Ο παραμυθάς Άντερσεν, η πριμαντόνα και το αηδόνι του αυτοκράτορα...

Από παράσταση του παραμυθιού του Χ.Κ.Άντερσεν: "Το αηδόνι του αυτοκράτορα", στη Δανία

H.C.Andersen

Σαν παιδί ξεχώρισε για την οργιώδη φαντασία του. Λέγεται πως περπατούσε στο δρόμο και έμοιαζε να ονειροβατεί... Ο λόγος σήμερα για το το Δανό παραμυθά, Χανς Κρίστιαν Άντερσεν. Γεννήθηκε στις 2 Απριλίου 1805 στο Όντενσε της Δανίας.

Ο Άντερσεν λάτρευε το διάβασμα, αγαπούσε πολύ και το θέατρο, γι' αυτό και πέρασε μια σύντομη περίοδο της ζωής του ως ηθοποιός. 
Τού άρεσε επίσης σε παρέες με φίλους να απαγγέλει ή επειδή είχε ωραία φωνή να τραγουδά.  Σπούδασε μουσική, την οποία παράτησε όταν από μια ασθένεια, έχασε κάποιες από τις ψηλές νότες του...Στα πρώτα βήματα της καριέρας του ασχολήθηκε με την ποίηση, όμως εμείς τον γνωρίζουμε καλύτερα ως έναν από του βασικούς εκπροσώπους του παραμυθιού... 

Σήμερα, θα μιλήσουμε για τη σχέση του με το "αηδόνι της Σουηδίας", όπως ήταν το προσωνύμιο της δημοφιλούς λυρικής τραγουδίστριας του 19ου αι, Jenny Lind. Μια καλλιτέχνιδα που ερμήνευσε σπουδαίους ρόλους για υψίφωνο στα μεγαλύτερα ευρωπαϊκά θέατρα. Υπενθυμίζω πως ήταν αγαπημένη σοπράνο του Μέντελσον, αλλά και του Σοπέν. Λέγεται μάλιστα πως ο πρώτος την είχε ερωτευτεί, ενώ η δική της καρδιά σκίρτησε για τον εύθραυστο Πολωνό Σοπέν... Διαβάζοντας τις επιστολές τους αποκαλύπτεται πως ο φιλάσθενος συνθέτης "ένιωθε καλύτερα" όταν τραγουδούσε γι 'αυτόν η Τζένυ και ήταν εκείνη που διοργάνωσε συναυλία στο Λονδίνο για να συγκεντρωθούν χρήματα προκειμένου ο Σοπέν να νοσηλευτεί σε ειδική για φυματικούς, κλινική. Μετά το θάνατο του Σοπέν, η Τζένυ Ληντ αφιέρωσε το υπόλοιπο της ζωής της στη διάδοση του έργου του αγαπημένου της συνθέτη.  

Jenny Lind

Όμως το "αηδόνι της Σουηδίας" φαίνεται να είχε κυριεύσει ερωτικά και τον παραμυθά Άντερσεν. Οι δυο τους γνωρίστηκαν κατά τη διάρκεια περιοδείας της διάσημης αοιδού στη Δανία το 1843. Μεταξύ τους αναπτύχθηκε βαθιά φιλία. Η έλξη που η πριμαντόνα ασκούσε στον Άντερσεν ως συγγραφέα ήταν καθοριστική για κείνον, ο οποίος ομολόγησε πως "τίποτε και κανένας  δεν έχει ασκήσει τέτοια επιρροή, στη δημιουργική μου πορεία όσο η Τζένυ Ληντ. Δεν είναι υπερβολή να πω -δήλωνε- πως εκείνη τού άνοιξε το ιερό της τέχνης".  

Από μεριάς 'Αντερσεν τα συναισθήματα δεν  ήταν όμως απλά φιλικά. Ένοιωθε για τη Ληντ, ένα ευγενικό μεν, πλην ορμητικό πάθος το οποίο αδυνατούσε να δαμάσει και να αντισταθεί. Αποφάσισε να τής εκμυστηρευτεί τον έρωτά του, όμως η τραγουδίστρια τον απέρριψε. Λέγεται τότε πως ένιωσε σαν ασχημόπαπο, γεγονός που τον έκανε να εμπνευστεί το διάσημο ομώνυμο παραμύθι του, που μουσικά μετέφερε ο Προκόφιεφ(έχω γράψει σχετικό άρθρο στο παρελθόν).

Κάποιοι ισχυρίζονται πως η Ληντ απέρριψε τον Άντερσεν, επειδή την σκιαγράφησε ως Βασίλισσα  του Χιονιού με πολύ ψυχρή, σαν πάγου,  καρδιά.

Η περίφημη υψίφωνος Τζένυ Λιντ με το προσωνύμιο "Αηδόνι της Σουηδίας" αποτελεί και το μοντέλο στο παραμύθι του Άντερσεν: "Το Αηδόνι και ο Αυτοκράτορας".

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ:

"Στο ωραιότερο παλάτι του κόσμου, κάπου στην Κίνα, ζεί ένας μελαγχολικός αυτοκράτορας.

Το παλάτι του, είναι φτιαγμένο από πορσελάνη, μα, παρ’ όλη την ομορφιά του παλατιού, ο αυτοκράτορας μας, συνεχίζει να ζει μέσα στην μελαγχολία.

Κάποιο βράδυ, ένα αηδόνι μαγεμένο από την ομορφιά του παλατιού, άρχισε να τραγουδάει στον κήπο του. Αυτό γινόταν κάθε βράδυ… το εξαίσιο κελάηδημά του, έφερνε δάκρυα στα μάτια σε όποιον το άκουγε.

Τραγουδούσε για την αγάπη, την ειρήνη, τις ομορφιές της φύσης και της μάνας γης.

Μαγεμένος από το τραγούδι του, ο αυτοκράτορας άρχισε να χαμογελά ..."

(πηγή: paramythimythoimythoi)

Η σύλληψη της ιδέας του συγκεκριμένου παραμυθιού που γράφτηκε μέσα σε δύο μόλις μέρες, έγινε το 1843 στον ονομαστό  κήπο αναψυχής Τίβολι της Κοπεγχάγης, που είχε ανοίξει τις πύλες του εκείνη τη χρονιά κι εντυπωσίασε τον παραμυθά μας με τα κινέζικα μοτίβα...

Ανάμεσα στους συνθέτες που υπήρξαν φανατικοί αναγνώστες των παραμυθιών του Χανς Κρίστιαν Άντερσεν ήταν και ο ρώσος, Ιγκόρ Στραβίνσκι. Τον θαύμαζε για την αστείρευτη φαντασία του και  την αριστοτεχνική γραφή του!
Ετσι, παίρνει έμπνευση από το παραμύθι του  και γράφει αρχικά την όπερα: "Το αηδόνι".
Η σύνθεση για να ολοκληρωθεί έκανε σχεδόν μια 5ετία(1908-1913), καθώς ο συνθέτης εργαζόταν πάνω και σε άλλες συνθέσεις συγχρόνως.  Λίγα χρόνια αργότερα και αξιοποιώντας μουσικά θέματα από τις πράξεις Β΄και Γ΄ της όπερας, ο Στραβίνσκυ διαμορφώνει με την ίδια πλοκή το συμφωνικό ποίημα:  "Το τραγούδι του αηδονιού".

Η υπόθεση της όπερας και του συμφωνικού ποιήματος ακολουθεί εκείνη του παραμυθιού του Άντερσεν. Έτσι, στο κινεζικό παλάτι εκτός από το πραγματικό, γλυκοκέλαδο αηδόνι έρχεται να προστεθεί κι ένα μηχανικό αηδόνι, δώρο του Ιάπωνα βασιλιά. Το νέο αηδόνι δεν κουράζεται ποτέ και φαίνεται να το προτιμά ο αυτοκράτορας. Το αληθινό αηδόνι θλίβεται και μια μέρα που το παράθυρο ήταν ανοιχτό πέταξε μακριά. Πέρασαν χρόνια και το μηχανικό αηδόνι χάλασε. Η φωνή του σιώπησε κάνοντας τον αυτοκράτορα να πέσει σε κατάθλιψη. Παρακαλούσε το μηχανικό αηδόνι να ξαναρχίσει το γλυκό τραγούδι. Μάταια, όμως... Έτσι, η στενοχώρια του θέριευε και ο θάνατος πλανιόταν πάνω απ' το κεφάλι του. Όλοι στο παλάτι περίμεναν από στιγμή σε στιγμή το τέλος του αυτοκράτορά τους, όταν άκουσαν κελαηδίσματα από τα διαμερίσματά του. Το πραγματικό αηδόνι είχε γυρίσει για να σώσει τη ζωή του . Το μόνο που ζητούσε ήταν να ζει ελεύθερο στο δάσος και να' ρχεται να του τραγουδά όποτε εκείνο θέλει. Ο αυτοκράτορας δέχτηκε κι όταν οι αυλικοί μπήκαν στην κάμαρή του, τούς υποδέχτηκε μ' ένα χαμόγελο διάπλατο, που φώτισε ολάκερο το πρόσωπό του από χαρά και ευτυχία...

Η μουσική του συμφωνικού ποιήματος είναι ανάγλυφη και αφηγηματική, άλλοτε πιο λυρική και ευαίσθητη κι άλλοτε εντονότερης δραματικότητας.

Σε χαρακτηριστικά, καθώς εντοπίζονται σύνθετα και επίμονα ρυθμικά σχήματα , νευρώδης ενορχήστρωση και απότομες αλλαγές δυναμικής , θυμίζει εκείνη του "Πετρούσκα" ή της "Ιεροτελεστίας", ενώ ξεχωρίζουν εξωτικά ηχοχρώματα και μοτίβα που θυμίζουν Ανατολή. 

Ανρί Ματίς και Λεονίντ Μασίν
φωτογραφίζονται με το μηχανικό αηδόνι

Τα μέρη:

Ι. Η γιορτή στο Κινέζικο παλάτι 

ΙΙ. Κινεζικό Εμβατήριο

III. Τα δυο αηδόνια

IV. Μηχανικό αηδόνι

V. Ασθένεια και αποθεραπεία του αυτοκράτορα 

VI. Πένθιμο εμβατήριο

Στα δυο πρώτα μέρη ο Στραβίνσκυ χρησιμοποιεί μελωδίες στο χαρακτηριστικό για την κινέζικη μουσική πεντατονικό σύστημα.
Στο τρίτο και τέταρτο μέρος που παρουσιάζονται τα δυο αηδόνια, ο συνθέτης αναθέτει στο φλάουτο τον ήχο του αληθινού αηδονιού και στο όμποε (σ'ένα μοτίβο αρκετά ρυθμικό που να θυμίζει μηχανή) τον ήχο του μηχανικού αηδονιού.

Κοστούμια του Ανρί Ματίς για το μπαλέτο "Chant du Rossignol"

Ένα μελαγχολικό θέμα από την τρομπέτα οδηγεί στο πέμπτο μέρος για να περιγραφεί μουσικά η αρρώστια του αυτοκράτορα .
Η σύνθεση ολοκληρώνεται με ένα γαλήνιο θέμα στον τύπο της ρομάντσας σε διάλογο με το ορχηστρικό σώμα.

Η σύνθεση του Στραβίνσκυ έγινε και μπαλέτο το 1920 από τα Ρώσικα Μπαλέτα και τον Σεργκέι Ντιάγκιλεφ.

  Η χορογραφία ήταν του Μπαλανσίν, ενώ σκηνικά και κοστούμια επιμελήθηκε ο Ανρί Ματίς.

Stravinsky: "Chant du Rossignol"

Διευθύνει ο Lorin Maazel

Stravinsky: "Chant du Rossignol, Ballet":

Αργότερα, ο Ιγκόρ Στραβίνσκι διασκεύασε τη σύνθεση για πιάνο σόλο περιορίζοντας τα μέρη σε τρία. Το απολαμβάνουμε από τη σπουδαία Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου:

Για τον Χανς Κρίστιαν Άντερσεν υπάρχουν πολλά άρθρα στο μπλογκ. Περιηγηθείτε!

Εντουάρ Μανέ: "Εισβάλλοντας στο Μπαρ του Φολί Μπερζέρ"...

 

Eduard Manet:  "Le Bar aux Folies-Bergere"

Eduard Manet selfportrait

O Εντουάρ Μανέ άρχισε να εμπνέεται και να δημιουργεί πίνακες από τα μπαρ και τα καφέ του Παρισιού την δεκαετία του 1870. Ο τελευταίος μεγάλος πίνακας του Μανέ ανήκει θεματικά σε αυτή την κατηγορία απεικόνισης του εσωτερικού ενός Παρισινού καμπαρέ. Πρόκειται για το "Μπαρ στο Φολί Μπερζέρ - Le Bar aux Folies-Bergere".
Το καμπαρέ άνοιξε τις πόρτες του το 1869 και η ατμόσφαιρα που επικρατούσε χαρακτηρίστηκε ως "απόλυτης χαράς και ευθυμίας". 

Με το τελευταίο αριστούργημά του ο Μανέ υμνεί τη σύγχρονη ζωή στο Παρίσι. Ο καλλιτέχνης αναδεικνύει την αίσθηση ανάμεσα σε ψευδαίσθηση και πραγματικότητα αξιοποιώντας τον κόσμο της νύχτας, που τού προσφέρει τη δυνατότητα αποτύπωσης "μοντέρνων" εικόνων από την καθημερινότητα.

Ο πίνακας σήμερα εκτίθεται στην γκαλερί Courtauld στο Λονδίνο, όμως αρχικά ανήκε στον συνθέτη Emmanuel Chabrier, στενό φίλο του Manet, που τον είχε κρεμασμένο πάνω από το πιάνο του. 

Στο εικαστικό δεσπόζει η γυναικεία φιγούρα στο κέντρο της σύνθεσης. Διαπνέεται από μελαγχολία που ξεχωρίζει μέσα στην ευθυμία του χώρου.

Στέκεται μπροστά σ' έναν καθρέφτη, με έκφραση αινιγματική και απροσδιόριστη. Μεταξύ μελαγχολίας, ονειροπόλησης, ανησυχίας για κάτι και απορίας,  το κορίτσι με το σκούρο  βελούδινο μεσάτο σακάκι και τον λευκό δαντελωτό γιακά συνομιλεί με έναν άντρα που ο θεατής βλέπει στα δεξιά, το είδωλό του.

Ο πίνακας είναι πλούσιος σε λεπτομέρειες που παρέχουν ενδείξεις για την κοινωνική τάξη και το περιβάλλον. Θα πρέπει να υπενθυμίσουμε πως η γυναίκα στο μπαρ είναι πραγματικό πρόσωπο, γνωστή ως Σουζόν, εργαζόμενη στα Folies-Bergère. Η κοπέλα πόζαρε για το ζωγράφο ο οποίος είχε δημιουργήσει στο ατελιέ του μια μικρογραφία του χώρου...

Πάνω στον πάγκο και πίσω από την κοπέλα στα ράφια είναι τοποθετημένα μπουκάλια με ποτά. Στο προσκήνιο ο θεατής εντοπίζει μια φρουτιέρα με εσπεριδοειδή  που πολλοί υποστηρίζουν πως ο Μανέ με την ένταξή τους στη σύνθεση προσδιορίζει τη σερβιτόρα ως πόρνη, καθώς ο ζωγράφος συνήθιζε να συνδέει τα πορτοκάλια με την πορνεία...Υπάρχει και άλλη εκδοχή , όπου τα πορτοκάλια υποδηλώνουν πλούτο και γαλαντομία, που παραπέμπει στην ανώτερη οικονομικά τάξη όσων σύχναζαν στο Folies-Bergère. Δίπλα ο Μανέ τοποθετεί ένα μικροσκοπικό κρυστάλλινο ανθοδοχείο με τριαντάφυλλα που συμβολίζουν την αγάπη και την αγνότητα, λειτουργώντας ειρωνικά καθώς η σερβιτόρα υπονοείται ως γυναίκα του περιθωρίου.
Η αντανάκλαση του χώρου στον καθρέφτη μαρτυρά επίσης την πολυτέλειά του, με τους κρυστάλλινους πολυελαίους, αλλά και τη δημοφιλία του με την κατάμεστη από καλοντυμένους θαμώνες αίθουσα, που έχουν έρθει για να διασκεδάσουν. 

Κοφτές και γρήγορες -υποδηλώνουν κίνηση- οι πινελιές του Μανέ συνθέτουν μια έξοχη δημιουργία και μ' άλλες αξιοσημείωτες λεπτομέρειες, όπως το ζευγάρι ποδιών με τις πράσινες πουέντ στην επάνω αριστερή γωνία. Προφανώς ανήκουν σε καλλιτέχνιδα ακροβάτισσα, που ίπταται και χορεύει πάνω από τα κεφάλια των παρευρισκομένων που ενθουσιάζονται από το μοναδικά εντυπωσιακό θέαμα.

ΜΟΥΣΙΚΗ:

Πορτραίτο του Emmanuel Chabrier ,
φιλοτεχνημένο από τον Eduard Manet
την εποχή σύνθεσης του μουσικού έργου

Την ιδέα για ένα μπαλέτο με τον ίδιο τίτλο, δίνει το περίφημο εικαστικό στην εταιρεία μπαλέτου της Dame Marie Rambert, όταν το 1934 ο συγγραφέας και φιλότεχνος σύζυγός της παρατήρησε την εκπληκτική ομοιότητα μιας χορεύτριας του θιάσου με την σερβιτόρα στον πίνακα του Εντουάρ Μανέ. 

Πρότεινε λοιπόν στη σύζυγο του να παρουσιάσει κάτι σχετικό χορευτικά, μια ιδέα που εφαρμόστηκε άμεσα. Το λιμπρέτο ανατέθηκε στην "νονά" του αγγλικού  μπαλέτου, την κορυφαία βρετανίδα ιρλανδικής καταγωγής χορεύτρια και χορογράφο, Ninette de Valois. 

Ο συνθέτης που επιλέχτηκε πάνω στη μουσική του οποίου να βασιστεί η μπαλετική ιστορία ήταν ο  Emmanuel Chabrier , στενός φίλος του Manet, και πρώτος ιδιοκτήτης του εικαστικού έργου, όπως αναφέρθηκε παραπάνω...

Πρόκειται για ένα σύνολο συνθέσεων για πιάνο με τίτλο: "Pièces pittoresques". 

Δέκα σύντομης διάρκειας συνθέσεις που εντυπωσίασαν τους  Alfred Cortot και  Francis Poulenc που πάντα αναφέρονταν με ενθουσιασμό σ' αυτά, ενώ μετά την πρεμιέρα το 1881 οι César Franck και Claude Debussy έκαναν λόγο για "εξαιρετική σύνθεση, μεταφέρει μοτίβα από την εποχή των Ραμώ και Κουπερέν, που γοήτευσε τους παρευρισκόμενους ..."

Οι τίτλοι στις δέκα συνθέσεις που απαρτίζουν το έργο δεν δόθηκαν από τον Σαμπριέ, αλλά από τους εκδότες του:

"Τοπίο...Μελαγχολία... Ανεμοστρόβιλος...Κάτω από τα δέντρα... Μαυριτανικό...Ειδύλλιο... Χωριάτικος χορός...Αυτοσχεδιασμός... Επίσημο Μινουέτο... Σκερτσόζικο βαλς..."

Όταν ανοίγει η αυλαία οι θεατές μεταφέρονται στα Folies Bergère γύρω στο 1870. Πίσω από τη μπάρα και μπροστά από τον καθρέφτη η σερβιτόρα σκουπίζει μπουκάλια με ποτά ενώ εισέρχονται δυο πελάτες.
Λίγο αργότερα, ένα γκαρσόνι ερωτευμένο με την κοπέλα, την παίρνει και χορεύουν μέχρι να εμφανιστούν οι χορεύτριες καν-καν, που σκορπούν κέφι και ενθουσιασμό. Οι θαμώνες ιδιαίτερα γοητεύονται με την εμφάνιση της Louise Weber, διάσημης με το ψευδώνυμο "La Goulue=η λαίμαργη", για την ακόρεστη όρεξή της τόσο για ζωή όσο και για φαγητό. Hταν η "βασίλισσα της Μονμάρτης"! 

Χορεύει φορώντας προκλητικό κοστούμι από διάφανες μουσελίνες με τολμηρά ντεκολτέ. Το δαντελωτό μεσοφόρι της τραβά τα βλέμματα των αντρών, που στις φλογερές πόζες της νοιώθουν σπιρτάδα και λάβρα να παρασύρουν και να εκτινάσσουν τα σωθικά τους !
Ο αγαπημένος της σερβιτόρας είναι αποσβολωμένος από τη λάγνα ζουμερή κίνηση της χορεύτριας, προκαλώντας αφόρητη ζήλια στην κοπέλα ...

Το μπαλέτο μεταφέρει το ανέμελο και ξέγνοιαστης ατμόσφαιρας περιβάλλον του Παρισινού καμπαρέ, στο οποίο κυριαρχούν μεν οι χορευτικοί ρυθμοί της μπελ επόκ, προκαλώντας όμως αντιθετικά συναισθήματα όταν η σερβιτόρα  με ραγισμένη την καρδιά ξαναπηγαίνοντας πίσω από την μπάρα παίρνει την μελαγχολική πόζα που τής έδωσε ο Μανέ στο εμβληματικό εικαστικό του...

𝐄𝐦𝐦𝐚𝐧𝐮𝐞𝐥 𝐂𝐡𝐚𝐛𝐫𝐢𝐞𝐫: "𝐏𝐢𝐞𝐜𝐞𝐬 𝐏𝐢𝐭𝐭𝐨𝐫𝐞𝐬𝐪𝐮𝐞𝐬":

Το κείμενο γράφτηκε με αφορμή τη γενέθλια επέτειο(23 Ιανουαρίου 1832) του Γάλλου μοντερνιστή ζωγράφου, Εντουάρ Μανέ, ενός από τους πρώτους καλλιτέχνες του 19ου αι. που ζωγράφισε τη σύγχρονη ζωή. Διεισδυτικός και οξύνους μελετά την εξέλιξη της εποχής του. Ιδιαίτερα οι σκηνές από καφέ αποτελούν παρατηρήσεις της κοινωνικής ζωής στο Παρίσι που ζει. Οι άνθρωποι απεικονίζονται να πίνουν, να ακούνε μουσική, να χορεύουν, να φλερτάρουν, να διασκεδάζουν. Όλα ζωγραφισμένα σε ένα χαλαρό στυλ, αποτυπώνοντας τη διάθεση και την αίσθηση της νυχτερινής ζωής της γαλλικής πρωτεύουσας...

Για τον Εντουάρ Μανέ μπορείτε να διαβάσετε παλαιότερα κείμενα εδώ και εδώ.

Μπαλανσίν - Μπαχ: η συνάντηση σ' ένα "Concerto Barocco"...

 

Ο ρωσικής καταγωγής, Τζωρτζ Μπαλανσίν, γεννημένος στις 22 Γενάρη 1904, από πολλούς θεωρείται ο μεγαλύτερος χορογράφος του 20ου αιώνα...
Πρωτοεμφανίστηκε με τα "Ρωσικά Μπαλέτα" ως χορογράφος στα 21 του χρόνια, όμως η συμβολή του στο χορό καθιερώνεται με την ίδρυση του μεγαλύτερου χορευτικού συγκροτήματος των ΗΠΑ, του "NYCB-New York City Ballet", του οποίου ήταν διευθυντής για πολλά χρόνια.

Οι χορογραφίες του Μπαλανσίν στηρίζονται στην κληρονομιά του αυθεντικού ακαδημαϊκού μπαλετικού χορού του 19ου αι., εμπλουτισμένου με έντονα καλλιτεχνικά στοιχεία με βάση το λαϊκό φολκλόρ. Τα μπαλέτα του Μπαλανσίν ξεχωρίζουν για τον μινιμαλισμό τoυς, και την στόχευση του καλλιτέχνη στη μουσική ως πρωταρχική επιρροή στη χορογραφία, σε αντίθεση με την αφήγηση. Έτσι, τα μπαλέτα του δεν είναι τόσο αφηγηματικά, όσο απεικονιστικά, πλούσια σε χορογραφική φαντασία.

Στα μέσα της δεκαετίας του '30 ο Μπαλανσίν άκουσε τους Γεχούντι Μενουχίν και Ζωρζ Ενέσκου να ερμηνεύουν το "Κοντσέρτο για δύο βιολιά" του Γ.Σ.Μπαχ.
Εντυπωσιάστηκε από τη μαθηματική ακρίβεια της μουσικής του γερμανού συνθέτη της μπαρόκ και άρχισε να τον μελετά. Τον έλκυε η καθαρότητα της μουσικής φόρμας του και η βαθιά στοχαστική προσέγγισή του στο θείο. 

Κάποια χρόνια αργότερα ο Μπαλανσίν σκέφτηκε να ενσωματώσει τις τεχνικές και τον ρυθμό της τζαζ που μεσουρανούσε στις ΗΠΑ, στη μουσική του Μπαχ. Άρχισε να χορογραφεί πάνω στο Κονσέρτο για δύο βιολιά, που όλα αυτά τα χρόνια δεν είχε πάψει να ηχεί μέσα του.

"Concerto Barocco", 1972
(pinterest)

Τη μπαλετική χορογραφία την τιτλοφόρησε "Concerto Barocco" και τη χρησιμοποίησε για "εξάσκηση στη σκηνή", ένα μάθημα που δίδασκε ο Μπαλανσίν στη Σχολή Αμερικανικού Μπαλέτου.

Αξιοπρόσεκτο είναι το ότι η χορογραφία δεν μεταφέρει κάποια ιστορία, δεν έχει πλοκή, παρά στοχεύει να κεντρίσει το ενδιαφέρον του κοινού μόνο με την χορευτική κίνηση, όπως η μουσική μπαρόκ προσέγγιζε το ακροατήριο όχι λόγω των θεμάτων της, αλλά λόγω της δομής και της επεξεργασίας τους.

Ο Μπαλανσίν αναθέτει τη χορευτική κίνηση σε ένδεκα χορευτές. Στη μελωδική γραμμή του κάθε βιολιού πατούν τα βήματα δυο βασικών χορευτριών, που πλαισιώνονται από μπαλετικό σώμα οκτώ γυναικών που μελωδικά ακολουθούν την παρτιτούρα για την ορχήστρα. Ένας άνδρας χορευτής εμφανίζεται στο δεύτερο μέρος ενώ το σώμα των χορευτριών βρίσκεται στη σκηνή για το σύνολο του μπαλέτου.

Ο Μπαχ συνέθεσε το κονσέρτο του για δύο βιολιά το 1730, ως μέρος μιας σειράς συναυλιών στη Λειψία. Φέρει την αρίθμηση BWV 1043, είναι γραμμένο σε ρε ελάσσονα κι αναπτύσσεται σε 3 μέρη: 

Vivace, 
Largo ma non tanto και 
Allegro.

Λεπτή και εκφραστική η σχέση ανάμεσα στα δυο βιολιά καθ' όλη τη διάρκεια της σύνθεσης και όπως οι μουσικοαναλυτές υποστηρίζουν το κονσέρτο αυτό είναι το σπουδαιότερο του είδους που γράφτηκε από τον κάντορα.

• Στο πρώτο μέρος τα δύο βιολιά δεν εμφανίζονται αυστηρά παίζοντας το ένα απέναντι στο άλλο, αλλά μαζί απέναντι στην ορχήστρα. Όμως το κάθε βιολί κρατά και αναδεικνύει την ανεξαρτησία του, στοιχείο γνώριμο στο ύφος του Μπαχ.
• Το δεύτερο μέρος, Largo ma non tanto έχει χαρακτηριστεί "μαργαριτάρι ευγενούς και εκφραστικής μελωδίας", καθώς δίνεται έμφαση στο μελωδικό περιεχόμενο των σολιστικών φωνών υπό την διακριτική συνοδεία της ορχήστρας, ένα είδος "πνευματικής αγάπης" ανάμεσα στα δύο βιολιά.
• Το κονσέρτο ολοκληρώνεται με το εκτενέστερο Allegro, όπου επανεκτίθενται όλα τα θεματικά στοιχεία που εμφανίστηκαν στα δυο προηγούμενα μέρη. Η κίνηση χαρακτηρίζεται ως "έκρηξη ασυγκράτητης ενέργειας". Στο φινάλε, τα σόλο βιολιά αναδεικνύουν μοναδικά την έκσταση που δημιουργεί η στιβαρή Μπαχική αρμονία.

Θα απολαύσουμε το "Concerto Barocco" του τιμώμενου χορογράφου, Τζωρτζ Μπαλανσίν, από παράσταση του 1966, όπου τoυς βασικούς ρόλους χορεύουν η Suzanne Farrell, η Marnee Morris και ο Conrad Ludlow στις αρχές της καριέρας τους...

J.S.Bach - G. Balanchine: "Concerto Barocco Ballet"

Παλαιότερο κείμενο για τον Μπαλανσίν μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

Ισιδώρα Ντάνκαν: Οι ορχήστρες σωπαίνουν μπροστά στη μουσική του κορμιού της...

Mετά την επιτυχία του Μπολερό σε χορογραφία του Μωρίς Μπεζάρ, η Μάγια Πλισέτσκαγια ένιωθε βαθιά την επιθυμία να ξαναχορέψει πάλι κάτι άλλο σε δική του χορογραφία και σύντομα..

Ήταν 1977 και πλησίαζε η επέτειος για τα 100 χρόνια από τη γέννηση της Ισιδώρας Ντάνκαν(27 Μαΐου 1877).
Έτσι, ο σύζυγός της, συνθέτης, Ροντιόν Σεντρίν τής έδωσε την ιδέα να ενσαρκώσει την "ξυπόλητη χορεύτρια", όπως ήταν το παρατσούκλι της Ντάνκαν, καθώς προτιμούσε να χορεύει χωρίς παπούτσια, στοιχείο πoυ τής επέβαλε το ελεύθερο πνεύμα της....
Η Πλισέτσκαγια θαύμαζε τη μητέρα του σύγχρονου χορού και είχε εντυπωσιαστεί όταν διάβασε πως όποιος ρωτούσε ποιός την έμαθε να χορεύει, η αυτοδίδακτη Ισιδώρα απαντούσε: "η Μούσα Τερψιχόρη".


Αφού το ζευγάρι μελέτησε το βιβλίο της: "Η ζωή μου" έκαναν την πρόταση στον Μπεζάρ. Εκείνος δημιούργησε ένα ρόλο κομμένο και ραμμένο στα μέτρα της Πλισέτσκαγια εμπνευσμένο από τις χαρακτηριστικές και επηρεασμένες από τη φύση, κινήσεις της Ισιδώρας. Τα κύματα, οι κινήσεις των κλαδιών των δέντρων, καθώς φυσάει ο άνεμος, τα σύννεφα, την ενέπνεαν βαθιά, όπως και η αρχαιοελληνική γλυπτική.

Σχεδίασε τη χορογραφία με αφετηρία το ότι περισσότερο την ενδιέφερε η έμπνευση και λιγότερο η τεχνική, καθώς αναζητούσε τη "θεία έκφραση του ανθρώπινου πνεύματος".



"Αν μπορείς να χορέψεις το συναίσθημα, μια ιδέα, τότε μπορείς να χορέψεις τα πάντα", αναφέρει στο βιβλίο του "Γυναίκες" ο Εδουάρδο Γκαλεάνο στη μονοσέλιδη, αλλά ουσιαστική αναφορά του στη Ντάνκαν.

"Η ελευθερία προσβάλλει. Και η Ισιδώρα με τα φωτεινά μάτια λατρεύει την ελευθερία. Έτσι, γίνεται εχθρός του γάμου, του σχολείου, του κλασικού χορού και κάθε πράγματος που φυλακίζει τον άνεμο. Χορεύει γιατί το απολαμβάνει και χορεύει ό,τι θέλει, όποτε θέλει και όπως εκείνη θέλει. Οι ορχήστρες σωπαίνουν μπροστά στη μουσική του κορμιού της..."

("Γυναίκες", Εδουάρδο Γκαλεάνο, εκδ. Πάπυρος, μτφ. Ισμ. Κανσή, σελ. 102)

Ο Babette Cooper, πιανίστας του Μπεζάρ έκανε την επιλογή της μουσικής. O χορογράφος που επιθυμούσε τον πιανίστα μέρος της παράστασης, ζήτησε μουσική εκτελεσμένη από σόλο πιάνο.


Η "Isadora" του Béjart, που χορογραφήθηκε για την 52χρονη Πλισέτσκαγια γνωρίζει την αποθέωση! Παρόλη την ηλικία της, η σπουδαία μπαλαρίνα εκστασίασε το κοινό.
Η Πλισέτσκαγια αναδημιούργησε το ύφος και το πνεύμα του ελεύθερου χορού της Ντάνκαν, που διαμορφώθηκε στις αρχές του 19ου-20ου αιώνα χωρίς να λαμβάνει υπόψη τους κανόνες του κλασικού μπαλέτου.
Ο δεξιοτεχνικός χορός της ερχόταν -όπως θέσπισε εκείνη- σε αντίθεση με το στυλ λυρισμού και συναισθημάτων που απαιτεί το κλασικό μπαλέτο. Αλλάζοντας την αισθητική, η χορογραφία "φώναζε" Ισιδώρα, με μια νέα αντίληψη της ομορφιάς και των μορφών κίνησης.

Ο Μπεζάρ χορογράφησε πάνω σε αποσπάσματα συνθέσεων των Μπετόβεν(7η Συμφωνία), Σοπέν(Πένθιμο Εμβατήριο), Σούμπερτ, αλλά και λαϊκών τραγουδιών και ύμνων, όπως η Μασσαλιώτιδα...

"Ισιδώρα", σχέδιο του  Abraham Walkowitz

Το μπαλέτο ανοίγει με τη σκηνή τον τραγικού θανάτου της Ισιδώρας, όταν το φουλάρι της πιάστηκε σε μία από τις ρόδες του κάμπριο αυτοκινήτου όπου επέβαινε, και την στραγγάλισε, σπάζοντάς της τον αυχένα.
Ο σύντομος πρόλογος ολοκληρώνεται με τον ήχο του παρατεταμένου φρεναρίσματος.

Τα φώτα σβήνουν ...Η χορευτική αφήγηση ξεκινά...

Χαρακτηριστικά εύγλωττο είναι το όλο ρυθμό, σημείο που η Ντάνκαν παίζει χαριτωμένα πεντόβολα, με τα χέρια της να κινούνται αέρινα πάνω στη μελωδία της 3ης από τις "Μουσικές Στιγμές" op. 94 του Σούμπερτ σε φα ελ. (10΄:10).

Αποκορύφωμα αρμονικής και ρυθμικής τελειότητας μέσα από την επινόηση νέων πτυχών και με εντελώς διαφορετικό εκφραστικό τρόπο, της μουσικής του Σούμπερτ.

Όταν η Ντάνκαν έχασε τη ζωή της ήταν μόλις 50 χρονών..., όσο και η Πλισέτσκαγια στην παρουσίαση του ρόλου. Στοιχείο με ποικίλους συμβολισμούς και προεκτάσεις, χορογραφικά και ερμηνευτικά.

Στο τέλος του μπαλέτου στη σκηνή ανεβαίνουν παιδιά, ώστε να δηλωθεί το παιδαγωγικό έργο της Ντάνκαν με τη Σχολή της. Ένα από τα κορίτσια προσφέρει στην Πλισέτσκαγια-Ντάνκαν ένα μπουκέτο λουλούδια.
Μια από τις τρυφερότατες σκηνές είναι όταν η Μάγια μοιράζεται τα λουλούδια με το κοινό, χειρονομία, που συνήθιζε και η Ισιδώρα, προκαλώντας ρίγη συγκίνησης.
Τα λουλούδια ήταν η "ψυχή" της...Κι αυτή την ψυχή μοιράστηκε με το κοινό, ως το τέλος...

"Isadora", Maurice Bejart / M. Plisetskaya:

"Isodora Duncan",  Antoine Bourdelle

Ο θάνατος της Ντάνκαν στις 14 Σεπτεμβρίου 1927, υπήρξε τραγικός.  

Αποκεφαλίστηκε όταν το μακρύ -ζωγραφισμένο στο χέρι από τον  Ρομέο Σατόφ- κόκκινο φουλάρι της που στόλιζε το λαιμό της, ανεμίζοντας στον αέρα, καθώς έτρεχε με το σπορ αυτοκίνητο της  μπλέχτηκε σε μία από τις ρόδες του, και της έσπασε τον αυχένα...

Γι’ αυτήν η τέχνη στάθηκε πάνω από τη ζωή. Όπως έλεγε ο Αντουάν Μπουρντέλ, του οποίου υπήρξε μούσα: " η Ισιδώρα πάλλεται μεταξύ τέχνης και έρωτα...Είναι ένα κομμάτι μάρμαρο που πάλλεται από αιωνιότητα..."

Για την Ισιδώρα Ντάνκαν μπορείτε να διαβάσετε παλαιότερο κείμενο εδώ.

Ντιέγκο Ριβέρα: χορευτική συμφωνία με μεξικάνικα χρώματα...

Ο Ντιέγκο Ριβέρα επί τω έργω...

"Ως καλλιτέχνης προσπαθούσα πάντα να είμαι πιστός στο όραμά μου για τη ζωή,
 και συχνά ήρθα σε σύγκρουση με εκείνους που ήθελαν να ζωγραφίσω
όχι αυτό που έβλεπα, αλλά αυτό που ήθελαν να δω"

(Ντιέγκο Ριβέρα)

Ο σπουδαίος, Ντιέγκο Ριβέρα γεννήθηκε, 8 Δεκεμβρίου 1886 στο μικρό, πολύχρωμο Γκουαναχουάτο του Μεξικού. Έγινε γνωστός κυρίως για τις μεγάλες τοιχογραφίες του, σε δημόσια κτίρια, έργα εμβληματικά που αποτελούν εξιστόρηση των γεγονότων της χώρας του και εκφράζουν κοινωνικούς προβληματισμούς της εποχής του.

Όπως έλεγε ο ίδιος: "Ζωγραφίζω τόσο φυσικά όπως μιλώ, αναπνέω ή ιδρώνω..."

Παντρεύτηκε δυο φορές με τη Φρίντα Κάλο, με τη σχέση τους να είναι ταραχώδης, μα και  πολύ δυνατή, είτε στο ζενίθ είτε στο ναδίρ της...

Diego Rivera, Carlos Chavez και Frida Kahlo
(artsandculture)

Το 1926, ο τιμώμενος σήμερα Ντιέγκο Ριβέρα συνεργάστηκε με τον Μεξικανό συνθέτη Κάρλος Τσάβεζ στο μπαλέτο "Caballos de vapor-Ιπποδύναμη", γνωστό με τη συντομογραφία "HP" από τον αγγλικό τίτλο: "Horse-Power : Ballet Symphony".

Rivera: Μελέτη για σκηνικό του μπαλέτου "HP"

Εκείνη την εποχή, συνθέτης  και ζωγράφος έκαναν στενή παρέα, καθώς τους ένωναν οι ίδιες φιλοδοξίες, η ίδια επιθυμία να δοθεί νέα ώθηση στη Μεξικάνικη Τέχνη ώστε να εκφραστεί μέσα από τη μουσική και τη ζωγραφική ο προσωπικός τρόπος σκέψης και  αίσθησής τους για τη ζωή.  Από τις πολύωρες συνομιλίες τους προέκυψε η ιδέα του "H.P".

Το έργο ολοκληρώθηκε το 1932 κι έκανε πρεμιέρα αμέσως μετά, με την Συμφωνική Ορχήστρα της Φιλαδέλφεια υπό τη διεύθυνση του Λέοπολντ Στοκόφσκι.

Rivera, Κοστούμι: "The Man"

Πρόκειται για ένα αντιιμπεριαλιστικό μπαλέτο. Πραγματεύεται την καπιταλιστική εκμετάλλευση της Λατινικής Αμερικής από τις ΗΠΑ, την επακόλουθη εξέγερση  και θρίαμβο των εργατών.
Τα σχέδια για τα κοστούμια και τα σκηνικά έγιναν από τον Ντιέγκο Ριβέρα, ο οποίος ξεδίπλωσε όλο το ταλέντο του δίνοντας ευφάνταστες και εντυπωσιακές φορεσιές και σκηνογραφικά σκίτσα.

Ο Carlos Chávez εργάστηκε πάνω στη μουσική, αντίστροφα. Το 1926, παρουσίασε το 4ο μέρος για μικρή ορχήστρα. Ακολούθησαν οι κινήσεις 2 και 3, και τέλος η πρώτη κίνηση μετά από 3 χρόνια.

Rivera, Κοστούμια: "Χορός Βαμβακιού και Καπνού"

Στην πρεμιέρα της Νέας Υόρκης παραβρέθηκαν ο Ριβέρα με τη σύζυγό του, Φρίντα, όπως και οι Τζορτζ Γκέρσουιν και Άαρον Κόπλαντ. 

Οι δυο συνθέτες ενθουσιάστηκαν με την παράσταση και μάλιστα ο δεύτερος χαρακτήρισε τον Τσάβες ως τη "φωνή, εκείνου που απομακρύνθηκε από την ευρωπαϊκή μουσική και αναζητούσε την έμπνευση στη μουσική της πατρίδας του".

Ο συνθέτης χαρακτήρισε το μπαλέτο ως "Χορευτική συμφωνία" και στη δομή ακολουθήθηκε η παραδοσιακή τετραμερής φόρμα της συμφωνίας που περιλαμβάνει διαδοχικούς χορούς:

• Ξεκινά με τον "Danza del hombre-Χορός του ανθρώπου", που εκφράζει τον πολυάσχολο Βορρά. Όλα βρίσκονται σε διαρκή κίνηση και δράση, ωστόσο είναι θολό το συναισθηματικό τοπίο από το οποίο δεν αναβλύζει χαρά και ευθυμία. Σύντομα, όμως, έρχονται μελωδίες αντιθετικής αίσθησης, που περιγράφουν τη ζωή του Μεξικού.
  
  
  Chavez: "HP - I. Danza del hombre"

• Το συνθετικό στυλ αλλάζει... Μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα κρουστά που σκιαγραφούν τον ανέμελο, εύθυμο Νότο. 
  Βρισκόμαστε στο 2ο μέρος που έχει τίτλο: "El barco hacia el trópico - Βάρκα στους Τροπικούς". Η μελωδία ρέει αρμονικά με έμφαση στα κρουστά, όπου ξεχωρίζει το Τάνγκο των Σειρήνων.
  
  
  Chavez: "HP - II. El barco hacia el trópico":
  
  
  
  

• Ένα Iντερλούδιο που έπεται, οδηγεί στην 3η κίνηση με τίτλο: "El trópico-Οι Τροπικοί".
  Μια σειρά τοπικών χορών διεγείρουν τις αισθήσεις: 
  Χουαπάνγκο που χαρακτηρίζεται από δυναμισμό και σφρίγος , αλλά και ο τριμερούς ρυθμού Ζαντούνγκα, το λεγόμενο "βαλς του Μεξικού", η έμπνευση του οποίου έρχεται από την ανδαλουσιανή χότα (jota) με στοιχεία από παραδοσιακά τραγούδια των ιθαγενών της Αμερικής. Η μελαγχολία των μοτίβων εκφράζει την ουσία της ετυμολογίας της λέξης που κάνει λόγο για χάρη, κομψότητα, γοητεία, αλλά και θρήνο...
  
  
  Chavez: "HP - III. El trópico":

• Στο 4ο μέρος άνθρωποι και μηχανές συμπράττουν χορευτικά. Είναι το "Danza de los hombres y las máquinas-Χορός ανθρώπων και μηχανών", όπου εντυπωσιάζουν τα φρούτα, τα φυτά, τα λαχανικά και τα ψάρια που στροβιλίζονται, υποκλίνονται και πάλι στριφογυρίζουν με ευθυμία, για τα οποία ο Ριβέρα παρείχε ευφάνταστων ιδεών εντυπωσιακότατα κοστούμια.
  
  
  Chavez: "HP - IV. Danza de los hombres y las máquinas":

Η μουσική του Τσάβες, ισχυρή και ευρηματική, αποτέλεσε εκ μέρους του συνθέτη ένα σχόλιο για τη διαμάχη μεταξύ της μουσικής της εποχής του και των φολκλορικών στοιχείων που γίνονταν όλο και πιο σημαντικά για τους σύγχρονους συνθέτες...

Τους Ντιέγκο Ριβέρα και Κάρλος Τσάβες απασχολούσε βαθιά ο μετασχηματισμός της κοινωνίας και η διαμόρφωση της ταυτότητάς της, έτσι με τη ριζοσπαστική σύνθεσή τους, "ΗΡ" προσκαλούν το κοινό να προβληματιστεί σχετικά με τις κοινές ιστορίες και προκλήσεις που μας συνδέουν, πέρα από τα πολιτικά σύνορα...

 moma.org/collection, interlude

Η Κυρία με τας Καμελίας στο μπαλέτο...

"Η Κυρία με τας καμελίας"
Άλφονς Μούχα για παράσταση
με την Σάρα Μπερνάρ

"Η ιστορία της Μαργκερίτ είναι μια εξαίρεση, το ξαναλέω.
Αν ήταν όμως ο κανόνας δεν θα άξιζε τον κόπο να την γράψω"

(Αλέξανδρος Δουμάς υιός για την ηρωίδα του έργου του:
"Η Κυρία με τις καμέλιες")

Ο Αλέξανδρος Δουμάς, νόθος γιος του επίσης συγγραφέα Αλ. Δουμά, πέρασε στην αιωνιότητα σαν σήμερα, 27 Νοεμβρίου 1895, αφήνοντας πίσω του σπουδαία θεατρικά δράματα, αλλά κυρίως το ρομάντσο του "Η κυρία με τις καμέλιες", βασισμένο στη ζωή της Αλφονσίν Πλεσίς, μιας γαλλίδας κοσμικής εταίρας.

Στα 16 της ο ευγενής ντε Γκις, που την ερωτεύτηκε παράφορα, τής πρόσφερε σπίτι, χρήματα, πολυτέλεια, μόρφωση και άφθονες...ολόλευκες καμέλιες, λουλούδι που αγαπούσε ιδιαίτερα. Έζησε έντονα, καταβροχθίζοντας κυριολεκτικά τη ζωή, σπαταλώντας τα χρήματα ασυλλόγιστα κι αδιαφορώντας για τη φυματίωση που την κατάτρωγε... Πέθανε στα 23 της...

Σχέση μαζί της σύναψαν ο Φραντς Λιστ και οι Δουμά, πατέρας και γιος.

Και τι τραγική συγκυρία! Kαι οι δυο, είναι θαμμένοι στο Κοιμητήριο της Μονμάρτης στο Παρίσι. Ο τάφος του γάλλου συγγραφέα, Αλέξανδρου Δουμά βρίσκεται μόλις λίγα μέτρα από αυτόν της Μαρί Ντυπλεσίς...

Λίγο μετά το θάνατο της Μαρί, ο συγγραφέας Δουμάς υιός εμπνέεται  και γράφει το μυθιστόρημά του "Η Κυρία με τας καμελίας" πλάθοντας μια ιστορία για τη Μαργαρίτα και τον Αρμάνδο, που θα απογειώσει ο Βέρντι με την  μεταφορά του στην οπερατική σκηνή με τον τίτλο  "Τραβιάτα=παραστρατημένη"...

Αλέξανδρος Δουμάς υιός

"Οσοδήποτε εάν αγαπά κανείς μια γυναίκα, όση εμπιστοσύνη εάν έχει σε εκείνη, οποιαδήποτε βεβαιότητα μπορεί να μας δίνει το παρελθόν της σχετικά με το μέλλον της, λίγο-πολύ ζηλεύουμε. Εάν έχετε ερωτευθεί, θα έπρεπε να έχετε αισθανθεί την ανάγκη να απομονώσετε από αυτό τον κόσμο εκείνο το πλάσμα με το οποίο θα ζούσατε ολοκληρωτικά. Φαίνεται -όσο αδιάφορη και να είναι προς τον περίγυρό της- ότι η γυναίκα που αγαπάει κανείς σαν να χάνει κάτι από το άρωμα και από την ενότητά της στην επαφή της με ανθρώπους και αντικείμενα. Όσο για εμένα, το ένιωσα αυτό με το παραπάνω. Η δική μου αγάπη δεν ήταν συνηθισμένη. Ήμουν τόσο ερωτευμένος όσο μπορούσε να είναι ένα σύνηθες πλάσμα… αλλά με τη Μαργκερίτ Γκοτιέ. Συγκεκριμένα, στο Παρίσι, με κάθε βήμα μπορούσα να πέσω επάνω σε κάποιον που υπήρξε ήδη ή επρόκειτο να γίνει εραστής της. Ενώ στην εξοχή, περιτριγυρισμένοι από ανθρώπους τους οποίους δεν είχαμε δει ποτέ και οι οποίοι δεν είχαν κανένα ενδιαφέρον να ασχοληθούν μαζί μας, ήμαστε μόνοι με τη φύση μέσα στην άνοιξη, σε αυτή την ετήσια ευτυχία. Επί πλέον, απομονωμένοι από τον θόρυβο της πόλης, μπορούσα να κρύψω την αγαπημένη μου και να την αγαπώ χωρίς ντροπή ή φόβο.
[...]

Αλφονσίν Πλεσίς

Η εταίρα εξαφανιζόταν σταδιακά. Είχα δίπλα μου μια νεαρή και όμορφη γυναίκα, που την αγαπούσα και με αγαπούσε. Και την οποία έλεγαν Μαργκερίτ. Το παρελθόν δεν είχε πια υπόσταση και το μέλλον δεν είχε άλλα σύννεφα. Ο ήλιος έλαμπε επάνω στην ερωμένη μου όπως θα έλαμπε επάνω στην πιο αγνή νύφη. Περπατούσαμε παρέα σε αυτά τα γοητευτικά σημεία, τα οποία φαίνονταν να έχουν φτιαχτεί με σκοπό να θυμίζουν στίχους του Λαμαρτίνου ή να τραγουδούν μελωδίες του Σκουντό. Η Μαργκερίτ ήταν ντυμένη στα λευκά, έγερνε στο μπράτσο μου και μου έλεγε ξανά και ξανά κάτω από τον έναστρο ουρανό τις λέξεις που μου είχε πει την προηγούμενη ημέρα και, μακριά, ο κόσμος συνέχιζε την πορεία του χωρίς να αμαυρώνει με τη σκιά του την αστραφτερή εικόνα των νιάτων και της αγάπης μας".

(Αλέξανδρος Δουμάς: "Η Κυρία με τις καμέλιες")

Το αριστούργημα του Δουμά ευτύχησε σε πλήθος προσαρμογών. Εκτός από όπερα, μεταφέρθηκε πολλάκις στη μεγάλη οθόνη, όμως το κοινό απόλαυσε την ρομαντική ιστορία της Μαργαρίτας και του Αρμάνδου και πάνω σε πουέντ...

1.  Για τη Marcia Haydée, πρίμα μπαλαρίνα του Μπαλέτου της Στουτγάρδης, το 1978 ο αμερικανός John Neumeier θα χορογραφήσει και σκηνοθετήσει το δράμα εντυπωσιασμένος από τη λογοτεχνική πένα του Δουμά. Ο Neumeier δεινός φιλαναγνώστης δεν είναι η πρώτη φορά που αντλεί έμπνευση και θέματα από λογοτεχνικές πηγές. Η μουσική που θα επιλέξει πάνω στην οποία να πατήσουν τα μπαλετικά βήματα θα είναι του κατεξοχήν ρομαντικού συνθέτη της μουσικής ιστορίας, Φρειδερίκου Σοπέν. 
O Δουμάς υπήρξε θαυμαστής της μουσικής του Σοπέν, την οποία χαρακτήριζε "καθαρά ατμοσφαιρική, που στο άκουσμά της η ανθρώπινη ψυχή μεταβαίνει στη χώρα των ονείρων".

Η ιστορία του τρίπρακτου μπαλέτου εξελίσσεται ως μια σειρά από αναμνήσεις που ανακαλούνται από διάφορες οπτικές γωνίες, του Αρμάνδου, του πατέρα του και της Μαργαρίτας. Ο χορογράφος δίνει την ευκαιρία στους χορευτές του να μεγαλουργήσουν. Ιδιαίτερη πρόκληση αποτελεί ο ρόλος της Μαργαρίτας με την ασθενική φύση, που απαιτεί να εντρυφήσει στο συνδυασμό δράματος, υποκριτικής και ύψιστης μπαλετικής τεχνικής.

H αυλαία ανοίγει στο δωμάτιο της Μαργαρίτας που μόλις πριν λίγο έχει αφήσει την τελευταία της πνοή. Ο Αρμάνδος κυριευμένος από αναμνήσεις, καταρρέει. Η μουσική υπόκρουση είναι από το ποτισμένο μελαγχολία "Largo" από τη "Σονάτα σε σι ελ. Op. 58" του πολωνού.
Η πρώτη πράξη υπό τους ήχους του περίφημου κοντσέρτου για πιάνο Νο. 2, Op. 21 παρουσιάζει τις αναμνήσεις του Αρμάνδου ξεκινώντας με τη γνωριμία του ζευγαριού στην παράσταση της "Μανόν Λεσκώ" (με όσους παραλληλισμούς μπορεί κανείς να σκεφτεί)...
Η δεύτερη πράξη μας μεταφέρει στην ειδυλλιακή εξοχή, στο σπίτι που είχε παραχωρήσει ο πλούσιος δούκας στη Μαργαρίτα. Εκεί, που ο πατέρας του Αρμάνδου θα απαιτήσει από τη γυναίκα να τον εγκαταλείψει, καθώς πιστεύει πως το παρελθόν της θα σταθεί εμπόδιο στη σταδιοδρομία του.
Το "1ο Βαλς από το έργο 34", αποσπάσματα από τις "3 Ecossaises, Op. 72", όπως μέρη από Πρελούδια του Σοπέν ηχούν και χρωματίζουν κατάλληλα διαμορφωμένα τη συναισθηματική φύση των σκηνών. 
Στην τρίτη πράξη η "Grande fantaisie"  συνoδεύει την αφόρητη ζήλεια της Μαργαρίτας όταν αντιλαμβάνεται πως ο Αρμάνδος φλερτάρει με την Ολυμπία. Το πάθος μεταξύ τους ξαναφουντώνει με την αισθησιακού χαρακτήρα "Μπαλάντα Νο. 1 σε Σολ ελ".  Στην τελική σκηνή άρρωστη και απελπισμένη, η Μαργαρίτα εκμυστηρεύεται τις τελευταίες της σκέψεις στο ημερολόγιό της, ενώ το Largo, από τη Σονάτα σε σι ελ., που ακούστηκε στην έναρξη επανέρχεται...
Αξιοσημείωτη είναι η χρήση της παντομίμας στη χορογραφία, που αντικατοπτρίζεται ηχητικά μέσω της δραματικής μουσικής του Σοπέν.

Στο απόσπασμα ακούγονται:

Ballade no.1-op. 23, Andante spianato- op. 22, Grande Polonaise  

Φοντέυν-Νουρέγιεφ
(pinterest)

2. Νωρίτερα, το 1963 ο διάσημος σερ Frederick Ashton χορογραφεί και σκηνοθετεί το μπαλέτο "Marguerite and Armand" ειδικά για το δίδυμο με τις χρυσές πουέντ: Ρούντολφ Νουρέγιεφ- Μαργκότ Φοντέυν.
Ο Άστον χορογραφεί για τη μούσα του Μαργκότ με μοναδική έμπνευση έχοντας κατά νου πως μόνο μια καλλιτέχνις του βεληνεκούς της μπορεί πραγματικά να ερμηνεύσει τον απαιτητικό, ασύγκριτης τεχνικής, ρόλο.

Η μουσική που επιλέγεται στο μονόπρακτο μπαλέτο με πρόλογο και 4 σκηνές, είναι η "Piano Sonata S.178" σε σι ελ. του Φραντς Λιστ διασκευασμένη σε κάποια σημεία για ορχήστρα.

Η πλοκή του μπαλέτου βασίζεται σε σκηνές αναπόλησης. Η Μαργαρίτα Γκωτιέ, άρρωστη βαριά από φυματίωση βρίσκεται στο νεκροκρέβατό της, και μέσα στο παραλήρημά της επαναφέρει μνήμες από τον μεγάλο έρωτά της με τον Αρμάνδο.
Το ζευγάρι των χορευτών ερμήνευσε πολλές φορές τους ρόλους αυτούς και κάθε φορά αποθεωνόταν από κοινό και κριτικούς για την ερμηνεία τους που παραμένει αξεπέραστη και ανυπέρβλητη...Όλοι έκαναν λόγο για παράσταση πέρα από τη συμβατική προσέγγιση όπου κίνηση, μουσική και σκηνοθεσία συνυπάρχουν ισότιμα.

F. Ashton- F. Liszt: "Marguerite and Armand" /  Margot Fonteyn-Rudolf Nureyev

Για την "Τραβιάτα" του Βέρντι, την οπερατική μεταφορά του αριστουργήματος του Δουμά μπορείτε να διαβάσετε παλαιότερο άρθρο εδώ.

Ισιδώρα Ντάνκαν, η χορεύτρια που "ξύπνησε" το χορό....

"Δεν επινόησα τον χορό, υπήρχε πριν από εμένα. Κοιμόταν όμως κι εγώ τον ξύπνησα"

(Ισιδώρα Ντάνκαν)

27 Μαϊου 1877, γεννιέται η "μητέρα του σύγχρονου χορού", Ισιδώρα Ντάνκαν, γνωστή ως "ξυπόλητη χορεύτρια", καθώς προτιμούσε να χορεύει χωρίς παπούτσια, στοιχείο πoυ τής επέβαλε το ελεύθερο πνεύμα της.

Μικρή, ξεκίνησε μαθήματα πιάνου, αγαπούσε τη μουσική, το ρυθμό και την αρμονία της, όμως την κέρδισε ο χορός. Εντυπωσιάζει το γεγονός πως εξάχρονο κοριτσάκι και παίζοντας με τις φίλες της γειτονιάς, τίς δίδασκε μπαλετικές, χορευτικές κινήσεις αυτοσχεδιάζοντας.

Χαρακτηριστικές είναι όντως οι επηρεασμένες από τη φύση, κινήσεις της. Τα κύματα, οι κινήσεις των κλαδιών των δέντρων, καθώς φυσάει ο άνεμος, τα σύννεφα κλπ, την εμπνέουν, όπως την εμπνέει και η αρχαιοελληνική γλυπτική.

Εκτός από το να χορεύει ξυπόλητη, επιλέγει να φορά αέρινα, ανάλαφρα ρούχα, όμοια με τους χιτώνες των αρχαίων Ελλήνων.

Εκτός όμως από την ένδυση, η λατρεία της Ντάνκαν για την χώρα μας φαίνεται από την επιλογή της να ζήσει στο Βύρωνα, να χορέψει στους Δελφούς και στο αρχαίο θέατρο του Διονύσου.

Περισσότερο την ενδιέφερε η έμπνευση και λιγότερο η τεχνική, καθώς αναζητούσε τη "θεία έκφραση του ανθρώπινου πνεύματος".

Ο χορός της είχε απίστευτη χάρη, χαρακτηριζόταν από κομψότητα, μελωδικότητα και έντονη εκφραστικότητα.

Τιμητικά στο πρόσωπό της ο Φρέντερικ Άστον το 1976 θα χορογραφήσει ένα μπαλέτο με τίτλο: "Five Brahms Waltzes in the Manner of Isadora Duncan", για μια solo χορεύτρια πάνω σε μουσική του Γιοχάνες Μπραμς.

Ο Άστον επιλέγει 5 από τα 16 Βαλς του "Opus 39" του γερμανού συνθέτη.

Συγκεκριμένα τα Βαλς 1, 2, 8, 10, 13 και 15 από το "Sechzehn Walzer, Op. 39" που ο Μπραμς συνέθεσε το 1865 λίγο πριν εγκατασταθεί στην Βιέννη προκειμένου να τιμήσει την χορευτική φόρμα με την οποία είναι συνδεδεμένη η "πόλη του Βαλς".

Ο Μπραμς ολοκλήρωσε τον κύκλο αρχικά για πιάνο με 4 χέρια και αμέσως μετά τα διασκεύασε για σόλο πιάνο. Το έργο αφιέρωσε στον μουσικοκριτικό και φίλο του, Eduard Hanslick.

Από τα πέντε Βαλς που χορογράφησε ο Άστον προς τιμήν της Ισιδώρας Ντάνκαν, το πρώτο εκτελείται πριν την εμφάνιση της χορεύτριας ως προοίμιο.

Ο Άστον  επέλεξε να εμπνευστεί από τις παραστάσεις της Ντάνκαν που είχε δει, αντί  να αναδημιουργήσει με ακρίβεια τις χορογραφίες της. Ατόφιο παρουσιάζει στο χορευτικό σόλο μόνο τον περίφημο "Χορό των πετάλων" , που το όνομα της  Ντάνκαν συνδέθηκε μ' αυτόν. Η χορεύτρια κινούμενη προς τα μπρος με ανάλαφρα μικρά, ρυθμικά βήματα κρατώντας στις παλάμες της πέταλα ανθέων, τα αφήνει ν' ανεμίζουν προς τα πίσω καθώς τρέχει...(6:27'). H ρέουσα, γλυκιά μελωδία από το Βαλς Ν. 15, το δημοφιλέστερο της σύνθεσης, καθοδηγεί τις αέρινες, ευγενικού χαρακτήρος, κινήσεις της μπαλαρίνας, προξενώντας στους φιλότεχνους θεατές χείμαρρο αισθήσεων και ρομαντισμού...

"Brahms Waltzes in the manner of Isadora Duncan":

Για την Ισιδώρα Ντάνκαν μπορείτε να διαβάσετε κι εδώ.

ΣΤΡΑΒΙΝΣΚΙ: "Το φιλί της νεράιδας - Αλληγορικό μπαλέτο εμπνευσμένo από τη Μούσα του Τσαϊκόφσκι"

 

"Η Βασίλισσα του χιονιού", Rudolf Koivu
(από εικονογράφηση του παραμυθιού του Άντερσεν)

"Αφιερώνω αυτό το μπαλέτο στη μνήμη του Τσαϊκόφσκυ συσχετίζοντας τη Μούσα του με τη Νεράιδα, ως αλληγορία. Αυτή η Μούσα τον σφράγισε με το μοιραίο φιλί της, το μυστηριώδες αποτύπωμα του οποίου γίνεται αισθητό σ'όλο το έργο του μεγάλου καλλιτέχνη"

(Ιγκόρ Στραβίνσκι, kcatalog.org)

Παραμυθένια καλησπέρα, αγαπημένοι φίλοι, καθώς όχι μόνο οι μικροί, μα και οι μεγάλοι αγαπάμε τα παραμύθια, ιδιαίτερα αυτή την εποχή, που ο καιρός έχει κρυώσει και το τζάκι ανάβει τα βράδια...
Η ψυχή που αναζητά το άπιαστο και ψάχνει ν'ακουμπήσει τ' όνειρο, χάνεται στη μαγεία των παραμυθιών...

Από τα αγαπημένα παραμύθια είναι και η "Βασίλισσα του χιονιού" του Χανς Κρίστιαν Άντερσεν...

Αυτό θα απολαύσουμε σήμερα στη μουσική-μπαλετική του εκδοχή, καθώς ως τέτοιο έκανε πρεμιέρα στις 27 Νοεμβρίου 1828.

Πρόκειται για το τελευταίο από τα μπαλέτα που παρουσιάσε ο Ντιάγκιλεφ σε μουσική του Ιγκόρ Στραβίνσκι και προσαρμοσμένο τίτλο: "Le baiser de la fée - Το φιλί της νεράιδας".

Μια σύνθεση, αφιερωμένη στη μνήμη του Τσαϊκόφσκι.

Mην ξεχνάμε πως ήταν ένδεκα χρονών ο Στραβίνσκι όταν σε παράσταση στο θέατρο Mariinsky της Αγίας Πετρούπολης, που τραγουδούσε ο μπάσος πατέρας του είδε τον Τσαϊκόφσκι, ακριβως δύο εβδομάδες πριν το θάνατό του. Ο ίδιος χαρακτήριζε ως βαθιά χαραγμένη στη μνήμη του, ανάμνηση , την εικόνα του άνδρα με τα άσπρα μαλλιά, τους φαρδείς ώμους και το ασθενικό πρόσωπο.

Είναι η εποχή που ο Στραβίνσκι στρέφεται στις μουσικές μορφές του παρελθόντος, χρησιμοποιώντας τες στο πλαίσιο των δικών του αισθητικών επιδιώξεων.
Θυμίζουμε πως το έργο του έχει βαθιά τις ρίζες του στα δυο παράλληλα ρεύματα του 19ου αι. Ο δάσκαλός του, Ρίμσκι-Κόρσακοφ, του έμαθε να εκτιμά την ρωσική μουσική παράδοση και τα επιτεύγματα της εθνικής ρωσικής μουσικής, ενώ ο Πιότρ - Ιλιτς Τσαϊκόφσκι, του μετέδωσε την αγάπη του για τη μουσική της Δύσης, καθώς και για τη μουσική μπαλέτου.

Έτσι, στο "Φιλί της Νεράιδας" ο Στραβίνσκυ βρίσκει ευκαιρία να εκφράσει την αγάπη του για τις συναισθηματικές σελίδες του Τσαϊκόφσκι, κάτι που προκαλεί εντύπωση αν αναλογιστούμε πως ο συνθέτης ανήκει στους νεωτεριστές-πρωτοπόρους, ένα "πρότυπο καινοτομιών", ενώ ο συμπατριώτης του Τσαϊκόφσκι θεωρήθηκε απο πολλούς "δημιουργός παλαιάς κοπής".

Ο ίδιος ομολογεί:

"Οταν στο τέλος του 1927 η Ίντα Ρουμπινστάιν μού ζητησε να συνθέσω κάτι γι'αυτήν, μού προτάθηκαν δυο ιδέες. Η μια ήταν άκρως ελκυστική, καθώς μού παρείχε τη δυνατότητα να εκφράσω την απεριόριστη αγάπη και θαυμασμό μου για τη μουσική του Τσαϊκόφσκι. Η εκτέλεση είχε οριστεί για το Νοέμβριο, μήνα του θανάτου του που εκείνη τη χρονιά συμπληρώνονταν η 35η επέτειος. Έτσι δέχτηκα την πρόταση".

To μπαλέτο ευτύχησε σε πολλές χορογραφικές αναθεωρήσεις
Αξιοσημείωτη και κείνη του Μπαλανσίν με το
American Ballet το 1937, απ' όπου και η φωτογραφία.
Συνθέτης και χορογράφος αναζητούν κοστούμια για το
μπαλέτο τους: "Le Baiser de la Fee"(pinterest)

Ο Στραβίνσκι σε αναζήτηση υλικού ώστε να στηθεί το λιμπρέτο του μπαλέτου, στράφηκε προς την παραμυθική λογοτεχνία. Επέλεξε το παραμύθι της "Βασίλισσας του Χιονιού" του Άντερσεν, το οποίο επεξεργάστηκε διαμορφώνοντας το λιμπρέτο:
Στον παγωμένο βορρά μια μητέρα με το μωρό της πέφτουν σε χιονοθύελλα.
Μια μυστηριακή νεράιδα με τα ξωτικά της τούς παρακολουθούν. Πλησιάζει και δίνει ένα φιλί στο μωρό για να το γλιτώσει. Το χωρίζει από τη μάνα και κείνη εξαφανίζεται. Το παιδί βρίσκουν κάποιοι χωρικοί...
Είκοσι χρόνια αργότερα κι όταν ο νέος βρίσκεται στην κορύφωση της ευτυχίας του,  τη μέρα του γάμου του με την αγαπημένη του, θα τον ξαναφιλήσει.
Κάτω από τις υπερφυσικές δυνάμεις της νεράιδας ο νέος δεν μπορεί να αντιδράσει...
Εκείνη τον οδηγεί στην ουράνια χώρα της και τού χαρίζει την αιωνιότητα.
Η αλληγορία του θέματος είναι εμφανής, καθώς και ο Τσαϊκόφσκι δέχτηκε το μοιραίο φιλί της Μούσας  και το σημάδι της είναι αισθητό σε κάθε δημιούργημα αυτού του καλλιτέχνη.
Το τέλος του με τον βιολογικό θάνατο, τού χαρίζει την αθανασία.

Στο παραμύθι του Άντερσεν η βασίλισσα του πάγου μισεί τον άνθρωπο, όμως ο Στραβίνσκι επιθυμεί άλλη διάσταση των νοημάτων. Προσπάθησε να δώσει στην πλοκή συμβολικές αναφορές που θα τον εξυπηρετούσαν στη σύνθεση ενός έργου ως σεβασμό στον Τσαϊκόφσκι. Το φιλί της νεράιδας είναι  φιλί τρυφερότητας σαν ένα φιλί καλής τύχης, ένα δώρο για τη ζωή. 

Το μπαλέτο αναπτύσσεται σε τέσσερις σκηνές  με τον Στραβίνσκι να  επεξεργάζεται  πιανιστικές κυρίως μελωδίες της  πρώιμης περιόδου του Τσαικόφσκυ, που δεν είχαν ενορχηστωθεί ποτέ. Ο συνθέτης  μετουσιώνει το θεματικό υλικό αρμονικά, ορχηστρικά και ρυθμικά συμβάλλοντας  στη διαμόρφωση παραμυθικής, υποβλητικής ατμόσφαιρας. Τα θέματα άλλοτε ζωηρά και με ορμητική διά θεση ή με λαϊκότροπο χορευτικό  παλμό κι άλλοτε με ιδιαίτερο λυρισμό, αιθέρια ή ελεγειακού χαρακτήρα οδηγούν στην ανατρεπτική κατάληξη.Στην τελική σκηνή, όπου ακούγεται το Νανούρισμα της αιωνιότητας, ο ακροατής παρασύρεται μέσα στο ονειρικό, υπνωτιστικό, ηχητικό τοπίο...

Τα Μέρη:

1.  Πρόλογος-Νανούρισμα της καταιγίδας
2.  Μια γιορτή στο χωριό
3.  Η σκηνή στο μύλο-Pas de deux, Entree, Adagio, Variation, Coda 
4.  Νανούρισμα της αιωνιότητας

Igor Stravinsky: "Le baiser de la fée" / Ernest Ansermet:

Το μπαλέτο: "Rudy is Haunted by a vision of the Fairy"
 Tatiana Yatsenko-Vladimir Malakhov: 

Azy Gouziou (Άζη Γουζίου)28 November 2020 at 10:50

Mε την αλληγορία του παραμυθιού, Ελπίδα μου ο Στραβίνσκυ έδωσε νέα διάσταση στην μουσική του "παλαιάς" κοπής συνθέτη Τσαϊκόφσκυ. Και το αποτέλεσμα της σύνθεσης αυτής ήταν ένα λυρικότατο έργο με φανερά ρομαντικά στοιχεία όπου συνυπάρχουν και οι δυο συνθέτες! Τι ωραία ιδέα της Ίντα Ρουμπινστάιν να αναθέσει μια τέτοια εργασία στον Στραβίνσκυ! Σημειωτέον ότι η Ίντα, πριν φτιάξει την δική της εταιρεία, χόρευε στα μπαλέτα Ντιάγκιλεφ.
Εξαιρετικό άρθρο, αγαπημένη μου φίλη κι ευχαριστούμε πολύ! Καλό βράδυ! ❤
ReplyDelete

ELPIDA NOUSA29 November 2020 at 23:54

Ναι, Αζη μου!Μου αρεσει η σκεψη του Στραβινσκι να πατησει πανω στο παραμυθι του Αντερσεν, αλλά να μετουσιωσει τα νοηματα προς αναδειξη της εκτιμησης και αγαπης του για τον Τσαικοφσκι!
Η αλήθεια ειναι πως υπηρξαν κι εκεινοι που χαρακτηρισαν το έργο "αδρανες"... Οι περισσοτεροι ομως θαυμασαν τη συνθεση για το λυρισμό, τη γλυκυτητα και το ρομαντισμο της, κυρίως γιατι αυτα δεν ειναι στοιχεια που συχνα βρισκουμε στα εργα του Στραβινσκι, οπως και συ υπογραμμιζεις. Προσωπικά μού αρεσει που το πρωτογενες υλικό του Τσαικοφσκι χανεται μεσα στην αρμονική επεξεργασια του Στραβινσκι...
Ναι, η Ιντα μια κορυφαια καλλιτεχνις, υπηρξε καποια εποχη στους κολπους των Ντιαγκιλεφ, ομως μετα "ατυπα" υπηρχε μια αντιπαλοτητα..ιδιαιτερα από μεριας Ντιαγκιλεφ...
Ευχαριστω για την προσοχη και τον επαινο γι αυτο το αρθρο -αναφορα σε ενα εργο που δεν ακουμε συχνα κι αδικως..
Kαλημερα και καλή εβδομάδα!!
Delete

Νίκι ντε Σεν Φαλ: η γοητεία της έμπνευσης στο Πουλί της φωτιάς...

Stravinsky's Fountain, Paris, Niki de Saint Phalle
(pinterest)

Αν ζούσε, σήμερα θα έκλεινε τα 90 χρόνια της.

Η γλύπτρια, ζωγράφος και σκηνοθέτις, Νίκι ντε Σεν Φαλ ήταν από τις λίγες γυναίκες που την αποδέχτηκαν για την τέχνη της όσο ήταν εν ζωή.

"Πολύ νωρίς αποφάσισα πως θα γίνω ηρωίδα. Ποια;. .. Η Γεωργία Σάνδη; Η Ιωάννα της Λωραίνης ή ο Ναπολέων με φούστες; Τι σημασία είχε το ποιος; Αρκεί να γινόμουν κάτι ιδιαίτερο, μεγαλειώδες και συναρπαστικό", είπε κάποτε.

Ήταν διάσημη όσο οι Τζάκσον Πόλοκ και Άντυ Γουόρχολ. Μια νεωτερίστρια καλλιτέχνις, ευρηματική, καινοτόμα, με διάθεση χαράς να αντικατοπτρίζεται στα έργα της, ιδίως στις περίφημες "Γυναίκες" της (Les Nanas), τις παχουλές, ζουμερές, σκερτσόζικες γυναικείες φιγούρες, που στροβιλίζονται, σχεδιασμένες με εκρηκτικά, γεμάτα ένταση χρώματα...
Η ίδια υπήρξε καλλονή και συγχρόνως φεμινίστρια...

Με το σύζυγό της επίσης γλύπτη, Ζαν Τινγκελί, δημιούργησαν στο Παρίσι τo εκκεντρικότατο "Συντριβάνι του Στραβίνσκι" με 16 κινούμενα γλυπτά.

Την ιδέα έδωσε ο συνθέτης και μαέστρος, Πιερ Μπουλέζ, ιδρυτής του IRCAM, ινστιτούτου που προωθεί τη σύγχρονη μουσική και συνδέεται με το Κέντρο Πομπιντού, δίπλα στο οποίο υπάρχει η μικρή πλατεία με το συντριβάνι της Νίκι...

Τα γλυπτά αναπαριστούν φιγούρες από την "Ιεροτελεστία της Άνοιξης", το "Πουλί της φωτιάς", την "Αλεπού- ένα χαρούμενο έργο με τραγούδι και μουσική", το "Αηδόνι" -έμπνευση του συνθέτη από το παραμύθι του Άντερσεν, τον "Πετρούσκα", το "Ραγκτάιμ", τη γοργόνα, τη ζωή, την αγάπη, το φίδι, το θάνατο κλπ...

"Πουλί της φωτιάς", Νίκι ντε Σαιν Φαλ

Όπως είχε δηλώσει η ίδια η Νίκι ντε Σεν Φαλ "επιθυμούσε τα γλυπτά να αναδύουν τη γοητεία των έργων του Στραβίνσκι και των χαρακτήρων που ενέπνευσαν τα έργα του".
Γι'αυτό τα γλυπτά που σμίλευσε θυμίζουν καλλιτέχνες του δρόμου, του τσίρκου ή ζονγκλέρ, που τόσο αγαπούσε ο ρώσος δημιουργός, ιδιαίτερα μετά την γνωριμία του με την τζαζ...

Στη παραπάνω φωτογραφία βλέπετε το "Πουλί της φωτιάς", αναπαριστάμενο ως "θεός του Ήλιου". Πρόκειται για γλυπτό σε σμίκρυνση ενός που η Νίκι είχε δημιουργήσει σε γιγάντιο μέγεθος για το Πανεπιστήμιο του Σαν Ντιέγκο την ίδια χρονιά.

Το πρωτοποριακό "Πουλί της φωτιάς" είναι ένα χορόδραμα που γράφτηκε το 1910, μετά από παραγγελία του Σεργκέι Ντιαγκίλεφ για τα Ballets Russes, σε χορογραφία του M. Φοκίν. Πρόκειται για καθαρά ρωσικού χρώματος έργο, που ξεχωρίζει για την ηχοχρωματική ένταση και ποκιλομορφία του, στοιχείο που φαίνεται στη διάθεση δημιουργίας της Νίκι, που σκιαγραφεί το μαγικό πουλί με τη διττή σημασία, ευλογίας και κατάρας!
Το μπαλέτο επικεντρώνεται στο ταξίδι του ήρωά του, του Πρίγκηπα Ιβάν. Ο Ιβάν μπαίνει στο μαγικό βασίλειο του Kashchei του Αθάνατου.
Το Πουλί της Φωτιάς, όταν τελικά αιχμαλωτίζεται από τον Ιβάν συμφωνεί να τον βοηθήσει με αντάλλαγμα την ελευθερία του.
Όταν ο Kashchei στέλνει τα μαγικά του πλάσματα εναντίον του Ιβάν, το Πουλί της Φωτιάς, πιστό στην υπόσχεσή του, παρεμβαίνει, μαγεύοντας τα πλάσματα, κάνοντάς τα να χορέψουν έναν περίτεχνο, ενεργητικό χορό , "Τον Χορό της Κολάσεως":

Στο πόντιουμ ο Sir Simon Rattle με τη London Symphony Orchestra:

Εκρηκτικά χρώματα και ηχοχρώματα συνταιριάζονται σε αυτό το κείμενο για να τιμηθεί μια ιδιαίτερα εκκεντρική καλλιτέχνιδα, που τα γλυπτά της διακρίνονται για την παιδικότητα, την ένταση και ενεργητικότητά τους. Όπως και το συγκεκριμένο χορευτικό μέρος από το παραμυθικό μπαλέτο του Ιγκόρ με τις απότομες μελωδικές εναλλαγές και τις εξάρσεις δυναμικής!
Το Συντριβάνι του Στραβίνσκι της γλύπτριας είναι τόσο εντυπωσιακό, που αφήνει άφωνο όποιον το παρατηρεί! Δεν είναι μόνο η συνεχής ροή του νερού, αλλά και η κίνηση των γλυπτών μέσα στο ρηχό συντριβάνι! Το βράδυ δε, γίνεται μαγικό, φαντασμαγορικό "παραμύθι" στην κυριολεξία, καθώς φωτίζεται ποικιλοτρόπως...

Για το "Πουλί της Φωτιάς" του Στραβίνσκι μπορείτε να διαβάσετε περισσότερα σε παλαιότερο άρθρο, εδώ.

«Έρωτας, η ελκτική του δύναμη στο μύθο – 6: ΛΗΔΑ και ΚΥΚΝΟΣ»

 

Οι πρόγονοί μας -ως γνωστόν- προσπαθούσαν με κάθε τρόπο να ερμηνεύσουν όσα ανεξήγητα και ακατανόητα συνέβαιναν γύρω τους...Από φυσικά φαινόμενα ως τις ανθρώπινες ιδιότητες και αδυναμίες. Ανάμεσά τους και η αόρατη, κινητήρια δύναμη του έρωτα. Δύναμη που ασκεί τεράστια επιρροή πάνω σε όσους τον βιώνουν κι αποτελεί για κείνους, τουλαχιστον για όσο διάστημα υφίσταται, το βαθύτερο νόημα της ζωής. 

Σε αυτή τη σειρά αναρτήσεων κάθε Παρασκευή βράδυ θα αναφερόμαστε συνοπτικά σε δημοφιλή ζευγάρια της μυθολογίας, που ερωτεύτηκαν σφοδρά και σε κάποιες περιπτώσεις καταστροφικά, καθώς η δύναμη του έρωτά τους τέθηκε εκτός ελέγχου. 

Απόψε, ο μύθος της μεταμόρφωσης  σε κύκνο του Δία λόγω του έρωτά του για τη Λήδα.

"Λήδα και Κύκνος", Il Sodoma,
Γκαλερία Μποργκέζε

Η Λήδα ήταν μυθική βασίλισσα της Σπάρτης, σύζυγος του Τυνδάρεω. Λόγω της απερίγραπτης ομορφιάς της, πολλές είναι οι χώρες που διεκδίκησαν την καταγωγή της…

Το απαράμιλλο κάλλος της δεν μπόρεσε να αντισταθεί ούτε ο πατέρας των θεών, γνωστός για την αδυναμία του στο ωραίο φύλο.Την είδε στις όχθες του ποταμού Ευρώτα και αισθάνθηκε γι' αυτήν ακατανίκητο πόθο!

Για να την προσεγγίσει λοιπόν ο γυναικοφιλής Δίας ζήτησε τη βοήθεια της θεάς Αφροδίτης, η οποία μεταμόρφωσε εκείνον σε κύκνο και τον εαυτό της σε αετό που άρχισε να τον καταδιώκει. Βλέποντάς τους, η Λήδα θέλησε να προστατεύσει τον κύκνο και, για να τον σώσει, τον πήρε στην τρυφερή αγκαλιά της. 

Λίγο αργότερα η Λήδα γέννησε, όπως λέει ο μύθος, δύο αυγά, δυο ζεύγη διδύμων: Κάστωρ, Πολυδεύκης, Ελένη και Κλυταιμνήστρα....

"Λήδα και Κύκνος", Cesare da Sesto
Wilton House

Η ένωση του κύκνου με τη Λήδα συμβολίζει την ένωση του υλικού με τον πνευματικό κόσμο. Ο Κύκνος στην αρχαιότητα παραλληλιζόταν με  τον ήλιο, το φως και την αγνότητα.
Είναι επίσης το πλάσμα που ενώνει τρία στοιχεία: το νερό, τη γη και τον αέρα, δηλαδή τα εγκόσμια με τα αιθέρια.
Ήταν η προσωποποίηση της αρμονίας και της εσωτερικής γαλήνης… Είναι η χαρακτηριστική κίνηση του κύκνου, που τον καθιέρωσε ως έμβλημα αγάπης και έρωτα, που όταν πλησιάζει το ταίρι του λυγίζει τον μακρύ του λαιμό, κάνοντας κάποιους να υπστηριζουν πως το σύμβολο της καρδιάς προέρχεται από αυτό το σχήμα. Καθόλου δύσκολο, λοιπόν, να κερδίσει μια θέση στον συμβολισμό της αγάπης.

Ο Ζευς-Κύκνος-Νούς και η Λήδα-Λήθη αποτελούν τις δύο πρωταρχικές συμπαντικές δυνάμεις. Ο Δίας-Νους και το σκότος, το χάος, θα γεννήσουν  το κοσμικό ωόν, το αυγό απο την έκρηξη-σπάσιμο του οποίου θα γεννηθούν οι Διόσκουροι και η Ελένη, ο κόσμος και το φώς της ζωής.

"Λήδα και Κύκνος", 
Francesco Melzi

Ο μύθος αυτός έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη ζωγραφική δημιουργία του Λεονάρντο ντα Βίντσι, αφού για μεγάλα χρονικά διαστήματα επανήρχετο στο θέμα αυτό συμπληρώνοντας και τροποποιώντας την αρχική σύλληψή του.

Το έργο του ντα Βίντσι είναι χαμένο, όμως επηρέασε αρκετούς μεταγενέστερους καλλιτέχνες που εξαιρετικά αποτύπωσαν το μύθο, όπως οι δημιουργίες των  Cesare da Sesto, Il Sodoma ή του Francesco Melzi.

Η Λήδα απεικονίζεται μέσα σε εκτυφλωτική γυμνότητα και ο Κύκνος-Δίας καταφεύγει στην αγκαλιά της.
Ως φόντο ο καλλιτέχνης χρησιμοποιεί στοιχεία της φύσης με οργιώδη βλάστηση, δάση, τοπία, βουκολικές σκηνές…, ενώ στο κάτω μέρος των εικαστικών έργων σχεδιάζονται δυο αυγά με σπασμένο κέλυφος-αναφορά στη γέννηση των διδύμων.
Οι μορφές τους θυμίζουν τις μορφές των ερωτιδέων της Αναγέννησης.

Ο μύθος δίνει σπουδαία έμπνευση  για το ομότιτλο ποίημά του στον βρετανό Ουίλιαμ Μπάτλερ Γέιτς:

"Λήδα και Κύκνος"

Ξάφνου ρίπη: φτερά τρανά φτεροκοπούν ακόμη

"Λήδα και Κύκνος", ψηφιδωτό
Μουσείο Λευκωσίας

πάν’ από κόρη ανήμπορη, τους μηρούς της χαϊδεύουν;Και πώς μπορεί το σώμα της, σαν άσπρες ορμές τ’ ωθήσουν,ν’ αδιαφορήσει στους παλμούς που την καρδιά του δέρνουν;

Λιγνά χέρια τρεμάμενα πως τάχα ν’ απωθήσουντο μεγαλείο το φτερωτό απ’ τους μηρούς που λύνουν;Και πώς μπορεί το σώμα της, σαν άσπρες ορμές τ’ ωθήσουν,ν’ αδιαφορήσει στους παλμούς που την καρδιά του δέρνουν;

Ένας των λαγονιών σπασμός δημιουργεί εκειπέρασπασμένο τείχος, πυρκαγιά τρανής στέγνης και πύργου,τον Αγαμέμνονα νεκρό.Τόσο γερά πιασμένη,κι υποταγμένη απόλυτα στ’ άγριο αίμα του αέρα,τη γνώση και τη δύναμη απόχτησε του κύκνουπροτού τ’ αδιάφορο ραμφί την είχε αφημένη;"

(μτφ: Μ.Β. Ραΐζης, poihtikhalitheia)

Ενώ ο ποιητής μας Κωστής Παλαμάς γράφει:

Ο Κύκνος προς τη ΛήδαΦτάνει εγώ με τα φρύδια μου να γνέψω,

"Λήδα και Κύκνος", Πωλ Σεζάν

σειένται ουρανός και γη και καταχθόνια.Σ’ αγαπώ, με του Κύκνου ήρθα τη φύσητην απολλώνεια.Την ομορφιά σου για να ραψωδήσουντης χρυσής Ερατώς δε φτάνουν οι ύμνοι·του ζουμπουλένιου σου ύπνου εγώ ειμαι τ’ άσπροτ’ όνειρο, λίμνη!

Από τα φέγγη τ’ άσβηστα του Ολύμπουκατέβηκα, χαρά στα ριζικά σου,τον ύμνο τον υπέρτατο να ψάλωστην αγκαλιά σου.Τα μάτια μου κι ας τα φωτοβολήσουντης σάρκας σου τα πύρινα τα χιόνια,το πρόσωπο, τα στήθη σου, τα πόδια,τα θεία λαγγόνια.[…]

Καρπούς του γάμου της ισόθεης Λήδαςμε τον κύκνο θεό τα ωραία σου χέριατα παιδιά θα κρατήσουν που θα λάμψουν,του απείρου αστέρια.[…]μέσα στα φέγγη τ’ άσβηστα του Ολύμπου,σπάρασμα μιας στιγμής, το σπάρασμά σου.Πιο μουσικό από τον ψαλμό του κύκνου 

(από: greek-language)

ΜΟΥΣΙΚΕΣ ΕΜΠΝΕΥΣΕΙΣ:

1. Από το περίφημο εικαστικό του Λεονάρντο ντα Βίντσι "Léda et l'oiseau" είναι εμπνευσμένο το πέμπτο μέρος της σουΐτας "Le Bal de Béatrice d'Este" του Βενεζουελανικής καταγωγής, Γάλλου συνθέτη, Ρεϋνάλντο Αν, γι' αυτό είναι γνωστό επίσης με τον υπότιτλο "Intermède Léonardesque". Τα σύντομο αιθέριο μοτίβο της άρπας παραπέμπει στο φτερούγισμα του αρχοντικού κύκνου κι ακολουθείται από μια φιγούρα μουσικού αραβουργήματος από τα πνευστά, που οδηγεί στη συνέχεια σ' ένα γαλήνιο αριόζο από το σόλο φλάουτο.

Reynaldo Hahn: "Le bal de Béatrice d’Este, Mov.V: Léda et l'oiseau":

2. Το μύθο της Λήδας και του Κύκνου-Δία χορογράφησε ο Roland Petit, ο οποίος αγάπησε πολύ την εικόνα του κύκνου απ' όταν είδε την Άννα Πάβλοβα στο ρόλο.
Έτσι, δίνει μια σαγηνευτική απεικόνιση του μύθου στην αισθησιακή μπαλετική μινιατούρα πάνω στη μουσική από το δεύτερο μέρος, "Largo" του "Oboe Concerto BWV 1056" του Γ.Σ Μπαχ.

Απολαύστε!

"Leda and the Swan", Βallet - Roland Petit / J.S.Bach:

3. Από το παραπάνω ποίημα του Γέιτς για την ερωτική συνεύρεση Λήδας-Δία-Κύκνου εμπνεύστηκαν τη μουσική τους σύνθεση οι Seraphim Trio(πιάνο, βιολί, τσέλο) με vocal  και  απαγγελία.

ενώ 

4. από το ίδιο ποίημα ο ταλαντούχος βρετανός Howard Blake  συνθέτει το ομώνυμο κουαρτέτο εγχόρδων: "Leda and the Swan, Op. 249a" για το Edinburgh Quartet:

Το κείμενο δημοσιεύτηκε και στην Κοινότητα των The Mythologists