Οι ημέρες των Χριστουγέννων αποτελούν μια ιδιαίτερη εορταστική περίοδο, γεμάτη τελετουργίες που σηματοδοτούν το πέρασμα από το σκοτάδι στο φως και από το παλιό στο νέο. Σε αυτό το μεταίχμιο του χρόνου εντάσσεται η "Κολέντα", έθιμο των σλαβικών φύλων, που δεν είναι απλώς χριστουγεννιάτικη συνήθεια, αλλά ο παλαιός χρόνος που συνεχίζει να αναπνέει μέσα στον σύγχρονο κόσμο. Η ονομασία της περιγράφει μια ιερής διάρκειας εποχή, από τη γέννηση του φωτός στα Χριστούγεννα έως τη φανέρωσή του στα Θεοφάνεια, ανάμεσα στο χειμερινό ηλιοστάσιο και την αναγέννηση του ήλιου, τότε που το σκοτάδι υποχωρεί και η ζωή ξαναγεννιέται.
Στις σλαβικές κοινότητες, ομάδες παιδιών και εφήβων περιδιάβαιναν τα χωριά και τις πόλεις, περνώντας τα κατώφλια των σπιτιών με τραγούδια και ευχές. Σκόρπιζαν σιτηρά -σύμβολα αφθονίας και τύχης- ενώ η ανταπόδοση -γλυκά, καρποί, κέρματα- δεν ήταν φιλοδώρημα αλλά μέρος μιας άγραφης συμφωνίας με τον χρόνο.
Το όνομα φέρει μακρά διαδρομή, από τις ρωμαϊκές Καλένδες, γιορτές νέας αρχής γεμάτες ευχές και δώρα, ταξίδεψε στα Βαλκάνια και την Ανατολική Ευρώπη, μεταμορφώθηκε σε kolenda, koleda, koliada και ρίζωσε σε τοπικά έθιμα που ήδη τιμούσαν τον κύκλο του ήλιου. Από την ίδια ρίζα γεννήθηκε και η ελληνική λέξη "κάλαντα".
"Koleda", Μ. Γκερμάσεφ
Όταν ο Χριστιανισμός ενσωμάτωσε αυτά τα παλιά στρώματα πίστης, η αναγέννηση του Ήλιου έγινε Γέννηση του Χριστού, το φως ταυτίστηκε με τη θεία παρουσία, και οι ευχές για σοδειά μετατράπηκαν σε ευλογίες για το σπίτι και την οικογένεια. Παρά τις αλλαγές, η μνήμη της αρχαίας τελετουργίας παραμένει ζωντανή στον ρυθμό των τραγουδιών και στην περιήγηση από πόρτα σε πόρτα.Η Κολέντα στέκει σαν γέφυρα ανάμεσα σε κόσμους...στις ρωμαϊκές Καλένδες και τα ελληνικά κάλαντα, στη λατρεία του ήλιου και στη χριστιανική γιορτή, στον αγροτικό χρόνο και τη σύγχρονη παράδοση. Είναι υπενθύμιση ότι οι άνθρωποι, όσο κι αν αλλάζουν θεούς και λέξεις, συνεχίζουν να τραγουδούν τον ίδιο βαθύ πόθο...να ξανάρθει το φως, να καρπίσει η ζωή, να ξεκινήσει ο χρόνος από την αρχή.
Από το πνεύμα της Κολέντα, του τελετουργικού με τα νυχτερινά τραγούδια ευλογίας που ψάλλονται τις μέρες των Χριστουγέννων, γεννήθηκε η ομώνυμη σύνθεση του Βούλγαρου Dimitar Nenov, "KOLEDA", γραμμένη το 1937. Το έργο, που ακολουθεί τη δομή του ορατορίου για σολίστες, χορωδία και ορχήστρα, δεν αναπαριστά απλώς το έθιμο, αλλά το μετασχηματίζει σε βαθιά μνήμη και αρχέγονη εμπειρία, εκεί όπου ο άνθρωπος, μέσα στο σκοτάδι του χειμώνα, επικαλείται την επιστροφή του φωτός. Στο ορατοριακό αυτό πλαίσιο, ορχήστρα, σολίστες και χορωδία λειτουργούν ως ενιαία κοινότητα που τελεί μια ιερή πράξη, ο ήχος αποκτά μυσταγωγικό χαρακτήρα και ο χρόνος μοιάζει να αιωρείται ανάμεσα στο παλιό και το νέο. Με μια γλώσσα μοντέρνα αλλά βαθιά ριζωμένη στη βουλγαρική παράδοση, ο Νένοφ μετασχηματίζει τα λαϊκά μοτίβα, χρησιμοποιώντας τροπικές μελωδίες, ασύμμετρους ρυθμούς και πυκνές αρμονίες, διαμορφώνοντας ένα σκοτεινό και εσωστρεφές ηχητικό τοπίο, μέσα στο οποίο το φως αναδύεται αργά, ως υπόσχεση.
"Koleda", Ivan Goryushkin
Στην σύνθεση του Νένοφ, το χριστουγεννιάτικο στοιχείο συνυπάρχει με τις προχριστιανικές του ρίζες, τη λατρεία του ήλιου, την αγωνία και την ελπίδα του χειμερινού ηλιοστασίου, την ανάγκη του ανθρώπου να ξορκίσει το σκοτάδι με το τραγούδι. Έτσι, το έργο γίνεται γέφυρα ανάμεσα στο αρχαίο και το σύγχρονο, στο λαϊκό τελετουργικό και τη λόγια μουσική του 20ού αιώνα.
Η "Koleda" του Dimitar Nenov είναι τελετουργική μουσική μνήμης. Δεν αναπαριστά το έθιμο, το ενσαρκώνει και καλεί τον ακροατή σε μια συλλογική εμπειρία, όπου το τραγούδι γίνεται ευχή και η ευχή ήχος, μια σιωπηλή, επίμονη επίκληση για την επιστροφή του φωτός.
24 Ιουνίου γιορτάζουμε το Γενέθλιο του Ιωάννη του Προδρόμου, γνωστού ως "Κλήδονα"...
Πολλά είναι τα έθιμα που συνδέονται με τη γιορτή του Αγίου...
Πηδούμε τις φωτιές γιατί σύμφωνα με την παράδοση, η φωτιά, επιφέρει την κάθαρση και οι άνθρωποι ξορκίζουν έτσι το κακό.
Άλλο έθιμο είναι το "αμίλητο νερό", μια μαντική διαδικασία, σύμφωνα με την οποία αποκαλύπτεται στις άγαμες κοπέλες η ταυτότητα του μελλοντικού τους συζύγου. Τα ανύπαντρα κορίτσια πήγαιναν στο πηγάδι για νερό και κατά τη διάρκεια της επιστροφής στο σπίτι δεν έπρεπε να μιλήσουν καθόλου μέχρι ν'ακούσουν όνομα ή λέξη, που τα συσχέτιζαν με την τύχη και τη μελλοντική τους ζωή...
"Στο πηγάδι", Paul Signac
Δεν είπαν τυχαία τον Αη-Γιάννη "Κλήδονα", λέξη που προκύπτει από το αρχαίο: "Κληδών" που σημαίνει οιωνός, μαντικό σημάδι, φήμη, αγγελία.
Υπάρχει κι άλλο έθιμο, που συνδέεται με την μαντεία σχετικά με τον γαμπρό... Το μεσημέρι της γιορτής, ώρα δώδεκα ακριβώς, τα κορίτσια πήγαιναν στο πηγάδι του χωριού, σκέπαζαν το κεφάλι τους μ' ένα μαντήλι και έσκυβαν πάνω απ' το πηγάδι για να δούν στην επιφάνεια του νερού το πρόσωπο εκείνου που θα παντρευτούν ή κάτι που να παραπέμπει στο επάγγελμά του. Αν π.χ έβλεπαν κανένα καράβι, πίστευαν πως θα παντρεύονταν ναυτικό...
Άλλες πάλι πήγαιναν σε παρέες στο πηγάδι με έναν καθρέφτη η κάθε μια, που τον γύριζε προς την επιφάνεια του νερού για να δούν τον καλό τους, απαγγέλοντας:
"Άη Γιάννη Λαμπαδιάρη, πού' χεις του Θεού τη χάρη,
έχεις το χρυσό βαγγέλιο και της εκκλησιάς θεμέλιο,
δείξε και φανέρωσέ μου ποιός θα' ναι το ταίρι μου..."
Παρόμοια έθιμα συναντάμε και σε άλλες χώρες, όπως στην Τσεχια...
Vilém Blodek
Στα έθιμα της φωτιάς του Αη Γιαννιού και κείνο με το πηγάδι, που φανερώνει τον μέλλοντα γαμπρό βασίζεται η πλοκή της όπερας "V studni-Στο πηγάδι" του Vilém Blodek, ενός συνθέτη που μαζί με τον Μπέντριχ Σμέτανα και τον Αντονίν Ντβόρζακ αποτελούν την σπουδαία τριάδα των μουσικών δημιουργών της χώρας.
Από τις τσέχικες όπερες, η όπερα "V studni" έχει δύο πρωτιές: είναι η πρώτη μονόπρακτη όπερα και η πρώτη κωμική όπερα της Τσεχίας.
Η υπόθεση διαδραματίζεται σε ένα τσέχικο χωριό στις 23 Ιούνη, παραμονή του Αη-Γιάννη... Η όμορφη Λιντούνκα είναι ερωτευμένη με το νεαρό αγρότη Bόιτεχ, όμως οι δικοί της θέλουν να την παντρέψουν με έναν χήρο, τον Ζάνεκ. Πηγαίνει να συμβουλευτεί τη Βερούνα, μια γερόντισσα με μαντικές ικανότητες. Εκείνη την προτρέπει την ημέρα του Κλήδονα να πάει στο μαγικό πηγάδι για να της αποκαλυφθεί το μελλοντικό της ταίρι. Όμως στη μάγισσα Βερούνα έρχεται και ο νεαρός Βόιτεχ ζητώντας βοήθεια, παίρνοντας τη συμβουλή: την κατάλληλη στιγμή να σκαρφαλώσει στο δέντρο πάνω απ' το πηγάδι ώστε το κορίτσι να δει το πρόσωπό του στο νερό του.
Την προτροπή της αντιλαμβάνεται και ο χήρος Ζάνεκ που κρυφακούει. Αποφασίζει ως μέλλων μνηστήρας να ανέβει και κείνος στο δέντρο, όπως και πράττει. Τη στιγμή που η Λιντούνκα κοιτάζει στην επιφάνεια του νερού αντικρίζει έντρομη το πρόσωπο του χήρου! Εκείνος φοβούμενος μην αποκαλυφθεί, αναγκάζεται να πάει σε ψηλότερο κλαδί, που όμως σπάζει, με τον άντρα να βρίσκεται ευθύς μεσ' το πηγάδι. Τα κορίτσια βλέποντάς τον ξεκαρδίζονται στα γέλια. Η Λιντούνκα απορρίπτει ευγενικά την πρόταση γάμου του Ζάνεκ, ο οποίος παραιτείται της διεκδίκησης της νεαρής νύφης κι έτσι τίποτε πια δεν στέκει εμπόδιο στην ευτυχία των δυο ερωτευμένων. Οι εορτασμοί για την Ημέρα του Αγίου Ιωάννη μπορούν να συνεχιστούν με το ζευγάρι να τραγουδά κλείνοντας την όπερα:
"Όταν κοιταζόμαστε στα μάτια νοιώθουμε ο ένας τον άλλον
Αυτά είναι τα μαγικά πηγάδια, που ποτέ δεν θα μας απογοητεύσουν.
Καθένας μας στα μάτια του άλλου, παντοτινά θα βλέπει την ψυχή του!"
Κι ενώ η Ορθοδοξία σήμερα, 6 Ιανουαρίου γιορτάζει τη Βάπτιση του Κυρίου, οι Δυτικοί θέτουν σε δευτερεύουσα θέση την ανάμνηση του γεγονότος και στη γιορτή των Θεοφανίων τιμούν την "Προσκύνηση των Μάγων".
Οι Τρεις Μάγοι εξ Ανατολών που με οδηγό τους το "Άστρο της Βηθλεέμ" οδηγήθηκαν στο Μεσσία τιμώνται με ιδιαίτερη έμφαση στις ισπανόφωνες χώρες. Αποκαλούνται "Los Tres Reyes Magos" και λαμβάνουν γράμματα από τα παιδιά για να τους φέρουν δώρα τη νύχτα πριν τα Θεοφάνεια. Κάθε Μάγος αντιπροσωπεύει και μία ήπειρο: την Ασία ο Κασπάρ, την Ευρώπη ο Μελχιόρ και την Αφρική ο Βαλτάσαρ. Ο Κασπάρ είναι έμπορος, ο πιο ηλικιωμένος απ' όλους, απεικονίζεται συνήθως με λευκή γενειάδα, και προσφέρει στο νεογέννητο Χριστό, χρυσό. Ο Μελχιόρ είναι μέσης ηλικίας και προσφέρει λιβάνι από την πατρίδα του, Αραβία. Ο Βαλτάσαρ είναι ο νεότερος, ο πιο μελαμψός από όλους, και προσφέρει μύρο....
Καθώς οι Μάγοι έρχονται κάθε χρόνο από την Ανατολή πάνω στις καμήλες τους για να επισκεφθούν όλα τα σπίτια που έχουν παιδιά και να αφήσουν δώρα, μπορούν να θεωρηθούν το αντίστοιχο του Άη-Βασίλη.
Στο Μεξικό και την Αργεντινή την παραμονή της 6ης Γενάρη, της γιορτής των Τριών Μάγων, φτιάχνουν ένα ζαχαρωτό κουλούρι σαν το δικό μας λουκουμά, δηλαδή στρογγυλό σαν δακτυλίδι, με τρύπα στο κέντρο(θεωρείται ότι το κυκλικό σχήμα συμβολίζει τις κυκλικές διαδρομές που έκαναν οι Μάγοι προκειμένου να αποφύγουν και παραπλανήσουν τον Ηρώδη). Το κουλούρι είναι γαρνιρισμένο με εξωτικά φρούτα, ανανά, μάνγκο ή παπάγια και πασπαλισμένο με άχνη ή γλυκάνισο... Επίσης, στη ζύμη ενσωματώνουν κι ένα φασόλι(συμβολίζει το νεογέννητο Χριστούλη). Όποιος τύχει το ζαχαρωτό με το φασόλι, έχει την τύχη με το μέρος του λένε, αλλά υποχρεούται να πληρώσει τα ζαχαρένια κουλουράκια όλων. Το αποκαλούν: ''Rosca de Reyes-κουλούρι των Βασιλέων(Μάγων)"
"Προσκύνηση των Μάγων", Ελ Γκρέκο, Μουσείο Soumaya Πόλης του Μεξικού
Από τα δημοφιλέστερα παραδοσιακά τραγούδια στη Λατινική Αμερική για την Ημέρα των Τριών Μάγων είναι το: "Candombe del 6 de Enero", ένα άσμα με το οποίο τιμώνται οι Τρεις Βασιλείς της Ανατολής(χαρακτηρισμός τους σε μεταγενέστερα χριστιανικά κείμενα, που οφείλεται στον στίχο 11 του εβδομηκοστού πρώτου ψαλμού του Δαβίδ: "καί προσκυνήσουσιν αὐτῷ πάντες οἱ βασιλεῖς τῆς γῆς"), μα περισσότερο ο Βαλτάσαρ, που είναι ο μικρότερος και πιο αγαπημένος από του τρεις.
"Όλη η πλάση γνωρίζει πως η έκτη του Γενάρη
είναι η μέρα των Μάγων
προς τιμήν ενός από αυτούς, του πιο μελαμψού,
γίνεται η γιορτή στη γειτονιά.
Ο Άγιος Βαλτάσαρ είναι ο πιο χαρούμενος άγιος
λέει η μαμά Ινές και κουνάει τα πόδια της..."
Οι Μάγοι, αναφέρεται, πως μετά την προσκύνηση στον Ιησού επέστρεψαν πίσω στις χώρες τους. Δεν ξαναεμφανίζονται στη διήγηση της Αγίας Γραφής, όμως υπάρχουν πολλές παραδόσεις για το τι απέγιναν. Μία από αυτές υποστηρίζει ότι βαπτίσθηκαν Χριστιανοί από τον Απόστολο Θωμά στον δρόμο του προς την Ινδία...
Ο Ήλιος υπήρξε από αρχαιοτάτων χρόνων πηγή θεϊκής έμπνευσης για τους ανθρώπους, με τους περισσότερους λαούς να έχουν θεσπίσει πανηγυρικούς εορτασμούς για το λαμπρότερο ουράνιο σώμα!
Το θερινό ηλιοστάσιο υπήρξε ανέκαθεν ένα ιδιαίτερα σημαντικό γεγονός, γι' αυτό οι αρχαίοι πολιτισμοί διοργάνωναν πολυήμερες γιορτές για να τιμήσουν την μεγάλη νίκη του Ήλιου, καθώς κατά το θερινό ηλιοστάσιο ήταν η μεγαλύτερη μέρα του έτους, η μέρα στην οποία δεσπόζει το σύμβολό της, ο ζωοδότης ήλιος.
Μια από τις σπουδαιότερες γιορτές της Λετονίας για το θερινό ηλιοστάσιο είναι η λεγόμενη "Ligo" και γιορτάζεται κάθε χρόνο στις 23 του Ιούνη, ημέρα του Μεσοκαλόκαιρου. Πρόκειται για παράδοση παγανιστικής φύσης όπου υμνείται η ένωση του Ουρανού και της Γης και η επικράτηση στο σύμπαν της απόλυτης αρμονίας. Οι Λετονοί συνηθίζεται να φτιάχνουν στεφάνια από πολύχρωμα λουλούδια και φύλλα βελανιδιάς με τα οποία στολίζουν τις αυλές τους ή κοσμούν το κεφάλι τους. Επίσης φτιάχνουν μπουκέτα από φύλλα φτέρης, ένα φυτό που αφθονεί στα Λετονικά εδάφη, ανάβουν φωτιές για να ξορκίσουν τις κακές δυνάμεις και συγκεντρώνονται σε παρέες, όπου τραγουδούν μέχρι το ξημέρωμα παραδοσιακά τραγούδια, που φέρουν το όνομα της γιορτής, Ligo, τρώγοντας τυρί και πίνοντας κριθαρένια, ξανθή μπύρα, σύμβολο του ξανθού ήλιου που δεσπόζει τη μέρα του θερινού ηλιοστασίου. Ακολουθεί η Ημέρα του Jani (Ημέρα του Αγίου Ιωάννη), που όπως και σε μας γιορτάζεται στις 24 του μήνα.
Από τη Γιορτή αυτή των Λετονών έχει εμπνευστεί ο επίσης Λετονός συνθέτης, Jāzeps Vītols το ομώνυμο συμφωνικό του ποίημα.
Ο Vītols, συνθέτης, πιανίστας, μουσικοκριτικός και μαέστρος, υπήρξε μαθητής του Ρίμσκυ Κόρσακωφ και δάσκαλος του Σεργκέι Προκόφιεφ, ενώ συνδέθηκε με στενή φιλία με τους Γκλαζουνόφ και Λιάντοφ.
Εκπροσωπεί την Ρωσική Εθνική Σχολή στη Λετονία, με το έργο του να αποκαλύπτει την επιρροή του δασκάλου του Κόρσακοφ, ιδιαίτερα στον τομέα της λαμπρής ενορχήστρωσης.
Ετσι, ένα από τα βασικά ενδιαφέροντα του Vītols στάθηκε η βαθιά αναζήτηση των παραδόσεων της πατρίδας του, θρύλοι, προφορικές ιστορίες που διασώθηκαν και τραγούδια. Στην οικογένεια όπου μεγάλωσε μιλιόταν η γερμανική γλώσσα και μόνο αργότερα, όταν έγινε μέλος της λετονικής κοινωνίας στην Αγία Πετρούπολη, ο Vītols άρχισε να μαθαίνει τα Λετονικά. Στόχος του ήταν οι συνθέσεις του να βασίζονται στην λαϊκή κληρονομιά της Λετονίας γι' αυτό συχνά στα έργα του διακρίνουμε μοτίβα-απόηχους λαϊκών Λετονικών τραγουδιών. Στην προσπάθειά του να σφυρηλατήσει ένα Λετονικό μουσικό ύφος εμπνέεται και περιγράφει παραδόσεις της χώρας του, όπως στην περίπτωση της Γιορτής για το θερινό ηλιοστάσιο "Ligo", ακολουθώντας συνθετικές τακτικές αντίστοιχες της Ρωσικής Εθνικής σχολής, όπου δεσπόζει η τάση των συνθετών να χρησιμοποιούν στις δημιουργίες τους στοιχεία της παραδοσιακής μουσικής των χωρών τους, χωρίς όμως να αποφεύγουν να δανείζονται στοιχεία και από τη δύση.
Το συμφωνικό ποίημα "Līgo" που γράφτηκε το 1889, είναι σύνθεση μεσαίας κλίμακας, που χαρακτηρίζεται από εντυπωσιακή και αριστότεχνη προγραμματική ανάπτυξη. O συνθέτης σκιαγραφεί ένα ατμοσφαιρικότατο ηχητικό τοπίο, γεμάτο παγανιστικό μυστήριο και αποκρυφιστικές αναφορές, καταφέρνοντας να περιγράψει με ισόποσες δόσεις δυναμισμού και λυρισμού την παραδοσιακή γιορτή της Λετονίας για τη μεγαλύτερη σε διάρκεια ημέρα του χρόνου.
Μποτιτσέλι: "O Aσσουήρος επιλέγει την Εσθήρ για βασίλισσα"
Σήμερα η Εβραϊκή κοινότητα με χαρμόσυνες τελετές γιορτάζει το Πουρίμ, γιορτή, σε ανάμνηση της απελευθέρωσης των Εβραίων από τον ζυγό των Περσών, την ημέρα που επρόκειτο να εξοντωθούν "δια κλήρου"(Πουρίμ).
Mια νεαρή Εβραία είναι εκείνη που μεσολάβησε στον Πέρση βασιλιά, Ασσουήρο για να αποτρέψει τη σφαγή του λαού της. Ηταν η Εσθήρ, που το θάρρος της τιμάται μέχρι σήμερα στο Πουρίμ, όταν η ιστορία της διαβάζεται δυνατά στη Συναγωγή το απόγευμα της 14ης μέρας του εβραϊκού μήνα, Αδάρ, που φέτος πέφτει στις 16 Μαρτίου.
Η ΙΣΤΟΡΙΑ:
"Esther", Sir John Everett Millais
Ο Ασσουήρης της Περσίας παραγκώνισε τη βασίλισσα-σύζυγό του, Βάστι, επειδή δεν υπάκουσε σε κάποια εντολή του. Έτσι, οργάνωσε γιορτή προκειμένου να εμφανιστούν μπρος του οι γυναίκες του βασιλείου του και να επιλέξει τη νέα βασίλισσα. Ανάμεσα στις γυναίκες ήταν και η πανέμορφη Εβραία Εσθήρ, που καθώς ήταν ορφανή είχε μεγαλώσει με το θείο της, Μαρδοχαίο. Ο βασιλιάς θαμπώθηκε από τα κάλλη της νεαρής κοπέλας και την παντρεύτηκε. Ο υπουργός του βασιλιά, Αμάν, μισούσε όλους τους Εβραίους και συνωμότησε ώστε να πάρει έγκριση από τον Ασσουήρο να θανατωθούν όλοι τους. Όταν ο Μαρδοχαίος αντιλήφθηκε του σκοπούς του έπεισε την Εσθήρ να μεσολαβήσει στον βασιλιά. Αυτό δεν ήταν τόσο απλό όσο ακούγεται. Η είσοδος στα προσωπικά διαμερίσματα το Ασσουήρου ακόμα και για τη βασίλισσα, απαγορευόταν. Έτσι, αφού πρώτα ζήτησε από τους Εβραίους να προσευχηθούν για τη σωτηρία τους, η γυναίκα φόρεσε τα ωραιότερα ενδύματά της, στολίστηκε με χρυσά κοσμήματα και μπήκε στην αίθουσα του θρόνου με τόλμη και θάρρος.
"Η Εσθήρ λιποθυμά ενώπιον του Ασσουήρου", Τιντορέτο
Όταν ο βασιλιάς την είδε έτσι εκθαμβωτική τής έγνεψε πως θα τη δεχτεί και κείνη -όπως αναφέρεται στη Βίβλο- ανακουφισμένη, λιποθύμησε. Προσκάλεσε τον βασιλιά σε δείπνο, όπου του αποκάλυψε την εβραϊκή καταγωγή της και ζήτησε έλεος για τον λαό της. Να ανακαλέσει δηλαδή το διάταγμά του(Πουρίμ) που κατόπιν προτροπής του μοχθηρού Αμάν είχε ανακοινώσει εναντίον τους. Ο βασιλιάς κατάλαβε τη συνωμοσία του Αμάν κι έστειλε εκείνον στην αγχόνη, που είχε ετοιμαστεί για τους Εβραίους. O Aσσουήρος δίνει το δικαίωμα στου Εβραίους να υπερασπιστούν τη ζωή τους όποτε απειληθεί, κάτι που συμβαίνει την 13η ημέρα του μήνα Αδάρ, ημερομηνία που ο Αμάν είχε αποφασίσει την γενοκτονία τους. Είναι οι νικητές κι ευχαριστούν τον Θεό για την απελευθέρωσή τους...
"Η Εσθήρ ενώπιον του Ασσουήρου", Nicolas Poussin
Τα γεγονότα, αναφέρονται στο βιβλίο της Παλαιάς Διαθήκης "Εσθήρ", καθώς η θρησκευτική παράδοση θέλει την εβραία βασίλισσα να ζήτησε από τους σοφούς να διαιωνίσουν το όνομά της καθιερώνοντας μια ετήσια γιορτή και διαβάζοντας το βιβλίο που περιγράφει την ιστορία της.
Η βασίλισσα Έσθηρ εμφανίζεται ως επιτομή της γυναικείας σεμνότητας, του θάρρους και της αυτοθυσίας. Το πραγματικό όνομα της ήταν Hadassah, αλλά όταν έγινε βασίλισσα, ονομάστηκε Eσθήρ, που στα περσικά σημαίνει Αφροδίτη.
Το Βιβλίο τη Εσθήρ(σε μορφή κυλίνδρου)
Στην ΤΕΧΝΗ:
Η Εσθήρ υπήρξε η έμπνευση πολλών καλλιτεχνών, εικαστικών, λογοτεχνών και μουσικών.
Μεγάλοι ζωγράφοι, από τους Μποτιτσέλι, Τιντορέτο, Βερονέζε, Ρέμπραντ ως τους Ρούμπενς, Πουσέν, Σερ Τζων Έβερετ Μίλαι, Πομπέο Μπατόνι, και Νταλί... απεικονίζουν σκηνές από την ιστορία της Εσθήρ.
Επίσης, προς το τέλος της ζωής του που ο γάλλος δραματουργός, Ρακίνας στράφηκε σε Βιβλικά θέματα για να αντλήσει έμπνευση, γράφει ένα από τα αριστουργήματά του, που αναφέρεται στην Εσθήρ. Δομημένο στα πρότυπα της κλασικής τραγωδίας, ο γάλλος συγγραφέας παρουσιάζει ξεκάθαρα τη δράση, με την πλοκή να γεννιέται από τα πάθη των χαρακτήρων και την ένταση του συναισθήματος:
"Γνωρίζεις πόσα χρεωστώ σ'αυτόν τον Μαρδοχαίον
Ο θάνατος μ’ εστέρησε των φίλων μου γονέων
Αλλά αυτό την δυστυχή του αδερφού του όρη
ως ιδικήν του πάντοτε ηγάπα κι εθεώρει
Η τύχη της πατρίδας του τον κάμνει να τρομάζει
από την ερημίαν μου λοιπόν ευθύς με βγάζει
και της ελευθερίας της μ'αφήνει τη φροντίδα
προσέτι δε θρόνου λαμπρού με δίδει την ελπίδα
Εις τους κρυφίους του σκοπούς με τρόμον υποκύπτω
κι έρχομαι -πλην στους εδώ, οποία είμαι, κρύπτω.
[...]
Τέλος με παρουσίασαν εμπρός του Ασσουήρου
και μ' είδε ο απόγονος, ο αλαζών του Κύρου
[...]
Ώραν πολλήν ο βασιλεύς μ' εκοίταζεν ασμένως
με παρετήρει εν σιωπή κι εις την στιγμήν εκείνην
ο Κύριός μας έκαμε δια εμέ να κλίνει
Η εκλογή του και αυτός ενήργ' εις την ψυχήν του
όταν με την ελκυστική και θελκτική φωνή του
"Έσο βασίλισσα εσύ", με είπεν και προσέτι
ευθύς λαμπρόν διάδημα στο μέτωπόν μου, θέτει..."
("Εσθήρ", τραγωδία Ρακίνα, μτφ. Δ. Βικέλα)
"Eβραίοι που γιορτάζουν το Πουρίμ"
ΜΟΥΣΙΚΕΣ ΕΜΠΝΕΥΣΕΙΣ:
1. Aπό τους μουσουργούς ο Αλεσάντρο Στραντέλα το 1677 έγραψε ένα ορατόριο με τίτλο: "Eσθήρ, η Ελευθερώτρια του Εβραϊκού λαού"
Ο Στραντέλα υπήρξε συνθέτης με πολυτάραχη ζωή που κατέληξε να δολοφονηθεί, για λόγους ερωτικής αντιζηλίας, ωστόσο αποτελεί ξεχωριστή φυσιογνωμία στην ιστορία της μουσικής. Συνθετικά, τοποθετείται στο μεταίχμιο πολλών στυλ και περιόδων. Βρίσκεται στο σταυροδρόμι μεταξύ όπερας και ιερού δράματος, και η μουσική του χαρακτηρίζεται από ζωντάνια, εκφραστικότητα και βαθιά ανθρωπιά.
Ο συνθέτης στο ορατόριο "Εσθήρ" για να αποτυπώσει τους χαρακτήρες με ακρίβεια αλλά και λεπτότητα, χρησιμοποιεί εξαιρετικές ηχητικές διακυμάνσεις δίνοντας τις φωτοσκιάσεις των συναισθημάτων, καθιστώντας τη δημιουργία του, έργο αντάξιο των "μεγάλων" τεχνών της περιόδου της Αντιμεταρρύθμισης. Το ορατόριο θαυμάστηκε τόσο, το ίδιο και ο συνθέτης του, που γι'αυτό τον αποκάλεσαν: "Καραβάτζιο της μουσικής". Η "Εσθήρ" του Στραντέλα είναι γεμάτη εξαίσια και συνάμα έντονης μυστηριακής αίσθησης, μελωδικά μοτίβα.
Stradella: "Ester, Liberatrice del Popolo Hebreo":
2. To 1720 o Φρειδερίκος Χαίντελ συνέθεσε ένα ορατόριο με έμπνευση το βιβλικό θέμα και βασισμένο στην τραγωδία του Ρακίνα, για τον πάτρονά του, Δούκα James of Chandos. Είναι το πρώτο βιβλικό ορατόριο του Σάξωνα και το πρώτο επίσης σε αγγλικό κείμενο. Αν και πρωτόλεια Χαιντελική σύνθεση αποτελεί -ιδιαίτερα η εισαγωγή- μια από τις λαμπρότερες και ωραιότερες εισαγωγές του Χαίντελ. Για πολλές δεκαετίες υπήρξε το δημοφιλέστερο ορχηστρικό έργο στην Αγγλία και είχε καθιερωθεί να εκτελείται στην έναρξη της ετήσιας γιορτής του φιλανθρωπικού ιδρύματος απόρων κορασίδων στο Λονδίνο.
Το έργο βασίζεται σε παλιότερη μάσκα, που όμως ο συνθέτης αναθεώρησε στη συνέχεια, επειδή τότε με απόφαση του επισκόπου του Λονδίνου απαγορεύονταν να παρουσιάζονται επί σκηνής παραστάσεις με βιβλικά θέματα. Έτσι, ο Χαίντελ εκ των πραγμάτων προσάρμοσε μουσική και κείμενο σε συναυλιακή μορφή με αγγλικούς στίχους, γινόμενο έτσι το πρώτο αγγλικό ορατόριο, όπως προαναφέρθηκε.
Handel: "Esther, Overture":
Aκούμε και το λαμπρό τελικό χορωδιακό, "The Lord our enemy has slain- Ο Θεός αφάνισε του εχθρούς μας", με του Εβραίους να θριαμβολογούν και δοξάζουν τον Κύριο:
Τελικά, το Πουρίμ αποτελεί μια γιορτή αγαλλίασης, χαράς, κεφιού. Το Βιβλίο της Εσθήρ στη μορφή του κυλίνδρου διαβάζεται δυνατά στους παρευρισκόμενους με την παράδοση να απαιτεί θορυβώδες ξέσπασμα κάθε φορά που κατά τη διάρκεια της ανάγνωσης προφέρεται το όνομα του μοχθηρού και εχθρού του Ιουδαϊσμού, Αμάν.
3. Mια κωμική όπερα σε δύο πράξεις και επηρεασμένος από την Εβραϊκή κληρονομιά του συνθέτει το 1925 ο Darius Milhaud, που πρωτοπαρουσιάστηκε στο Παρίσι με τίτλο: "Esther de Carpentras, Op. 89". Το λιμπρέτο έγραψε ο παιδικός φίλος του συνθέτη, και μέλος της εβραϊκής κοινότητας, Armand Lunel.
Η υπόθεση διαδραματίζεται στην πόλη Kαρπαντρά της Προβηγγίας, όπου οι Εβραίοι ζητούν άδεια από τον νέο Επίσκοπο για να παρουσιάσουν το παραδοσιακό έργο της Εσθήρ κατά την εβραϊκή γιορτή του Πουρίμ. Ο Επίσκοπος δίνει την άδεια, αλλά σχεδιάζει να διακόψει την παράσταση ζητώντας από τους Εβραίους να απαρνηθούν την πίστη τους. Καθώς ο Επίσκοπος διακόπτει το δρώμενο, η υποδυόμενη την Εσθήρ εισέρχεται και συνεχίζει αγνοώντας την κατάσταση, απευθυνόμενη στον Επίσκοπο σαν να ήταν ο βασιλιάς Ασσουήρος. Συγκινημένος από την πίστη της, ο Επίσκοπος επιτρέπει στους Εβραίους να διατηρήσουν τη δική τους θρησκεία, προς ανακούφιση των ντόπιων, που αντλούν υλικό όφελος από την εβραϊκή κοινότητα.
Η μουσική της όπερας είναι πολύ μελωδική. Είναι γραμμένη κυρίως με τους παλιούς εκκλησιαστικούς τρόπους, ενώ σε μεγάλη έκταση χρησιμοποιείται πολυτονικότητα.
Ιδιαίτερο είναι το εικαστικό, που φιλοτέχνησε ο Σαλβαντόρ Νταλί το 1964 με τίτλο: "Ο Ασσουήρος ερωτεύεται την Εσθήρ".
S. Dali: "Assuerus Falls in Love with Esther"
Η έμπνευση προήλθε από το Βιβλίο της Εσθήρ 2:17:
"Η Εσθήρ σαγήνευσε το βασιλιά περισσότερο από κάθε άλλη γυναίκα, και προκάλεσε την εύνοια και τη συμπάθειά του περισσότερο απ' όλες τις άλλες παρθένες. Της έβαλε στο κεφάλι το βασιλικό διάδημα και την ανακήρυξε βασίλισσα".
Ο Νταλί αποτυπώνει το κεφάλι του βασιλιά, τη μεγαλύτερη έκταση του οποίου καταλαμβάνει η Εσθήρ. Όλες οι σκέψεις του περιστρέφονται γύρω από την πανέμορφη γυναίκα. Την βλέπει παντού, δεν μπορεί να σκεφτεί τίποτα άλλο, όπως κάθε ερωτευμένος.
Στην εικαστική σύνθεση ο Νταλί επηρεάστηκε βαθιά από τη θεωρία του Φρόιντ για το ασυνείδητο και την ονειρική απεικόνιση του σουρεαλισμού. Ο πίνακας εμφανίζεται ως ονειρική φαντασίωση, με την Εσθήρ "παγιδευμένη" ως σκέψη φωλιασμένη στο μυαλό του Ασσουήρου.O ζωγράφος στην ερμηνεία της ιστορίας της Εσθήρ επικεντρώθηκε στη δύναμη της ομορφιάς της με τη μορφή ονείρου.
"Ω βουνοί και νάπαι και ανθρώπων πλήθυς, κλαύσατε και πάντα θρηνήσατε συν εμοί τη του Θεού ημών μητρί"
Η Παναγία που ζητά από τη φύση να θρηνήσει μαζί της το χαμό του μoναχογιού Της, παραπέμπει στον "Επιτάφιο" του βουκολικού ποιητή Βίωνα από τη Σμύρνη, και στην επίκληση της Αφροδίτης, που παρακαλεί τα βουνά και τα ποτάμια, να θρηνήσουν μαζί τον Άδωνη.
"Τον Άδωνη θρηνολογώ, τον όμορφο που εχάθη,
πάει, χάθηκεν ο Άδωνης, οι Έρωτες θρηνούνε[..]
βάλε τα μαύρα σου, πικρή, και να στηθοκοπιέσαι,
σύρε φωνή, ο Άδωνης χάθηκεν, ο καλός σου.
[...]
κλαίνε οι Νύμφες των Βουνών, ξυπόλυτη η Κυθέρεια,
με τα μαλλιά της ξέπλοκα πλανιέται αλαλιασμένη,
σέρνει το μαύρο πένθος της στα δάση, στα ρουμάνια,
στις λαγκαδιές γυροβολά, θρηνολογεί και σκούζει
[...]
Αλί της λένε τα βουνά, αλί του λεν τα δέντρα,
για το δικό της τον καημό και τα ποτάμια κλαίνε,
δακρύζουν για τον Άδωνη στα όρη οι νερομάνες.
Και τα λουλούδια άλικα βάφονται απ' τον πόνο ..."
(Βίων: Επιτάφιος Αδώνιδος, μτφ: Παντ. Μπουκάλας)
Οι ομοιότητες του Χριστού, με τον Άδωνη, έναν αρχαίο θεό, που η ανάστασή του συμβόλιζε τον ερχομό της άνοιξης, είναι προφανείς.
Κι όπως οι παπαρούνες -σύμφωνα με τη θρησκευτική παράδοση- συνδέονται με τη Σταύρωση του Ιησού, ως λουλούδια της ελπίδας, που φύτρωσαν από το κατακόκκινο Αίμα Του, να θυμίζουν τη θυσία Του, έτσι και στο μύθο του Αδώνιδος μετά το θάνατό του όταν ο Άρης τον σκοτώνει μεταμορφωμένος σε κάπρο, από το αίμα του βάφτηκαν κόκκινα τα τριαντάφυλλα κι από τα δάκρυα της Αφροδίτης φύτρωσαν στα λιβάδια παπαρούνες.
"Ο Θρήνος της Αφροδίτης για τον Άδωνη", Ρούμπενς
Αλλά και η Σαπφώ στο "Θρήνο της για τον Άδωνη" θα γράψει:
Ο νους μου είναι μια πέτρα κι ο πόνος πάνω του κυλά[...]
Δάκρυα σου φέρνω και τραγουδώ τα σκορπισμένα δάκρυα.
Ο πόνος μου για σένα είναι βαρύς και κρύος σαν το σίδερο...
(Μτφ: Γιώργος Σεφέρης)
Kαι τα δυο έργα των μεγάλων Μικελάντζελο και Ρούμπενς, ζωγραφικό και γλυπτό, είναι συγκλονιστικά! Η σύνθεση των μορφών μεταφέρουν στο θεατή βαθιά συγκίνηση, υποβάλλοντας τον πόνο και την ελπίδα με τη συνύπαρξη της θέωσης και οδύνης.
Ποίηση, Μουσική, Ζωγραφική και Γλυπτική συναντιούνται σε μια κοινή αντίληψη για τη σχέση του Φωτός με το σκοτάδι, της Ζωής με το θάνατο...
1. Arthur Lourie: "Θρήνος για τον Άδωνη'':
2. Pergolesi:"Stabat Mater-O quam tristis et afflicta'
"Ω, πόσο θλιμμένη και πονεμένη
Είναι αυτή η ευλογημένη Μητέρα, Μητέρα ενός μοναχογιού!
Από λατρευτικό άσμα της άνοιξης κατά τα Αδώνια μυστήρια, την ετήσια γιορτή σε ανάμνηση του θανάτου και της ανάστασης του Άδωνη, που γινόταν σε όλες σχεδόν τις πόλεις της Αρχαίας Ελλάδας, έχει διασωθεί στην μουσική παράδοση της Ηπείρου το δίσημου ρυθμού τραγούδι-δρώμενο με τίτλο: "Ζαφείρης". Στα λιβάδια και τα βοσκοτόπια, ένα αγόρι ξάπλωνε στο χορτάρι, σταύρωνε τα χέρια κι έκανε τον πεθαμένο. Τα υπόλοιπα παιδιά τού έκλειναν το πρόσωπο με λευκό μαντίλι και αρωματικά βότανα και καθισμένα τριγύρω τον θρηνούσαν. Η κορυφαία έλεγε τον πρώτο στίχο και οι υπόλοιποι επαναλάμβαναν χτυπώντας το στήθος και κλαίγοντας. Μόλις ολοκληρωνόταν το μοιρολόι ο Ζαφείρης πετιόταν όρθιος, και όλοι έσκαγαν στα γέλια από χαρά καθως νεκραναστήθηκε.
Εορτασμός των Αδωνίων. Θραύσμα αττικού λέβητα, 430-420 π.Χ.
"Ζαφείρη μ’ κοντοστρόγγυλε και κοντομαζωμένε,
εσκούριασαν οι κλειδωνιές, χορτάριασαν οι πόρτες,
άφκες τα σπίτια χάρβαρα, τους φούρνους γκρεμισμένους,
άφκες και τη γυναίκα σου με την κοιλιά γεμάτη.
– Για σου Ζαφείρη μ’ να μας δεις, Ζαφείρη μ’ να μας πιάσεις.
– Με τι ματάκια για να δω, να δω να περπατήσω,
που ρέψαν τα ματάκια μου σαν το μαργαριτάρι,
που κόπ’καν τα χεράκια μου και τα ποδαράκια μου.
– Σου λύνουμε τα χέρια σου, σου λύνουμε τα πόδια.
Τώρα που ήρθ’ η Άνοιξη και γέμισ' η γης λουλούδια,
Ο Frantisek Celakovsky υπήρξε μια από τις σπουδαιότερες προσωπικότητες στα τσεχικά Γράμματα. Ποιητής, μεταφραστής, γλωσσολόγος και κριτικός λογοτεχνίας, επηρέασε και επηρεάστηκε από άλλους ηγέτες της τσέχικης "εθνικής αναγέννησης". Τα πιο σημαντικά έργα του ήταν ποιήματα βασισμένα στη σλαβική λαογραφία, όπως το "Ohlas písní českých - Αντίλαλοι της Βοημικής γης", μια συλλογή βασισμένη σε θέματα από τη ζωή και τους θρύλους της πατρίδας. Πρώτη στη σειρά της συλλογής είναι η μπαλάντα: "Toman a lesní panna- Ο Τόμαν και η νύμφη του δάσους".
Γράφτηκε στο ίδιο ύφος με τον "Erlkönig - Βασιλιά των Ξωτικών" του Γκαίτε, το οποίο σε περιεχόμενο, θυμίζει επίσης.
Η μπαλάντα του Τσελακόβσκι βασίζεται σε ένα θρύλο της Τσεχίας, που σχετίζεται με την Νύχτα της Παραμονής του Αι-Γιαννιού, όπου στο μυστηριώδες δάσος βγαίνουν τα πνεύματα με σκοπό να παρασύρουν στο βασίλειο του θανάτου όποιον περάσει από κει. Είναι τη συγκεκριμένη νύχτα, που ο Τόμαν ετοιμάζεται να πάει να βρει την αγαπημένη του στο αγρόκτημά τους στην εξοχή. Η αδερφή του τον προειδοποιεί να αποφύγει το Δασικό δρόμο. Εκείνος υπακούει. Όταν όμως φτάνει στο αγρόκτημα βλέπει την κοπέλα που αγαπά στην αγκαλιά ενός άλλου. Το άλογο χλιμιντρίζει κι η άπιστη γυναίκα θυμάται τον προδομένο Τόμαν. Στέλνει έξω την αδερφή της να τού μηνύσει πως δεν τον θέλει πια. Συντετριμμένος ο Τόμαν ενεργεί απερίσκεπτα. Παίρνει το δρόμο της επιστροφής περνώντας όμως αυτή τη φορά μέσα από το μυστηριώδες δάσος με τις Νύμφες. Μια παρθένα εμφανίζεται πάνω στο ελάφι της, Προσπαθεί να τον δελεάσει με τα ελκυστικά φιλιά της. Ο Τόμαν αφήνεται στο μεθυστικό της ξόρκι. Απελπισμένος δεν επιθυμεί να αντισταθεί στη μαγική δύναμη του δάσους και λιποθυμά. Η Νύμφη του Δάσους φέρνει τον όλεθρο, μαραίνει όμως κάθε οδυνηρή του ανάμνηση. Πέφτει από το άλογό του σχεδόν αμέσως, νεκρός. Το επόμενο πρωί, το άτι επιστρέφει μόνο του στο σπίτι του νεαρού φέρνοντας τα άσχημα μαντάτα, θυμίζοντάς μας πως τα παραμύθια και ό,τι απομένει από τις αρχέγονες αφηγήσεις, τις χαμένες στα βάθη του χρόνου, είναι κυριολεκτικά διδαχές, καθώς στην προκειμένη περίπτωση ο απερίσκεπτος νέος που από απελπισία και θλίψη αδιαφορεί για τις συμβουλές της αδερφής του, το πληρώνει με τον θάνατό του.
Νύχτα του Αη-Γιάννη
κι η γυναίκα λέει στον Τόμαν:
Που πας καλέ μου αδερφέ
πάνω στο σελωμένο άλογο
τούτη την άγρια, μάγια στολισμένη νύχτα;
[...]
-Τόμαν, η αδερφή μου
άλλον τώρα αγαπά
σύρε και συ να βρείς
αλλού την ευτυχία..
[...]
Τόσα όμορφα άστρα
φωτίζουν τ' ουρανού το θόλο
και συ πανώριε νέε,
είσαι θαμμένος στο σκοτάδι!
- "Όμορφο αγόρι, μην απελπίζεσαι,
Δώσε τη θλίψη στους ανέμους.
αν κάποια σε άφησε
άλλες εκατό τη θέση της θα πάρουν.
Όμορφο αγόρι, μην απελπίζεσαι
Δώσε τη θλίψη στους ανέμους"
τού τραγούδησε η Νύμφη γλυκά,
πάνω στο ελάφι της η άγρια παρθένα
τον κοίταξε στα μάτια
και σκίρτησ' ευθύς του Τόμαν η καρδιά.
[...]
"Όμορφο αγόρι, είσαι δικός μου, δικός μου!
Σε παίρνω στο βασίλειό μου",
τραγουδούσε, η παρθένα
και στο στόμα φίλησε τον καβαλάρη.
κι η καρδιά σταμάτησε
του Τόμαν να χτυπά,
τ' αλόγου τα ηνία άφησ' aπ'τα χέρια
κaι στο δάσος κατάχαμα, έπεσε νεκρός.
Κι όταν ο ήλιος απ' το βουνό ανέτειλε
το άτι στην αυλή χλιμίντρισε,
μετρούσε με το πέταλο τη θλίψη
και μηνούσε το άσχημο μαντάτο
Η αδερφή πετάχτηκε στο παραθύρι
σταύρωσε τα χέρια της:
"Αδερφέ μου, αδερφέ μου, αλίμονο
που τη ζωή σου έτσι τερμάτισες!"
Frantisek Celakovsky: "Ο Τόμαν και η Νύμφη του Δάσους"
(ελεύθερη απόδοση δική μου από την αγγλική μετάφραση του ποιήματος)
Από την μπαλάντα του Τσελακόφσκι και τον τσέχικο θρύλο έχουμε καλλιτεχνικές εμπνεύσεις δυο Τσέχων συνθετών.
Ι. O πρώτος συνθέτης, Βίτεσλαβ Νόβακ, υπήρξε μαθητής του Αντονίν Ντβόρζακ, και ηγετική φυσιογνωμία του νεορομαντικού κινήματος. Το όνομά του είναι ταυτισμένο με τη μουσική τοπιογραφία, καθώς στα έργα του αποτύπωσε μοναδικά τις φυσικές καλλονές της πατρίδας του, αλλά και στοιχεία από την ιστορία, τους θρύλους και τις λαϊκές παραδόσεις της.
Πιο φιλόδοξο από τα έργα του θεωρείται το ομώνυμο συμφωνικό ποίημα: "Toman and the
Wood Nymph, op. 40", που ολοκλήρωσε το 1907. Κατά δήλωση του ίδιου του συνθέτη: "προσπάθησε να εκφράσει τον ανεξέλεγκτο χείμαρρο άγριου πάθους, χαρακτηρίζοντας τη σύνθεση "όργιο από ήχους" και τη μπαλάντα "απεικόνιση της δαιμονικής εξουσίας της γυναίκας πάνω στον άνδρα". Ο Νόβακ συνοψίζοντας την ιστορία δηλώνει:
"Ορμώμενος από κρυφή ανησυχία, ο Tόμαν την παραμονή της Ημέρας του Αγίου Ιωάννη αποφάσισε να επισκεφτεί την αγαπημένη του. Οι ανησυχίες του επαληθεύτηκαν, καθώς εκείνη τον είχε εγκαταλείψει για κάποιον άλλον. Μπήκε στο δάσος κι εκεί πέθανε στην αγκαλιά μιας από τις Νύμφες του".
Οι αναλυτές ξεχωρίζουν το έργο για τον υποκειμενικό χαρακτήρα του, καθώς διακρίνουν απεικονίσεις συναισθημάτων του συνθέτη. Ασυγκράτητα ερωτικά πάθη από προσωπικές εμπειρίες, αλλά και επιρροές από τη "Σαλώμη" του Ρ. Στράους που πρόσφατα είχε παρακολουθήσει. Κανείς διαβλέπει ξεκάθαρα στο μουσικό θυελλώδη ιστό της σύνθεσης την ηχητική συγγένεια με τη μουσική του Στράους. Περίπλοκη πολυφωνική υφή, παράφωνες συνηχήσεις, όπου τα λαϊκά θέματα πλέκονται έντεχνα με τις αιχμηρές αρμονίες, τους υπαινιγμούς του γαλλικού ιμπρεσιονισμού και τα παθιασμένα ηχοχρώματα από συνδυασμούς οργάνων που προβάλουν τα άγρια πάθη, τον τρόμο, την αγωνία και την αναταραχή. Υφές μεθυστικής έντασης και υποβλητικότητας, που εξέπληξαν θετικά ακροατές και κριτικούς.
Vítězslav Novák: "Toman a lesní panna":
Διεθύνει ο επίσης Τσέχος, Josef Hrncir
ΙΙ. Λιγότερο γνωστός από τους συμπατριώτες του, Ντβόρζακ, Σμέτανα και Νόβακ είναι ο Ζντενκ Φίμπιχ. Ωστόσο ανήκει στην κατηγορία των μεγάλων τσέχων δημιουργών, που εντυπωσίασε τους υπόλοιπους.
Η δική του εκδοχή του θρύλου "Toman a lesní panna - Ο Τόμαν και η νύμφη του δάσους" αποτελεί μια υποβλητική μουσική απεικόνιση, όπου το υπερφυσικό αναδεύεται με το τραγικό σε ισόρροπες δόσεις.
Είναι το τρίτο από τα έξι συμφωνικά ποιήματα του Τσέχου συνθέτη και κατά γενική ομολογία η καλύτερη από άποψη μουσικής δραματικότητας, δημιουργία του. Η σύνθεση προηγήθηκε εκείνης του Νόβακ. Η μπαλάντα του Τσελακόβσκι και ο δυνατός θρύλος που περιέγραφε, σαγήνευσε τον 25χρονο δημιουργό, που έτρεφε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την παράδοση.
Η αγάπη, η προδοσία, το πάθος, η απογοήτευση, η παρηγοριά, η άφεση στο πεπρωμένο-Νύμφη του δάσους, που αποτελούν την αφηγηματική δομή της μπαλάντας είναι επίσης τα στοιχεία με τα οποία θα συγκροτήσει τη μουσική ραχοκοκκαλιά της σύνθεσης και πάνω τους ο Φίμπιχ θα ξεδιπλώσει την μουσική ιδέα του. Το μοτίβο του κόρνου αντιπροσωπεύει το νεαρό άνδρα, ενώ η Νύμφη αντανακλάται στα έγχορδα. Ένα λυρικό, ταραχώδες ρόντο από το κόρνο επιστρέφει για να δηλώσει τους ψυχικούς στροβιλισμούς του Τόμαν. Το επεισόδιο επεκτείνεται με ένα πλούσιας αρμονίας και παθιασμένης μελωδικής αίσθησης θέμα των τοξοτών για να οδηγηθεί μετατροπικά στη συναισθηματική κορύφωση του έργου. Η δραματική παλέτα του Φίμπιχ χαρακτηρίζεται για την ποικιλία σε αποχρώσεις και τις αντιθέσεις της. Γι' αυτό είναι αξιοπρόσεκτη η πολύχρωμη ενορχήστρωση του με το συνδυασμό κόρνων, τυμπάνων και εγχόρδων να σκιαγραφούν τις υποβλητικές σκηνές. Ιδιαίτερη πινελιά τα μέρη των τοξοτών που παίζουν χτυπώντας το ξύλινο μέρος του δοξαριού, αρκετά ασυνήθιστο σε μια παρτιτούρα της συγκεκριμένης συνθετικής περιόδου, ενώ διακριτικά συμμετέχουν και οι άρπες, υπογραμμίζοντας με το ξεχωριστό τους ηχόχρωμα το παραμυθικό στοιχείο της έμπνευσης.
Zdenek Fibich: "Toman a lesní panna": Διευθύνει ο επίσης Τσέχος, Martin Turnovsky
Ο τσέχικος θρύλος σε μορφή Animation:
Για τη σύνταξη του κειμένου αντλήθηκαν στοιχεία και από: supraphon.com allmusic.com universaledition.com H εικονογράφηση του θρύλου από s-antikvariat.cz
"Φωτιές Παραμονής Αγιαννιού στην παραλία του Skagen", Peder Krοyer
"Μα, τη Νύχτα τ' Αγιαννιού τα πράγματα κυλούσαν πιο χαρούμενα: Δεν γιορταζόταν απ'όλους μαζί.Τ'αγόρια κι οι νέοι των πόλεων χωρίζονταν σε συντροφιές των πεντε-έξι ατόμων και ψάχνανε να βρουν καύσιμη ύλη για την δικιά τους την πυρά... Ήδη απ'την Πεντηκοστή μαζευόμασταν και πηγαίναμε στα ναυπηγεία να "ικετεύσουμε" για κανα βαρέλι πίσσα -παράξενο έθιμο, που βαστούσε από καιρούς λησμονημένους-...[...] Το ίδιο πάνω χέρι είχαμε και στις παλιές τις βάρκες.[...] Οι βάρκες περιφέρονταν -μέρες πριν απ' τη Νύχτα τ'Αγιαννιού -θριαμβικά στα σοκάκια προς το σημείο της πυράς.Στη βάρκα μέσα καθόταν ένας βιολιστής κι έπαιζε..."
(Ερρίκος Ίψεν: "Παιδικές Μνήμες - Η Νύχτα τ'Αγιαννιού")
Πολλά είναι τα έθιμα που λαμβάνουν χώρα 23 του Ιούνη, παραμονή της Γιορτής του Αη Γιάννη, με κορυφαίο το άναμμα των πυρκαγιών στις γειτονιές, όπου καίνε τα στεφάνια της Πρωτομαγιάς, ενώ νέες και νέοι πηδούν πάνω από τη φωτιά για να αφήσουν πίσω ό,τι κακό και δυσοίωνο τους βασανίζει.
Παρόμοια έθιμα υπάρχουν και στους Βόρειους λαούς, που ανάγονται στην έλευση του καλοκαιριού με το Θερινό Ηλιοστάσιο. Η Γιορτή συνοδεύεται με τραγούδια και χορούς που κρατούν μέχρι αργά τη νύχτα.
Πολλοί είναι οι καλλιτέχνες που έχουν εμπνευστεί από τα δρώμενα της Ημέρας τ' Αγιαννιού.
Κι επειδή το λογοτεχνικό απόσπασμα είναι του Νορβηγού Ίψεν, προτείνω να ακούσουμε μια ομοθεματική σύνθεση του επίσης νορβηγού, Εντβαρντ Γκριγκ. Ο κύκλος τραγουδιών του: "5 Songs, Op.60" είναι σε ποίηση του Vilhelm Krag. Το 3ο τραγουδι έχει τίτλο "Mens jeg venter-Ενώ περιμένω" με αναφορές στη Γιορτή της Παραμονής του Αη-Γιάννη στην ακροθαλασσιά, όπου παιδιά κι ερωτευμένα ζευγάρια ανάβουνε φωτιές και κυριαρχεί ο χορός κι η εύθυμη μουσική που εκτελούν οι βιολιστές. Η χαρούμενη διάθεση και η ευθυμία για την υποδοχή του θέρους είναι απερίγραπτες, κάτι που μαρτυρούν οι αναφορές στο παιδικό τραγούδι, "Bro, bro brille" . Τρεις οι στροφές του ποιήματος και η μουσική του Γκριγκ δομείται στον τύπο του θέματος-παραλλαγών και των επαναλήψεων με χαρακτηριστική στην ερμηνεία την αυτοσχέδια ρυθμική εναλλαγή.
"Άγριες χήνες σε λευκά κοπάδια
και λιακάδες!
Οι πάπιες περπατούν πάνω στις κίτρινες σαν κουπιά,
πατούσες τους
Πάνε στην παραλία των ψαράδων.
Πόσο γαλήνια είναι στις όχθες της ακύμαντης θάλασσας!
Λύσε τα μαλλιά σου ακριβή μου,
κι ας χορέψουμε μετά
αυτή τη μαγική Νύχτα του Ιούνη
τη γεμάτη λάμψεις!
Δες! Απόψε, παραμονή του Αη Γιάννη
μακάριες οι στιγμές για χορό
κι οι βιολιστές γρατσουνάνε τις χορδές
για την απόλαυση της καρδιάς μας,
"Bro, bro brille"
Edward Grieg: "Mens jeg venter" / Anne Sofie von Otter:
Λίγο νωρίτερα, το 1876 ο Γκριγκ σε άλλο τραγουδιστικό κύκλο συμπεριέλαβε κι άλλο ένα τραγούδι-αναφορά στην Ημέρα αυτή(Midsummer Eve) με τίτλο: "Jeg reiste en deilig sommerkvaeld-Περπάτησα μια Παραμονή καλοκαιριού", που ακούμε από τον Richard Tauber:
Το παραπάνω εικαστικό είναι του νορβηγού Nikolai Astrup και απεικονίζει το έθιμο των πυρκαγιών την παραμονή του Αγιαννιού στο Jølster της Νορβηγίας. (Εθνική Πινακοθήκη Όσλο)
Για μουσικές αναφορές στο έθιμο του Αϊ-Γιαννιού, μπορείτε να ανατρέξετε και σε παλαιότερα κείμενα...
Τα παλιότερα χρόνια σε πολλές περιοχές της πατρίδας μας αλλά και αλλού Παραμονή της Πρωτοχρονιάς συνήθιζαν να συγκεντρώνονται στις πλατείες των χωριών και να "νίβονται" με καθαρό νερό, που έτρεχε ασταμάτητα από τις κεντρικές βρύσες ή ανέβαζαν από το πηγάδι... Στη συνέχεια γέμιζαν μικρά σκεύη με "Άγιο Ύδωρ" και με ένα κλωναράκι αειθαλούς δέντρου, ελιάς, γκι ή μυρτιάς, ράντιζαν τις γωνιές του σπιτιού για να έχουν ευρωστία, να είναι καλή και τυχερή η νέα χρονιά...
Απαραίτητη προϋπόθεση για την επιτυχία του εθίμου ήταν αυτός που μετέφερε το νερό να μη μιλήσει ως την ώρα του ραντίσματος. Να' ναι δηλαδή το νερό, "αμίλητο".
Το έθιμο αυτό συναντάται από την εποχή του Μεσαίωνα και σε πολλές Ευρωπαϊκές χώρες.
Γνωστά Ουαλικά κάλαντα που αναφέρονται στο παραπάνω έθιμο είναι τα "Levy-Dew(new water)", που τραγουδιόνταν από μικρά παιδιά a capella, ενώ ράντιζαν με νερό τους περαστικούς, περιμένοντας το "φιλοδώρημά" τους.
Σχετικά με τον τίτλο, κάποιοι υποστηρίζουν πως το "Levy-Dew" προέρχεται από την ουαλική φράση "llef y Dduw - κραυγή στον Θεό". Aνήκει στην κατηγορία εθίμων "Calennig" που πολλοί συσχετίζουν με τις αρχαίες "καλένδες", γεγονός που το συνδέει με τους Ρωμαίους.
Τα παραδοσιακά κάλαντα διακευάστηκαν το 1934 από τον εικοσάχρονο τότε, Μπένζαμιν Μπρίττεν, γνωστά σήμερα ως "A New Year's Carol".
Eίναι γνωστή η παιδαγωγική δράση του βρετανού συνθέτη και το δια βίου ενδιαφέρον του όσον αφορά τη μουσική για νέους και τη μουσική εκπαίδευση.
Έτσι εκείνη τη χρονιά έγραψε ένα κύκλο τραγουδιών για το σχολείο όπου υπηρετούσε ο αδερφός του ως δάσκαλος, που πήρε τον τίτλο "Friday Afternoons", καθώς καθε Παρασκευή οι μαθητές είχαν τη μουσική τους εξάσκηση.
Το κείμενο των τραγουδιών ανακάλυψε ο συνθέτης στην "Ανθολογία ποιημάτων για παιδιά" του πολυγραφότατου, Γουόλτερ Ντε Λα Μερ, όπου συμπεριλαμβανόταν και το μεσαιωνικό "Levy-Dew".
"Here we bring new water from the well so clear for to worship God with, this happy New Year...
Εδώ φέρνουμε καινούριο νερό από το πηγάδι, τόσο καθαρό,
Για να προσκυνήσουμε μ'αυτό τον Θεό, αυτή την ευτυχισμένη Πρωτοχρονιά.
Τραγουδήστε levy-dew, τραγουδήστε levy-dew, το νερό και το κρασί,
Τις επτά λαμπερές χρυσοκλωστές και τις σάλπιγγες που αστράφτουν.
Υμνείστε την ευλογία που φέρνει η Νέα Χρονιά(Ωραία Κόρη), με το χρυσό στο δάχτυλο του ποδιού της·
Ανοίξτε την Δυτική Πύλη και αφήστε τον Παλιό Χρόνο να φύγει.
Υμνείστε την ευλογία που φέρνει η Νέα Χρονιά(Ωραία Κόρη), με χρυσό στο πηγούνι της·
Ανοίξτε την Ανατολική Πύλη και αφήστε το Νέο Χρόνο να μπει.
Γραμματόσημο της Ουκρανία για τα 200 χρόνια από τη γέννηση του Γκόγκολ με αναφορές στο έργο του: "Παραμονή Χριστουγέννων"
"Έφυγε κι η τελευταία πριν από τα Χριστούγεννα μέρα.
Μπήκε η χειμωνιάτικη, ξάστερη νύχτα. Φάνηκαν τα αστέρια.
Το φεγγάρι υψώθηκε μεγαλόπρεπο στον ουρανό, φωτίζοντας τους ευσεβείς ανθρώπους κι όλο τον κόσμο, κι έτσι θα πούν όλοι χαρούμενοι τα κάλαντα και θα δοξάσουν τον Χριστό. [...]
Μόνο το φεγγάρι έριχνε κρυφές ματιές, σαν να καλούσε τις κοπέλες, που εκείνη την ώρα στολίζονταν, να βγουν όσο το δυνατόν γρηγορότερα στο τριζάτο χιόνι.
Και κάπου εκεί, μέσα από την καμινάδα μιας καλύβας, ανέβαινε στον ουρανό τούφες τούφες ο καπνός, σύννεφο ολόκληρο, και μαζί με τον καπνό σηκωνόταν κι η μάγισσα καβάλα στο σκουπόξυλο...
[...]
Στο μεταξύ, ο διάβολος είχε πλησιάσει στα κλεφτά το φεγγάρι και είχε απλώσει το χέρι του να το αρπάξει, όταν ξάφνου ένιωσε να καίγεται.
Το τράβηξε πίσω γρήγορα, πιπίλισε τα δάχτυλά του, ταλαντεύτηκε πάνω στο ένα του πόδι και έτρεξε από την άλλη μεριά- αναπήδησε όμως και πάλι, τραβώντας το χέρι του.
Ωστόσο, παρά την αποτυχία, ο πονηρός διαβολάκος δεν παράτησε τις σκανταλιές του. Πλησιάζοντας γρήγορα, άρπαξε μεμιάς το φεγγάρι και με τα δυο του χέρια, και μορφάζοντας και φυσώντας, βάλθηκε να το πετάει από το ένα χέρι στο άλλο[...]
Τέλος, το έχωσε αστραπιαία στην τσέπη του και, σαν να μη συνέβαινε τίποτα, συνέχισε το δρόμο του. Στην Ντικάνκα κανείς δεν άκουσε ότι ο διάβολος έκλεψε το φεγγάρι. [...]
Όμως, για ποιο λόγο ο διάβολος αποφάσισε μια τόσο άνομη κίνηση;..."
(Ν.Γκόγκολ: "Παραμονή Χριστουγέννων")
N.Gogol portrait, Tretyakov Galler
Το παραπάνω απόσπασμα με φόντο το χιονισμένο τοπίο των Χριστουγέννων είναι από το κλασικό και αγαπημένο βιβλίο του Νικολάι Γκόγκολ με τίτλο: "Παραμονή Χριστουγέννων" και συγκεκριμένα απο την πρώτη ιστορία από το 2ο τόμο της συλλογής του: "Βραδιές στο αγρόκτημα κοντά στη Ντινάνκα".
Η ιστορία ξετυλίγεται στο Ουκρανικό χωριό, στη μακρινή Ντινάνκα, παραμονή της Άγιας μέρας, όπου ο διάβολος έχει φέρει τα πάνω-κάτω. Εκείνη τη χρονιά έχει βάλει κατά νου να βασανίσει τον Βακούλα το σιδερά επειδή τον χλεύασε προκλητικά. Φλερτάρει τη μάγισσα-μητέρα του και την παρασύρει στον ουρανό. Εν τω μεταξύ, ο Βακούλα ερωτευμένος με την Οξάνα, που του έχει θέσει ως όρο για να τον παντρευτεί να τής φέρει τις παντόφλες της τσαρίνας.
Ο Βακούλα μέσα από ευτράπελες περιπέτειες καταφέρνει να "τιθασεύσει" τον Διάβολο και να τον υποχρεώσει να τον βοηθήσει να κερδίσει την καρδιά της αγαπημένης του Οξάνα.
Πρόκειται για κλασική ιστορία γεμάτη συμβολισμούς, που διδάσκει, πως μόνο στην αγάπη, τη συνεργασία και τη φιλία βρίσκεται η αλήθεια και η ομορφιά της ζωής. Μια ιστορία, για την οποία η Ουκρανία προκειμένου να τιμήσει τον Γκόγκολ τύπωσε και αναμνηστικό γραμματόσημο(εικ.)
Η ιστορία του Γκόγκολ δίνει έμπνευση για τη δημιουργία υπέροχων μουσικών έργων.
Αποτελεί τη βάση για την όπερα του Τσαϊκόφσκυ: "Βακούλα, ο σιδεράς", που αργότερα αναθεωρήθηκε στην "Τσερεβίκι"(λέξη που στα ρώσικα αποδίδει τις παντόφλες της τσαρίνας) και τη συναρπαστική ορχηστρική σουίτα του Ρίμσκυ-Κόρσακωφ: "Παραμονή Χριστουγέννων".
Και οι δυο συνθέτες αναδεικνύουν τη λαϊκή τέχνη της Ουκρανίας, καθώς "χτίζουν" μουσικά την ιστορία του Γκόγκολ με σλαβικές, μυθολογικές πεποιθήσεις που συνδέονται με τη γέννηση του ήλιου μετά το χειμερινό ηλιοστάσιο. Μια περίπλοκη υπόθεση με πάμπολλα παραμυθικά στοιχεία, ..το διάβολο, μάγισσες, έναν ευφυή σιδηρουργό, έναν φεγγαροκλέφτη, πολλά παιχνίδια, ένα αιωρούμενο ουράνιο τόξο και τα βασιλικά πασουμάκια... Ό,τι πρέπει δηλαδή για ένα γιορτινό απόγευμα του Δεκέμβρη, φίλοι μου...
Ας διαβάσουμε ένα ακόμη απόσπασμα:
"Λοιπόν, Βακούλα!" μουρμούρισε ο διάβολος, "Ξέρεις, χωρίς συμφωνία δε γίνεται τίποτα".
"Είμαι έτοιμος!" είπε ο σιδεράς. "Περίμενε, να βγάλω μια πρόκα από την τσέπη μου!"
Στο σημείο αυτό έφερε το χέρι του πίσω και έπιασε το διάβολο από την ουρά...κι έκανε το σταυρό του και τότε ο διάβολος έγινε πιο ήσυχος κι από αρνάκι...[...]
"Λυπήσου με, Βακούλα!" βόγκηξε ικετευτικά ο διάβολος. "Θα κάνω τα πάντα, ό,τι μου ζητήσεις...
"Σήκωσέ με, αμέσως, πάνω σου! σήκωσέ με, σαν πουλί!", είπε ο Βακούλα.
"Πού να σε πάω;" ρώτησε θλιμμένος ο διάβολος.
"Στην Πετρούπολη"...
[...]
Στην αρχή, ο Βακούλα τρομοκρατήθηκε, όταν σηκώθηκε πάνω από τη γη τόσο ψηλά, που δεν μπορούσε να διακρίνει πια τίποτα κάτω, και πέταξε σαν μύγα τόσο κοντά στο ίδιο το φεγγάρι ...
Τα πάντα ήταν ολόφωτα εκεί ψηλά.
Η ατμόσφαιρα, με μια πολύ ελαφριά ασημένια πάχνη, ήταν διαυγής.
Φαίνονταν τα πάντα. Κι έτσι μπόρεσε να δει πώς πέρασε σαν ανεμοστρόβιλος από δίπλα τους, καθισμένος πάνω στην πήλινη χύτρα του, ένας αλχημιστής.
Και να δει τα αστέρια, μαζεμένα σε σωρό, να παίζουν τυφλόμυγα.
Και μια ορδή από πνεύματα να υψώνεται εκεί πάνω, σύννεφο ολόκληρο.
Κι ένα δαίμονα που χόρευε πάνω στο φεγγάρι, κι έβγαλε το καπέλο του και υποκλίθηκε βλέποντας το σιδερά να καλπάζει.
Κι ένα σκουπόξυλο κάποιας μάγισσας που επέστρεφε μοναχό στη βάση του... "
Ο Τσαϊκόφσκυ σε επιστολή του προς την Nadezhda von Meck είχε εκμυστηρευτεί: "πιστεύω στο μέλλον της Cherevichki , που από άποψη μουσικής θεωρώ ως την καλύτερη των όπερών μου".
Η πρώτη παράσταση της πραγματοποιήθηκε τον Ιανουάριο του 1887 στη Μόσχα, στο Θέατρο Μπολσόι, με τον συνθέτη στο πόντιουμ. Είναι η όπερα, που ο Τσαϊκόφσκυ έκανε το ντεμπούτο του ως δ/ντής ορχήστρας, πόστο που τον φόβιζε πολύ...
Από την όπερα που ξετυλίγεται σε 4 πράξεις, ακούμε την εισαγωγή:
Tchaikovsky: Cherevichki - Overture.Διευθύνει ο Γιεβγένι Σβετλάνοφ:
Σε 4 πράξεις ξετυλίγει και ο Κόρσακωφ τη δική του όπερα "Christmas Eve", που έκανε πρεμιέρα λίγα χρόνια αργότερα, το Δεκέμβριο του 1895 στην Αγία Πετρούπολη. To 1904 γράφτηκε η ορχηστρική της σουίτα, την οποία ακούμε σε μια ιδιαίτερη και δυσεύρετη ηχογράφηση του '58 υπό την δ/νση του Έρνεστ Άνσερμετ:
.jpg)
%3B_Tintoretto%2C_Jacopo.jpg)
.jpg)
