Translate

fb

Πέμπτη 30 Νοεμβρίου 2023

Ένα αναγεννησιακό μοτέτο για τον Απόστολο Ανδρέα, πολιούχο των Πατρών...

"Αγιος Ανδρέας", αγιογραφία στον Παλαιό Ναό Αγίου Ανδρέα Πατρών
(patras.gr)



            

Χρόνια Πολλά στην αγαπημένη μας πόλη, Χρόνια Πολλά στους εορτάζοντες!

Ο άγιος Ανδρέας ας είναι αρωγός στο βηματισμό μας, με την αγιοσύνη Του να προστατεύει όλους μας και όσους αγαπάμε!


"Αγιος Ανδρέας", αγιογραφία στον Παλαιό Ναό Αγίου Ανδρέα Πατρών
(patras.gr)
Οι αγιογραφίες που συνοδεύουν το κείμενο είναι από το εσωτερικό του Παλαιού Ναού του Αγίου Ανδρέα της Πάτρας.
Ο Ναός χτίστηκε στη θέση άλλου που καταστράφηκε και είχε οικοδομηθεί απο τους Φράγκους καθώς η Πατρα βρισκοταν υπό την κυριαρχία τους από το 1205.

Πλευρικά του του ναού υπάρχει μια υπόγεια μικρή σπηλιά, που στην αρχαιότητα ήταν μέρος του Μαντείου της θεάς Δήμητρας, κάτι που φαίνεται και σε επιγραφή χαραγμένη στην είσοδό του:

"Νημερτές το δ’ ύδωρ Δημήτερος ήν ποτέ νούσοις.Ένθα παγείς ξύλω Ανδρέας Πάτρας αμφιβέβηκεν"...

δηλαδή:

"Ιαματικό είναι τούτο το νερό, που κάποτε της θεάς Δήμητρας ήταν, όπου ο Ανδρέας σε ξύλο προσηλώθηκε και προστατεύει την Πάτρα".

Η πηγή θεωρείται αγίασμα και προσφέρεται σε βοήθεια αυτών που την ζητούν.

Ο Πρωτόκλητος Ανδρέας κήρυξε τον Χριστιανισμό λαι από τις περιοχές όπου δίδαξε και ίδρυσε Εκκλησία ήταν και η Αχαΐα.

Οι διδαχές του Πρωτοκλήτου Ανδρέα έπεισαν να πιστέψει, την σύζυγο του Ρωμαίου Υπάτου στην Πάτρα, που εξοργισμένος διέταξε τη σταύρωσή Του πάνω σε Χιαστό σταυρό.
Αναφέρει ο Φώτης Κόντογλου: 

"O σταυρός που μαρτύρησε ο άγιος Aνδρέας ήτανε καμωμένος από δυο ίσια σταυρωτά ξύλα σε σχέδιο X, και κατά την παράδοση ήτανε από ξύλο της εληάς".




Τελευταίος Λατίνος Αρχιεπίσκοπος Πατρών υπήρξε ο Pandolfo Malatesta, η ενθρόνιση του οποίου έγινε στην Πάτρα το 1424. O Malatesta ήταν του γνωστού ιταλικού Οίκου ευγενών και η αδερφή του είχε παντρευτεί τον Θεόδωρο Β΄ Παλαιολόγο, Δεσπότη του Μορέα, καθώς εκείνη την εποχή συνηθιζόταν η ένωση οροδόξων και καολικών αριστοκρατών αποσκοπώντας στην ένωση των εκκλησιών.

Στην υπηρεσία το Οίκου Μαλατέστα βρέθηκε για ένα διάστημα και ο Γκιγιώμ Ντυφαί, ένας από τους σπουδαιότερους συνθέτες της Ευρώπης του 15ου αι. και κορυφαίος Γαλλοφλαμανδός δημιουργό της πρώιμης Αναγέννησης.
Ετσι, θρυλείται πως ο συνθέτης συνόδευσε στην Πάτρα 
τον Μαλατέστα για τις τελετές ενθρόνισης και κει συνέθεσε για την περίσταση το μοτέτο του: "Apostolo glorioso", σε κείμενο ανωνύμου, που αναφέρεται στον Άγιο και την σύνδεσή του με την πόλη.

Πρόκειται για πεντάφωνο, ισορρυθμικό μοτέτο με εισαγωγή, σε δυο γλώσσες, λατινικά και ιταλικά:

Cantus 1

"Δοξασμένε απόστολε, που εξελέγης από τον Θεό / Να ευαγγελιστείς στον

ελληνικό λαό / Την ενσάρκωσή του, που ήταν τυφλός σ’ αυτό, / Και αυτό το

έκανες χωρίς καμία αμφιβολία, Kαι επέλεξες την Πάτρα ως κλίνη σου / Και αυτήν

την ιερή σπηλιά για τάφο σου:

Σε παρακαλώ να προσεύχεσαι να σε ξαναβρώ, / Με την χάρη σου στην θεία παρουσία.



Cantus 2

Με το δόγμα σου προσηλύτισες στον Χριστό / Όλη τη χώρα, και με το πάθος και

με τον θάνατο / Που υπέφερες στον σταυρό στον ελαιώνα.

Αλλά υποτροπίασε σφάλλοντας και στενοχωρήθηκε. / Είθε να λάβει χάρη τόσο

ισχυρή, / Ώστε να αναγνωρίσουν τον αληθινό και ζώντα θεό.


Tenor

Ανδρέα, μαθητή του Χριστού."


(Πηγή: "Καίτη Ρωμανού: Τα "βυζαντινά μοτέτα" του G. Du Fay", scribd)


Η πυκνής γραφής κατανυκτικότατη σύνθεση, δημιουργεί μια ατμόσφαιρα μυστικιστικής διάθεσης. Ιδιαίτερης δομής δημιουργία, με συνηχήσεις, που πατάνε συχνά η μία την άλλη, ωστόσο ακούγεται αβίαστη, δίνοντας την αίσθηση της ηρεμίας. Το πιο γοητευτικό χαρακτηριστικό του μοτέτου είναι η ανάλαφρη εντυπωση που δημιουργει στον ακροατή, λες και δεν πρόκειται για θρησκευτική σύνθεση, αλλά ενα κοσμικό σανσόν.
Ο σπουδαίος αναγεννησιακός Ντυφαί καταδεικνύει με αυτον τον τρόπο ότι οι "άκαμπτοι" περιοριστικοί κανόνες του ισορρυθμικου μοτέτου, στο οποίο επαναλαμβάνεται ακατάπαυστα ένα εκτεταμένο ρυθμικό σχήμα δημιουργώντας διαφορετικούς συνδυασμούς,δεν υπηρετούν πάντα την παραγωγή βαριάς ή πομπώδους μουσικής.
 Μια σύνθεση συγκινητικής ευλάβειας, που μαρτυρά την επινοητικότητα και το μεγαλείο του δημιουργού της.

Guillaume Dufay: "Apostolo Glorioso"



Τετάρτη 22 Νοεμβρίου 2023

Αλεσάντρο Σκαρλάτι: Εμπνεύσεις Ιερής Μουσικής για την Αγία Καικιλία...

 

"Saint Cecile", Nicolas Poussin, Prado


Ο Αλεσάντρο Σκαρλάτι ήταν Ιταλός συνθέτης της εποχής μπαρόκ. Έγραψε πλήθος όπερες και καντάτες δωματίου, ενώ θεωρείται ο "Πατέρας της Ναπολιτάνικης όπερας".


Ήταν 19 χρονών όταν του προσφέρθηκε  η θέση του μουσικού διευθυντή του παρεκκλησίου στη Ρώμη, όπως και στο υπόλοιπο του βίου του  διετέλεσε επικεφαλής του παρεκκλησίου του Αντιβασιλέα της Νάπολης , και μαέστρο του παρεκκλησίου του Καρδιναλίου Οττομπόνι στη Βασιλική της Σάντα Μαρία Ματζιόρε της Ρώμης.

Η μουσική του, εξαιρετικά προοδευτική, τόσο από άποψη τεχνικής, όσο και από αισθητικής σκοπιάς. Το μαρτυρούν οι περίφημες άριές του, για τις οποίες ο Σκαρλάτι καθιέρωσε τη στροφική φόρμα da capo, σαγηνεύοντας το φιλόμουσο ακροατήριο που δικαίως του απέδωσε το χαρακτηρισμό -όπως αναφέραμε- του "Πατέρα της Ναπολιτάνικης όπερας"...


Όμως πλην των οπερών, ο Σκαρλάτι ασχολήθηκε και με τη θρησκευτική μουσική, παρότι τα έργα αυτού του είδους παίζουν έναν μάλλον μικρό ρόλο αν αναλογιστούμε τα υπόλοιπα έργα του...


"Santa Cecilia", Guercino
Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν εγκωμιαστικές συνθέσεις προς τιμήν της Αγίας προστάτιδας της Μουσικής, Καικιλίας.

  • Ήταν το 1720 που ο Σκαρλάτι έγραψε τη "Messa di Santa Cecilia" για πέντε σολίστ, χορωδία και ορχήστρα. Τη Λειτουργία αφιέρωσε στον καρδινάλιο της Αραγονίας.

    Ο συνθέτης ιδιοφυώς υιοθετεί ένα αρκετά καινοτόμο ύφος σε αυτή τη Λειτουργία, που χαρακτηρίζεται από ενέργεια και χάρη και προϊδεάζει  τις λειτουργίες  του Χάιντν . Οι αναλυτές έχουν χαρακτηρίσει τη σύνθεση ως "αξιοθαύμαστο έργο του συνόλου  της εκκλησιαστικής  μουσικής του συνθέτη, που δεν έχει να ζηλέψει τίποτα, τόσο από άποψη μουσικού ενδιαφέροντος όσο και από τη στιλιστική σύνθεση των τάσεων της περιόδου".

Από τα 5 μέρη της Λειτουργίας: Kyrie, Gloria, Credo, Sanctus και Agnus Dei, επιλέγω να ακούσουμε το θριαμβευτικό "Gloria" με την εξαιρετικά περίπλοκη δομή του, καθώς στηρίζεται σε μια εντυπωσιακή 5φωνη φούγκα.

Scarlatti: St. Cecilia Mass - 2. Gloria:



  • "Η Έκσταση της Αγίας Καικιλίας", Ραφαήλ
    Δυο δεκαετίες σχεδόν αργότερα ο Αλεσάντρο Σκαρλάτι επανέρχεται στην Αγία Καικιλία, πάτρονα της Τέχνης των ήχων, που παρέδωσε το πνεύμα της την 22 Νοεμβρίου του 230 επί Αυτοκράτορος Αλεξάνδρου Σεβήρου δοξάζοντας τον Κύριο, γράφοντας τους "Καικιλιανούς Εσπερινούς".
    Πρόκειται για μια θαυμάσια σύνθεση προορισμένη για την εκκλησία της Αγίας Καικιλίας στο Tραστέβερε της Ρώμης, που κανείς ακούγοντάς τη απορεί πώς τέτοια μουσικά αριστουργήματα, παραμελούνται!

    Στους "Καικιλιανούς Εσπερινούς" είναι εμφανής η νεωτερικότητα της ιερής μουσικής  του συνθέτη (που στην προκειμένη περίπτωση παραπέμπει στον Μότσαρτ) που με την ευρηματική χρήση των οργάνων δημιουργεί ένα μωσαϊκό υφών για να ξετυλίξει τη θρησκευτική ιστορία πίσω από στίχους και μελωδίες.

    Οι συνθέτες συχνά έγραφαν περίτεχνη μουσική για τον Εσπερινό, καθώς, μαζί με τη Λειτουργία είχε τη μεγαλύτερη προσέλευση των πιστών. Η μουσική για τον Εσπερινό συνήθως αποτελείται από έναν αριθμό σκηνικών ψαλμών που πλαισιώνονται από Γρηγοριανά αντίφωνα, έναν ύμνο και ως κορύφωση το Magnificat. Αυτή τη δομή ακολουθούν και οι "Καικιλιανοί Εσπερινοί" απ' όπου θα ακούσουμε
     το "Dixit Dominus,Ψαλμοί  109/110".


 Scarlatti: "Il Vespero di Santa Cecilia - Dixit Dominus Psalm 109/110": 


  • Πολύ νωρίτερα ο Σκαρλάτι είχε συνθέσει κι ένα ορατόριο εμπνευσμένο από το Μαρτύριο της Αγίας Καικιλίας. Ήταν το 1708, όταν απογοητευμένος από τις προσπάθειές του να προσελκύσει την προστασία του Φερδινάνδου σtην Αυλή της Νάπολης, επέστρεψε στη Ρώμη, όπου, ως νεαρός, είχε την προστασία της βασίλισσας Χριστίνας και του Καρδιναλίου Οτομπόνι. Εκείνος είναι που θα του δώσει ένα λιμπρέτο για την Καικιλία, το οποίο ο Σκαρλάτι θα επεξεργαστεί με ανυπέρβλητο ενθουσιασμό. Το ορατόριο θα πάρει τον τίτλο: "The Martyrdom of Santa Cecilia".

    "Η Αγία Καικιλία προσεύχεται
    λίγο πριν τον αποκεφαλισμό"
    Πραγματεύεται το βίο της Αγίας Καικιλίας η οποία φυλακίστηκε λόγω της πίστης της. Δικαστής της ορίζεται ο ειδωλολάτρης Αλμάχιο, ο οποίος την αγαπά κρυφά. Γι'αυτό στέλνει τον γραμματέα του να την μεταπείσει. Ωστόσο, τίποτα δεν μπορεί να μετατρέψει τη στάση της Τσετσίλια, που παραμένει πιστή στο Θεό της. Καταδικάζεται σε θάνατο με αποκεφαλισμό, όμως ο δήμιος δεν καταφέρνει να αποχωρίσει το κεφάλι της από τον κορμό με το σπαθί του, παρόλες τις προσπάθειες. Η Τσετσίλια τελικά, παραδίδει το πνεύμα της προσευχόμενη. Ο Aλμάχιο τρελαίνεται και το πλήθος αναγνωρίζει τη δύναμη της χριστιανικής πίστης.

 Για τρεις και περισσότερο αιώνες η σύνθεση θεωρείτο χαμένη. Πρόσφατα βρέθηκε σε μια ελβετική συλλογή, μελετήθηκε και ερμηνεύθηκε παρέχοντας στο φιλόμουσο κοινό ένα αριστουργηματικό ακρόαμα γραμμένο σε μια περίοδο που ο Σκαρλάτι είχε απομακρυνθεί από την όπερα για να δημιουργήσει μια εξέχουσα σειρά έργων ιερής μουσικής, από τα οποία το "The Martyrdom of St. Cecelia" κατέχει -όπως αποφάνθηκαν οι ειδικοί- τη λαμπρότερη θέση. Ο δημιουργός χρησιμοποιώντας επιδέξια την ορχήστρα καταφέρνει να υπογραμμίσει τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά κάθε ρόλου αναδεικνύοντας τη βαθιά δραματικότητα του λιμπρέτου. 

Θα ακούσουμε την άρια της Τσετσίλια από το πρώτο μέρος του ορατορίου: "Esca pura del foco mio".
Είναι η στιγμή που η γκουβερνάντα της προσπαθεί να την πείσει να αλλάξει σταση για την πίστη της, υπενθυμίζοντάς της πως αν δεν το κάνει σε λίγο θα θανατωθεί. Η Τσετσίλια ατρόμητη τής δηλώνει πως προτιμά το θάνατο από το να απαρνηθεί τον Ύψιστο και πως θεωρεί το Χριστό ως τον πραγματικό της σύζυγο.

"Αγνή φλόγα της φωτιάς μου,
ο σύζυγος και Θεός μου είναι
η πιο γλυκιά αγάπη αυτής της καρδιάς.
Τι βασανιστήρια θα νιώσω;
Αν Τον δω, ενώ υποφέρω,
το θέαμα θα' ναι η υπόσχεση της σωτηρίας μου!



Σάββατο 18 Νοεμβρίου 2023

Ο Μότσαρτ στις Βερσαλλίες...

 






Ήταν 18 Νοεμβρίου του 1763, όταν ο Λεοπόλδος Μότσαρτ έφτανε στην Πόλη του Φωτός. Ήταν ενθουσιασμένος γιατί ο φιλόμουσος συγγραφέας και λιμπρετίστας βαρώνος Friedrich Melchior von Grimm είχε μεσολαβήσει ώστε τα δυο ταλαντούχα παιδιά του, η δωδεκάχρονη Νάνερλ και ο επτάχρονος Βόλφγκαγκ θα παρουσιάζονταν ενώπιον του Βασιλιά και της Αυλής του στις Βερσαλλίες. Τα δωμάτιά τους είχαν κλειστεί στο Ηotel du Cormier κοντά στο παλάτι και η διαμονή υπολόγιζαν να έχει διάρκεια περίπου τριών εβδομάδων. Ο πατέρας έκανε τις πρώτες επαφές και η ακρόαση θα γινόταν τις επόμενες ημέρες. Τα δυο παιδιά προσκλήθηκαν από την Αυτού Υψηλότητα να παρευρεθούν στο Βασιλικό Τραπέζι.


Λίγο πριν το μεσημέρι ο Λεοπόλδος με τα μικρά θαυματάκια του γίνονταν δεκτοί στο επιβλητικό ανάκτορο. Ο μικρούλης Βόλφγκαγκ περπατούσε αργά με το κεφάλι στραμμένο στην καλαίσθητη οροφή με τις περίτεχνες τοιχογραφίες. Φευγαλέα και γεμάτος ενθουσιασμό έστρεφε το βλέμμα του στο πλάι και καθρεφτιζόταν στους μεγάλους κρυστάλλινους καθρέφτες με τη χρυσή τους πατίνα να βροντοφωνάζει την αίγλη του χώρου.
Στο τέλος του μακριού διαδρόμου η μεγάλη δίφυλλη πόρτα από λευκή λάκα με το χρυσό πόμολο ήταν κλειστή. Δεν περίμεναν όμως πολύ... Ένας υπηρέτης τούς άνοιξε και τους οδήγησε στην τραπεζαρία. Εκεί τούς υποδέχτηκε ο βασιλιάς Λουδοβίκος. Δίπλα του στεκόταν η Μαρκησία ντε Πομπαντούρ. Η γυναίκα περιτριγυριζόταν από τις κυρίες των τιμών, όλες χτενισμένες με τα μαλλιά ψηλά, με κόμμωση αρχοντική. Την αριστοκρατική τους εμφάνιση ενίσχυαν και οι ιδιαίτερες κουάφ με φτερά, που στόλιζαν το κεφάλι τους.
Η Μαρκησία έστεκε γοητευτική μέσα στο τυρκουάζ βελούδινο φόρεμά της με τη σατέν κάπα να κρύβει τον ένα ώμο και ίδιου υφάσματος ζώνη να σφίγγει τη μέση που την έκανε να φαίνεται λεπτότερη.



-"Είναι όμορφη, ασυζητητί", σκέφτηκε ο Λεοπόλδος."Μοιάζει όμως εξαιρετικά ψηλομύτα κι έχει αέρα αυτοκράτειρας κι όχι μαιτρέσσας του Βασιλιά..."
Δεν πρόλαβε να ολοκληρώσει τη σκέψη του, όταν κοιτώντας τον συνωμοτικά ο Βόλφγκαγκ τού έγνεψε να σκύψει για να του πει στ' αυτί:

-Δεν σού θυμίζει τη Θρέζελ;

Ο Λεοπόλδος χαμογέλασε και εντυπωσιάστηκε με το συνειρμό του γιου του να παρομοιάσει την Πομπαντούρ με τη μαγείρισσά τους. Για να μην του δώσει θάρρος σούφρωσε τα φρύδια του και του υπέδειξε να φερθεί σαν ευγενής καθώς είχαν φτάσει μπρος στο ζευγάρι.

Η Νάνερλ έπιασε το λουλουδάτο φόρεμά της και έκανε μια μικρή υπόκλιση λυγίζοντας τα γόνατα. Ο μικρός αδερφός της με μια καρικατουρίστικη χειρονομία έσκυψε, έπιασε το χέρι της Μαρκησίας και το φίλησε με αβρότητα. Το ίδιο έκανε και ο πατέρας.

Ο Λουδοβίκος τον παρέπεμψε στο τσέμπαλο. Το κάθισμα ήταν κοντό για το μικρό αγόρι, έτσι ο Λεοπόλδος ζήτησε ευγενικά ένα μαξιλάρι ή μια ψηλότερη καρέκλα. Ο υπηρέτης την έφερε κι ο μικρός κάθισε αμέσως. Τοποθέτησε με περισσή αυτοπεποίθηση τα δάκτυλα στα πλήκτρα και περίμενε τον πατέρα. Εν τω μεταξύ η Νάνερλ κρατούσε ήδη την παρτιτούρα στα χέρια της και στεκόταν όρθια δίπλα τους. Ο πατέρας έβγαλε το βιολί του από τη θήκη, το ακούμπισε στον ώμο κι έγνεψε στο μικρό να ξεκινήσει... Σε λίγο η σάλα είχε πλημμυρίσει από αρμονικές μελωδίες. Βιολί και τσέμπαλο συνόδευαν την καλλικέλαδη φωνή της μικρής έφηβης, αφήνοντας σαν σύνολο άφωνους τους παρευρισκόμενους.

Τελειώνοντας, το ζευγάρι και οι αυλικοί άρχισαν να χειροκροτούν συνεπαρμένοι. Ο Βόλφγκαγκ, πλήρως ευχαριστημένος με την εκτέλεσή τους ένιωσε πως ικανοποίησε την γυναίκα, για την οποία είχε ακούσει πως λάτρευε την τέχνη.

Αυθόρμητα έτρεξε προς το μέρος της με σκοπό να τής δώσει ένα φιλί, όμως όταν έφτασε κοντά της η Μαρκησία τον απέκρουσε με ευγένεια. Η άρνησή της στον εναγκαλισμό έκανε το νεαρό μουσικό να νιώσει προσβεβλημένος.

-Μα, στη Βιέννη σε μια παρόμοια περίσταση η αυτοκράτειρα Μαρία Θηρεσία είχε δεχτεί το φιλί του με μεγάλη χαρά και μάλιστα εκείνη τον είχε πάρει στα γόνατά της, τον κράτησε σφιχτά στην αγκαλιά της για όση ώρα τού εξέφραζε το θαυμασμό για το ταλέντο του.
Η αλαζονία της Γαλλικής Αυλής είχε συγκλονίσει και το Λεοπόλδο...



Το κλίμα ήταν παντελώς διαφορετικό όταν μετά από λίγες μέρες η συναυλία των τριών επαναλήφθηκε με το ίδιο πρόγραμμα συμπληρωμένο και με άλλες συνθέσεις και αυτοσχεδιασμούς ενώπιον της βασίλισσας Μαρίας Λετσίνσκα και των θυγατέρων του βασιλικού ζεύγους. Όλοι εντυπωσιασμένοι ... Οι κόρες του Λουδοβίκου XV, φίλησαν τα παιδιά πολλές φορές, προς μεγάλη ικανοποίηση του Λεοπόλδου που είχε μάθει να ζυγιάζει την επιτυχία των παραστάσεων των παιδιών του από το πόσα φιλιά δέχονταν.

-"Ήταν όμως κι ένα καλό μάθημα για την Μαντάμ ντε Πομπαντούρ"
, σκέφτηκε με χαιρεκακία...


Η βασίλισσα ενθουσιασμένη, καθώς μιλούσε γερμανικά, δεν σταμάτησε να συγχαίρει την οικογένεια Μότσαρτ, μα κυρίως τον εφτάχρονο μικρό μάγο των πλήκτρων!

Ορίστηκε συνάντηση μετά μουσικής για την επόμενη μέρα. Όμως στο τέλος του γεύματος ο ανυπόμονος Λουδοβίκος ζήτησε να ακούσει τον Μότσαρτ να παίζει στο όργανο. Ο Βόλφγκαγκ δέχτηκε με χαρά κι ακολούθησε τη βασιλική οικογένεια που κατευθυνόταν στο παρεκκλήσι.

Καθώς έπαιζε το μικρό χαρισματικό παιδί ο ιερός χώρος πλημμύρησε γλυκές αρμονίες που χάιδευαν την ψυχή των παρευρισκομένων με τη βασιλική οικογένεια να μένει έκπληκτη γι' ακόμη μια φορά.

Η οικογένεια Μότσαρτ έμεινε 16 μέρες στις Βερσαλλίες. Ο Λεοπόλδος σε σημειώσεις του καταγράφει πως η μουσική στο Βασιλικό παρεκκλήσι ήταν αρκετά καλή.
meisterdrucke
Χαρακτήρισε εξαιρετικές τις χορωδίες από άποψη φωνών, ερμηνείας και εκφραστικότητας, όμως τη μουσική τη βρήκε κάπως απρόσωπη, ψυχρή, πολύ "γαλλική" όπως αναφέρει. Μαζί του συμφώνησε και ο γιος του Αμαντέους, που παρόλο το νεαρό της ηλικίας του είχε υψηλό μουσικό κριτήριο κι έκανε πάντα σωστές εκτιμήσεις.

Ο ενθουσιασμός του Λεοπόλου και της οικογένειάς του φάνηκε κι από το υπέρογκο για την εποχή ποσό που πρόσφερε στους Μότσαρτ, φεύγοντας. Τούς έδωσε 1.200 χρυσές λίβρες μαζί με πάμπολλα δώρα για τον καθένα.

Το παιδί-θαύμα, σε ένδειξη ευγνωμοσύνης, αμέσως μετά συνέθεσε και αφιέρωσε τις δύο πρώτες του σονάτες για τσέμπαλο συνοδεία βιολιού στη Βασίλισσα.  Στην παρτιτούρα διαβάζουμε: "Αφιερωμένο στην Madame Victoire της Γαλλίας από τον Β. Μότσαρτ του Σάλτσμπουργκ, ετών επτά"...


Mozart : Prima Sonata KV6 (1/2) - Allegro:


Mozart : Prima Sonata KV6 (2/2) - Andante, Minuetto I e II, Allegro molto:



Πέμπτη 16 Νοεμβρίου 2023

Πολυτεχνείο...Τίποτα δεν θα ξεχαστεί...

 

Τάσσος: "17 Νοέμβρη 1973" 


Όπως η Ιστορία, έτσι και η Τέχνη εμπλουτίζεται από το αποτύπωμα που αφήνουν οι μεγάλες κοινωνικές εξεγέρσεις.
Μια τέτοια εξέγερση αποτέλεσε κι εκείνη των φοιτητών στο Πολυτεχνείο το Νοέμβρη του 1973.

Η παραπάνω εικαστική σύνθεση είναι του χαράκτη Τάσσου. Άρχισε να δουλεύεται στις 20 Νοεμβρίου 1973 και ολοκληρώθηκε τον Σεπτέμβριο του 1975.

Πρόκειται για μνημειακών διαστάσεων χαρακτικό που ο καλλιτέχνης εμπνεύστηκε από την αντίσταση των φοιτητών εναντίον της Χούντας στο Πολυτεχνείο τον Νοέμβριο του '73.

Η πολυπρόσωπη σύνθεση απεικονίζει γυναίκες που κρατούν το σώμα μια νεκρής κοπέλας, θρηνώντας τη. Την εικόνα είχε δει ο χαράκτης μας στην εφημερίδα όταν αναφερόταν σε μια νεαρή φοιτήτρια από τον Άγιο Δομίνικο που σκοτώθηκε σε συμπλοκή από αστυνομικούς.


"Τίποτα δεν θα ξεχαστεί. Μια μέρα
αντιμέτωποι θα βρεθούμε
οι μεριμνήσαντες κ' οι απόντες,
οι αντιστασιακοί κ' οι φυγόδικοι.
Θα πούμε: "Οι επίορκοι στη λαιμητόμο
οι βιαστές στο απόσπασμα".
Κ' εσύ, σύντροφε της φυλακής,
"ερημίτη των θαλερών πραγμάτων",
μονάχα μην ξεχάσεις
την ενδημική οδύνη
για την απόδημη συμφορά"

(Βασίλης Βασιλικός: "Λάκα-Σούλι, ποιήματα της εξορίας")


Ηχογραφημένα ντοκουμέντα εκείνης της εποχής, συνθήματα κατά της δικτατορίας, αποσπάσματα από το ραδιοφωνικό σταθμό του Πολυτεχνείου, ήχοι των τανκς, ενσωματώνοται στο έργο του Έλληνα συνθέτη Χρήστου Πήττα "1973" για συμφωνική ορχήστρα, χορωδία και υψίφωνο. 

Η σύνθεση βασίστηκε σε τραγούδια που είχε γράψει ο δημιουργός κατά τη διάρκεια της Χούντας τα οποία πήραν συμφωνική μορφή και συμπληρώθηκαν με ποιητικά κείμενα του Βασίλη Βασιλικού, που ο συνθέτης γνώρισε στην Ιταλία όπου ο συγγραφέας είχε αυτοεξοριστεί.


"Όλα θα ξεχαστούν. Μια μέρα
αγκαλιασμένοι θα βρεθούμε
οι απόδημοι κ' οι εδώδιμοι,
οι αντιστασιασθέντες κ' οι νεκρόφιλοι.
θα πούμε: "Ό γέγονε, γέγονε'
ο νεκρός κείται στον πάνω όροφο".
Κ' εσύ, πτωματολόγος εξ επαγγέλματος,
θα σκύψεις ξανά πάνω στα εξόριστα
κείμενα, ξανά αγνοώντας
την απόδημη οδύνη
για την ενδημική συμφορά".

(Βασίλης Βασιλικός, Λάκα-Σούλι)


Η σύνθεση υποβάλλει εξ αρχής την ελεγειακή της διάθεση με ζοφερά, ερεβώδους αίσθησης θέματα. Εξελίσσεται σαν μοιρολόι με την πληθωρική ενορχήστρωση να ενισχύει σε ένταση και δραματικότητα.

Δαιμονικές κι επίμονες οι "κραυγές" από τα έγχορδα, στροβιλίζονται στη δίνη των ηχητικών αναμνήσεων από τις φωνές του Πολυτεχνείου:

"Κάτω η χούντα…Κάτω η χούντα...
Εδώ Πολυτεχνείο, Εδώ Πολυτεχνείο...
Αδέλφια μας στρατιώτες....Σε γνωρίζω από την κόψη...
Είμαστε άοπλοι...Είμαστε άοπλοι..."


Είναι η φωνή της εξέγερσης. Ήχος αιχμηρός, εκφράζει αγωνία, πλάθει εικόνα με συρματοπλέγματα και καρφιά...
Ενα συνονθύλευμα που ανατριχιάζει, φορτίζει συναισθηματικά, όταν η φωνή της σοπράνο μπλέκεται με τις στριγκλιές των περιπολικών και των ασθενοφόρων, όταν οι δαιμονισμένες δοξαριές των τοξοτών, οι συριγμοί των χάλκινων, το κλάμα του κλαρινέτου και τα τύμπανα που χτυπούν σε πένθιμο ρυθμό ενώνονται με τους πυροβολισμούς και την επική φωνή της Φαραντούρη, ηχογραφημένη από την πρώτη συναυλία στο Λονδίνο...Ήχοι  απόμακροι σαν θρηνητικά εμβατήρια, αίσθηση πένθιμη.

Ο συνθέτης δεν παραλείπει να μελοποιήσει και συμπεριλάβει και κείμενο όπου πρωτοστατεί ο σαρκασμός και η ειρωνία υπαινισσόμενο τη βάλτωση των εποχών, το βόλεμα στον καναπέ του σύγχρονου πολίτη, την ανούσια φωνή του δήθεν αγωνιστή εξεγερμένου...

"Εσύ που έφυγες νωρίς
δεν πρόφτασες να δεις
 τη σιγανή φθορά της πέτρας
 Κάποτε ήταν βράχια
 όμως με τον καιρό
 λειάνθηκαν οι εσοχές
 κι οι εξοχές 'γίναν ανάρπαστες
 απ’ τους τουρίστες των διαδηλώσεων…»

(Βασίλης Βασιλικός)


Χρήστος Πήττας: "1973":


Το κείμενο αποτελεί απότιση τιμής στους αγωνιστές του Πολυτεχνείου. Σε όλους εκείνους που θυσιάζονται στις εκάστοτε δικτατορίες που καταπατούν τα ανθρώπινα δικαιώματα. Οι αγώνες τους, πενήντα χρόνια τώρα, αποτελούν φάρο που η λάμψη του φωτίζει υψηλούς στόχους για ιδανικά με πίστη, όραμα και αποφασιστικότητα.Ζούμε σ'ενα περιβάλλον ζοφερό όπου κοινωνικές κατακτήσεις, ακόμα και στοιχειώδη δικαιώματα ελευθερίας, ξεθεμελιώνονται. Παίρνοντας παράδειγμα απ΄ τα παιδιά εκείνου του Νοέμβρη ας υψώσουμε ανάστημα...

Τετάρτη 8 Νοεμβρίου 2023

Η Γιορτή του Αρχαγγέλου Μιχαήλ και ο Μπαχ...

 Rafhael: "Ο Αρχάγγελος Μιχαήλ καταβάλλει τον διάβολο"
ή "Le Grand Saint Michel"


"Ο ήλιος έγερνε πια να βασιλεύσει, γέμισε ίσκιους το βουνό. Λόξεψαν, πέρασαν από ένα ρημοκλήσι σφηνωμένο στους βράχους. Παλιό, αποξεχασμενο από τους ανθρώπους, μια φορά το χρόνο μονάχα το θυμούνταν, στις 8 του Νοέμβρη, των Ταξιαρχών.
Γίνεται ένα μικρό πανηγυράκι, ανάβουν οι πανηγυριώτες κεριά, φωτίζονται οι μισοσβημένες τοιχογραφίες. Ξυπνούν οι φτερούγες του Αρχαγγέλου Μιχαήλ, μαύρες με κόκκινες ούγιες.Ύστερα κατά το δειλινό, φεύγουν οι άνθρωποι, σβήνουν τα κεριά, σβήνουν κι οι φτερούγες των αγγέλων και περιμένουν πάλι ένα χρόνο..."
(Καζαντζάκης: "Ο Χριστός Ξανασταυρώνεται")


Ανάμεσα στο γήινο και το επουράνιο, το κοσμικό και το υπερβατικό τοποθετούνται οι Άγγελοι, όντα υπερφυσικά, αγαθά πνεύματα, ασώματες δυνάμεις που υπηρετούν τις βουλές του Θεού και αναγγέλλουν το θέλημά Του.

Οι θρησκείες υποστηρίζουν ότι υπάρχουν διαφορετικές τάξεις(επίπεδα) ασωμάτων, δηλαδή πνευμάτων που πλαισιώνουν το Θρόνο του Θεού.. Οι Αρχάγγελοι που η Ορθοδοξία γιορτάζει σήμερα, 8 Νοεμβρίου, είναι μέλη της τρίτης ταξιαρχίας Αγγέλων. Πρώτος στην τάξη είναι ο Αρχάγγελος Μιχαήλ, ανάμεσα στους Γαβριήλ, Ραφαήλ, Ουριήλ, Σαλαθιήλ, Ιεγουδιήλ, Βαραχιήλ και Ιερεμήλ.

Ο Αρχάγγελος "Μιχαήλ", που στα Εβραϊκά σημαίνει "ποιος είναι όμοιος με τον Θεό;" θεωρείται ο φρουρός της πίστης που πολεμά κάθε τι που αποκλίνει από το βασικό δόγμα γι' αυτό και απεικονίζεται ως στρατηγός, ο οποίος κρατάει στο δεξί του χέρι δόρυ και επιτίθεται στο Σατανά.

"Ο Μιχαήλ μάχεται τους δαίμονες της Κόλασης"
ή "Μικρός Μιχαήλ", Ραφαήλ - 1505
"Έγινε τότε πόλεμος στον ουρανό· από τη μια ο Μιχαήλ με τους αγγέλους του
κι από την άλλη ο δράκοντας. Ο δράκοντας με τους αγγέλους του πολέμησε αλλά δεν επικράτησε,κι έτσι δεν του επιτράπηκε να μείνει άλλο στον ουρανό..."
(Αποκάλυψη Ιωάννου, 12: 7-12)


Έτσι απεικονίζεται κι από τον σπουδαίο ζωγράφο της πρώιμης αναγέννησης, Ραφαήλ στο έργο με τίτλο: "Ο Αρχάγγελος Μιχαήλ καταβάλλει τον διάβολο" (στην παραπάνω εικόνα) που εκτίθεται στο Λούβρο, γνωστό ως "Μεγάλος Άγιος Μιχαήλ" για να ξεχωρίζει από ένα μικρότερο πρώιμο έργο του ιταλού καλλιτέχνη, επεξεργασία του ίδιου θέματος, που δείχνει τον Αρχάγγελο να μάχεται τους δαίμονες της Κόλασης, ενώ πίσω του υποφέρουν οι αμαρτωλοί(διπλανή εικόνα).

Ο Ραφαήλ απεικονίζει τον Αρχάγγελο να στέκεται με το σπαθί στο δεξί του χέρι ενώ μόλις έχει ακινητοποιήσει το Διάβολο, σύμβολο θριάμβου του καλού απέναντι στο κακό. Αριστοτεχνική η χρήση του χρώματος, όπως και η τοποθέτηση του σώματος του Μιχαήλ, που υποδηλώνει κίνηση. Αντίθετα, η έκφραση του προσώπου του Αρχαγγέλου είναι γαλήνια και ήρεμη, αναφορά στην υπεροχή του παραδείσου έναντι της κόλασης.Αξιοπρόσεκτη είναι η λεπτομέρεια πως τα φτερά του Αρχαγγέλου απεικονίζονται ανοιχτά ενώ του διαβόλου κλειστά, υποδηλώνοντας την ήττα.


Ο Αρχάγγελος Μιχαήλ, αγγελικός οικοδεσπότης του Παραδείσου έχει εμπνεύσει πληθώρα συνθετών ανά τους αιώνες, μια μοναδική παραγωγή οραματικών και δραματικών μουσικών δημιουργιών.


Tην εποχή του Γ.Σ.Μπαχ η γιορτή του Αγίου Μιχαήλ και των Αρχαγγέλων ήταν σπουδαία θρησκευτική γιορτή, υψηλής ιερότητος σε επίπεδο παρόμοιο με τα Χριστούγεννα ή το Πάσχα. 'Ετσι δεν ξαφνιάζει το ότι ο κάντορας μόνο στα χρόνια της Λειψίας έδωσε τέσσερις γιορτινές καντάτες για την περίσταση, γνωστές ως "Καντάτες Michaelmas".



  • Το 1723, πρώτος χρόνος του Μπαχ στη Λειψία, ο συνθέτης συνέθεσε το χορωδιακό "Nun ist das Heil und die Kraft, BWV 50-Έφτασε τώρα η σωτηρία και η δύναμη", μέρος μιας υποτιθέμενης χαμένης καντάτας, η πατρότητα της οποίας αμφισβητείται από ορισμένους μελετητές λόγω μη ύπαρξης αυθεντικής παρτιτούρας.

Το κείμενο είναι παρμένο από την Αποκάλυψη του Ιωάννη:

"Έφτασε τώρα η σωτηρία και η δύναμη
κι η βασιλεία του Θεού κι η εξουσία του Μεσσία.
Διώχτηκε από τον ουρανό ο πολέμιος των αδερφών μας,
που τους κατηγορούσε μέρα νύχτα μπροστά στο Θεό μας."


Εντυπωσιακή καντάτα για διπλή χορωδία και μικρό ορχηστρικό σύνολο που από την εισαγωγή της δημιουργεί αίσθημα κλιμάκωσης ενθουσιασμού, καθώς συγκεκριμένοι στίχοι και λέξεις τονίζονται με ρυθμικό δυναμισμό, καθένας υψηλότερος σε τόνο από τον προηγούμενο.


J.S Bach: "Nun ist das Heil und die Kraft, BWV 50"
(Διευθύνει ο John Eliot Gardiner)


  • Την επόμενη χρονιά, το 1724 ο Μπαχ για τη Γιορτή των Αρχαγγέλων συνέθεσε την καντάτα "Herr Gott, dich loben alle wir-Κύριε Θεέ, σε δοξάζουμε όλοι, BWV 130" για τετράφωνη μικτή χορωδία και μικρό σύνολο οργάνων βασισμένη σε Λουθηρανικό κείμενο το οποίο αναφέρεται γύρω από την αιώνια μάχη μεταξύ καλού και κακού – σε αυτή την περίπτωση με το πρόσχημα ενός δράκου. Οι πρώτες νότες καθιστούν σαφές ποιος θα κερδίσει: οι Άγγελοι του Θεού...
Τρομπέτες και τύμπανα πλαισιώνουν το εγκωμιαστικό χορικό προσδίδοντας ιδιαιτέρως λαμπρό ύφος.


Bach: "Herr Gott, dich loben alle wir, BWV 130"
(Διευθύνει ο Karl Richter)



  • Τα πρώτα χρόνια στην πόλη της Λειψίας ήταν ιδιαίτερα παραγωγικά για τον Μπαχ, κυρίως σε ότι αφορά τις καντάτες για το εκκλησιαστικό ημερολόγιο. Έτσι, για τη Γιορτή του Αγίου Μιχαήλ, που εκτός από θρησκευτικής ήταν και εμπορικής σημασίας αφού σηματοδοτούσε την έναρξη της μεγάλης ετήσιας έκθεσης εμπορικών προϊόντων, ο κάντορας το 1726 έγραψε την "Es erhub sich ein Streit , BWV 19".
Όπως και με άλλες καντάτες του Μπαχ που γράφτηκαν για τη γιορτή του Αγίου Μιχαήλ ανοίγει με ενα επιβλητικό χορωδιακό, ενώ τα ρετσιτατίβι μπάσου και τενόρου περιγράφουν μεν τη σημασία της νίκης επί του σατανά, αποπνέοντας δε ζοφερή διάθεση για να υποδηλώσουν την ευθραυστότητα του ανθρώπου όπως και τις αλλεπάλληλες δυσκολίες της ανθρωπότητας.

Bach: "Es erhub sich ein Streit, BWV 19"



  • Την τελευταία από τις σωζόμενες τρεις καντάτες για τη Γιορτή του Αγίου Μιχαήλ συνέθεσε ο Μπαχ το 1728 ή 1729 σε λιμπρέτο του Πίκαντερ, όπου το κείμενο συνδυάζει τον Ψαλμό 118 και στίχους προσαρμοσμένους στις προβλεπόμενες αναγνώσεις για την ημέρα από την Αποκάλυψη του Ιωάννη και τα χωρία όπου ο Μιχαήλ μάχεται το δράκο.
    Εχει τίτλο "Man singet mit Freuden vom Sieg-Οι άνθρωποι τραγουδούν με χαρά για τη νίκη" και είναι αξιοπρόσεκτο πως οι αναλυτές σημειώνουν ότι σε σύγκριση με προηγούμενα έργα για την ίδια περίσταση, αυτή η καντάτα του Μπαχ χαρακτηρίζεται από έκφραση ενθουσιασμού και πρόκληση εορταστικής παρά μαχητικής ατμόσφαιρας.

    Bach: "Man singet mit Freuden vom Sieg, BWV 149"