 |
| Ilya Repin: "Slavic Composers" |
Ο σπουδαίος ρώσος ζωγράφος, Ιλιά Ρέπιν γεννήθηκε στις 5 Αυγούστου 1844 στο Τσουγκούεφ και υπήρξε ο κορυφαίος εκπρόσωπος του ρωσικού ρεαλισμού. Σπούδασε στην Αυτοκρατορική Ακαδημία Τεχνών της Αγίας Πετρούπολης και διακρίθηκε για την εξαιρετική ικανότητά του να αποδίδει εκτός της φυσιογνωμίας και τον ψυχικό κόσμο των ανθρώπων που απεικόνιζε.
 |
| Ilya Repin, self portrait |
Η στενή σχέση του με τους καλλιτεχνικούς και πνευματικούς κύκλους της Ρωσίας τον έφερε κοντά σε σημαντικούς μουσικούς, όπως οι Μουσόργκσκυ, Ρουμπινστάι, Ρίμσκι-Κόρσακοφ, τους οποίους απαθανάτισε σε ορισμένα από τα σημαντικότερα πορτρέτα της ρωσικής τέχνης. Μέσα σε αυτό το δημιουργικό περιβάλλον γεννήθηκε και ο πίνακας "Οι Σλάβοι Συνθέτες", από τα πλέον εμβληματικά έργα του Ιλιά Ρέπιν, όπου η ζωγραφική συναντά τη μουσική, μετατρέποντας τον καμβά σε έναν συμβολικό τόπο συνάντησης των σημαντικότερων δημιουργών της σλαβικής μουσικής παράδοσης.
Δημιουργήθηκε ύστερα από παραγγελία του επιχειρηματία Αλεξάντρ Ποροχόβστσικοφ για τη διακόσμηση του ξενοδοχείου-εστιατορίου "Slavic Bazaar" στη Μόσχα, ενός χώρου που φιλοδοξούσε να αποτελέσει σημείο αναφοράς για τον σλαβικό πολιτισμό. Η παραγγελία δεν είχε αποκλειστικά διακοσμητικό χαρακτήρα· αντανακλούσε το πνεύμα της εποχής και υπηρετούσε το ιδεώδες της πολιτισμικής ενότητας των σλαβικών λαών, μια ιδέα που γνώριζε ιδιαίτερη άνθηση στους σλαβόφιλους κύκλους της Ρωσίας κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα.
Στο έργο αυτό ο Ρέπιν δημιουργεί μια ιδεατή σύναξη της σλαβικής μουσικής. Είκοσι δύο συνθέτες από τη Ρωσία, την Πολωνία και την Τσεχία συγκεντρώνονται σε έναν κοινό χώρο, παραμερίζοντας τα όρια του χρόνου και της ιστορίας. Πολλοί απ' αυτούς είχαν ήδη πεθάνει όταν ο πίνακας φιλοτεχνήθηκε και ουδέποτε θα μπορούσαν να βρεθούν μαζί. Ο ζωγράφος βασίστηκε σε παλαιότερα πορτρέτα για να αποδώσει με πιστότητα τα χαρακτηριστικά των εκλιπόντων, ενώ για τους εν ζωή μουσικούς εργάστηκε από το φυσικό, προσδίδοντας στις μορφές μια ιδιαίτερη αίσθηση ζωντάνιας και ψυχογραφικής αλήθειας.
Ilya Repin: "Slavic Composers", λεπτομέρεια
από αριστερά: Μπαλκίρεφ, κριτικός Οντοέφσκι, Γκλίνκα
Ανάμεσα στις μορφές που δεσπόζουν αναγνωρίζουμε τον Μιχαήλ Γκλίνκα, τον θεμελιωτή της ρωσικής εθνικής μουσικής σχολής, τον Μίλι Μπαλακίρεφ, ηγετική φυσιογνωμία της περίφημης "Ομάας των Πέντε" και τον Νικολάι Ρίμσκι-Κόρσακοφ, ο οποίος απεικονίζεται με τη στολή του αξιωματικού, υπενθυμίζοντας τη διττή του ιδιότητα ως ναυτικού και μουσουργού. Παρόντες είναι ακόμη οι αδελφοί Αντόν και Νικολάι Ρουμπινστάιν, ο Σμέτανα, ο Σοπέν και πολλοί ακόμη συνθέτες, οι οποίοι συνθέτουν ένα ιδεατό πάνθεον της σλαβικής μουσικής δημιουργίας.
Καθοριστική υπήρξε η συμβολή του μεγάλου κριτικού τέχνης και μουσικής Βλαντίμιρ Στάσοφ, ο οποίος υπήρξε ο πνευματικός εμπνευστής της σύνθεσης. Ο Στάσοφ πρότεινε το θέμα του έργου, συγκέντρωσε αυθεντικά πορτρέτα των αποθανόντων συνθετών και έφερε τον Ρέπιν σε επαφή με όσους βρίσκονταν ακόμη στη ζωή, ώστε οι προσωπογραφίες τους να αποδοθούν με τη μεγαλύτερη δυνατή ακρίβεια. Η συνεργασία αυτή προσέδωσε στον πίνακα όχι μόνο καλλιτεχνική αλλά και ιστορική εγκυρότητα.
 |
| Ilya Repin: "Slavic Composers", λεπτομέρεια στο κέντρο ο Σμέτανα |
Μετά το κλείσιμο του "Slavic Bazaar" ο πίνακας μεταφέρθηκε στο Κρατικό Ωδείο Τσαϊκόφσκι της Μόσχας, όπου εκτίθεται έως σήμερα στη Μεγάλη Αίθουσα Συναυλιών.
Σήμερα, περισσότερο από ενάμιση αιώνα μετά τη δημιουργία του, ο πίνακας του Ρέπιν εξακολουθεί να θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα έργα της ρωσικής ρεαλιστικής ζωγραφικής, αλλά και ένα μοναδικό ιστορικό τεκμήριο της αντίληψης για τη σλαβική μουσική ταυτότητα στα τέλη του 19ου αιώνα, καθώς αποτυπώνει μια"ιδέα", την πίστη ότι η μουσική μπορεί να αποτελέσει κοινή γλώσσα, φορέα μνήμης και σύμβολο πολιτισμικής ενότητας.
 |
| Ilya Repin: "Slavic Composers", λεπτομέρεια Αντον Ρουμπινστάιν |
Πρόκειται, κατά τη γνώμη μου, για τη μουσική σύνθεση που αποδίδει με τον πληρέστερο τρόπο το ιδεολογικό και αισθητικό περιεχόμενο του πίνακα, λειτουργώντας ως η ηχητική του προέκταση.
Παρότι ο πίνακας του Ρέπιν ολοκληρώθηκε το 1872, τέσσερα χρόνια πριν από τη σύνθεση του Τσαικόφσκυ το 1876, τα δύο έργα γεννήθηκαν μέσα στο ίδιο ιστορικό και πνευματικό κλίμα. Και τα δύο αντανακλούν το ιδεώδες του πανσλαβισμού, το οποίο διαμόρφωσε σημαντικό μέρος της ρωσικής καλλιτεχνικής και πνευματικής ζωής κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα.
Η σύνθεση του Τσαϊκόφσκυ γράφτηκε με αφορμή τον Σερβοτουρκικό Πόλεμο και εκφράζει τη συμπαράσταση της Ρωσίας προς τον σερβικό λαό. Ο συνθέτης αξιοποιεί αυθεντικές σερβικές λαϊκές μελωδίες, τις οποίες αντιπαραβάλλει με τον ρωσικό αυτοκρατορικό ύμνο δημιουργώντας μια συμφωνική αφήγηση που ξεκινά με δραματικό χαρακτήρα και καταλήγει σε μια θριαμβευτική αποθέωση της σλαβικής ενότητας. Η θεματική επεξεργασία, η συμφωνική ανάπτυξη και η ενορχηστρωτική λαμπρότητα μετατρέπουν το έργο σε ένα μουσικό σύμβολο κοινής ιστορικής μνήμης και πολιτισμικής αλληλεγγύης.
Με τον ίδιο ακριβώς τρόπο, ο Ρέπιν συγκεντρώνει τους Σλάβους συνθέτες σε έναν ιδεατό τόπο όπου συνυπάρχουν δημιουργοί διαφορετικών εποχών και εθνών. Όπως ο Τσαϊκόφσκυ συνενώνει διαφορετικές μουσικές παραδόσεις μέσα σε μία ενιαία συμφωνική μορφή, έτσι και ο Ρέπιν συνθέτει ένα εικαστικό πολυφωνικό σύνολο, στο οποίο κάθε μορφή αποτελεί μια ξεχωριστή φωνή της σλαβικής μουσικής κληρονομιάς. Η ζωγραφική και η μουσική υπηρετούν το ίδιο πολιτισμικό όραμα, τη συλλογική ταυτότητα, την ιστορική μνήμη και την ενότητα των σλαβικών λαών μέσα από τη δύναμη της τέχνης.
Ετσι, κατα κάποιο τρόπο, το "Σλάβικο Εμβατήριο" μπορεί να θεωρηθεί μουσική "μετάφραση" του πίνακα του Ρέπιν. Ό,τι εκφράζει ο ζωγράφος με τις μορφές, τις στάσεις και τη συμβολική συνύπαρξη των συνθετών, ο Τσαϊκόφσκυ το αποδίδει με τις μελωδίες, τις αρμονικές αντιθέσεις και τη συμφωνική δραματουργία, μεταφέροντας στον ακροατή το ίδιο αίσθημα εθνικής υπερηφάνειας, πολιτισμικής συνέχειας και πνευματικής ενότητας...
Tchaikovsky: "Slavonic March, Op. 31":
