Μια μουσική πομπή γατών τη νύχτα του θερινού Ηλιοστασίου...

"A magical summer solstice procession", Nikita Chan
(facebook)

Η Nύχτα του θερινού Hλιοστασίου θεωρούνταν από την αρχαιότητα μία από τις πιο ιδιαίτερες στιγμές του ετήσιου κύκλου, όταν η μέρα φτάνει στο μέγιστο μήκος της και η φύση μοιάζει να βρίσκεται στο απόγειο της δύναμής της. Στις παλιές ευρωπαϊκές παραδόσεις η νύχτα αυτή συνδέθηκε με τελετουργίες, φωτιές και λαϊκές γιορτές, αλλά και με την αίσθηση ότι τότε ο κόσμος γίνεται πιο μυστηριώδης, σαν να λεπταίνουν τα όρια ανάμεσα στο ορατό και στο αόρατο.

x.com

Μέσα σ' αυτό το συμβολικό πλαίσιο γεννήθηκαν πολλές λαϊκές δοξασίες της Κεντρικής και Βόρειας Ευρώπης. Πίστευαν ότι εκείνη τη νύχτα οι δυνάμεις της φύσης αποκτούν ιδιαίτερη ισχύ και ότι πλάσματα ή μορφές της λαϊκής φαντασίας μπορούν να κινηθούν ελεύθερα μέσα στο σκοτάδι.

Σε μεσαιωνικές και μεταγενέστερες παραδόσεις διαδόθηκε η ιδέα ότι οι μάγισσες συγκεντρώνονται σε νύχτες μεγάλης μαγικής δύναμης, όπως η νύχτα του θερινού ηλιοστασίου, τελώντας μυστικές τελετές μακριά από τα ανθρώπινα βλέμματα.
Στις ίδιες αφηγήσεις εμφανίζεται συχνά και η γάτα, η οποία θεωρούνταν πνευματικός σύντροφος των μαγισσών.
Η αθόρυβη και νυχτερινή της φύση ενίσχυσε τη φαντασία ότι οι μάγισσες μπορούσαν να μεταμορφώνονται σε γάτες και να περιπλανώνται απαρατήρητες μέσα στη νύχτα.

instagram

Από αυτό το πλούσιο λαϊκό και μυθολογικό υπόβαθρο φαίνεται να εμπνέεται η σύνθεση "Průvod koček v noci slunovratu - Πομπή των γατών τη νύχτα του θερινού ηλιοστασίου" του Bohuslav Martinů. 

Πρόκειται για μια σύντομη αλλά ιδιαίτερα χαρακτηριστική πιανιστική μινιατούρα, που έγραψε ο τσέχος συνθέτης το 1919 στην ιδιαίτερη πατρίδα του συνθέτη, την Πολίτσκα της Βοημίας, λίγο πριν εγκατασταθεί στο Παρίσι.
Αν και μικρό σε έκταση, το έργο φανερώνει ήδη τη ζωηρή φαντασία και τη ρυθμική ευρηματικότητα που θα χαρακτηρίσουν αργότερα τη μουσική του.
Ο ποιητικός τίτλος υποβάλλει την εικόνα μιας αλλόκοτης νυχτερινής πομπής. Γάτες που κινούνται αθόρυβα μέσα στο σκοτάδι, σαν να συμμετέχουν σε ένα μυστικό τελετουργικό της νύχτας του ηλιοστασίου.

Ο συνθέτης με μια από τις γάτες που φρόντιζε

Η μουσική κινείται με ελαφρύ, παιχνιδιάρικο ρυθμό, όπου μικρά μοτίβα, μιμήσεις και αιφνίδιες τονικές στροφές δημιουργούν μια ζωντανή "ηχητική εικόνα", θυμίζοντας τον ευκίνητο και διακριτικό βηματισμό της γάτας.
Παρότι πρόκειται για νεανική σύνθεση, το έργο αποκαλύπτει ήδη την τάση του Μαρτίνου να δημιουργεί μικρές μουσικές σκηνές γεμάτες φαντασία και θεατρικότητα, σαν μια σύντομη νυχτερινή εικόνα όπου το μυστήριο της λαϊκής παράδοσης συναντά το λεπτό χιούμορ και την ποιητική ευαισθησία του συνθέτη.

(Aξίζει να σημειωθεί πως ο Μαρτίνου αγαπούσε τα ζώα και ιδιαιτέρως τις γάτες, αλλά λόγω των συχνών μετακινήσεων, δεν είχε δικές του. Η Γαλλίδα σύζυγός του, Σαρλότ, θυμόταν ότι φρόντιζαν, ωστόσο, τις αδέσποτες γατούλες της γειτονιάς).  

Bohuslav Martinů: "Průvod koček v noci slunovratu -
 Πομπή των γατών τη νύχτα του θερινού ηλιοστασίου"

"Μαγιάτικη Νύχτα": Πνεύματα, έρωτας και φεγγαράδα στην όπερα του Κόρσακοφ...

 

"Yδάτινα πνεύματα", Ivan Kramskoi

Ο Μάης είναι ο μήνας της άνοιξης, της αναγέννησης της φύσης και της αρμονίας. Τα ανθισμένα δέντρα, τα ήρεμα νερά και η ασημένια ομίχλη που απλώνεται τη νύχτα δημιουργούν ένα σκηνικό γαλήνης αλλά και μυστηρίου. Η νύχτα του Μάη, με τη σιωπή και τη μαγεία της, γεννά ρομαντισμό και αφήνει χώρο στο υπερφυσικό, αποτελώντας ιδανικό πλαίσιο για ιστορίες με φαντάσματα και μαγικά πλάσματα. Όπως σε πολλούς λαούς, έτσι και στη ρωσική και ουκρανική λαϊκή παράδοση, οι μαγιάτικες νύχτες θεωρούνται ιδιαίτερα μυστηριακές... Τότε εμφανίζονται ξωτικά, φαντάσματα και άλλα υπερφυσικά όντα, ενώ μάγισσες και ανήσυχες ψυχές δρουν εντονότερα.

Νικολάι Γκόγκολ

Σε αυτήν ακριβώς την ατμόσφαιρα στηρίζεται ο τίτλος "Νύχτα του Μάη", που επιλέγει ο Νικολάι Γκόγκολ, καθώς συμπυκνώνει το μυστήριο, τη μαγεία, τον ρομαντισμό και το υπερφυσικό στοιχείο που διαπερνούν ολόκληρη την ιστορία. Το έργο είναι το τρίτο παραμύθι της συλλογής "Βράδια σ’ ένα αγρόκτημα κοντά στη Ντικάνκα".

Κεντρικός ήρωας είναι ο νεαρός Κοζάκος Λέβκο, που είναι ερωτευμένος με τη δεκαεπτάχρονη Χάνα. Ο πατέρας του, δήμαρχος του χωριού, αντιτίθεται στον γάμο, επειδή επιθυμεί ο ίδιος τη Χάνα. Κατά τη διάρκεια μιας βόλτας, ο Λέβκο αφηγείται στην αγαπημένη του την ιστορία ενός παλιού, εγκαταλελειμένου σπιτιού δίπλα στη λίμνη. Εκεί ζούσε η Πανόσκα, μια όμορφη κοπέλα που μετά τον θάνατο της μητέρας της, βασανίστηκε από τη νέα μητριά της, η οποία αποδείχθηκε μάγισσα. Καταπιεσμένη και δυστυχισμένη, η Πανόσκα ρίχτηκε στα νερά της λίμνης και πνίγηκε, γι’ αυτό και το παραμύθι είναι γνωστό και με τον τίτλο "Η Πνιγμένη Κόρη". Στον βυθό συνάντησε τα φαντάσματα άλλων πνιγμένων κοριτσιών και, αργότερα, παρέσυρε και τη μάγισσα, η οποία όμως μεταμορφώθηκε και χάθηκε ανάμεσά τους, παραμένοντας άγνωστη.

Στη συνέχεια, ο Λέβκο και οι φίλοι του προσπαθούν να εκδικηθούν τον πατέρα του με φάρσες, αλλά απομακρύνονται όταν εκείνος τους καταδιώκει. Ο Λέβκο μένει μόνος κοντά στο παλιό σπίτι και συναντά το πνεύμα της Πανόσκα, που του ζητά να αναγνωρίσει ποια από τις πνιγμένες κοπέλες είναι η μάγισσα. Εκείνος τα καταφέρνει και ως ανταμοιβή, λαμβάνει ένα γράμμα που εξασφαλίζει τελικά την άδεια του πατέρα του για τον γάμο με τη Χάνα.
Έτσι, η ιστορία συνδυάζει την τραγωδία με το υπερφυσικό και την κοινωνική σάτιρα, ενώ η μορφή της Πανόσκα παραμένει ένα ζωντανό μυστήριο που επιστρέφει στις μαγικές νύχτες του Μάη.

Σλαβική Γιορτή Σέμικ

Από το παραμύθι του Γκόγκολ εμπνεύστηκε την ομώνυμη τρίπρακτη όπερά του ο Ρίμσκυ-Κόρσακωφ. Το λιμπρέτο το έγραψε ο ίδιος ο συνθέτης, συνδυάζοντας στοιχεία κωμωδίας, λυρικής ποίησης και ουκρανικής λαογραφίας, με κεντρικά θέματα την αγάπη, τα πνεύματα της λίμνης (τα γνωστά ρουσάλκι) και τη ζωή στο χωριό. Ο Ρώσος δημιουργός τοποθέτησε χρονικά την ιστορία του κατά την Εβδομάδα των Ρουσάλκι(Σέμικ), μια σλαβική γιορτή του Μαΐου, κοντά στην Πεντηκοστή, η οποία σηματοδοτεί το τέλος της άνοιξης και την αρχή του καλοκαιριού. 

Ρίμσκι Κόρσακωφ

Στην όπερα ενσωμάτωσε ουκρανικά τραγούδια, άσματα για την άνοιξη και μελωδικά χορωδιακά, όλα ενορχηστρωμένα με λαμπερή διαφάνεια, που αναδεικνύει τα υπερφυσικά μοτίβα και προαναγγέλλει τεχνικές τις οποίες αργότερα θα υιοθετούσαν οι ιμπρεσιονιστές.

Ο Κόρσακωφ δημιούργησε ένα έργο γεμάτο λαϊκά φολκλορικά στοιχεία και εντυπωσιακά ορχηστρικά εφέ, όπως γκλισάντι από άρπες και ξύλινα πνευστά, για να αποδώσει το απόκοσμο και μυστηριώδες περιβάλλον, όπου μαγεία και φύση συνυπάρχουν αρμονικά.

Ο 34χρονος Ρίμσκυ-Κόρσακωφ, την περίοδο που προηγήθηκε της σύνθεσης της όπερας, έδειχνε έντονο ενδιαφέρον για το φανταστικό, το παραμυθικό και το υπερφυσικό, ενώ βρισκόταν σε φάση εντατικής μουσικής μελέτης. Έτσι, αποφάσισε να τοποθετήσει τη δράση της όπερας κατά τη διάρκεια του Μάη, ενός μήνα με βαθιές ρίζες στη σλαβική λαογραφία, συνδεδεμένου με τελετουργίες γονιμότητας και με την εμφάνιση των ρουσάλκι, νυμφών του νερού ή εκδικητικών πνευμάτων πνιγμένων γυναικών. Η ιστορία συνδυάζει ρομαντισμό, χιούμορ και υπερφυσικά στοιχεία. Ο συνθέτης αναδεικνύει την παρουσία των υδάτινων πνευμάτων επεκτείνοντας τις σκηνές τους σε περίτεχνα χορωδιακά σύνολα, που αποτυπώνουν την αιθέρια γοητεία τους και τον εκδικητικό χορό τους.

Η παγκόσμια πρεμιέρα της όπερας πραγματοποιήθηκε το 1880 στο Θέατρο Μαριίνσκι της Αγίας Πετρούπολης. Μεταξύ των αξιοσημείωτων συντελεστών ήταν ο Φιόντορ Στραβίνσκι, πατέρας του Ιγκόρ, που υποδύθηκε το ρόλο του δημάρχου. Η υποδοχή από τους κριτικούς ήταν ανάμεικτη, αλλά πολλοί επαίνεσαν τις καινοτόμες ενσωματώσεις των λαϊκών τραγουδιών στην όπερα, καθώς και την πολύχρωμη και ζωντανή ενορχήστρωση.

Η όπερα ξεκινά με την ορχήστρα να ζωγραφίζει μουσικά τη Μαγιάτικη Νύχτα, μεταφέροντας τις μυρωδιές της ανθισμένης φύσης και την ατμόσφαιρα μυστηρίου που την καλύπτει. Σε ένα ήσυχο ουκρανικό χωριό, η μουσική προετοιμάζει την εναρκτήρια σκηνή, όπου αγόρια και κορίτσια συμμετέχουν σε παραδοσιακά παιχνίδια στους δρόμους, χαρίζοντας στην παράσταση μια εορταστική, ζωντανή και λαϊκή αύρα.

Rimsky-Korsakov - May Night "Overture"

Στην ίδια πράξη, αργότερα ο  ερωτευμένος Λέβκο πλησιάζει το σπίτι της Χάνα, παίζοντας τις χορδές της μπαντούρας του και τραγουδάει:

"Ο ήλιος χαμηλώνει, η νύχτα πλησιάζει.

Έλα κοντά μου, αγάπη μου, έστω για μια στιγμή.

Κοιμάσαι ή διστάζεις να φανείς στο φως;

Ποιος θα μπορούσε να μη σε θαυμάσει;

Ή μήπως φοβάσαι να παραδώσεις το λευκό σου πρόσωπο

στο ψυχρό άγγιγμα της νύχτας;

Μη φοβάσαι… είμαστε μόνοι εδώ.

Το βράδυ είναι ήρεμο, απαλό, σχεδόν ιερό.

Κι αν περάσει κάποιος, θα σε κρύψω με το σάλι μου,

κανένα βλέμμα δεν θα μας προδώσει.

Κι αν φυσήξει κρύο, θα σε φυλάξω μέσα στην καρδιά μου.

Θα σκεπάσω τα λευκά σου πόδια με το σκουφί μου

και μ' ένα φιλί θα σε ζεστάνω"

Στο ρόλο του Levko

Εδώ, αξίζει να σημειωθεί ότι ο ρόλος του τενόρου Λέβκο είναι κεντρικός σε ολόκληρο το έργο.
Πρόκειται για μια σπάνια περίπτωση στον Ρίμσκι-Κόρσακοφ, όπου σε μια οπερατική ιστορία αγάπης η έμφαση δεν δίνεται σε γυναίκα, αλλά σε άνδρα.

Ο λόγος πιθανότατα είναι ότι ο συνθέτης βίωνε τα ίδια συναισθήματα που ένιωθε ο ερωτευμένος ήρωας του έργου του. Άλλωστε, η όπερα είναι αφιερωμένη στην αγαπημένη σύζυγο του συνθέτη, γεγονός που προσδίδει στο έργο προσωπική, τρυφερή χροιά.

Rimsky-Korsakov - "May Night , Levko' s aria / "Ο ήλιος χαμηλώνει":

Στην Τρίτη Πράξη, το ασημένιο φεγγάρι φωτίζει τη Μαγιάτικη νύχτα, αντανακλώντας το φως του στη λίμνη, στο εγκαταλελειμμένο αρχοντικό και στον άγριο κήπο που το περιβάλλει. Ο Λέβκο μπαίνει κρατώντας την μπαντούρα του και το παράθυρο του παλιού σπιτιού ανοίγει διάπλατα. Μπροστά του εμφανίζεται το φάντασμα της πνιγμένης γυναίκας, ενώ οι ρουσάλκι αναδύονται από τη λίμνη, τραγουδώντας και λικνιζόμενες σε κυκλικούς χορούς, γεμίζοντας τη σκηνή με μαγεία και υπερφυσική ομορφιά.

"Rusalki", Malczewski Jacek

"Λέβκο:

Ονειρεύομαι;

Βλέπω νεράιδες…

μία-μία να ξεπροβάλλουν στην ακτή…

Τα πρόσωπά τους, χλωμά στο φως του φεγγαριού…

Νερό στάζει από τις μακριές πλεξούδες τους…

Σώματα διάφανα, σαν σκιές…

Ρούχα άσπρα… άσπρα σαν χιόνι…

Υδάτινα πνεύματα:

Είτε δελεάζουμε έναν νεαρό με τραγούδι,

είτε τρομάζουμε τον γέρο με γέλιο…

Μας αρέσει…

Να τραγουδάμε, να παίζουμε…

Με τις ανοιχτόχρωμες σκιές στο φως του φεγγαριού!

Μας αρέσει να στροβιλιζόμαστε στη σκοτεινή λίμνη…

Να βουτάμε στα βάθη της νύχτας…

Να παίζουμε στο κύμα…

Και μερικές φορές…

Ακούγοντας τη νύχτα…

Το θρόισμα του ανέμου στα καλάμια…

Με ελαφριά, αέρινα βήματα…

Βγαίνουμε στην ακτή…

να απολαύσουμε τις φεγγαρίσιες τις αχτίδες…"

Rimsky-Korsakov: "May Night, Act III, Scene with Rusalki":

Μετά από αρκετά ευτράπελα επεισόδια και παρεξηγήσεις, η όπερα κορυφώνεται με μια θριαμβευτική χορωδία, που υμνεί τη μαγεία της νύχτας του Μαΐου, εγκωμιάζει τον ήλιο, τη ζωντάνια της φύσης και την ομορφιά της ζωής:

"Δόξα στον κόκκινο ήλιο,

δόξα στο λαμπερό Μαγιάτικο φεγγάρι!

Δόξα στον ωραίο άνθρωπο,

δόξα στον λευκό κύκνο!

Δόξα, δόξα!"

Rimsky-Korsakov: "May Night, Finale":

"Άγιος Φραγκίσκος της Πάολα", ο προστάτης Άγιος του Λιστ...

 

"Ο Άγιος Φραγκίσκος της Πάολα διασχίζει το Στενό της Μεσσήνης"

 

Σήμερα, 2 Απριλίου, η Εκκλησία τιμά τον Άγιο Φραγκίσκο από την Πάολα, μια μορφή σιωπηλής δύναμης και βαθιάς πίστης.

Γεννημένος το 1416 στην Πάολα της Καλαβρίας, μεγάλωσε σε ευσεβή οικογένεια. Νεαρός ακόμη, δοκίμασε τη μοναχική ζωή, όμως σύντομα αναζήτησε την απόλυτη ησυχία. Αποσύρθηκε σε ένα ταπεινό σπήλαιο κοντά στη θάλασσα, όπου έζησε χρόνια με αυστηρή άσκηση και απλότητα.
Η φήμη της αγιότητάς του απλώθηκε αθόρυβα. Άνθρωποι τον πλησίαζαν για συμβουλές, ένα λόγο παρηγοριάς ή για να μοιραστούν τον τρόπο ζωής του. Έτσι γεννήθηκε μια μικρή αδελφότητα, που εξελίχθηκε στο τάγμα των "Ελαχίστων Αδελφών", ένα μονοπάτι ταπεινότητας και αφοσίωσης.
Κοιμήθηκε το 1507, σε βαθιά γεράματα, αφήνοντας πίσω του ένα φωτεινό παράδειγμα ταπεινής αγιότητας.
Η ζωή του, κατά τις μαρτυρίες της εποχής, ήταν γεμάτη θαυμαστά γεγονότα και πνευματική χάρη.

"Ο Άγιος Φραγκίσκος της Πάολα διασχίζει το Στενό της Μεσσήνης"
(Σχολή Τοσκάνης)

Ένας παλαιός θρύλος για τον Άγιο Φραγκίσκο αφηγείται ένα περιστατικό που φανερώνει τη δύναμη της πίστης του.

Κάποτε, θέλοντας να περάσει τα ταραγμένα νερά των Στενών της Μεσσήνης προς τη Σικελία, ζήτησε τη βοήθεια ενός βαρκάρη. Εκείνος, όμως, αρνήθηκε να τον μεταφέρει.

Τότε ο Άγιος, χωρίς θυμό στράφηκε προς τη θάλασσα. Άπλωσε το μανδύα του πάνω στα κύματα, σαν να ήταν πλεούμενο και στερέωσε την άκρη του στο ραβδί του, σαν πανί.
Με απόλυτη βεβαιότητα ανέβηκε επάνω και παραδόθηκε στην πρόνοια του Θεού...
Τότε, το θαύμα συνέβη.
Ο μανδύας σαν μικρή βαρκούλα γλίστρησε απαλά στα νερά. Οι σύντροφοί του τον ακολούθησαν με δέος, βλέποντας μπροστά τους μια εικόνα που έμοιαζε περισσότερο με όραμα παρά με πραγματικότητα.
Έτσι, ο Άγιος διέσχισε το πέλαγος με αρωγό την ακλόνητη πίστη του αφήνοντας πίσω του έναν θρύλο που ψιθυρίζει ακόμη πως όταν η καρδιά εμπιστεύεται απόλυτα, εμπόδια και δυσκολίες -σαν τα κύματα-, υποχωρούν...
Λόγω αυτού του θαύματος, ανακηρύχθηκε προστάτης άγιος των Ιταλών ναυτικών.

 

Από τον Άγιο Φραγκίσκο της Πάολα πήρε το βαφτιστικό του όνομα ο Φραντς Λιστ, γι’ αυτό και τον τιμούσε ως προστάτη του. Μάλιστα, μια εικόνα του Αγίου κοσμούσε το υπνοδωμάτιο του συνθέτη.
Πολλές από τις συνθέσεις του Λιστ αντλούν έμπνευση από τη θρησκευτική του πίστη. Το 1863 συνέθεσε τους " Deux Légendes - Δύο Θρύλους", ένα ζεύγος προγραμματικών έργων βασισμένων στις μορφές του Αγίου Φραγκίσκου της Ασίζης και του Αγίου Φραγκίσκου από την Πάολα, μια σύνθεση που συγκαταλέγεται στις πιο πρωτοποριακές δημιουργίες του.

Το εξώφυλλο της παρτιτούρας από την 1η έκδοση

Φαίνεται πως ο Λιστ είχε ήδη από νωρίς την επιθυμία να τιμήσει μουσικά τον προστάτη-Άγιό του. Η έμπνευση αυτή αποτυπώνεται χαρακτηριστικά σε επιστολή του το 1860 προς τον γαμπρό του, Ρίχαρντ Βάγκνερ, όπου περιγράφει με έντονα ποιητικό ύφος το θαυμαστό όραμά του:

"Πάνω στον απλωμένο μανδύα του βαδίζει με σιγουριά και αταλάντευτη πίστη, διασχίζοντας τα ταραγμένα κύματα. Στο αριστερό του χέρι κρατά αναμμένα κάρβουνα, ενώ με το δεξί υψώνει το σημείο της ευλογίας. Το βλέμμα του είναι στραμμένο ψηλά, εκεί όπου η λέξη "Charitas - η θεία, ανιδιοτελής αγάπη" στεφανωμένη με φωτοστέφανο, φωτίζει τον δρόμο του".

Μέσα απ' αυτή τη ζωντανή περιγραφή δεν διακρίνεται μόνο ο θαυμασμός του Λιστ, αλλά και η βαθιά πνευματική του σύνδεση με τον Άγιο, που αργότερα θα βρει τη μουσική της έκφραση στο έργο του "Deux Légendes", αφιερωμένο στην κόρη του συνθέτη, Κόζιμα.

Η αφήγηση του θρύλου με τον Άγιο της Πάολα να διασχίζει τα Στενά της Μεσσήνης βρίσκει στη μουσική του Φραντς Λιστ μια ζωντανή και εύγλωττη απόδοση, όπου το δραματικό και το πνευματικό στοιχείο συνυφαίνονται αρμονικά.

Από την αρχή της τιτλοφορούμενης "St François de Paule marchant sur les flots-Ο Άγιος Φραγκίσκος της Πάολα περπατάει στα κύματα" σύνθεσης, μια υμνική μελωδία στη Μι μείζονα σε απλές οκτάβες εγκαθιδρύει έναν άξονα εσωτερικής δύναμης, σε αντίστιξη με τις ορμητικές κλιμακώσεις και τα τρέμολο που αποδίδουν τη σφοδρότητα των κυμάτων.
Το βασικό θέμα χαρακτηρίζει από τα πρώτα κιόλας μέτρα την προσωπικότητα του αγίου που διασχίζει το Στενό, την ισχυρή πίστη του, την ήρεμη βεβαιότητά του απέναντι στα ταραγμένα κύματα...Στη συνέχεια εξελίσσεται μέσα σε συγκρούσεις αρμονίας και χρωματικών γραμμών, κατακλυσμένο από καταιγιστική δράση στο αριστερό με τα συνεχόμενα αρπέζ και χρωματικές κλίμακες, για να αναδυθεί τελικά με θριαμβευτική και λαμπρή έκφραση.

Η σύντομη coda δημιουργεί αίσθηση προσευχής και ευγνωμοσύνης, ενώ το έργο ολοκληρώνεται με επιστροφή στην αρχική τονικότητα. Πρόκειται για μια "νικηφόρα ευχαριστία", γεμάτη μεγαλόπρεπες ακτίνες φωτός, σαν ένα μουσικό Αλληλούια, που μέσα από τον ήχο αποδίδει την πίστη, τον αγώνα και τον τελικό θρίαμβο.

Λέγεται πως μετά από ακρόαση της σύνθεσης, ο Γκυστάβ Ντορέ αφιέρωσε στον Λιστ ένα εικαστικό με θέμα τον Άγιο Φραγκίσκο της Πάολα να βαδίζει πάνω στη θάλασσα,(που όμως δεν κατάφερα να εντοπίσω)...

F.Liszt: "Deux Légendes, II: St François de Paule marchant sur les flots:
(Στο πιάνο ο Βίλχελμ Κεμπφ)

Μουσική για το θεό της Άνοιξης και τη Γιορτή της Αζτεκικής Πρωτοχρονιάς...

Αζτέκοι παίζουν τεπονάτσλι και ουεουέτλ

Κάθε χρόνο στα μέσα του Μάρτη, γύρω στις 12 του μήνα, σε διάφορες περιοχές του Μεξικού αλλά και σε κοινότητες ιθαγενών σε όλο τον κόσμο, αναβιώνει η αρχαία γιορτή της Πρωτοχρονιάς των Αζτέκων. Η γιορτή αυτή, γνωστή ως Yancuic Xihuitl, έχει τις ρίζες της στην προκολομβιανή εποχή και εξακολουθεί να τελείται έως σήμερα με έντονο τελετουργικό χαρακτήρα. Τη νύχτα, το σκοτάδι φωτίζεται από κεριά, ενώ στον ουρανό εκτοξεύονται λαμπερά πυροτεχνήματα. Ντυμένοι με πολύχρωμες παραδοσιακές ενδυμασίες, οι χορευτές εκτελούν τελετουργικούς χορούς, συνοδευόμενοι από μουσική και τραγούδι, όπως ακριβώς γινόταν αιώνες πριν.

Οι λέξεις "Yancuic Xihuitl"σημαίνουν "νέος κύκλος του χρόνου".
Για τους Αζτέκους η αρχή του χρόνου δεν ήταν μια απλή αλλαγή στο ημερολόγιο. Ήταν η στιγμή κατά την οποία ο κόσμος επανεκκινείται, ανανεώνεται. Η γη ξαναβρίσκει τη γονιμότητά της, η βλάστηση επιστρέφει και η ζωή αρχίζει πάλι να ανθίζει. Αυτή η ιδέα της αναγέννησης συνδέεται συμβολικά με τον θεό Xochipilli, τον θεό των λουλουδιών, της άνοιξης και της ζωτικής δύναμης της φύσης.

Στην κοσμολογία των Mεξικανών, τα λουλούδια (xοchitl) κατείχαν ιδιαίτερη θέση.Συμβόλιζαν τη ζωή που αναγεννάται, την ομορφιά της δημιουργίας, αλλά και την ιερή προσφορά προς τους θεούς. Ο Xochipilli θεωρούνταν προστάτης αυτής της άνθισης. Έτσι, στην αρχή κάθε νέου κύκλου του χρόνου, η ίδια η "άνθιση του κόσμου" φαινόταν να τελείται υπό την προστασία του.
Ο συμβολισμός γίνεται σχεδόν αυτονόητος...Νέος χρόνος, αναγέννηση του κόσμου, άνθιση της ζωής, όλα οδηγούν στον κόσμο του Xochipilli. Η Πρωτοχρονιά των Αζτέκων σηματοδοτεί την αναγέννηση του χρόνου, και ο θεός των λουλουδιών να ενσαρκώνει τη δύναμη που κάνει τον νέο κύκλο της ζωής να ανθίσει.

Η μορφή του θεού αυτού ενέπνευσε και τη νεότερη καλλιτεχνική δημιουργία. Το έργο "Xochipilli", με υπότιτλο "Μια φανταστική μουσική των Αζτέκων", είναι μια σύνθεση που έγραψε το 1940 ο σπουδαίος Μεξικανός συνθέτης Carlos Chávez για μικρό σύνολο οργάνων, τέσσερα πνευστά και έξι κρουστά, με αφορμή μια μεγάλη έκθεση που διοργανώθηκε στο ΜΟΜΑ της Ν.Υόρκης με τίτλο "Είκοσι Αιώνες Μεξικανικής Τέχνης".

Στο έργο αυτό ο Τσάβες επιχείρησε να αποδώσει τον ηχητικό κόσμο της προκολομβιανής Μεσοαμερικής, χρησιμοποιώντας ποικιλία κρουστών οργάνων, αρκετά από τα οποία έχουν αζτεκική προέλευση, όπως το τεπονάτσλι, το ουεουέτλ και το ομιχικάχουαζτλι.
Μουσικά, η σύνθεση οργανώνεται σε τρία βασικά μέρη και ακολουθεί τη μορφή Α-Β-Α΄ με δύο ζωηρά εξωτερικά τμήματα να περιβάλλουν ένα πιο αργό και στοχαστικό κεντρικό μέρος.

Μέσα απ' αυτή τη μουσική δημιουργία, η μορφή του Xochipilli συνδέεται με τις γιορτές της αζτεκικής Πρωτοχρονιάς, όταν ο κόσμος θεωρούνταν ότι ανανεώνεται και η φύση αρχίζει πάλι ν' ανθίζει.
Με αυτή τη σύνθεση, ο Τσάβες, εκτός από την ανάκληση ενός αρχαίου θεού επιχειρεί να ζωντανέψει τον τελετουργικό και ποιητικό κόσμο ενός πολιτισμού όπου η μουσική, η φύση και η αναγέννηση του χρόνου αποτελούσαν μία και αδιαίρετη εμπειρία.

Carlos Chávez: "Xochipilli"

Σμέτανα: Το "Τείχος του Διαβόλου", έμπνευση από Βοημικό θρύλο...

Σαν σήμερα, στις 2 Μαρτίου 1824, γεννήθηκε στη Βοημία, τότε επαρχία της Αυστριακής Αυτοκρατορίας, ο Μπέντριχ Σμέτανα. Εκείνη την εποχή η επίσημη και κυρίαρχη γλώσσα ήταν τα γερμανικά, γεγονός που επηρέασε και το πολιτισμικό περιβάλλον μέσα στο οποίο μεγάλωσε.

Από πολύ νωρίς φάνηκε το εξαιρετικό του ταλέντο. Σε ηλικία μόλις πέντε ετών έπαιζε βιολί σε κουαρτέτο εγχόρδων, στα έξι έδωσε το πρώτο του ρεσιτάλ πιάνου και στα οκτώ συνέθεσε το πρώτο του έργο, ενδείξεις ενός αυθεντικού παιδιού-θαύματος. Στο παιδικό του ημερολόγιο σημείωνε με αυτοπεποίθηση: "Με τη βοήθεια και τη χάρη του Θεού, θα γίνω Μότσαρτ στη σύνθεση και Λιστ στην τεχνική".
Αργότερα, η μουσική του ταυτίστηκε με την αφύπνιση της εθνικής συνείδησης της πατρίδας του. Θεωρείται ο θεμελιωτής της Τσεχικής Εθνικής Σχολής, παρότι την τσεχική γλώσσα την κατέκτησε ουσιαστικά σε ώριμη ηλικία. Το έργο του θαυμάστηκε από τον Φραντς Λιστ, ενώ ο Harold Schonberg, στο βιβλίο του " Οι ζωές των μεγάλων συνθετών" τον χαρακτηρίζει ως "τον πρώτο που χρησιμοποίησε ως θεμέλιο της μουσικής του τέχνης το λαϊκό Βοημικό τραγούδι".
Είναι εκείνος που έδωσε στη μουσική της Βοημίας σαφή εθνική ταυτότητα. Ήταν ο πρώτος που συνέθεσε με συνειδητή αναφορά σε αυθεντικά τσεχικά θέματα, ύφος και χαρακτήρα, αντλώντας έμπνευση από την ιστορία, τη φύση και τους θρύλους της πατρίδας του. Πολλές από τις συνθέσεις του στηρίζονται σε τσεχικούς μύθους και παραδόσεις, μετατρέποντας τη λαϊκή μνήμη σε υψηλή καλλιτεχνική δημιουργία.

Το μοναστήρι του Vyssí Brod

Και καθώς δεν πρέπει να στεκόμαστε μόνο στο "Μολδάβα" του και στον συμφωνικό κύκλο "Má vlast-Η Πατρίδα μου", σήμερα στρέφουμε το βλέμμα στην τελευταία του όπερα, το κύκνειο άσμα του, "Čertova stěna - Το τείχος του διαβόλου", βασισμένη σε έναν παλιό Βοημικό θρύλο.

Το μοναστήρι του Vyssí Brod ιδρύθηκε το 1259 από τον Πέτρο Βωκ του Ρόζενμπεργκ, μέλος ενός από τους ισχυρότερους οίκους της μεσαιωνικής Βοημίας. Το κάστρο και η μικρή πόλη είναι χτισμένα κατά μήκος του Μολδάβα. Τα ακριβή κίνητρα της ίδρυσης του μοναστηριού χάνονται στο βάθος του χρόνου, όμως η παράδοση διέσωσε έναν γοητευτικό θρύλο, σύμφωνα με τον οποίο ο στρατάρχης του βασιλείου, Πέτρος Βωκ θέλησε να προσευχηθεί σε ένα παρεκκλήσι στην απέναντι όχθη του ποταμού. Για να φτάσει εκεί έπρεπε να διασχίσει το ποτάμι από ένα ρηχό πέρασμα. Εκείνη την ημέρα όμως τα νερά ήταν φουσκωμένα και απειλητικά. Βλέποντας τον κίνδυνο, υποσχέθηκε πως, αν σωθεί από βέβαιο θάνατο, θα χτίσει στο σημείο εκείνο, μοναστήρι . Και πράγματι, σώθηκε και κράτησε τον λόγο του.

Ο θρύλος όμως συνεχίζεται...και μιλά για το Διάβολο, που ενοχλημένος από την ανέγερση του μοναστηριού, επιχείρησε να το καταστρέψει. Άρχισε να ρίχνει τεράστιους ογκόλιθους στη κοίτη του Μολδάβα, προσπαθώντας να φράξει το ποτάμι και να πλημμυρίσει την περιοχή. Έπρεπε όμως να ολοκληρώσει το έργο του πριν ο κόκορας λαλήσει τρεις φορές... Δεν τα κατάφερε.

Με το τρίτο λάλημα και το χτύπημα της καμπάνας του μοναστηριού, η δύναμή του εξαντλήθηκε αφήνοντας έναν τεράστιο βράχο να πέσει. Ο επιβλητικός αυτός βράχος στο Μολδάβα ονομάστηκε "Λίθος του Διαβόλου", ενώ ο απόκρημνος βραχώδης σχηματισμός με τους διάσπαρτους ογκόλιθους έμεινε γνωστός ως "Τείχος του Διαβόλου", το σκηνικό που ενέπνευσε τον Σμέτανα στο τελευταίο του μουσικό έργο.

Η σύνθεση που ολοκληρώθηκε το 1882 συνδυάζει ρομαντική κωμωδία (έρωτες με εμπόδια και αίσιο τέλος) με υπερφυσικά στοιχεία(ο Διάβολος παρεμβαίνει μεταμφιεσμένος, σπέρνοντας σύγχυση, ενώ ένας ερημίτης και οι ήρωες παλεύουν ανάμεσα σε όρκους, παλιούς έρωτες και παρεξηγήσεις).

Μουσικά, ο Σμέτανα εμφανίζεται ώριμος και απόλυτα κυρίαρχος του εθνικού του ύφους. Η όπερα συνδυάζει λυρικά, ρομαντικά μέρη που αποπνέουν την τσεχική ύπαιθρο, ζωηρά χορευτικά επεισόδια, αλλά και δραματικές, Βαγκνερικές αποχρώσεις με πλούσια έγχορδα και λαμπρά χάλκινα.

Η όπερα έχει εγκωμιαστεί για τη μουσική της δύναμη, αντίθετα από το λιμπρέτο που πολλοί εστιάζουν στις παραλείψεις του, αποτέλεσμα και της ρήξης μεταξύ συνθέτη και λιμπρετίστριας.

Έτσι, το "Τείχος του Διαβόλου" παραμένει το ιδιότυπο, γοητευτικό κύκνειο άσμα του Σμέτανα, μια όπερα όπου ο μύθος, η εθνική ταυτότητα και ο ρομαντισμός συναντώνται σε ένα τοπίο όπου ο θρύλος του Μολδάβα συνεχίζει να αντηχεί...

Θα απολαύσουμε την ουβερτούρα από την όπερα, που ξεχωρίζει για τη δραματική της ένταση. Από τα πρώτα κιόλας μέτρα, ο ζωηρός ρυθμός και η δυναμική κίνηση της ορχήστρας δημιουργούν αίσθηση αγωνίας, προμηνύοντας τη σύγκρουση ανάμεσα στο ανθρώπινο στοιχείο και το υπερφυσικό. Τα φωτεινά, λυρικά θέματα εναλλάσσονται με πιο σκοτεινά μοτίβα, αποτυπώνοντας μουσικά τη δαιμονική παρουσία που διατρέχει την πλοκή.
Με πλούσια ενορχήστρωση και έντονο εθνικό χρώμα, η ουβερτούρα λειτουργεί σαν δραματικό προοίμιο, εισάγοντας τον ακροατή σε έναν κόσμο όπου ο έρωτας, η πίστη και οι σκοτεινές δυνάμεις συνυπάρχουν με έντονη θεατρικότητα.

Smetana: "Čertova stěna, Overture":

Λέγεται ότι η άρια του στρατάρχη Πέτρου Βοκ, "Jen jediná mě ženy krásná tvář tak dojala - Μόνο μια γυναίκα με συγκίνησε τόσο πολύ", ήταν από τις αγαπημένες του Σμέτανα. Φαίνεται να ξεπήδησε κατευθείαν από την καρδιά του, καθώς αποτυπώνει τις αναμνήσεις του συνθέτη από τον πρώτο και μεγαλύτερο έρωτά του: τη Μουσική.

Smetana: "Čertova stěna / Vokova árie: Jen jediná mě ženy krásná tvář tak dojala":

Ο μύθος για το "ου", το πουρνάρι των Χριστουγέννων...

 

Ένα φυτό που συνδέεται άμεσα με τα Χριστούγεννα και το χειμερινό ηλιοστάσιο είναι το ου(ίλεξ ή αρκουδοπούρναρο στα ελληνικά). Η σημασία του δεν είναι μόνο διακοσμητική, αλλά βαθιά συμβολική, με ρίζες στη νορβηγική παράδοση και στα αρχαία παγανιστικά έθιμα του Βορρά.

Από εικονογράφηση του μύθου του Μπαλντρ

Σύμφωνα με τη μυθολογία της Σκανδιναβίας, ο Μπάλντρ, γιος του Όντιν και της Φριγκ, αποτελεί μία από τις πιο φωτεινές και αγαπητές μορφές των θεών. Συνδέεται με το φως, την αγνότητα, τη δικαιοσύνη, τη ζωή και τη χαρά. Eκπροσωπεί τον φωτεινό και αρμονικό κόσμο, το ιδεώδες της θεϊκής τάξης. Η Φριγκ έμαθε μέσω προφητείας ότι ο γιος της θα πέθαινε και για να τον προστατεύσει, πήρε όρκους από όλα τα όντα  της πλάσης να μην τον βλάψουν. Παρέλειψε όμως το ου, επειδή το θεώρησε ακίνδυνο. Αυτό το κενό εκμεταλλεύτηκε ο δόλιος θεός Λόκι, ο οποίος κατασκεύασε ένα βέλος από ου και το έδωσε στον τυφλό αδελφό του Μπάλντρ, Χοντρ, που συνδέεται με το σκοτάδι και τον χειμώνα. Καθοδηγώντας το χέρι του, ο Λόκι προκάλεσε τον θάνατο του Μπάλντρ.

Η Φριγκ θρήνησε βαθιά τον χαμό του παιδιού της και τα δάκρυά της μεταμορφώθηκαν στα κατακόκκινα μούρα του ου. Έτσι, το φυτό απέκτησε διπλό συμβολισμό, έγινε ταυτόχρονα ιερό φυτό, σύμβολο αγάπης και συμφιλίωσης, αλλά και υπενθύμιση του θανάτου. Ο Μπάλντρ κατέληξε στον κόσμο των νεκρών και η παράδοση λέει πως κάποτε θα επιστρέψει στον νέο, αναγεννημένο κόσμο ως σύμβολο ελπίδας και αναγέννησης. Ο μύθος του συχνά ερμηνεύεται ως αλληγορία του κύκλου ζωής, θανάτου και αναγέννησης και του φωτός που χάνεται προσωρινά για να επιστρέψει.

Για τους βόρειους λαούς, το ου(γνωστό στις αγγλόφωνες χώρες ως holly) ήταν ιερό φυτό, σύμβολο της αιώνιας ζωής (επειδή παρέμενε πράσινο καθόλη τη διάρκεια του χειμώνα), που προστάτευε από τα κακά πνεύματα και έφερνε τύχη, γονιμότητα και υγεία, γι’ αυτό και στόλιζε τα σπίτια κατά το Γιουλ, τη γιορτή του χειμερινού ηλιοστασίου.Οι χωρικοί πίστευαν πως το ου είχε μαγικές δυνάμεις. Τα αιχμηρά φύλλα του έμοιαζαν με μικροσκοπικά σπαθιά, ικανά να κρατήσουν μακριά κάθε τι κακό και τα κοκκινωπά μούρα του έμοιαζαν με μικρές σταγόνες χαράς, θυμίζοντας σε όλους πως ακόμα και μες στο καταχείμωνο υπάρχει ομορφιά, αγάπη κι ευτυχία.

Ο Χριστιανισμός δεν κατάργησε το έθιμο, αλλά του έδωσε νέο νόημα, μετατρέποντας το ου σε σύμβολο ζωής μέσα στον θάνατο, ελπίδας στο σκοτάδι του χειμώνα και αγάπης και συγχώρεσης.

Σε αυτό το ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και το τραγούδι "Deck the Halls with Boughs of Holly". Η μελωδία του προέρχεται από την Ουαλία και χρονολογείται από τον 16ο αιώνα. Η φράση "deck the halls-στολίστε τις αίθουσες", παραπέμπει στο αρχαίο έθιμο του στολισμού των σπιτιών με αειθαλή φυτά κατά τις γιορτές της Yule.
Το holly-ου, αειθαλές και ανθεκτικό στο σκοτάδι του χειμώνα, συμβόλιζε τη ζωή, την προστασία και την επιστροφή του φωτός μετά το ηλιοστάσιο.
Οι χαρούμενες κραυγές "fa la la la la" θυμίζουν παλαιότερα τραγούδια και τελετές, όπου οι άνθρωποι τραγουδούσαν και κραύγαζαν επιφωνήματα για να προσκαλέσουν το φως να επιστρέψει.

Έτσι, το "Deck the Halls with Boughs of Holly" τραγουδιέται τα Χριστούγεννα γιατί γιορτάζει τον στολισμό και τη χαρά της εποχής, διατηρεί ζωντανά αρχαία σύμβολα του χειμώνα και της αναγέννησης και συνδέει την επιστροφή του φωτός με τη Χριστουγεννιάτικη ελπίδα. Όπως και το ίδιο το φυτό, το τραγούδι ενώνει παλιές μυθολογίες με το πνεύμα και το μήνυμα των Χριστουγέννων.

Traditional Christmas song: "Deck the Halls with Boughs of Holly"

"Στολίστε τις αίθουσες με κλαδιά από ου,

Φα-λα-λα-λα-λα, λα-λα-λα-λα.

Ήρθε η εποχή της χαράς και του κεφιού,

Φα-λα-λα-λα-λα, λα-λα-λα-λα.

Ας φορέσουμε τώρα τα γιορτινά μας ρούχα,

Φα-λα-λα, λα-λα-λα, λα-λα-λα.

Και ας αντηχήσει το αρχαίο άσμα της Γιουλ 

Φα-λα-λα-λα-λα, λα-λα-λα-λα.

Στολίστε τις αίθουσες με κλαδιά από ου,

Φα-λα-λα-λα-λα, λα-λα-λα-λα.

Δονείστε την άρπα, ενωθείτε στο τραγούδι,

Φα-λα-λα-λα-λα, λα-λα-λα-λα.

Ακολουθήστε με στον εύθυμο ρυθμό,

Φα-λα-λα, λα-λα-λα, λα-λα-λα.

Καθώς αφηγούμαι τους θησαυρούς της γιορτής της Γιουλ

Φα-λα-λα-λα-λα, λα-λα-λα-λα"

Ο Θρήνος της Μεγάλης Νύχτας...

Όταν η νύχτα έφτασε στο μέγιστο σκοτάδι της, τα χωριά στα βόρεια βυθίστηκαν σε βαριά σιωπή. Οι φλόγες από τα τζάκια χόρευαν στους τοίχους, αλλά το φως τους φαινόταν μικρό, αδύναμο, μπροστά στο αχανές σκοτάδι. Η νοτισμένη γη και ο παγωμένος αέρας έφερναν μαζί του ψιθύρους που θύμιζαν αρχαίες ιστορίες.
Από τα βάθη των δασών ακούγονταν ένας ήχος λυπητερός, σαν ψιθυριστη μελωδία. Ήταν ο θρήνος της νύχτας, μια μελωδία που γεννιόταν με κάθε αναστεναγμό του ανέμου και κάθε θρόισμα φύλλου...
Οι γέροντες του χωριού έκατσαν γύρω απ' τις φωτιές με τα μάτια τους στραμμένα στις σκιές των δέντρων και θυμήθηκαν τις ιστορίες των προγόνων για τον ήλιο που εξαφανίζεται για να επιστρέψει, για τους σπόρους που κοιμούνται κάτω από το χιόνι, για τη ζωή που αναγεννιέται μέσα απ' τη σιωπή και το σκοτάδι.
Μικρά παιδιά κοίταζαν τ' αστέρια, με τα φαναράκια τους να ρίχνουν μαλακό, χρυσό φως στα πρόσωπά τους.

Κάθε νιφάδα χιονιού που έπεφτε έμοιαζε σαν δάκρυ της γης, δάκρυ που θρηνούσε την απουσία του φωτός, αλλά ταυτόχρονα κρατούσε μέσα του την υπόσχεση της επιστροφής του. Η νύχτα, παρά τη βαριά της μελαγχολία, είχε μια μαγεία που έκανε κάθε ψυχή να νιώθει δεμένη με τον κόσμο, με τις ρίζες, τα δέντρα, με τον παλιό ήχο του αγέρα, που ξέρει τα μυστικά όλων των εποχών.

Σιωπηλά, οι άνθρωποι άφησαν τα δάκρυά τους να κυλήσουν. Δεν ήταν δάκρυα λύπης, αλλά σεβασμού. Κάθε αναστεναγμός έκρυβε την υπόσχεση του φωτός.
Όταν η αυγή άρχισε να σπάει το σκοτάδι, η μελωδία του θρήνου χάθηκε στα γυμνα κλαδιά και την πυκνη φυλλωσιά των δέντρων που συνυπήρχαν στο δάσος του βορρά, αφήνοντας μόνο τη γλυκιά ησυχία και την ανάμνηση της νύχτας...

***


Από τη σιωπή και την αίσθηση αυτού του αρχαίου θρήνου για το φως που φεύγει και ξαναγεννιέται, εμπνεύστηκε η Carolyn Anderson Surrick τη σύνθεση: "Solstice Lament - Θρήνος για το Ηλιοστάσιο".
Το έργο, εκτελεσμένο από το Ensemble Galilei -ένα σύνολο που εστιάζει σε ιστορικά όργανα και σε μουσική με επιρροές από παλιά στυλ και λαϊκή παράδοση- αποπνέει μια βαθιά μελαγχολία και συλλογιστική διάθεση. Η μελωδία συνδέεται με τη μεγαλύτερη νύχτα του χρόνου, το χειμερινό ηλιοστάσιο, εκφράζοντας μοναξιά, θρήνο και στοχασμό για το φως που χάνεται πριν ξαναεπιστρέψει.

Η ενορχήστρωση με φλογέρες, κέλτικη άρπα και βιόλα ντα γκάμπα, δημιουργεί έναν ήχο που ανακαλεί τις παλαιότερες μουσικές παραδόσεις, ενώ ο χαρακτήρας του έργου αιχμαλωτίζει την σιωπή και τη μυστηριακή ομορφιά της μεγαλύτερης νύχτας. Κάθε νότα ψιθυρίζει τον αρχαίο θρήνο της φύσης, προσκαλώντας τον ακροατή να στοχαστεί την εφήμερη απουσία και την προορισμένη επιστροφή του φωτός.

Carolyn Anderson Surrick: "Solstice Lament - Θρήνος για το Ηλιοστάσιο":

Η Carolyn Anderson Surrick είναι πρωτοπόρος στη σύνδεση αναγεννησιακής και μπαρόκ μουσικής με τις κελτικές λαϊκές παραδόσεις. Σε ηλικία 16 ετών, γνώρισε τη βιόλα ντα γκάμπα και αμέσως ερωτεύτηκε τον ήχο της. Σπούδασε στην Καλιφόρνια και συνέχισε μεταπτυχιακά στη μουσικολογία στο Πανεπιστήμιο της Ουάσινγκτον, όπου ίδρυσε το Ensemble Galilei. Το όνομα του συνόλου τιμά τον Β. Γκαλιλέι, πατέρα του αστρονόμου, ο οποίος θεωρούσε ότι η αναγεννησιακή μουσική είχε γίνει πολύ περίπλοκη και είχε χάσει τη σύνδεσή της με τους απλούς ακροατές. Παρατηρώντας παραλληλισμούς με τη σύγχρονη κλασική μουσική, το Ensemble Galilei άρχισε να πειραματίζεται με τρόπους να συνδυάσει μπαρόκ και αναγεννησιακές συνθέσεις με κελτικά λαϊκά στυλ, φέρνοντας τη μουσική πιο κοντά στο κοινό.

Στων Μανιταριών τα ίχνη: Από το δάσος στους θρύλους και στη μουσική...

Απεικόνιση Μανιταριών σε Μεσαιωνικό Χειρόγραφο

Κάθε χρόνο στις 15 Οκτωβρίου γιορτάζεται η "Παγκόσμια Ημέρα Μανιταριών". 

Έτσι, δίνεται μια ωραία αφορμή να αναγνωρίσουμε τη σημασία αυτών των μοναδικών οργανισμών στο οικοσύστημα, στη διατροφή, αλλά και στον πολιτισμό.

Τα μανιτάρια, πέρα από τη διατροφική και φαρμακευτική τους αξία, έχουν αποτελέσει εδώ και αιώνες πηγή έμπνευσης για μύθους, θρύλους και δοξασίες. Από τις αρχαίες τελετές μέχρι τη λαογραφία και τις ιστορίες μαγείας, τα μανιτάρια έχουν συνδεθεί με το μυστήριο, το θείο και το υπερφυσικό.

Σε πολλούς αρχαίους πολιτισμούς, τα μανιτάρια θεωρούνταν ιερά και συχνά περιγράφονταν ως "δώρο των θεών". Στην Αρχαία Αίγυπτο θεωρούνταν δώρο από τον θεό Όσιρι. Μόνο οι ευγενείς επιτρεπόταν να τα τρώνε.
Οι Σουμέριοι, οι Μάγια και οι Αζτέκοι, απέδιδαν σε ορισμένα παραισθησιογόνα είδη μανιταριών ιδιότητες θεϊκής έμπνευσης ή επικοινωνίας με το υπερφυσικό. Ιδιαίτερα οι Αζτέκοι χρησιμοποιούσαν τα λεγόμενα "teonanácatl = σάρκα του θεού" σε τελετουργίες για να προσεγγίσουν πνεύματα, να δουν οράματα ή να προβλέψουν το μέλλον.

Αν και δεν υπάρχουν άμεσες αποδείξεις ότι οι αρχαίοι Έλληνες έκαναν χρήση παραισθησιογόνων μανιταριών, έχουν διατυπωθεί θεωρίες ότι τέτοιες ουσίες ίσως να χρησιμοποιούνταν στα Ελευσίνια Μυστήρια και σε άλλα μυστικιστικά δρώμενα, με σκοπό την επίτευξη ψυχικής κάθαρσης και πνευματικής ένωσης με το θείο.
Το "Αmanita caesarea - Mανιτάρι του Καίσαρα" πήρε το όνομά του επειδή ήταν δημοφιλές μεταξύ των Ρωμαίων αυτοκρατόρων.

Beatrix Potter" "Mushrooms"

Κατά τον Μεσαίωνα στην Ευρώπη, τα μανιτάρια συνδέθηκαν στενά με τη μαγεία και τη δεισιδαιμονία. Θεωρούνταν συστατικά μαγικών φίλτρων, και υπήρχε η δοξασία πως ορισμένα είδη εμφανίζονταν εκεί όπου είχαν πέσει κεραυνοί. Σε πολλές λαϊκές παραδόσεις, όταν τα μανιτάρια εμφανίζονται σε κυκλική διάταξη στο έδαφος, δημιουργώντας τους λεγόμενους "νεραϊδόκυκλους", πιστεύεται πως εκεί χόρευαν νεράιδες, ξωτικά ή άλλα πνεύματα της φύσης κατά τη διάρκεια της νύχτας. Οι άνθρωποι αποφεύγουν να πατήσουν μέσα σε αυτούς τους κύκλους, θεωρώντας τους πύλες σε άλλους κόσμους ή επικίνδυνα ενεργειακά σημεία. Οι περιοχές όπου φύτρωναν ξαφνικά πολλά μανιτάρια θεωρούνταν φορτισμένες με μαγική ενέργεια ή ακόμα και απειλητικές.

"Νεαρή γυναίκα ετοιμάζει κανθαρέλες

(είδος άγριων μανιταριών) για φαγητό"
Peter Ilsted

Επιπλέον, λόγω της συχνά επικίνδυνης τοξικότητας ορισμένων ειδών, τα μανιτάρια απέκτησαν φήμη φονική και αποτέλεσαν το επίκεντρο διαφόρων σκοτεινών ιστοριών. Ένα χαρακτηριστικό ιστορικό παράδειγμα είναι ο θάνατος του Ρωμαίου αυτοκράτορα Κλαύδιου, ο οποίος λέγεται ότι δηλητηριάστηκε με μανιτάρια από τη σύζυγό του, Αγριππίνα, προκειμένου να εξασφαλίσει την άνοδο του γιου της, Νέρωνα, στον θρόνο.



Στη ΜΟΥΣΙΚΗ:

• Ο Τζοακίνο Ροσίνι, ένας από τους πιο αγαπητούς και λαμπρούς συνθέτες της ιταλικής όπερας, δεν έκρυβε ποτέ την αδυναμία του στο καλό φαγητό. Είχε ιδιαίτερη αγάπη για τις εκλεκτές γεύσεις και κυρίως για τις τρούφες, ένα σπάνιο είδος μανιταριού, που γι'αυτό το λόγο ο συνθέτης αποκαλούσε με θαυμασμό "Μότσαρτ των μανιταριών".
  Η γαστρονομία για τον Ροσίνι δεν ήταν πάθος μόνο της κοιλιάς, αλλά και της ψυχής. "Ψάχνω για μουσικά μοτίβα, αλλά δεν μου έρχονται στο νου, παρά τρούφες", έλεγε αστειευόμενος, συνδέοντας τη γεύση με τη μουσική.

• Λάτρης των μανιταριών ήταν και ο πρωτοπόρος Αμερικανός συνθέτης, Τζον Κέιτζ, γνωστός για την ακραία του πειραματικότητα και την αγάπη του για τη φύση. O Κέιτζ περνούσε μεγάλο μέρος του χρόνου του συλλέγοντας άγρια βρώσιμα μανιτάρια και, μάλιστα, προμήθευε με αυτά γνωστά εστιατόρια της Νέας Υόρκης ως εναλλακτική πηγή εισοδήματος.
  Στη δεκαετία του 1950, αναβίωσε τη Μυκητολογική Εταιρεία της Νέας Υόρκης, η οποία είχε ατονήσει. Το πάθος του για τα μανιτάρια ήταν τόσο έντονο, που το μετέφερε και στη γραφή του. Μαζί με τον διακεκριμένο μυκητολόγο Alexander H. Smith, εξέδωσε ένα βιβλίο-λεύκωμα αφιερωμένο στα μανιτάρια, το οποίο περιλαμβάνει επιστημονικές πληροφορίες, ποιήματα, προσωπικά σχόλια και φιλοσοφικές στοχαστικές σημειώσεις.
  Ο Κέιτζ δεν αντιμετώπιζε τα μανιτάρια μόνο ως τροφή ή αντικείμενο μελέτης, αλλά και ως πηγή καλλιτεχνικής και πνευματικής έμπνευσης. Γνωστή είναι η απάντηση που έδωσε όταν ρωτήθηκε γιαποιο σκοπό γράφει μουσική: "Δεν ασχολούμαι με σκοπούς. Ασχολούμαι με ήχους. Και τους δημιουργώ εξίσου καλά κι όταν ψάχνω για μανιτάρια..."

"Gathering Mushrooms", Ivan Shishkin

• Τα μανιτάρια αποτέλεσαν μια ιδιαίτερη εξωμουσική πηγή έμπνευσης για τον Εσθονό συνθέτη, Lepo Sumera, έναν από τους πιο ταλαντούχους και πολυσχιδείς δημιουργούς της σύγχρονης κλασικής εσθονικής μουσικής σκηνής. Το έργο του περιλαμβάνει συμφωνίες, κοντσέρτα, μπαλέτα, μουσική για κινηματογράφο και -ίσως το πιο ιδιότυπο έργο του- τη διάσημη "Mushroom Cantata".

Το λιμπρέτο της καντάτας αποτελείται εξ ολοκλήρου από τις λατινικές επιστημονικές ονομασίες μανιταριών. Το έργο είναι αφιερωμένο, όπως σημειώνει ο ίδιος ο συνθέτης, "σε όσους αγαπούν τα μανιτάρια".

Ο Sumera εξηγεί: "Ήταν το 1977, όταν συνειδητοποίησα με έκπληξη πως, όταν ακούει κανείς ένα φωνητικό έργο, σπάνια καταλαβαίνει το κείμενο αν δεν κοιτάξει το πρόγραμμα. Παρ’ όλα αυτά, κάθε γλώσσα μπορεί να αποδώσει ήχους με υποβλητική χροιά, που δίνουν στις λέξεις μια βαθύτερη σημασία. Γιατί, λοιπόν, όχι στα λατινικά; σκέφτηκα. Και αν στα λατινικά, τότε γιατί όχι με τα ονόματα μανιταριών;"

Η καντάτα χρησιμοποιεί αποκλειστικά λατινικές ονομασίες μανιταριών που φυτρώνουν στην Εσθονία, μια επιλογή που όπως λέει ο συνθέτης, είχε και "πατριωτικά" κίνητρα.

Το έργο ξεδιπλώνεται σε τέσσερις κινήσεις, καθεμία αφιερωμένη σε μια διαφορετική πτυχή του μυκητολογικού κόσμου: 

"Μανιτάρια" σε χειρόγραφο της Αναγέννησης
(ica.themorgan)

I. Carmen veris (Τραγούδι της Άνοιξης), για τις ανοιξιάτικες ποικιλίες,

II. Timor (Φόβος), για τα δηλητηριώδη είδη,

III. Carmen autumnus (Τραγούδι του Φθινοπώρου), για τα φθινοπωρινά μανιτάρια,

IV. Luxuria (Πολυτέλεια), για τις πιο γευστικές και πολυτελείς, σπάνιες ποικιλίες.

Η "Mushroom Cantata" του Lepo Sumera είναι ένα ξεχωριστό παράδειγμα σύγχρονης χορωδιακής μουσικής, που συνδυάζει χιούμορ και μυστήριο. Το έργο έχει γραφτεί για μικτή χορωδία, φλάουτο, πιάνο και κρουστά, ενώ εντυπωσιάζει το λιμπρέτο με τον εντελώς πρωτότυπο τρόπο να αποτελείται αποκλειστικά από λατινικές ονομασίες μανιταριών. Ο Sumera "παίζει" με τη γλώσσα και τους ήχους, δημιουργώντας ένα μουσικό περιβάλλον που άλλοτε ακούγεται αστείο, άλλοτε ποιητικό και άλλοτε αφηρημένο και ατμοσφαιρικό. Μέσα από αυτή την απρόσμενη θεματολογία, το έργο κρύβει μια ιδιαίτερη ευρηματικότητα και ευαισθησία, πολύ πέρα από αυτό που θα περίμενε κανείς από μια "Καντάτα για Μανιτάρια".

Aπολαύστε!

I. Carmen veris: 

Ξεκινά με ανάλαφρες, σχεδόν παιχνιδιάρικες υφές, που παραπέμπουν στην άνθιση της άνοιξης. Η χορωδία αναπτύσσει πολυφωνικές γραμμές, με συχνές εναλλαγές ρυθμού και τονισμών, δημιουργώντας μια αίσθηση φυσικής κίνησης και ροής.

ΙΙ. Timor:

Πιο σκοτεινό και τεταμένο ηχητικό τοπίο, αντανακλά τον φόβο για τα δηλητηριώδη μανιτάρια. Οι αρμονίες γίνονται πιο πυκνές και τα ηχοχρώματα πιο επιθετικά. Τα κρουστά παίζουν καθοριστικό ρόλο στη δραματική ατμόσφαιρα, ενώ η χορωδία χρησιμοποιεί τονισμό και εκφραστικότητα που παραπέμπουν σε κραυγή.

III. Carmen autumnus:

Μέρος με πιο στοχαστική διάθεση και χρωματικές εναλλαγές που αποδίδουν τη μελαγχολία και τον πλούτο του φθινοπώρου. Το πιάνο και το φλάουτο προσφέρουν διακριτικές συνοδείες, ενώ η χορωδία κινείται με ευγένεια και εσωτερικότητα.

IV. Luxuria:

Η τελευταία κίνηση αποπνέει χαρά, απόλαυση και μία σχεδόν μπαρόκ αίσθηση ευδαιμονίας. Χρησιμοποιούνται ρυθμικά μοτίβα και επαναλήψεις που ενισχύουν την αίσθηση της πληρότητας, με την αρμονία να γίνεται πλουσιότερη και πιο τονική σε σχέση με τις προηγούμενες κινήσεις.