με καθέναν να "περιγράφει" σκηνές από το παραπάνω έργο του Ανατόλ Φρανς.

Ο Κεκλέν για μια ακόμη φορά μαρτυρά την αγάπη του στη λογοτεχνία,  αποσπάσματα της οποίας μεταφέρει με τους ήχους του πλαγίαυλου σε αυτή την γαλήνια, κατευναστική, ειρηνική μουσική χαλάρωσης και ψυχικής ευεργεσίας...Άλλοτε παιχνιδιάρικα ή νοσταλγικά κι άλλοτε αρχαϊκού ή νεωτεριστικού ύφους, τα μέρη, πάντα όμως με ιδιαίτερο χρωματισμό και ηχητική απαλότητα, που λειαίνουν κάθε τραχύτητα μέσα μας.
Με κάθε φύσημα στο φλάουτο ωθείται σε αιώρηση ολάκερη η φιλοσοφία περί εσωτερικής αρμονίας.

Απολαμβάνουμε μινιατούρες από καθέναν από τους τρείς τόμους:

1. Οp. 198: "Γλυκές Ώρες":
Λεπτή λυρικότητα και διακριτική νοσταλγία..
Ποιητικός μινιμαλισμός, ποτισμένος γλυκιά μελαγχολία...

2. Οp. 199: "Μέσα στο αρχαίο δάσος":
Μυστικιστική εσωστρέφεια, αρχέγονη ατμόσφαιρα. Ηχητικό τοπίο μυστηρίου, σαν περιπλάνηση σε έναν χώρο γεμάτο μνήμες και αόρατες παρουσίες...

3. Οp. 200: "Ο ύμνος του φιλόσοφου πριν από τη νύχτα των αστεριών":
Αίσθηση ήρεμης περισυλλογής, σαν μια τελευταία σκέψη πριν την επαφή με το νυχτερινό σύμπαν.Μια βαθιά "προσευχή", διαλογισμός στο κατώφλι του άπειρου...

Όταν τα διλήμματα "Περί Γάμου" του Δαρβίνου γίνονται μουσική...

Ο σπουδαίος Κάρολος Δαρβίνος θεμελιωτής της θεωρίας της εξέλιξης γεννήθηκε στις 12 Φεβρουαρίου 1809 στο Σρόσμπερι της Αγγλίας, σε μια εύπορη οικογένεια μορφωμένων γιατρών και διανοουμένων. Αν και ακολούθησε αρχικά την οικογενειακή παράδοση και γράφτηκε στην Ιατρική Σχολή του Εδιμβούργου, γρήγορα απομακρύνθηκε από τη χειρουργική, που τον απωθούσε βαθιά. Μεταφέρθηκε στο Κέιμπριτζ για να σπουδάσει θεολογία με σκοπό να γίνει κληρικός, όμως εκεί άνθισαν τα αληθινά του ενδιαφέροντα: η φυσική ιστορία, η γεωλογία και η παρατήρηση των ζωντανών οργανισμών.

Το 1831, αμέσως μετά τις σπουδές του, έλαβε μέρος στο πενταετές ερευνητικό ταξίδι του HMS Beagle στη Νότια Αμερική και τον Ειρηνικό. Το μεγάλο αυτό ταξίδι υπήρξε καθοριστικό. Οι παρατηρήσεις του αποτέλεσαν τον σπόρο για τις θεωρίες του περί εξέλιξης. Μετά την επιστροφή του στην Αγγλία καθιερώθηκε ως πολλά υποσχόμενος φυσιοδίφης και το έργο του "Η Καταγωγή των Ειδών" προκάλεσε ενθουσιασμό αλλά και έντονες αντιδράσεις.

Στα χρόνια που προηγήθηκαν της δημοσίευσης, ο Δαρβίνος δεν πάλευε μόνο με επιστημονικά ερωτήματα, αλλά και με προσωπικά. Την περίοδο 1838-1839 βρέθηκε να σταθμίζει τα υπέρ και τα κατά του γάμου, προσπαθώντας να αποφασίσει αν η οικογενειακή ζωή θα ενίσχυε ή θα υπονόμευε την επιστημονική του πορεία. Τελικά, το 1838 έκανε πρόταση γάμου στην ξαδέρφη του Έμμα Γουέτζγουντ, η οποία την αποδέχτηκε, οδηγώντας σε έναν γάμο γεμάτο αφοσίωση, σταθερότητα και βαθιά συντροφικότητα, στοιχεία που αποδείχθηκαν πολύτιμα για το υπόλοιπο έργο της ζωής του.

Τα ερωτήματά του περί γάμου είχε καταγράψει σε σημειώματα τα οποία διασώζονται σήμερα στη Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ, αποκαλύπτοντας έναν άνθρωπο διχασμένο ανάμεσα στη λογική και την επιθυμία.

• Στο πρώτο του σημείωμα, υπό τον τίτλο "Να παντρευτώ;", γράφει:
  

Ο Δαρβίνος με τη σύζυγό του, Έμμα
friendsofdarwin

"Παιδιά ... αν είναι θέλημα Θεού.
Ένας σταθερός σύντροφος, ένας φίλος για τα γεράματα, κάποιος που θα ενδιαφέρεται πραγματικά για μένα.
Και, ας μην κοροϊδευόμαστε, καλύτερα από το να έχω μόνο έναν σκύλο για συντροφιά.
Ένα σπίτι, κάποια να το φροντίζει, η γοητεία της μουσικής, η ευχάριστη γυναικεία συντροφιά, όλα αυτά κάνουν καλό στην υγεία.
Αλλά… τρομερή απώλεια χρόνου.
Θεέ μου, είναι αδιανόητο να φαντάζομαι ότι θα περάσω όλη μου τη ζωή σαν μια στειρωμένη μέλισσα: να δουλεύω, να δουλεύω, και στο τέλος… τίποτα.
Όχι, αυτό δεν γίνεται.
Φαντάσου όμως να ζεις κάθε μέρα μόνος, σε ένα σκοτεινό, καπνισμένο Λονδρέζικο δωμάτιο.
Και ύστερα φαντάσου μια ευγενική, τρυφερή σύζυγο σε έναν καναπέ, με τζάκι, βιβλία και μουσική.
Σύγκρινε αυτό το όραμα με τη ζοφερή πραγματικότητα…"

• Στο δεύτερο σημείωμα, με τίτλο "Να μην παντρευτώ;", απαριθμεί τα αντίθετα επιχειρήματα:

"Ελευθερία να πηγαίνω όπου θέλω.
Όση κοινωνικότητα επιθυμώ, ούτε παραπάνω ούτε λιγότερη.
Συζητήσεις με έξυπνους ανθρώπους σε λέσχες.
Καμία υποχρέωση να επισκέπτομαι συγγενείς ή να υποκύπτω σε μικροπράγματα.
Χωρίς έξοδα και άγχος απ' τα παιδιά και χωρίς τους καβγάδες που ίσως φέρνουν.
Χωρίς χαμένο χρόνο.
Χωρίς την αδυναμία να διαβάζω τα βράδια.
Χωρίς επιπλέον ευθύνες.
Και, φυσικά, περισσότερα χρήματα για βιβλία. Με πολλά παιδιά θα έπρεπε να εργάζομαι υπερβολικά, κάτι βλαβερό για την υγεία".

• Κι όμως, καθώς συνεχίζει, η σκέψη του αλλάζει ξανά κατεύθυνση:

"Χαλάρωσε.
Δεν μπορεί κανείς να ζήσει πραγματικά μόνος. Δεν θέλεις γεράματα χωρίς φίλους, χωρίς παιδιά.
Μην ανησυχείς. Έχε εμπιστοσύνη στη μοίρα. Κοίταξε προσεκτικά... υπάρχουν πολλοί ευτυχισμένοι σκλάβοι".

Οι σημειώσεις του Δαρβίνου περί Γάμου
(darwinproject)

Μέσα σε αυτά τα αντιφατικά, ανθρώπινα, συχνά τρυφερά και άλλοτε ειρωνικά λόγια, κανείς δεν διακρίνει μόνο έναν μεγάλο επιστήμονα, αλλά έναν άνθρωπο που παλεύει ανάμεσα στον φόβο της δέσμευσης και τον φόβο της μοναξιάς. Τελικά, ο Δαρβίνος δεν επέλεξε μόνο με τη λογική. Επέλεξε με την καρδιά. Κι έτσι, στις αρχές του 1839, ξεκίνησε την κοινή του ζωή με την Έμμα Γουέτζγουντ, μια απόφαση που κρίνοντας εκ του αποτελέσματος, γέμισε και τους δύο με στοργή, αφοσίωση και βαθιά συντροφικότητα.

Ο Κάρολος Δαρβίνος, παρότι συνδέεται κυρίως με τη βιολογία και την επανάσταση που προκάλεσαν οι θεωρίες του, υπήρξε πηγή έμπνευσης για αρκετούς συνθέτες. Ανάμεσα στις σημαντικότερες μουσικές δημιουργίες που γεννήθηκαν από το έργο του, ξεχωρίζει το ορατόριο "The Origin" του Richard Einhorn.
Πρόκειται για μια πολυεπίπεδη σύνθεση που συνδυάζει χορωδία, σολίστες, ορχήστρα και το γυναικείο βαλκανικό φωνητικό σύνολο Kitka, το οποίο λειτουργεί συμβολικά ως "η εσωτερική φωνή" του Δαρβίνου, ένας ψίθυρος συνείδησης που σχολιάζει, φωτίζει και μερικές φορές αντιστέκεται στο κείμενο. Το λιμπρέτο βασίζεται αποκλειστικά σε αυθεντικά γραπτά του Δαρβίνου από επιστολές, ημερολογιακές σημειώσεις και αποσπάσματα έργων του, προσδίδοντας στο ορατόριο έναν εξαιρετικά στοχαστικό χαρακτήρα. Η μουσική του Einhorn αποδίδει την ένταση της επιστημονικής αναζήτησης και το υπαρξιακό βάρος των σκέψεων του μεγάλου φυσιοδίφη.

Μέρος του έργου, το συγκινητικό "This Is The Question - Ιδού το ερώτημα", είναι εμπνευσμένο από τις παραπάνω σημειώσεις του Δαρβίνου όπου ζυγίζει, με χιούμορ αλλά και αγωνία, τα υπέρ και τα κατά του γάμου. Ο Einhorn μετατρέπει αυτά τα σχεδόν πεζά, καθημερινά διλήμματα σε ένα μουσικό σχόλιο για την ανθρώπινη αβεβαιότητα, την ανάγκη για συντροφικότητα και τον φόβο του περιορισμού. Ένα ορατόριο-εσωτερικός μονόλογος, που αποκαλύπτει την τρυφερότητα και τη διστακτικότητα πίσω από τον θρυλικό επιστήμονα.

Το μέρος ανοίγει με τις γυναικείες φωνές να ξεκινούν a capella, όλες μαζί, με την εμβληματική φράση "This Is The Question…". Η μία μοιάζει να κυνηγά την άλλη, σαν φωνητικό κυνηγητό σε μορφή φούγκας, όπου οι φράσεις μπαίνουν διαδοχικά, επικαλύπτονται και αυτοπολλαπλασιάζονται. Σιγά σιγά, μπερδεύονται με αποσπάσματα από το κείμενο του Δαρβίνου, δημιουργώντας ένα ηχητικό συνοθύλευμα που πάλλεται από ρυθμικές αιφνίδιες εναλλαγές, αντιθέσεις δυναμικής και έναν σχεδόν νευρικό παλμό -την ηχητική εικόνα ενός νου που σκέφτεται, αμφιβάλλει, αναρωτιέται.
Μέσα σε αυτό το πυκνό φωνητικό πλέγμα, αναδύεται μια ξεχωριστή γυναικεία φωνή: η φωνή του ίδιου του επιστήμονα, η ψυχή και το μυαλό του, που ηχούν επίμονα με επιφωνήματα, μελισματικές κραυγές, ποικιλματικούς φθόγγους σε σχεδόν λαϊκότροπη υφή. Η φράση, εύκαμπτη και γεμάτη ενέργεια, επανέρχεται αδιάκοπα, εγκαθιστώντας την έντονη αίσθηση μιας μορφής ρόντο, σαν η σκέψη να ξαναγυρίζει στο ίδιο κρίσιμο δίλημμα, ξανά και ξανά.

Το κλείσιμο του μέρους πραγματοποιείται με έναν πλατύ, σταθερό ρυθμό, σαν την τελική, βαθιά ανάσα ενός ανθρώπου που μετά από πολλή εσωτερική ταραχή καταλήγει να εμπιστευθεί τη μοίρα του. Ένα τέλος ήρεμο, αλλά γεμάτο υπόκωφη ένταση, όπως ακριβώς και η ίδια η απόφαση του Δαρβίνου...

Richard Einhorn: "The Origin: This Is The Question"  

Παλαιότερο κείμενο για το Δαρβίνο μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

Ντοστογιέφσκυ: "Ο Παίκτης", από το βίωμα στη λογοτεχνία και τη μουσική...

Στις 9 Φεβρουαρίου 1881 έφυγε από τη ζωή, σε ηλικία μόλις εξήντα ετών, ο Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι, ύστερα από μακρόχρονες επιληπτικές κρίσεις.  Η ταφή του στην Αγία Πετρούπολη εξελίχθηκε σε ένα πρωτοφανές λαϊκό προσκύνημα. Περίπου σαράντα χιλιάδες άνθρωποι συνόδευσαν τη νεκρική πομπή, τιμώντας τον συγγραφέα που η Ρωσία είχε ήδη αναγνωρίσει ως "εθνικό λογοτεχνικό ήρωα" και "προφήτη" της. Δεν ήταν τυχαίο. Το έργο του, βαθιά ψυχογραφικό και ριζοσπαστικό, αποτελεί έως σήμερα σημείο αναφοράς της παγκόσμιας λογοτεχνίας.

Στη μνήμη του, στρεφόμαστε σε ένα από τα πιο προσωπικά και διεισδυτικά του κείμενα, άμεσα δεμένο με τη βιωμένη εμπειρία του εθισμού στον τζόγο.

Εξώφυλλο 1ης Έκδοσης, 1866

Ο "Παίκτης" γράφτηκε υπό ασφυκτική πίεση και μέσα σε μόλις έναν μήνα, όταν ένα συμβόλαιο απειλούσε να του αφαιρέσει τα πνευματικά δικαιώματα ολόκληρου του έργου του. Από αυτή την οριακή συνθήκη γεννήθηκε ένα έργο, που συμπυκνώνει με μοναδική οξύτητα την ανθρώπινη εμμονή, την αυτοκαταστροφή και την ψευδαίσθηση της ελευθερίας.

Η δράση τοποθετείται στη φανταστική λουτρόπολη Ρουλέτενμπουργκ της Γερμανίας και παρακολουθεί τον Αλεξέι Ιβάνοβιτς, έναν νεαρό Ρώσο διανοούμενο που εργάζεται ως παιδαγωγός και βρίσκεται παγιδευμένος ανάμεσα σε έναν παθιασμένο, οδυνηρό έρωτα για την αινιγματική Πολίνα και στη σταδιακή του βύθιση στον κόσμο της ρουλέτας. Δίπλα του δεσπόζει η μορφή της Γιαγιάς, της περίφημης Μπαμπούσκα, μιας γυναίκας αυταρχικής και ακαταμάχητης, που γίνεται η ίδια θύμα της μανίας του παιχνιδιού, οδηγώντας τον εαυτό της και τους γύρω της στην οικονομική καταστροφή.

Το μυθιστόρημα υπερβαίνει κατά πολύ το θέμα του τζόγου. Ο Ντοστογιέφσκι καταγράφει με οξύτητα τον εθισμό ως ψυχική κατάσταση, την έλξη του ρίσκου ως μορφή αυτοκαταστροφής, αλλά και τη λεπτή σχέση εξουσίας, χρήματος και εξευτελισμού. Η ρουλέτα λειτουργεί ως κεντρική μεταφορά. Ο άνθρωπος πιστεύει πως δοκιμάζει την τύχη του ελεύθερα, ενώ στην πραγματικότητα παραδίδεται ολοκληρωτικά σ' αυτήν, μετατρέποντας την ελευθερία σε σκλαβιά.

Η αλήθεια του έργου πηγάζει από το βίωμα. Ο συγγραφέας είχε χάσει μεγάλα ποσά στα ευρωπαϊκά καζίνα και αποδίδει με ανατριχιαστική ακρίβεια τη μέθη της νίκης, την απόγνωση της απώλειας και τη μόνιμη ψευδαίσθηση ότι "την επόμενη φορά θα κερδίσω". Χαρακτηριστικό είναι το απόσπασμα όπου ο αφηγητής περιγράφει τον παλμό της καρδιάς μπροστά στη ρουλέτα, τη σπασμωδική αγωνία πριν ακουστεί η φωνή του κρουπιέρη, τη σχεδόν σωματική μέθη της επιτυχίας και την αίσθηση ότι, έστω και για λίγα λεπτά, ξαναβρίσκει τη θέση του ανάμεσα στους ανθρώπους. Στιγμές όπου το χρήμα χάνει την πραγματική του αξία και γίνεται σύμβολο αναγνώρισης, δύναμης και υπαρξιακής επιβεβαίωσης:

"...το ίδιο βράδυ πήγα στη ρουλέττα. Ω, πώς χτυπούσε η καρδιά μου! Όχι, δεν ήταν το χρήμα που ποθούσα! Τότε ήθελα μονάχα όλοι τούτοι να μιλάνε την άλλη μέρα για μένα, να διηγούνται την ιστορία μου, να με θαυμάζουνε, να μ’ επαινούνε και να σκύβουνε μπροστά στο καινούργιο κέρδος μου. [...]... κι’ όμως με τί τρεμούλα, με τί κέρωμα στην καρδιά, ακούω τη φωνή του κρουπιέρη: trente et un, rouge, impair et passe, ή: quatre, noir, pair et manque. Με τί απελπισία παρατηρώ το τραπέζι του παιχνιδιού, όπου είναι σκορπισμένα τα φλουριά, τα λουδοβίκια και τα τάλληρα, τις πυραμίδες του χρυσαφιού όταν απ’ το φτυάρι του κρουπιέρη πέφτει σε φλόγινους σωρούς ή τις μακρυές σαν πήχες στήλες τ’ ασημιού που βρίσκονται τριγύρω απ’ τον τροχό. Πριν πλησιάσω ακόμα την αίθουσα του παιχνιδιού κι’ ακούσω τον κρότο που κάνουνε τα νομίσματα που σκορπιούνται, με πιάνει σχεδόν σπασμός. Ω, η βραδυά εκείνη, πούφερα τα εβδομήντα μου φλωρίνια στο τραπέζι του παιχνιδιού ήτανε το ίδιο αξιοσημείωτη. Άρχισα με δέκα φλωρίνια και με το passe. Για το passe έχω καλή προκατάληψη. Έχασα. Μου μείνανε εξήντα φλωρίνια σ’ αργυρά νομίσματα. Συλλογίστηκα λίγο — και προτίμησα το zéro. Άρχισα να βάζω μονομιάς στο zéro από πέντε φλωρίνια· την τρίτη φορά βγήκε ξαφνικά το zéro. Λίγο κόντεψε να πεθάνω απ’ τη χαρά μου, που πήρα εκατόν εβδομήντα πέντε φλωρίνια. Σαν είχα κερδίσει εκατό χιλιάδες φλωρίνια δεν είχα τέτοια χαρά. Αμέσως έβαλα εκατό φλωρίνια στο κόκκινο — πήρα· όλα τα τετρακόσια στο μαύρο — κέρδισα· όλα τα οχτακόσα στο manque — πήρα, μετρώντας και τα προηγούμενα, είχα χίλια εφτακόσα φλωρίνια, κι’ αυτό σε διάστημα λιγώτερο από πέντε λεπτά! Ναι, σε τέτοιες στιγμές ξεχνάς κι’ όλες τις προηγούμενες αποτυχίες! Γιατί τα κέρδισα αυτά κινδυνεύοντας πιότερο κι’ απ’ τη ζωή μου, το τόλμησα και κινδύνεψα, και νά με πάλι στη σειρά των ανθρώπων! Πήρα ένα δωμάτιο, κλειδώθηκα, κι’ ώς τρεις ώρες, καθόμουνα και λογάριαζα τα λεφτά μου..."

(Φ. Ντοστογιέφσκυ, "Ο Παίκτης", εκδ. Γκοβόστη, μτφ. Αθηνά Σαραντίδη, σελ. 170-173)


Ο "Παίκτης" παραμένει ένα βαθιά ανθρώπινο έργο, σκληρό και ειλικρινές, που δεν φωτίζει μόνο τον κόσμο του τζόγου, αλλά και τη σκοτεινή πλευρά της ανθρώπινης επιθυμίας να ρισκάρει τα πάντα για μια στιγμή θριάμβου...

Στο μπαλκόνι του διαμερίσματος όπου έζησε ο Ντοστογιέφσκι, στο Μπάντεν-Μπάντεν, ένα ανάγλυφο με την προτομή του θυμίζει ότι εδώ γράφτηκε ο "Παίκτης"

Βασισμένος στο ομώνυμο μυθιστόρημα του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκυ, ο ρώσος συνθέτης Σεργκέι Προκόφιεφ έγραψε το λιμπρέτο για την ομότιτλη, τετράπρακτη όπερά του, η οποία ολοκληρώθηκε το Γενάρη του 1917. Ωστόσο, η Φεβρουαριανή Επανάσταση ανέτρεψε τα σχέδια παρουσίασής της.

Ύστερα από εκτεταμένες αναθεωρήσεις η όπερα έκανε πρεμιέρα το 1929, στις Βρυξέλλες, ενώ δυο χρόνια αργότερα ο συνθέτης δημιούργησε και μια ορχηστρική σουίτα.

Ο "Παίκτης" είναι η δεύτερη όπερα του Σεργκέι Προκόφιεφ και ξεχωρίζει για την ακραία μουσική γλώσσα της. Παρουσιάζει ένα εσωτερικό δράμα ψυχικής φθοράς και ταπείνωσης, χωρίς πραγματικούς θανάτους ή σκηνές σωματικής βίας. Ο συνθέτης επέλεξε να παρουσιάσει την ιστορία μέσα από το ρωσικό είδος "όπερας διαλόγου", απορρίπτοντας τις παραδοσιακές άριες και συμμετρικές φόρμες υπέρ ενός σκληρού ρεαλισμού και πιστότητας στο κείμενο. Οι φωνητικές γραμμές είναι λιτές και υποβλητικές, ενώ η ορχήστρα αναλαμβάνει τον ψυχολογικό σχολιασμό, χρησιμοποιώντας μοντερνιστική, αιχμηρή γλώσσα, με ρυθμούς, αρμονικές ανατροπές και ηχητικά μοτίβα που αποτυπώνουν την αγωνία, την ψυχολογική πίεση και την αυτοκαταστροφική έλξη του τζόγου.

Η όπερα αποτελεί απαιτητική εμπειρία για το κοινό, που καλείται να αποδεχθεί μια μουσική παράδοση που ανατρέπει σκόπιμα τις συμβατικές προσδοκίες της όπερας και να κατανοήσει τη βαθιά σχέση της ρωσικής ψυχής με τον τζόγο, ως σύμβολο εμμονής, υποταγής στη μοίρα και υπαρξιακής αγωνίας. Η μουσική του Προκόφιεφ δημιουργεί ένα τοπίο όπου κυριαρχούν ένταση, απόγνωση και μανία προσφέροντας στον θεατή μια ψυχολογική αλήθεια που ενισχύει τη δραματική εμπειρία.

Η σουίτα, που θα ακούσουμε, οργανώνεται γύρω από τέσσερα ορχηστρικά πορτρέτα χαρακτήρων και καταλήγει σε μια σύντομη Έκβαση.
Κάθε μέρος φωτίζει έναν από τους κεντρικούς ήρωες της όπερας(Αλεξέι, Μπαμπουλένκα, Στρατηγό και Πολίν) αποδίδοντας με αιχμηρή μουσική γλώσσα την ψυχολογία, τις μεταξύ τους σχέσεις και τις εσωτερικές τους συγκρούσεις.
Στην Έκβαση (Dénouement), τα προηγούμενα μουσικά στοιχεία επανεμφανίζονται απογυμνωμένα και θραυσματικά, οδηγώντας σε μια ψυχρή επίγνωση του αδιεξόδου και της καταστροφικής έλξης του τζόγου...

Prokofiev : "The Gambler Suite, Op. 49"

Διευθύνει ο Neeme Järvi

Ιούλιος Βερν - Ζακ Όφενμπαχ: "Ο Δόκτορ Οξ", από τη λογοτεχνία στη σκηνή...

 

Εξώφυλλο του βιβλίου του Ιουλίου Βερν

Ο Ιούλιος Βερν συγκαταλέγεται στους θεμελιωτές της σύγχρονης επιστημονικής φαντασίας και ως σήμερα παραμένει ένας από τους πιο πολυδιαβασμένους και διαχρονικούς συγγραφείς του 19ου αιώνα. Το έργο του, μεταφρασμένο σε δεκάδες γλώσσες, συνδύασε τη φαντασία με την επιστημονική γνώση και τη λογοτεχνική ειρωνεία. Γεννημένος στις 8 Φεβρουαρίου 1828, πίστεψε βαθιά στη δύναμη της προόδου, αλλά ταυτόχρονα ήξερε ότι η ανθρώπινη αλαζονεία μπορεί να δημιουργεί κινδύνους Πίσω από τις μηχανές και τα τεχνικά θαύματα διέκρινε πάντα τον άνθρωπο, εύθραυστο και ευάλωτο στις ίδιες του τις επινοήσεις.

Το "Une fantaisie du docteur Ox - Μια Φαντασία του Δόκτορος Οξ" είναι ένα σύντομο σατιρικό διήγημα γραμμένο το 1872 και ανήκει στα έργα όπου ο Βερν στρέφεται στη σάτιρα, χαμογελώντας ειρωνικά απέναντι στην επιστήμη. Δεν επιθυμεί να την ακυρώσει, αλλά να υπενθυμίσει τα όριά της. Μέσα από μια απλή ιδέα θέτει διαχρονικά ερωτήματα για την πρόοδο που προηγείται της κρίσης και για τα πειράματα που λησμονούν τον άνθρωπο.
Ένα έργο, που μάς προσκαλεί να δούμε τον γάλλο συγγραφέα ως οραματιστή του μέλλοντος, αλλά και ως οξυδερκή παρατηρητή της ανθρώπινης συμπεριφοράς...

Ιούλιος Βερν(φωτογραφία του Φελίξ Ναντάρ)

Η ιστορία διαδραματίζεται στην ήσυχη πόλη Κικεντόν της Φλάνδρας, έναν τόπο όπου η ζωή κυλά με απίστευτα αργούς ρυθμούς. Εκεί εμφανίζεται ο εκκεντρικός επιστήμονας Δόκτωρ Οξ, ο οποίος προσφέρεται να εγκαταστήσει δωρεάν σύστημα φωταερίου, κρύβοντας όμως τον μυστικό σκοπό του να μεταβάλλει τη σύσταση του αερίου, αυξάνοντας το οξυγόνο...Παρατηρεί πώς αυτή η φαινομενικά τεχνική παρέμβαση μεταμορφώνει τη συμπεριφορά των κατοίκων. Η ήρεμη πόλη γεμίζει ένταση, πάθος και υπερβολή, με αποτελέσματα απρόβλεπτα και συχνά ξεκαρδιστικά. Μέσα απ' αυτή την απλή αλλά ευφυή ιδέα, ο Βερν σατιρίζει την επιστημονική αλαζονεία και θέτει ερωτήματα για τα όρια της προόδου, δείχνοντας πόσο εύκολα η ανθρώπινη φύση επηρεάζεται από εξωτερικούς παράγοντες και πόσο αμφίσημη μπορεί να είναι η έννοια της ανάπτυξης. Το ύφος του έργου είναι ελαφρύ, ειρωνικό, με έντονο χιούμορ και κοινωνικό σχόλιο. Γι' αυτό ο Βερν το χαρακτήρισε "φαντασία":

"Ο Δόκτωρ Οξ στεκόταν ακίνητος δίπλα στη μηχανή, με το βλέμμα καρφωμένο στα μανόμετρα. Το πρόσωπό του δεν πρόδιδε τίποτα. Μόνο τα μάτια του, φωτεινά και ανήσυχα, έμοιαζαν να μετρούν τις αντιδράσεις της πόλης καλύτερα κι από τα όργανα.
Ο βοηθός του, ο Γκιλανέ, πλησίασε διστακτικά.
-"Αυξήσατε πολύ την παροχή, κύριε", ψιθύρισε.
Ο Οξ χαμογέλασε με την ικανοποίηση ανθρώπου που βλέπει μια εξίσωση να επαληθεύεται.

Έξω, στην πλατεία, οι κάτοικοι της Κικεντόν μιλούσαν πιο δυνατά απ’ ό,τι συνήθως. Οι κινήσεις τους είχαν χάσει εκείνη τη γνωστή, νωχελική βραδύτητα. Κάποιοι χειρονομούσαν έντονα. Δύο αξιοσέβαστοι κύριοι, που ως χθες αντάλλασσαν χαιρετισμούς με ευγενική αδιαφορία, τώρα διαφωνούσαν με πάθος για ένα ζήτημα απολύτως ασήμαντο.

-"Βλέπετε;" είπε ο Δόκτωρ Οξ ήρεμα. "Δεν άλλαξα τους ανθρώπους. Απλώς τους έδωσα λίγο περισσότερο… αέρα."
Και καθώς η μηχανή συνέχιζε να πάλλεται χαμηλόφωνα, σαν ζωντανό πλάσμα, ο επιστήμονας δεν έσκυψε πάνω της σαν μηχανικός, αλλά σαν θεατής που απολαμβάνει το έργο του..."

(Ιούλιος Βερν: "Ο Δόκτωρ οξ - απόδοση απο τα γαλλικά, δική μου)

Ζακ Όφενμπαχ(φωτογραφία του Φελίξ Ναντάρ)

Το 1876, ο Ζακ Όφενμπαχ διασκεύασε το έργο του Ιουλίου Βερν σε κωμική όπερα. Ο γάλλος συγγραφέας εγκαταστάθηκε προσωρινά στο Παρίσι για να συμβάλει στη διασκευή, αν και τελικά στο πρόγραμμα δεν αναφέρθηκε σαν επίσημος λιμπρετίστας.
Το έργο σχεδιάστηκε για 3 πράξεις και 6 σκηνές, με πολύπλοκα σκηνικά και ειδικά εφέ, ακόμα και με χρήση πραγματικού υδρογόνου για την αναπαράσταση του αερίου. Οι πρόβες ήταν απαιτητικές. Το αέριο προκαλούσε δάκρυα στους ηθοποιούς και απαιτούνταν συνεχείς επαναλήψεις για τον συγχρονισμό της μουσικής, των κινήσεων και των εφέ.
Ο Όφενμπαχ, αυστηρός με τη σκηνοθεσία, οργάνωνε κάθε κίνηση των χαρακτήρων, ώστε όλα να ταιριάζουν αρμονικά σε μια προσεκτικά σχεδιασμένη θεατρική παραγωγή. Η παράσταση έκανε πρεμιέρα με μεγάλη επιτυχία και έγινε αμέσως αγαπητή στο κοινό. Παρ' όλα αυτά κατέβηκε μετά από 39 παραστάσεις λόγω διαφωνιών μεταξύ του συνθέτη και του διευθυντή του Θεάτρου.

Απολαμβάνουμε την ουβερτούρα της κωμικής όπερας. Γεμάτη ζωντάνια, παιχνιδιάρικη και ρυθμικά ευκίνητη, συνδυάζει χαρούμενα, δυναμικά μοτίβα, που προετοιμάζουν το κοινό για τις κωμικές καταστάσεις που θα ακολουθήσουν.

Offenbach: "Le Docteur Ox, Ouverture"

Στο λιμπρέτο της όπερας μπούφα, ο Ζακ Όφενμπαχ πρόσθεσε νέους χαρακτήρες για να ενισχύσει τη θεατρικότητα και τη μουσική ποικιλία. Ξεχωρίζει η ομάδα τσιγγάνων με ηγέτιδα την πριγκίπισσα Πρασκόβια, δυναμική, χαρισματική και ελεύθερου πνεύματος. Με χορούς και τραγούδια προστίθεται ζωντάνια και χρώμα στις σκηνές, αντιπαραβάλλοντας την ήρεμη ζωή της πόλης.

Εικονογράφηση της σκηνής της έκρηξης

Η Πρασκόβια πρωταγωνιστεί στο διάσημο ντουέτο "Non plus un mot" (1:46:53)όπου συνδιαλέγεται με τον Δόκτορα Οξ μέσα από αντιπαραβαλλόμενες μουσικές φράσεις, δημιουργώντας έντονο κωμικό αποτέλεσμα. Το χαριτωμένο ντουέτο ξεχωρίζει για τον ρυθμό, τη μελωδία και τη μουσική δεξιοτεχνία του Όφενμπαχ, ενώ μαρτυρά επίσης την ευρηματικότητα και τη διορατικότητά του, καθώς ο συνθέτης, γνωρίζοντας τον δρόμο της επιτυχίας, προσέθεσε το μέρος κατά τις τελευταίες πρόβες της παραγωγής.

Η όπερα ολοκληρώνεται με μια εντυπωσιακή έκρηξη(2:06:00), το εργοστάσιο ανατινάχθηκε! Τα ζευγάρια επανενώνονται, πιστεύοντας ότι όσα συνέβησαν ήταν όνειρο, ενώ η πόλη επιστρέφει στην ήρεμη καθημερινότητά της. Ο Δόκτωρ Οξ χάνει το εργοστάσιό του, αλλά βρίσκει ξανά την Πρασκόβια και μαζί μοιράζονται τη χαρά της επανένωσης.
Η σκηνή κορυφώνεται με τους δυο τους και τη χορωδία να τραγουδούν το διάσημο "Ah ! quel prodige - Ω, τι θαύμα!" δημιουργώντας εορταστική ατμόσφαιρα, αφήνοντας το κοινό με αίσθηση ανάλαφρης χαράς και ικανοποίησης.

Στη συνέχεια, η Πρασκόβια στρέφεται προς το κοινό και τραγουδά με ζωντάνια και παιχνιδιάρικη σοβαρότητα:

"Αυτό που αφηγηθήκαμε απόψε

είναι η ιστορία της Κικεντόν

Δυστυχώς, κανείς δεν την πιστεύει…

Εσείς που αμφιβάλλετε, ελάτε να δείτε μόνοι σας!"

Ο Δόκτορ Οξ συνεχίζει, με χιούμορ και ελαφρά ειρωνεία, στρέφοντας το βλέμμα στους θεατές:

"Δεν θα' θελα να προσβάλω κανέναν,

αλλά, μεταξύ μας, χωρίς να γίνομαι φλύαρος,

όλα όσα είδαμε στην Κικεντόν

θα μπορούσαμε κάλλιστα να τα' χαμε δει και αλλού."

Το φινάλε αφήνει την αίσθηση ότι η ιστορία είναι ταυτόχρονα μαγική και διασκεδαστική. Το κοινό αποχωρεί με ψυχική ευφορία και θαυμασμό, τόσο για την ευρηματικότητα και την προφητικότητα του Ιουλίου Βερν, όσο και για τον τρόπο που ο ταλαντούχος Όφενμπαχ κατάφερε να μεταφέρει μουσικά το πνεύμα της ιστορίας στη σκηνή.

Offenbach: "Le Docteur Ox":