Η Αγία Μαρίνα και ο απόηχος της στη μουσική της Αναγέννησης...

"Η Αγία Μαρίνα(Μαργαρίτα) και ο Δράκος", Τιτσιάνο, Μουσείο Πράδο

Σήμερα, 17 Ιουλίου, η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά τη μνήμη της Αγίας Μεγαλομάρτυρος Μαρίνης, μιας από τις πιο αγαπητές γυναίκες αγίες της χριστιανικής παράδοσης, η οποία ξεχωρίζει για την ακλόνητη πίστη, το μαρτύριό της και τον γνωστό θρύλο της νίκης της απέναντι στον δράκοντα.

Η Αγία Μαρίνα γεννήθηκε στην Αντιόχεια της Μικράς Ασίας και, μετά τον πρόωρο θάνατο της μητέρας της, ανατράφηκε από χριστιανική οικογένεια, όπου διδάχθηκε την πίστη. Όταν ο ειδωλολάτρης πατέρας της πληροφορήθηκε ότι είχε ασπαστεί τον χριστιανισμό, προσπάθησε να την παντρέψει με τον τοπικό διοικητή. Εκείνη αρνήθηκε, δηλώνοντας ότι ανήκει στον Χριστό.

Η άρνησή της προκάλεσε τη σύλληψη και τα σκληρά βασανιστήριά της. Σύμφωνα με την παράδοση, οι πληγές της θεραπεύονταν θαυματουργικά κάθε νύχτα. Κατά τη διάρκεια της φυλάκισής της εμφανίστηκε ο διάβολος με μορφή δράκοντα, τον οποίο η Αγία νίκησε με τη δύναμη της προσευχής και του Τιμίου Σταυρού. Τελικά καταδικάστηκε σε αποκεφαλισμό και μαρτύρησε για την πίστη της.

Η Αγία Μαρίνα ταυτίζεται συχνά με την Αγία Μαργαρίτα της Αντιόχειας, των Δυτικών, καθώς οι δύο παραδόσεις παρουσιάζουν κοινά στοιχεία ως προς τον βίο, το μαρτύριο, τον θρύλο του δράκοντα και την ημέρα του εορτασμού τους(17 Ιουλίου).
Σύμφωνα με την ορθόδοξη παράδοση, η Αγία Μαρίνα κατατρόπωσε τον διάβολο χτυπώντας τον με σφυρί στο κεφάλι.

"Η Αγία Μαργαρίτα", Francisco de Zurbaran
Ο καλλιτέχνης απεικονίζει την Αγία ως βοσκοπούλα κρατώντας γκλίτσα,
καθώς σύμφωνα με την παράδοση έβοσκε πρόβατα.
Πίσω της διακρίνεται ο δράκος, από τον οποίο εξήλθε σώα. 

Ένα από τα σημαντικότερα αναγεννησιακά μουσικά έργα που είναι αφιερωμένα στην Αγία Μαργαρίτα της Αντιόχειας, και ίσως το παλαιότερο αξιόλογο έργο λόγιας πολυφωνίας αφιερωμένο στην ίδια αγιολογική μορφή, είναι το μοτέτο "Virgo gloriosa Christi, Margareta" του Adrian Willaert.

Το έργο συντέθηκε γύρω στο 1518 και τοποθετήθηκε στην αρχή του περίφημου Medici Codex, ενός πολυτελούς μουσικού χειρογράφου που δημιουργήθηκε για τον πάπα Λέοντα Ι΄ των Μεδίκων. Η θέση του στην αρχή του κώδικα μαρτυρά τη σημασία που του αποδιδόταν.

Σύμφωνα με τους ιστορικούς, η επιλογή του συγκεκριμένου μοτέτου σχετίζεται πιθανότατα με τη Madeleine de La Tour d'Auvergne, σύζυγο του Λαυρεντίου των Μεδίκων, η οποία ήταν έγκυος εκείνη την περίοδο. Καθώς η Αγία Μαργαρίτα θεωρούνταν προστάτιδα των εγκύων και των επιτόκων, το έργο φαίνεται ότι λειτούργησε ως μουσική επίκληση για ασφαλή εγκυμοσύνη και τοκετό.

Πρόκειται για μοτέτο τεσσάρων φωνών (SATB), γραμμένο στο ύφος της πρώιμης αναγέννησης. Η σύνθεσή του βασίζεται στη μιμητική πολυφωνία, με τις φωνές να διαδέχονται η μία την άλλη παρουσιάζοντας το ίδιο μουσικό υλικό. Αντί να επιδιώκει έντονο δραματισμό, δημιουργεί μια ατμόσφαιρα γαλήνης, ευλάβειας και πνευματικής περισυλλογής. Ήδη διακρίνονται στοιχεία της καθαρής και ισορροπημένης γραφής που αργότερα θα χαρακτηρίσουν τη Βενετική Σχολή, της οποίας ο Willaert θεωρείται θεμελιωτής. 

Το κείμενο αρχίζει με τα λόγια "Virgo gloriosa Christi, Margareta - Ένδοξη παρθένε του Χριστού, Μαργαρίτα" και εξυμνεί την παρθενία και το μαρτύριο της αγίας, τη νίκη της απέναντι στον διάβολο και τη δύναμη της μεσιτείας της υπέρ των πιστών. 

Adrian Willaert: "Virgo gloriosa Christi, Margareta" :

Παλαιότερο κείμενο εμπνευσμένο από την Αγία Μαρίνα μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

Ρέμπραντ: Η αισθητική της ζωγραφικής του στη συμφωνική μουσική...

Rembrandt Self-portrait

Ο Ρέμπραντ ένας από τους σημαντικότερους ζωγράφους και χαράκτες της ευρωπαϊκής τέχνης, γεννήθηκε σαν σήμερα, 15 Ιουλίου 1606 στο Λέιντεν της Ολλανδίας. 

Rembrandt Self-portrait

Υπήρξε κορυφαία μορφή της Ολλανδικής Χρυσής Εποχής και διακρίθηκε για την εξαιρετική δεξιοτεχνία του στην προσωπογραφία, τις βιβλικές και ιστορικές συνθέσεις, τα τοπία και κυρίως για τη μοναδική χρήση φωτός και σκιάς η οποία επηρέασε καθοριστικά την εξέλιξη της δυτικής ζωγραφικής. Το έργο του, βαθιά ανθρωποκεντρικό και ψυχογραφικό, συνεχίζει μέχρι σήμερα να αποτελεί αντικείμενο μελέτης και πηγή έμπνευσης για καλλιτέχνες διαφορετικών τεχνών.

Η συμπλήρωση 300 χρόνων από τη γέννησή του, το 1906, αποτέλεσε σημαντικό πολιτιστικό γεγονός για την Ολλανδία. Στο πλαίσιο των εορταστικών εκδηλώσεων που οργανώθηκαν προς τιμήν του μεγάλου ζωγράφου πραγματοποιήθηκαν εκθέσεις, διαλέξεις και καλλιτεχνικές εκδηλώσεις, ανάμεσα στις οποίες ξεχωρίζει η πρώτη παρουσίαση της Συμφωνίας αρ. 3 "Rembrandt" του Cornelis Dopper, ενός έργου που επιχείρησε να μεταφέρει στη συμφωνική μουσική την αισθητική και την πνευματική ατμόσφαιρα της ζωγραφικής του Ρέμπραντ.

O συνθέτης, Cornelis Dopper

Αν και η συμφωνία δεν γράφτηκε σαν επίσημη επετειακή παραγγελία για τον εορτασμό της 300ής γενέθλιας επετείου του Ρέμπραντ, η παρουσίασή της στο πλαίσιο των επετειακών εκδηλώσεων τής προσέδωσε ιδιαίτερο συμβολικό χαρακτήρα και συνέβαλε στη θερμή υποδοχή της από το κοινό και τους κριτικούς.

Ο Cornelis Dopper, συνθέτης και αρχιμουσικός με σημαντική παρουσία στη μουσική ζωή της Ολλανδίας, δεν επιδίωξε να αποδώσει μουσικά κάποιον συγκεκριμένο πίνακα του Ρέμπραντ, αλλά να μεταφέρει τη βαθύτερη καλλιτεχνική ατμόσφαιρα που χαρακτηρίζει το έργο του. Η συμφωνία επιχειρεί να εκφράσει στοιχεία που συνδέονται με τη ρεμπραντική αισθητική, όπως το ολλανδικό τοπίο, η σιωπηλή εσωτερικότητα, η δραματική ένταση και κυρίως το χαρακτηριστικό παιχνίδι φωτός και σκιάς. Μ' αυτόν τον τρόπο, το έργο λειτουργεί σαν ελεύθερη καλλιτεχνική απόδοση της πνευματικής και εκφραστικής ουσίας της ζωγραφικής του Ρέμπραντ.

Rembrandt Self-portrait

Από μουσικολογική άποψη, η Συμφωνία αρ. 3 "Rembrandt" δεν ανήκει στην αυστηρά προγραμματική μουσική. Αντίθετα, ο Dopper αναζητά μια βαθύτερη αντιστοιχία ανάμεσα στις εκφραστικές δυνατότητες της ζωγραφικής και της μουσικής.
Όπως ο Ρέμπραντ χρησιμοποιεί το φως για να αναδείξει την ανθρώπινη μορφή και το συναίσθημα, έτσι και ο συνθέτης αξιοποιεί τον ορχηστρικό χρωματισμό, τις δυναμικές αντιθέσεις και τη σταδιακή ανάπτυξη των μουσικών ιδεών, δημιουργώντας ηχητικά ισοδύναμα της φωτοσκίασης και της δραματικής έντασης που χαρακτηρίζουν τους πίνακες του ζωγράφου.

Η συμφωνία αποτελείται από τέσσερα μέρη:
Adagio ma non troppo - Allegro con brio, Andante, Allegro και Allegro, ενώ το μουσικό της ύφος κινείται στον χώρο του ύστερου ρομαντισμού, φανερώνοντας επιρροές από τη συμφωνική παράδοση των Μπραμς, Μπρούκνερ και Ρ. Στράους.

Η πλούσια ενορχήστρωση, χαρακτηριστική της ύστερο-ρομαντικής αισθητικής, προσφέρει στο συνθέτη τη δυνατότητα να δημιουργήσει εκτεταμένες ηχητικές επιφάνειες, έντονες δυναμικές κορυφώσεις και λεπτές χρωματικές διαβαθμίσεις. Οι συνεχείς εναλλαγές ανάμεσα σε πυκνές και διαφανείς υφές, καθώς και ανάμεσα σε σκοτεινά και φωτεινά ηχοχρώματα, μπορούν να θεωρηθούν το μουσικό αντίστοιχο της τεχνικής της φωτοσκίασης που αποτελεί το κατεξοχήν γνώρισμα της ζωγραφικής του Ρέμπραντ.

Η σημασία της Συμφωνίας "Rembrandt" έγκειται κυρίως στη δημιουργική γεφύρωση της ζωγραφικής και της μουσικής. Το έργο αποτελεί ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον παράδειγμα διακαλλιτεχνικού διαλόγου, όπου η συμφωνική μουσική επιχειρεί να μετασχηματίσει σε ήχο τις αισθητικές αρχές μιας από τις σημαντικότερες μορφές της ευρωπαϊκής ζωγραφικής...

Cornelis Dopper: "Symphony N.3, Rembrandt":

"Christina's World" : από τον καμβά του Andrew Wyeth στη λογοτεχνία και τη μουσική...

 

Andrew Wyeth: "Christina's World"

Ο Andrew Wyeth υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους Αμερικανούς ζωγράφους του ρεαλισμού και από τις πιο εμβληματικές μορφές της αμερικανικής τέχνης στα μέσα του 20ού αιώνα.

Ο ζωγράφος

Γεννημένος σε καλλιτεχνική οικογένεια στην Πενσυλβάνια σαν σήμερα 12 Ιουλίου 1917, ανέπτυξε από νωρίς το ταλέντο του στη ζωγραφική και απέκτησε ευρεία αναγνώριση, παρουσιάζοντας έργα του ακόμη και στον Λευκό Οίκο. Το ιδιαίτερο ύφος του συνδυάζει σχεδόν φωτογραφική ακρίβεια με μια μελαγχολική, σχεδόν μαγική ατμόσφαιρα.

Η θεματολογία του Άντριου Γουάιεθ επικεντρώνεται κυρίως στην τοπιογραφία και στις ανθρώπινες μορφές του άμεσου περιβάλλοντός του, αντλώντας έμπνευση από την ιδιαίτερη πατρίδα του, Πενσυλβάνια, και το εξοχικό του σπίτι στο Μέιν. Ο ίδιος συνήθιζε να λέει πως ζωγράφιζε τη ζωή του, αποτυπώνοντας στους καμβάδες του την ανθρώπινη ψυχή και την ένταση της καθημερινότητας με λεπτομέρεια και συναισθηματικό βάθος.

Το πιο διάσημο έργο του είναι "Ο Κόσμος της Χριστίνας - Christina's World", εμπνευσμένος από την Άννα Χριστίνα Όλσον, ένα κορίτσι με νευρομυϊκή πάθηση που ζούσε στο Μέιν. Παρά τις δυσκολίες κινητικότητας, η Χριστίνα αρνούνταν να χρησιμοποιήσει αναπηρικό αμαξίδιο και κινούνταν με τα χέρια της, απολαμβάνοντας τη φύση και την εξοχή με θάρρος και πείσμα. 
Στον πίνακα, φαίνεται να κοιτάζει ένα αγροτόσπιτο στο ύψωμα του λόφου, ενώ σέρνεται μέσα στο αχανές ηλιοκαμένο χωράφι. Με την πρώτη ματιά μοιάζει με γυναίκα που απολαμβάνει τη μοναξιά της στη ύπαιθρο, αλλά η ιστορία της αποκαλύπτει τη δύναμη, την αποφασιστικότητα και την αδάμαστη θέλησή της. Το έργο αποτυπώνει ένα ψυχολογικό τοπίο, αναδεικνύοντας την αντίσταση του ανθρώπινου πνεύματος απέναντι στις δυσκολίες.

Ο ζωγράφος με τη Χριστίνα και τον αδερφό της

Από τον πίνακα αυτό, η συγγραφέας Christina Baker Kline εμπνεύστηκε το μυθιστόρημά της "A Piece of the World", στο οποίο μεταφέρει τη συνάντηση της Χριστίνας Όλσον με τον ζωγράφο, δίνοντάς της φωνή και ζωή πέρα από το καμβά. 
Μέσα από τα λόγια της, η Χριστίνα εκφράζει την αλήθεια της ψυχής της:

"Μου είπε ότι φοβόταν να μου δείξει τον πίνακα. Νομίζε ότι δεν θα μου άρεσε ο τρόπος που με απεικόνισε, να σέρνομαι στο χωράφι, τα δάχτυλα να σφίγγουν το χώμα, τα πόδια μου να είναι στραμμένα πίσω...το άνυδρο τοπίο από αγριόχορτα και λειχήνες. Εκείνο το ερειπωμένο σπίτι στον λόφο, που υψώνεται σαν ένα μυστικό που δεν μένει κρυφό…[...]
Μα εκεί είμαι εγώ, η Χριστίνα, με τα απλά μου "θέλω". Να γέρνω το πρόσωπό μου προς τον ήλιο και να νιώθω τη ζεστασιά του, να αγκαλιάζω τη γη με τα δάχτυλά μου, να φεύγω και να επιστρέφω στο σπίτι όπου γεννήθηκα… Και πάνω απ’ όλα -αυτό που επιθυμώ περισσότερο- κάτι που θέλουμε όλοι: να γίνω αποδεκτή, να με καταλάβουν, να με αντιληφθούν".

Η επιθυμία της γυναίκας -να γίνει αποδεκτή- υπερβαίνει την προσωπική της ιστορία και μας θυμίζει, ότι η πραγματική ένταξη δεν αφορά μόνο την πρόσβαση, αλλά κυρίως το σεβασμό, την κατανόηση και την αναγνώριση της αξίας κάθε ανθρώπου.

Χριστίνα Όλσον

Ο πίνακας του Άντριου Γουάιεθ έχει εμπνεύσει πολλούς συνθέτες. Για τις προσεγγίσεις των George Crumb και Kenneth Fuchs έχω αναφερθεί στο παρελθόν.
Σήμερα, θα εστιάσουμε στον τρόπο με τον οποίο η Jennifer Higdon, μια πολλά υποσχόμενη εκπρόσωπος της σύγχρονης κλασικής μουσικής, αποτυπώνει και αναδεικνύει την εικόνα και τα νοήματα του πίνακα.

Γεννημένη σε οικογένεια εικαστικών, η Higdon έχει από νωρίς γοητευθεί από την οπτική τέχνη, κάτι που αντανακλάται στη σύνθεσή της "American Canvas", η οποία της παραγγέλθηκε από το σύνολο Dolce Suono Ensemble. Πρόκειται για μια πρωτοποριακή, προγραμματικού ύφους σύνθεση για φλάουτο, τσέλο και πιάνο, η οποία αποτελεί μουσική έκφραση της τέχνης τριών Αμερικανών ζωγράφων: της O’Keeffe, του Jackson Pollock και του Andrew Wyeth.

Η ίδια η Higdon έχει δηλώσει για τον Γουάιεθ: 
"Βρίσκω όλα όσα έχει ζωγραφίσει απίστευτα. Επισκέφθηκα το στούντιό του στο Brandywine και ξεναγήθηκα. Ήταν συναρπαστικό να βλέπω πού εργαζόταν, να κοιτάζω το πάτωμα, τις σανίδες, τα ξεραμένα χρώματα τριγύρω..."

To σπίτι των Όλσον στο Μέιν

Το τρίτο μέρος της σύνθεσης "American Canvas" της Jennifer Higdon είναι εμπνευσμένο από τον πίνακα "Christina’s World" του Άντριου Γουάιεθ και μεταφέρει σε ήχο τόσο την οπτική όσο και την ψυχολογική του διάσταση. Η συνθέτρια έχει αναφέρει ότι χρειάστηκε περισσότερο χρόνο για να το ολοκληρώσει, καθώς τη απασχολούσε η σχολαστικότητα του ζωγράφου και ο χρόνος που εκείνος αφιέρωνε στη δημιουργία των έργων του. Φανταζόταν τον Γουάιεθ να εργάζεται πινελιά-πινελιά, αποδίδοντας μικροσκοπικές λεπτομέρειες -κάθε φύλλο, κάθε λεπτό ίχνος στο γρασίδι- και αυτήν ακριβώς την αίσθηση της λεπτομέρειας επιδίωξε να αντικατοπτρίσει στη μουσική της.
Οι λεπτές φράσεις του φλάουτου αποδίδουν την ευαισθησία του θέματος, το τσέλο υπογραμμίζει τη δύναμη και τη θέληση της Χριστίνας, ενώ το πιάνο σχηματίζει το ηχητικό τοπίο της φύσης. Μέσα από σχολαστικά επαναλαμβανόμενα μοτίβα και αργή ανάπτυξη, η μουσική αναπαριστά τις μικρές λεπτομέρειες του καμβά, μετατρέποντας τον ήχο σε έναν ζωντανό καθρέφτη του πίνακα, όπου η ψυχή της Χριστίνας γίνεται αισθητή στον ακροατή.

Jennifer Higdon: "American Canvas, N.3 Andrew Wyeth":