Πολύχρωμος χαρταετός...

Francisco Goya: "La cometa -Ο χαρταετός"

Καλημέρα και Χρόνια Πολλά με υγεία, φως στην καρδιά και καθαρό ουρανό στις σκέψεις μας. Είθε η μέρα να μας βρίσκει με γαλήνη, εσωτερική ισορροπία και τη δύναμη να υψώνουμε το βλέμμα λίγο πιο ψηλά από τα συνηθισμένα.

Το πέταγμα του χαρταετού μοιάζει με την ανθρώπινη επιθυμία για ελευθερία.
Ανυψώνεται όσο του επιτρέπει το σκοινί κι όμως, χωρίς αυτό δεν θα μπορούσε να σταθεί στον ουρανό. Έτσι και ο άνθρωπος...Χρειάζεται δεσμούς για να υψωθεί, ρίζες για να ονειρευτεί.
Ο άνεμος είναι οι συνθήκες της ζωής, άλλοτε ήπιος, άλλοτε απρόβλεπτος. Μα η τέχνη βρίσκεται στο κράτημα του νήματος, ούτε πολύ σφιχτά, ούτε πολύ χαλαρά.
Στο πέταγμα του χαρταετού κρύβεται η μεγάλη αλήθεια πως η ελευθερία δεν είναι η απουσία δεσμών, αλλά η αρμονική τους χρήση.

Αυτή η σκέψη ζωντανεύει με ιδιαίτερη χάρη στον πίνακα "La cometa -Ο χαρταετός" του μεγάλου Ισπανού δημιουργού Φραντσίσκο Γκόγια.
Το έργο παρουσιάζει μια φωτεινή, υπαίθρια σκηνή, σχετική με το έθιμο της μέρας...
Νεαροί άνδρες και γυναίκες ντυμένοι με ζωηρά χρώματα βρίσκονται στην εξοχή, καθώς ένας χαρταετός υψώνεται στον ουρανό. Αλλοι κρατούν το σκοινί, άλλοι παρατηρούν με προσήλωση το πέταγμα. Ο ουρανός απλώνεται καθαρός, ενώ το φως αγκαλιάζει τις μορφές, δημιουργώντας αίσθηση ελευθερίας και ανεμελιάς.

Ο Γκόγια, μέσα από μια φαινομενικά απλή σκηνή διασκέδασης, αποτυπώνει τη χαρά της κοινής εμπειρίας και τη λεπτή ισορροπία ανάμεσα στον έλεγχο και την παράδοση στο στοιχείο του αέρα. Ο χαρταετός δεν είναι μόνο παιχνίδι...είναι μια μικρή υπέρβαση της βαρύτητας, μια σιωπηλή υπενθύμιση πως ο άνθρωπος μπορεί να αγγίξει κάτι πολύ ψηλότερα απ' αυτόν, αρκεί να κρατά με σοφία το νήμα που τον συνδέει με τη γη...

Μουσικά, σας χαιρετώ με ένα ισπανικό τραγούδι, που αξιοποιεί την εικόνα του χαρταετου σαν σύμβολο παιδικότητας και ονείρου, "Barrilete de Colores - Πολύχρωμος χαρταετός":

"Χαρταετέ πολύχρωμε, που λικνίζεσαι απαλά,

που ξεφεύγεις με τον άνεμο και ζεις σε κάθε στιγμή,

κρεμασμένος σαν κύμα στον αέρα με την ουρά σου ν’ ανεμίζει,

που στριφογυρνάς, έρχεσαι και φεύγεις,

και με χαιρετάς καθώς περνάς από μπροστά μου.

Πέτα, πέτα, χαρταετέ των χρωμάτων,

γίνε ζωή, γίνε μουσική, γίνε αγάπη.

Χάρισέ μου μια πνοή δροσερού αέρα,

να σπείρει μες στην ψυχή μου φως και λουλούδια..."

Ζακ Μπρελ: "θέλω να τραγουδάτε, όταν στον τάφο θα με ρίξουν..."

 

Ο τάφος του Ζακ Μπρελ στην Γαλλική Πολυνησία

Υπήρξε ένας από τους κορυφαίους τραγουδοποιούς της εποχής του...

Ακόμα παθιάζομαι όταν ακούω τη φωνή του, η καρδιά μου χτυπά άρρυθμα και δυνατά...Και η άγουρη νιότη μου ταυτίζεται με το γλυκό ηχόχρωμα αυτού του τροβαδούρου, της τρυφερότητας, της ευαισθησίας, του ρομαντισμού...

Ο Ζακ Μπρελ υπήρξε ένας ευγενής chansonnier, ένας βασικός εκπρόσωπος του γαλλικού μεταπολεμικού τραγουδιού, που η φήμη του ξεπέρασε τα όρια της χώρας του. Μελοποίησε στίχους, άλλοτε ποτισμένους με έντονο λυρισμό κι άλλοτε με δόσεις ειρωνείας ή σαρκασμού. Η μουσική του ερμηνεία χαρακτηριζόταν από θεατρικότητα, που συνδυαστικά με την ποιητικότητα των στίχων που υμνούσαν αξίες και ιδανικά παράλληλα με τη διάθεση καυστικότητας και κριτικής, τού χάρισαν θριαμβευτική πορεία και μια θέση ξεχωριστή στο παγκόσμιο πεντάγραμμο.


Πώς να ξεχάσω το λατρεμένο καλλιτέχνη, τον συνυφασμένο με την εφηβεία μου και τα μαθήματα γαλλικών, που μπήκε αμέσως στην ψυχή μου με το τρυφερό, ευαίσθητο ερμηνευτικό στυλ του και την ανεπανάληπτη γοητεία του...Η συγκίνηση που μου προκαλούσε τότε το άκουσμα είναι ίδια και τώρα, κάθε φορά που ακούω δημιουργίες του.

Ήταν 49 χρονών όταν ο Ζακ Μπρελ άφησε την τελευταία του πνοή. Το ημερολόγιο έγραφε 9 Οκτωβρίου 1978.
Είναι θαμμένος στο κοιμητήριο Calvary στο Χίβα-Όα, των νήσων Mαρκέζας, στη Γαλλική Πολυνησία. Μια λιτή λίθινη πλάκα ορθώνεται στον τάφο του μ' ένα ανάγλυφο πορτρέτο του με τη γαλλίδα ηθοποιό και τραγουδίστρια σύντροφό του, Μάντλι Μπάμι.

Ο Βέλγος καλλιτέχνης είχε πρωτοέρθει στα νησιά του Ειρηνικού το 1975 όταν έκανε με ιστιοφόρο το γύρο του κόσμου και συγκλονίστηκε από την ομορφιά και τον πρωτόγονο εξωτισμό του τοπίου.

Όταν γυρνώντας στο Βέλγιο διαγνώστηκε με καρκίνο απομονώθηκε στο Χίβα-Όα στην άλλη άκρη της γης, σ'έναν επίγειο παράδεισο, όπου ζωή, φύση και Θεός συνυπήρχαν αρμονικά σ' ένα τόπο απλότητας και γαλήνης...Πέθανε τρία χρόνια αργότερα και η επιθυμία του ήταν να θαφτεί στο Χίβα-Όα.

Ο τάφος του βρίσκεται πολύ κοντά στον τάφο του Πωλ Γκωγκέν που και κείνος στον ίδιο τόπο αναζήτησε την ηρεμία της ψυχής...Κάπου ψηλά, σ'ένα συννεφάκι πάνω από τις φοινικιές ίσως να κρυφοκοιτάζει με κείνο το διακριτικό, γλυκό χαμόγελό του...



"Le moribond-Ο άνθρωπος που πεθαίνει", τιτλοφορείται ένα από τα τραγούδια του, που έγραψε το 1961, απεικονίζοντας τον αποχαιρετισμό ενός ετοιμοθάνατου στα αγαπημένα του πρόσωπα.

discogs

Ο αγαπημένος τραγουδοποιός το εμπνεύστηκε στην Ταγγέρη, μέσα σ' ένα πορνείο...
Μιλά για κάποιον που πεθαίνει από ραγισμένη καρδιά. Λέει το τελευταίο του αντίο πρώτα στον καρδιακό του φίλο, μετά στον ιερέα, έπειτα στον εραστή της γυναίκας του και τέλος σε κείνη, που τον απάτησε τόσες φορές... Μεγαλόκαρδος ο μελλοθάνατος, δεν τους κρατά κακία, αντίθετα φέρεται με καλοσύνη και συγχωρητικότητα, αφού ζητά στον άνδρα να προσέχει και να φροντίζει τη σύζυγό του...

Σαρκαστική η έμπνευση γι' αυτό ο δημιουργός επιλέγει να ακολουθήσει ρυθμό εμβατηρίου, πλάθοντας μια διονυσιακού ύφους ατμόσφαιρα για τη μεγάλη, θριαμβευτική "έξοδό" του...

Παρόλο το μακάβριο περιεχόμενο του τραγουδιού, ο Μπρελ ερμηνεύει με ενθουσιασμό, αποδίδει καθαρά το στίχο και το νόημά του, όπου τρυφερότητες και υπαινιγμοί εναλλάσσονται, ενώ διακρίνεται η διάθεση του για μίξη σαρκασμού και μελαγχολικής ενδοσκόπησης...

"Θέλω να χορεύετε, θέλω να πίνετε,

θέλω να τραγουδάτε,

όταν στον τάφο θα με ρίξουν..."

"Le moribond"

Στίχοι -Μουσική: Jaques Brel:

Παλαιότερο κείμενο για τον Ζακ Μπρελ μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

O Ρενέ Μαγκρίτ και η ψευδαίσθηση στο "Εν Λευκώ"...

 

Ρενέ Μαγκρίτ: "The Blank Signature - Εν λευκώ"
(wikiart)

"Οι ζωγραφιές μου είναι ορατές εικόνες που δεν κρύβουν τίποτα... Προκαλούν μυστήριο και πράγματι όταν κάποιος βλέπει μια από τις δημιουργίες μου, διερωτάται:
-"Τι σημαίνει αυτό";
-Δεν σημαίνει τίποτα, γιατί και το μυστήριο δεν σημαίνει τίποτα, είναι άγνωστο". 

(Ρενέ Μαγκρίτ)

Mια από τις πιο ιδιότυπες καλλιτεχνικές φυσιογνωμίες γεννήθηκε σαν σήμερα, 21 Νοεμβρίου 1898. Ο Βέλγος Ρενέ Μαγκρίτ, ένας από τους κυριότερους εκπροσώπους του σουρεαλισμού με επιρροές από τον ντανταϊσμό.

Πειραματίστηκε με διάφορες μορφές τέχνης και είχε τη μοναδική ικανότητα να παρουσιάζει το συνηθισμένο με έναν εντελώς διαφορετικό τρόπο.
Τον έλκυε το μυστηριώδες και ό,τι κρυβόταν πίσω απ' αυτό που φαίνεται.  Έτσι ζωγράφισε "οπτικά αινίγματα", καλώντας όποιον το επιθυμεί να ανακαλύψει τη λύση τους.

Tο 1965 και βασισμένος στην ιδέα ότι το μυαλό μπορεί να κατασκευάσει το αδύνατο, ο Ρενέ Μαγκρίτ φιλοτεχνεί το "The Blank Signature - Εν λευκώ", που βλέπετε παραπάνω.

"Τα ορατά πράγματα μπορούν να γίνουν αόρατα.
Αν κάποιος ιππεύει ένα άλογο σ’ ένα δάσος, άλλοτε φαίνεται και άλλοτε όχι, παρότι είναι εκεί.
Στο Εν λευκώ η αναβάτισσα κρύβει τα δέντρα και τα δέντρα κρύβουν την αναβάτισσα.
Όμως, η δύναμη της σκέψης μας συλλαμβάνει τόσο το ορατό όσο και το αόρατο,
κι εγώ χρησιμοποιώ τη ζωγραφική για να κάνω ορατές τις σκέψεις", 

είπε για την εικαστική δημιουργία του ο Βέλγος σουρεαλιστής, που η τέχνη του χρησιμοποιεί το παράδοξο, το παράξενο και απροσδόκητο ως θεμελιώδη εργαλεία.

Εδώ ο καλλιτέχνης ενδιαφέρεται να αντιστρέψει το σχήμα. Το αντικείμενο αλλάζει, συγχωνεύεται με το φόντο έτσι ώστε αναβάτης και το άλογο να μην μπορούν να διαχωριστούν, καθώς αναμειγνύονται με τα δέντρα ακριβώς όπως το ορατό με το αόρατο.

Το ανθρώπινο μυαλό συγκεντρώνει διαφορετικά στοιχεία και δημιουργεί μια καινούργια ολότητα, που έχει κατ' ουσίαν ως βάση την "ψευδαίσθηση".

Η πρόθεση του Magritte με την τέχνη του, είναι να μπερδέψει το μυαλό, να δημιουργήσει ένα παζλ τα κομμάτια του οποίου καλεί το θεατή να συμπληρώσει.

Είναι αξιοσημείωτο πως η εικόνα του αλόγου και της αναβάτισσας, όπως και η αποτύπωση του δάσους και των χρωμάτων είναι ρεαλιστικά.
Επομένως, το νόημα αυτού του πίνακα  δεν το αναζητούμε στο "θέμα" αλλά περισσότερο στη συγκεχυμένη παρουσίαση του θέματος. 

Αναμφισβήτητα το "Εν Λευκώ" αποτελεί ένα εξαιρετικό παράδειγμα του ιδιοφυούς καλλιτεχνικού μυαλού του Ρενέ Μαγκρίτ.

Το εξώφυλλο του άλμπουμ των Styx

Η βάση της "ψευδαίσθησης" που δημιoυργεί ο πίνακας και η πρόθεση του καλλιτέχνη να ωθήσει το ανθρώπινο  μυαλό να πλάσει τη δική του ολότητα, έδωσε την έμπνευση στο αμερικανικό ροκ συγκρότημα Styx για το εξαιρετικό και ίσως το δημοφιλέστερο άλμπουμ τους: "The Grand Illusion-Η μεγάλη ψευδαίσθηση".

Γι'αυτό και οι Styx χρησιμοποίησαν μια τροποποιημένη εκδοχή του πίνακα του Ρενέ Μαγκρίτ για το εξώφυλλο του άλμπουμ τους, με την προσθήκη ενός γυναικείου προσώπου με εκφραστικά μάτια και έντονα κόκκινα χείλη...

Το "Grand Illusion" των Styx είναι μια σπουδαία δουλειά του είδους, όπου  αναμειγνύονται το μελωδικό ροκ, το ακουστικό πιάνο, οι κιθάρες και τα συνθεσάιζερς με το ύφος της μπαλάντας.
Ακούμε το ομότιτλο πομπώδες κομμάτι, όπου τα επικά και progressive μέρη εναλλάσσονται με τα μελωδικά κουπλέ με την φωνή να δίνει το απαραίτητο ύφος...

Styx: "Grand Illusion":

Παλαιότερο κείμενο για τον Ρενέ Μαγκρίτ μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

«Αισωπικοί Μύθοι μετά μουσικής» 3. ΜΥΡΜΗΞ και ΚΑΝΘΑΡΟΣ

«Το μυρμήγκι και ο τζίτζικας», Grandville

Συνεχίζουμε και σήμερα με τις αλληγορικές ιστορίες με τον ηθικοδιδακτικό χαρακτήρα, που επινόησε ο ευφυής Αίσωπος.

Μύθοι σύντομοι, περιεκτικοί, διδακτικοί και συχνά πνευματώδεις.
Δίκαια οι ειδικοί χαρακτηρίζουν τους μύθους του Αισώπου την «αρχέτυπη αγωγή του πολίτη», αφού διαμορφώνουν τη σκέψη του, κοινωνική και πολιτική. Εδώ θα πρέπει να επισημανθεί πως σε αντίθεση με τα κλασικά ευρωπαϊκά παραμύθια, οι Αισώπιοι μύθοι δεν περιέχουν τα στοιχεία του μεταφυσικού και του φόβου.

Η σημερινή ιστορία του αρχαίου μας πρόγονου υπογραμμίζει την προνοητικότητα και την ανάγκη να φροντίζουμε εγκαίρως για κάτι προτού συμβεί...

Θέρους ὥρᾳ μύρμηξ περιπατῶν κατὰ τὴν ἄρουραν πυροὺς καὶ κριθὰς συνέλεγεν, ἀποθησαυριζόμενος ἑαυτῷ τροφὴν εἰς τὸν χειμῶνα. Κάνθαρος δὲ τοῦτον θεασάμενος ἐθαύμασεν ὡς ἐπιπονώτατον, εἴγε παρ’ αὐτὸν τὸν καιρὸν μοχθεῖ παρ’ ὃν τὰ ἄλλα ζῷα πόνων ἀφειμένα ῥᾳστώνην ἄγει.
Ὁ δὲ τότε μὲν ἡσύχαζεν· ὕστερον δέ, ὅτε χειμὼν ἐνέστη, τῆς κόπρου ὑπὸ τοῦ ὄμβρου ἐκλυθείσης, ὁ κάνθαρος ἧκε πρὸς αὐτὸν λιμώττων καὶ τροφῆς μεταλαβεῖν δεόμενος.
Ὁ δὲ ἔφη πρὸς αὐτόν:
«Ὦ κάνθαρε, ἀλλ’ εἰ τότε ἐπόνεις, ὅτε ἐμόχθουν καὶ ἐμὲ ὠνείδιζες, οὐκ ἂν νῦν τροφῆς ἐπεδέου.»

Οὕτως οἱ παρὰ τὰς εὐθηνείας τοῦ μέλλοντος μὴ προνοούμενοι παρὰ τὰς τῶν καιρῶν μεταβολὰς τὰ μέγιστα δυστυχοῦσιν.

Στα Nέα Ελληνικά

Το μυρμήγκι όλο το καλοκαίρι αγωνιζόταν επίπονα μαζεύοντας και αποθηκεύοντας σπόρους και κάθε είδους τροφή. Το σκαθάρι, που τρεφόταν με κοπριά και την είχε μπόλικη, έβλεπε αυτήν τη συμπεριφορά πολύ εκκεντρική και κορόιδευε το μυρμήγκι.
Ύστερα, όταν ήρθε ο χειμώνας, δεν βρισκόταν για το σκαθάρι κοπριά να τρώει, ακόμη και εκεί όπου τα βόδια έβγαιναν στην εξοχή και κόπριζαν, οι βροχές και άνεμοι σκόρπιζαν την κοπριά, έτσι το σκαθάρι πεινούσε. Πήγε τότε στο μυρμήγκι και του ζήτησε λίγη τροφή:
«Εσύ έχεις αρκετή τροφή, αφού μάζευες όλο το καλοκαίρι. Δώσε λίγη τροφή και σε μένα, γιατί θα ψοφήσω από την πείνα.»
-«Αν ήθελες να μην πεινάσεις, έπρεπε και εσύ να μαζεύεις. Εγώ σου έδινα το καλό παράδειγμα, αλλά εσύ αντί να με μιμηθείς, με κορόιδευες»

Ο μύθος μάς διδάσκει την προνοητικότητα. Πρέπει να φροντίζουμε για το μέλλον, ιδιαίτερα αν γνωρίζουμε τις ανάγκες, που θα προκύψουν από πριν, καθώς όπως λέει και η παροιμία, μια άλλη μορφή έκφρασης της λαϊκής σοφίας: «Των φρονίμων τα παιδιά, πριν πεινάσουν μαγειρεύουν»...
Ο μεγάλος παραμυθάς πολύ διασκεδαστικά μάς υπενθυμίζει πως αν είμαστε προσεκτικοί και προνοητικοί, ελαχιστοποιούνται οι απρόβλεπτες καταστάσεις, καθώς και οι κίνδυνοι να βρεθούμε σε δύσκολη θέση.

Κάποιοι, ανάμεσά τους και ο Ζαν Ζακ Ρουσώ θεώρησε διφορούμενο το μύθο και δύσκολο να ερμηνευθεί. Ο Λαφονταίν στη δική του επεξεργασία αναδεικνύει και τους δύο χαρακτήρες, αναφερόμενος από τη μια στο ατομιστικό και αστικό πνεύμα του μυρμηγκιού και απ' την άλλη στην καλλιτεχνική και μποέμ συμπεριφορά του τζίτζικα.



Μέχρι σήμερα οι Μύθοι του Αισώπου έχουν ταξιδέψει σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της γης. Έχουν επηρεάσει ανθρώπους του πνεύματος και της τέχνης.



Ο μύθος του τζίτζικα και του μέρμηγκα είναι δημοφιλέστατος γι' αυτό και αποτέλεσε τη βάση μουσικών δημιουργιών σε διάφορες περιόδους.

1. Σύγχρονος του Γ.Σ.Μπαχ, ο Louis-Nicolas Clérambault βασικός εκπρόσωπος του γαλλικού μπαρόκ διακρίθηκε για τις εμπνευσμένες από μύθους κοσμικές συνθέσεις του. Η μουσική συλλογή του «Fables-Μύθοι», περιλαμβάνει και τον μύθο του Αισώπου: «Το μυρμήγκι και ο τζίτζικας».
Eυρηματική συνθετική γραφή και μελωδική φυσικότητα...

Louis-Nicolas Clérambault: «Fables, La fourmi and la sauterelle»:

2. Ο γερμανικής καταγωγής, και λάτρης της μυθολογίας, Ζακ Όφενμπαχ στο ύφος των ανάλαφρων οπερετών του μάς δίνει τη δική του κομψή και εύθυμη εκδοχή της διδακτικής ιστορίας του Αισώπου, όπως μεταφέρθηκε με τον πνευματώδη τρόπο του Λαφονταίν.

Jacques Offenbach: «Six fables de la Fontaine: La cigale et la fourmi»:

3. Εκπρόσωπος του ύστερου ρομαντισμού είναι ο Μπενζαμέν Γκοντάρ ήταν 

Γάλλος βιολονίστας και συνθέτης, εξαιρετικά παραγωγικός ασχολήθηκε με πολλά μουσικά είδη (όπερες, μουσική δωματίου, ορχηστρικά, έργα για πιάνο, κλπ), ωστόσο διακρίθηκε σε έργα μικροτέρων διαστάσεων, ιδιαίτερα στα τραγούδια του. 

Στον κύκλο τραγουδιών του «Fables de La Fontaine» αφηγείται μουσικά έξι από τους μύθους με ύφος που πλησιάζει σε κείνο των Μέντελσον και Σούμαν ως προς την πιανιστική συνοδεία και με υψηλές εκφραστικές-μιμητικές απαιτήσεις από τον τραγουδιστή.

Benjamin Godard: «Fables de La Fontaine, La cigale et la fourmi»

4. Επανεπεξεργασία των Μύθων του Αισώπου κάνει ο Λαφονταίν το 1668 και ο μύθος για το τζιζίκι και το μυρμήγκι είναι ο πρώτος του 1ου Βιβλίου των γάλλου μυθογράφου.
Εκεί τον διάβασε ο Σαρλ Γκουνώ, συνθέτης που δεν χρειάζεται ιδιαίτερες συστάσεις. Μελετητής κάθε είδους μουσικής, η μουσική γλώσσα του αντικατόπτριζε το μέτρο, την αγνότητα έκφρασης με το ξεκάθαρο περίγραμμά της και την ευχάριστη μελωδικότητά της. Ίσως ξαφνιάζει κάποιους πως ασχολήθηκε με τη μυθολογία ο συνθέτης του εξαίσιου Αve Maria, του Φάουστ και του Ρωμαίου και Ιουλιέτας, που θεωρούνται αριστουργήματά του. Όμως η εργασία του Γκουνώ είναι ξεχωριστή, καθώς αναθέτει την αφήγηση των μύθων του Λαφονταίν σε χορωδία για τρεις φωνές. Ο Γκουνώ τονίζει το ιδιαίτερο ύφος του κειμένου με τη γραμμική απαλότητα της μελωδίας του, την οποία χαρακτηρίζει ποιητικότητα και συγκρατημένη έξαρση ευθυμίας.  Aριστοτεχνική και ευφάνταστη παρτιτούρα, δικαιολογεί πλήρως τη φήμη του δημιουργού της ως σημαντική προσωπικότητα στη γαλλική μουσική του 19ου αιώνα.

Charles Gounod: «La cigale et la fourmi»

5. Διάδοχος του Ζακ Όφενμπαχ θεωρείται ο ταλαντούχος, Charles Lecocq, αφού απέκτησε δημοφιλία με τις οπερέτες και κωμικές του όπερες. Μάλιστα σε διαγωνισμό οπερέτας που διοργανώθηκε από τον πατέρα του είδους, Όφενμπαχ μοιράστηκε το πρώτο βραβείο με τον συμμαθητή του, Ζωρζ Μπιζέ.
Οι κριτικοί συχνά αναφέρονταν στην κομψότητα της συνθετικής γραφής του και τον επαινούσαν για «το ελαφρύ άγγιγμα της μουσικής του, το λυρισμό και τη φινέτσα της».

Στον τραγουδιστικό κύκλο «Fables-Μύθοι» για υψηλή ανδρική φωνή και πιάνο, οι αναλυτές υπογραμμίζουν την ευρηματικότητα ως προς τη συντομία των μελωδιών του Lecocq, που ταιριάζουν απόλυτα με το ύφος των εύστοχων κειμένων.

Charles Lecocq: «Fables de La Fontaine, La cigale et la fourmi»

6. Mάλλον ο «Τζίτζικας και το Μυρμήγκι» ανήκει στα πρωτόλεια έργα του Σαιν Σανς, σίγουρα όμως ταιριάζει στο ύφος και την προσωπικότητα του συνθέτη. 

Υπάρχουν πολλές ευχάριστες λεπτομέρειες στη μελωδική γραμμή:

το μοτίβο που τρέχει ζωηρά πάνω στο πληκτρολόγιο θυμίζει το εργατικό μυρμήγκι, που αντικατοπτρίζει τον οργανωτικό και συνετό πάντα συνθέτη, ... για το τζιτζίκι ο Σαιν Σανς επινοεί ένα σύντομο μελαγχολικό  μοτίβο... και για τη διδακτική φύση του τέλους ένα έντονου σαρκασμού σχήμα.  

Saint-Saëns:  «La cigale et la fourmi»

7. Το 1886 παρουσιάζεται στο Παρίσι η τρίπρακτη κωμική όπερα: «La cigale et la fourmi» σε μουσική του Edmond Audran.
Βασισμένη χαλαρά στην εκδοχή των Αισώπου - Λαφονταίν, η όπερα εστιάζει στις ζωές δύο νεαρών γυναικών. Η μία μοιάζει στο μυρμήγκι, είναι συνετή και προνοητική, αντίθετα με την άλλη που σαν τον τζίτζικα είναι απερίσκεπτη, επιπόλαιη και πράττει χωρίς να σκέπτεται τις επιπτώσεις των ενεργειών της.

Η διαφορά του λιμπρέτου από τον κλασικό μύθο είναι το αίσιο τέλος. Σε αντίθεση με τον μύθο του Αισώπου, το «μυρμήγκι» φροντίζει το άπορο «τζιτζίκι», χωρίς όμως να δείχνει αν τελιά άλλαξε τακτική και έβαλε μυαλό...

Edmond Audran: «La cigale et la fourmi» :

Ακούμε την 1η Πράξη:

8. Kαι τελειώνουμε με ένα μπαλέτο. Ναι, καλά ακούσατε! Οι Μύθοι του Αισώπου-Λαφονταίν ενέπνευσαν το διάστημα 1940-1942 στον ευρηματικό Φρανσίς Πουλένκ το μπαλέτο: «Les Animaux modèles». Τη χορογραφία έκανε ο Serge Lifar, ο οποίος κράτησε και τον πρωταγωνιστικό ρόλο ως χορευτής στην πρεμιέρα στην Όπερα του Παρισιού.

Ο Πουλένκ συνθέτει σε διάφορα μουσικά στυλ δίνοντας ένα απολαυστικό ηχητικό αποτέλεσμα.
Επίσης είναι αξιοσημείωτο πως ο ίδιος ο συνθέτης προσαρμόζει το σενάριο δίνοντας μια πιο ανθρώπινη μορφή στα διάφορα ζώα...Ο ίδιος είπε για τον συγκεκριμένο μύθο:
«Το τζιτζίκι παρουσιάζεται σαν γερασμένη μπαλαρίνα και το μυρμήγκι σαν γριά επαρχιώτισσα».

Francis Poulenc: «Les Animaux modèles, La cigale et la fourmi»:

9. Eκτός κλασικής μουσικής έχουμε και μια έμπνευση από τον Charles Trenet.

Δημιουργός ονείρων με τις αθάνατες μελωδίες του, ο γάλλος δημιουργός ύμνησε τον έρωτα, τη θάλασσα, το αγαπημένο του Παρίσι...
«Μάγος των λέξεων, ποιητής και εφευρέτης ρυθμών», όπως τον χαρακτήριζαν, εδώ τον συνοδεύει ο Τζάνγκο Ράινχαρντ για να μας αφηγηθεί τον Αισώπιο μύθο με το προσωπικό του νοσταλγικό στυλ.

Charles Trenet: «La cigale et la fourmi» :

Eπίσης η 1η Συμφωνία του Σοστακόβιτς συνδέεται έμμεσα με τον συγκεκριμένο μύθο του Αισώπου. Βασισμένος σε αυτόν, ο ρώσος συνθέτης -ως σπουδαστής ακόμη- είχε εμπνευστεί μοτίβα τα οποία αργότερα χρησιμοποίησε στη Συμφωνία. 

Έντγκαρ Άλαν Πόε: Η Ουλαλούμ του ολολυγμού...

"Ulalume", εικονογράφηση του ποιήματος από τον Dante Gabriel Rossetti

 

ΟΥΛΑΛΟΥΜ

Σταχτί και σκυθρωπό το χρώμα τ’ ουρανού

και τα φύλλα ήταν τριμμένα και ξερά –

ναι, τα φύλλα ήταν μαραμένα και ξερά.

Ήταν νύχτα θλιβερού Οχτώβρη

στης μνήμης μου την ανεξίτηλη χρονιά.

Ήταν δύσκολα στη μουντή λίμνη του Όβρη

στην ομίχλη του μεσόκαμπου Γουήαρ 

μες στη μούχλα της πικρόλιμνης του Όβρη

στα βρικολακιασμένα δάση του Γουήαρ.

Εδώ κάποτε σε δρόμο με γιγάντια κυπαρίσσια,

περιπλανήθηκα συντροφιά με την Ψυχή μου

μες στα κυπαρίσσια οδήγησα την Αδερφή Ψυχή μου.

[...] 

O λόγος μας στοχαστικός και μετρημένος

αλλ’ οι σκέψεις μας ήταν αναιμικές, ξερές

οι θύμησές μας ήταν ύπουλες, ξερές

γιατί δε νιώθαμε πως ήταν Οχτώβρης,

και δεν προσέξαμε τη νύχτα της χρονιάς

 [...] 

Έτσι κανάκεψα την Ψυχή και τη φίλησα,

και την έβγαλα απ’ την κακοκεφιά της

νικώντας τις φοβίες της και την κακοκεφιά της,

και στου ορίζοντα φτάσαμε το τέρμα,

αλλά σταματήσαμε στη θύρα ενός τύμβου –

στη θύρα ενός ενεπίγραφου τύμβου.

Κι είπα: "Τι γράφει εδώ, γλυκιά αδελφούλα

στη θύρα αυτού του ενεπίγραφου τύμβου;"

Απαντώντας μου είπε: "Ουλαλούμ – Ουλαλούμ

είν’ ο τάφος της χαμένης σου Ουλαλούμ!..."

(Εντγκαρ Άλαν Πόε: "Ουλαλούμ")

Το έργο του Έντγκαρ Άλαν Πόε έθεσε τις βάσεις για την αστυνομική λογοτεχνία και τις ιστορίες τρόμου και φαντασίας.
Ο τιμώμενος συγγραφέας και ποιητής γεννήθηκε στη Βοστώνη στις 19 Ιανουαρίου 1809 και θεωρείται ένας από τους κύριους εκπροσώπους του αμερικανικού ρομαντισμού.

Το έργο του είναι γεμάτο έκσταση και μελαγχολία, καταφέρνει να ισορροπεί ανάμεσα σε σκυθρωπές ονειροπολήσεις, φωτισμένες ενίοτε μ' ένα φως εκτυφλωτικό. Η ομορφιά αναδύεται από την ψυχή των έργων του, είναι όμως ομορφιά θλιμμένη, μελαγχολική, ομορφιά οδύνης και σπαραγμού. Στις αράδες του βρίσκεις την πένθιμη σιωπή, όπου κυριαρχούν νεκρές, ασάλευτες φιγούρες του τάφου ή των προσωπικών του οραμάτων.

Η "Ulalume" του Πόε, που γράφτηκε το 1847, μπορεί να είναι το όνομα μιας φανταστικής γυναίκας, ίσως -όπως άλλοι υποστηρίζουν-  να συμβολίζει τον ίδιο τον θάνατο, αν σχετιστεί με το αραβικό επιφώνημα "ulalum" ή το λατινικό "ululo", που έχει τη σημασία του: ολολύζω, θρηνώ, οδύρομαι...
Στο ποίημα ο αφηγητής επισκέπτεται τον τάφο τη αγαπημένης του, που η απώλειά της δεν του έχει προκαλέσει απλά θλίψη, μα έχει επιφέρει την απόλυτη ψυχική συντριβή του. Το ποίημα εστιάζει στο θέμα φθοράς και αφθαρσίας και είναι εξαιρετικής μουσικότητος και ηχητικής, καθώς ο Πόε το έγραψε αρχικά ως εκφωνητικό.

Ο βρετανός εκκεντρικός συνθέτης, Josef Holbrooke είχε μεγάλη αδυναμία στην πένα του Εντγκαρ Άλαν Πόε, τόσο που 35 από τις συνθέσεις του να είναι εμπνευσμένες από τον αμφιλεγόμενο συγγραφέα-ποιητή, της κατηγορίας των "καταραμένων", καθώς τα κείμενά του είναι σκοτεινά, μυστηριακά και με διάχυτη τη χαρακτηριστική μεταφυσική ατμόσφαιρα...
Αριστουργηματικότερο όλων θεωρείται το συμφωνικό ποίημα του: "Ulalume, Op. 35", βασισμένο στο ομότιτλο ποίημα του Πόε.
Όπως ο συγγραφέας, έτσι και ο συνθέτης απολάμβανε τη σύγκρουση και την αντιπαράθεση.

Ετσι, με την ιδιαίτερη, τολμηρή αρμονία και την πολύχρωμη ενορχήστρωση ο Χόλκμπρουκ καταφέρνει να μεταφέρει την μυστηριώδη, απόκοσμη ατμόσφαιρα του κειμένου, να εκφράσει το μεταφυσικό και να προκαλέσει στον ακροατή την αίσθηση μεταξύ υπαρκτού και ανύπαρκτου.

Μπορεί ο Χόλμπρουκ να είναι ελάχιστα γνωστός στους περισσότερους, όμως το έργο του παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον για την μεταρομαντική ορχηστρική μουσική, και δη προγραμματικής φόρμας, όπως το "Ulalume, Op. 35" με κυρίαρχο μουσικό ύφος που παραπέμπει στη σκοτεινή σκέψη του Πόε...

Josef Holbrooke: "Ulalume, Op. 35":

Φιλόλογοι αναλυτές υποστηρίζουν πω από το ποίημα του Πόε εμπνεύστηκε το δικό του ποιητικό πόνημα ο  Γιάννης Σκαρίμπας. 

Ο τίτλος του "Ουλαλούμ" παραπέμπει τον αναγνώστη -θυμίζοντας τη λέξη "αλαλούμ", σε μια κατάσταση γενικευμένης σύγχυσης.

Ήταν σα να σε πρόσμενα Κυρά
απόψε που δεν έπνεε όξω ανάσα,
κι έλεγα: Θά 'ρθει απόψε απ' τα νερά
κι από τα δάσα.

Θά 'ρθει, αφού φλετράει μου η ψυχή,
αφού σπαρά το μάτι μου σαν ψάρι,
και θα μυρίζει φώτα και βροχή
και νιο φεγγάρι…

Και να, το κάθισμά σου συγυρνώ,
στολνώ την κάμαρά μου αγριομέντα,
και να, μαζί σου κιόλας αρχινώ
χρυσή κουβέντα:

…Πως να, θα μείνει ο κόσμος με το «μπα»
που μ' έλεγε τρελόν, πως είχες γίνει
καπνός και –τάχας– σύγνεφα θαμπά
προς τη σελήνη . . .

Νύχτωσε και δε φάνηκες εσύ,
κίνησα να σε βρω στο δρόμο –οϊμένα–
μα σκούνταφτες (όπου εσκούνταφτα) χρυσή
κι εσύ με μένα.

Τόσο πολύ μ' αγάπησες, Κυρά,
που άκουγα διπλά τα βήματά μου!
Πάταγα 'γώ –στραβός– μες στα νερά;
κι εσύ κοντά μου…

(Λ. Πολίτη, Ποιητική Aνθολογία, τόμ. 7, εκδ. Δωδώνη)

Η μελοποίηση του ποιήματος από τον Νικόλα Άσιμο:

Στο μπλογκ υπάρχουν πολλά κείμενα για τον Πόε. Περιηγηθείτε!

Φέλιξ Μέντελσον: έμπνευση απ' τα πειράγματα και των παιδιών το αστείρευτο γέλιο...

"O Μέντελσον με τα παιδιά του", (σκίτσο του συνθέτη)
(πηγή: gutenberg)

[Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα για το Παιδί]

Μέρα αφιερωμένη στα παιδιά η σημερινή, στα παιδιά που είναι η ζωή, που είναι το μέλλον, η απόλυτη χαρά μας κι η ελπίδα του κόσμου! Μέρα, που μάς θυμίζει πως αυτά τα πλάσματα αξίζουν τα καλύτερα, αξίζουν την αγάπη μας, τη φροντίδα και την αγκαλιά μας!

Από τους συνθέτες που αγάπησαν πολύ τα παιδιά ήταν και ο Φέλιξ Μέντελσον. Εξάλλου με τη σύζυγό του Σεσίλ απέκτησαν πέντε απογόνους, δύο αγόρια και τρία κορίτσια, στα οποία αφιέρωνε αρκετό από τον ελεύθερο χρόνο του και συχνά εκτός από το να τούς παίζει μουσική -καθώς είχε ταλέντο στη ζωγραφική- μοιράζονταν εμπειρίες με πινέλα και χρώματα , όπως αυτή η ακουαρέλα που ο συνθέτης μας σχεδίασε για τον γιο του, Πωλ:

meisterdrucke

Το 1842 ο Φέλιξ επισκέφτηκε το Λονδίνο και έμεινε στο σπίτι των Benecke, οικογένειας της συζύγου του, στο 168 της Denmark Hill. Οι Beneckes είχαν επτά παιδιά, με τα οποία ο Φέλιξ απολάμβανε να παίζει και να διασκεδάζει στο μεγάλο κήπο του σπιτιού.
Μια μέρα κι ενώ ο συνθέτης δούλευε στο πιάνο τα "Τραγούδια χωρίς λόγια", έπρεπε να φροντίσει μόνος του τους μικρούς μπόμπιρες... Τα πιτσιρίκια ατίθασα, έτρεχαν πάνω κάτω, γελούσαν τρανταχτά και ζητούσαν την αμέριστη προσοχή του Μέντελσον.

Αρχικά ο συνθέτης απορροφημένος στην παρτιτούρα του δεν έδινε την απαιτούμενη σημασία. Oμως εκείνα επέμεναν κι άρχισαν τα πειράγματα τραβώντας τα χέρια του από το πληκτρολόγιο του πιάνου, δείχνοντάς του την επιθυμία τους να συμμετέχει στα αστεία τους και να παίξει μαζί τους...
Το παιχνιδιάρικο αυτό πάρε-δώσε με τις νότες να "κόβονται" απότομα και να επανέρχονται στο μοτίβο, λέγεται πως αντανακλάται στη μελωδική γραμμή της περίφημης και δημοφιλέστατης μελωδίας, που έγραφε εκείνη τη στιγμή.

Ήταν το "Ν. 6 από το Op.62" της συλλογής του Μέντελσον: "Tραγούδια χωρίς λόγια" , εκείνες τις εκπληκτικές πιανιστικές μινιατούρες ελεύθερης μορφής και αυτοσχεδιαστικού χαρακτήρα, που είναι συγκεντρωμένες σε οκτώ βιβλία, το καθένα από τα οποία περιλαμβάνει έξι συνθέσεις.

Ήταν το τελευταίο τραγούδι από τον πέμπτο τόμο(που ο Φέλιξ αφιέρωσε στην Κλάρα Σούμαν), με αρχικό τίτλο "Camberwell green", εμπνευσμένο από την ομώνυμη, εξοχική περιοχή στα νότια του Λονδίνου, όπου βρισκόταν η οικία της οικογένειας Benecke, που διέμενε ο Μέντελσον εκείνη την περίοδο.

Ήταν άνοιξη και η μελωδία του αναδύει την ηρεμία και τη γαλήνη της φύσης, που ανθοφορεμένη καλεί τους ανθρώπους να βγουν απ'τα σπίτια και να ξεχυθούν στις εξοχές.

Γι΄ αυτό και στη σύνθεση έχει δοθεί ο πρόσθετος τίτλος: "Tραγούδι της Άνοιξης". 

Έχει όμως και το παιχνιδιάρικο ύφος εκείνων των στιγμιοτύπων με τα πειράγματα των παιδιών, το τρεχαλητό και το αστείρευτο γέλιο τους.
Η σοφά ταξινομημένη παιγνιώδης μελωδική γραμμή με τα μελισματικά στοιχεία στη σύνθεση, τους καλλωπιστικούς φθόγγους, τις ανιούσες και κατιούσες επερείσεις και τις κοφτές, μικρής διάρκειας νότες να μαρτυρούν την παιδική διάθεση για σκανταλιές, αταξίες, κατεργαριές και αστεία. 

 Μια σύνθεση, που είτε απευθύνεται σε παιδιά είτε σε ενήλικες, δίνει την αίσθηση πως "κινείται" ανάμεσα στην πραγματικότητα και την φαντασία καθώς εμπνεύστηκε από τον αυθορμητισμό και το παιχνίδι, που είναι η γέφυρα ανάμεσά τους. Γιατί το παιχνίδι -σαν το νερό- εισέρχεται σ’ όλες τις καταστάσεις της ζωής ακόμη και σε χώρους που καμμιά φορά δεν του ανήκουν...

Τα παιδιά ερέθισαν κι έδωσαν την όμορφη μουσική έμπνευση, γέμισαν με φως το δημιουργό και τους αποδέκτες-ακροατές, καθώς αυτά είναι το φως και το όραμα της ανθρωπότητας!

Απολαυστική, χαρούμενη μελωδία, όπως ο κόσμος των παιδιών, που η ελπιδοφόρα ματιά τους και το γάργαρο γέλιο τους, μάς σηκώνει όταν οι κακουχίες της ζωής μάς "ρίχνουν" κάποιες φορές...

Προτείνω να το ακούσουμε από τον Βλαντίμιρ Χόροβιτς, μια ερμηνεία ξεχωριστή για την διαύγειά της, την εκφραστικότητα και την απόδοση της παλέτας του συνθέτη. Ο ρώσος πιανίστας αγαπούσε αυτή τη δημιουργία του Μέντελσον και συχνά επέλεγε να την εκτελεί ως encore στα ρεσιτάλ του.

Mendelssohn: "Lieder ohne Worte Op.62 Ν.6 - Frühlingslied" / Horowitz:

"

Αξίζει να προσθέσουμε πως η μελωδία αυτή του Μέντελσον, το 1909 σαγήνευσε τον Irving Berlin.
Πάνω της ο τραγουδοποιός συνέθεσε σε ύφος τζαζ-ραγκτάιμ με συγκοπτόμενους ρυθμούς το τραγούδι του: "The Mesmerizing Mendelssohn Tune-Η σαγηνευτική μελωδία του Μέντελσον", αποδεικνύοντας για μια ακόμη φορά αυτό που ο ίδιος έλεγε συχνά, τον μαεστρικό τρόπο του δηλαδή να επιλέγει και ερμηνεύει "γνωστές μελωδίες που εκφράζουν απλά συναισθήματα..."

"Αγάπη μου, άκου την ονειρική μελωδία που παίζουν,

Θα μου πεις πώς αποφεύγεις να αιωρείσαι;

Ω, αυτή η μελωδία του Μέντελσον
από το "Τραγούδι της Άνοιξης" !

Αν μ' αγάπησες, δείξ'το μου τώρα ή ποτέ...

Θεέ μου, εύχομαι για πάντα να παίζουν αυτή τη μουσική..."

Καποδίστριας: Καζαντζάκης - Θεοδωράκης

"Η δολοφονία του Καποδίστρια", Διονύσιου Τσόκου

"Βαριέστισα! Θεριά με ζώνουν λιμασμένα, πλαντώ!
Γυρίζω ολούθε τη ματιά, φωνάζω:
Αχ, δεν υπάρχει μια ψυχή μες στην Ελλάδα
περήφανη κι αγνή,
που το άτιμο συφέρο να το νικάει
και δίχως κέρδος να δουλεύει;"

Το πρωί της 27ης Σεπτεμβρίου 1831 ο Καποδίστριας πλησιάζει τα σκαλιά της εκκλησίας του Αγίου Σπυρίδωνα στο Ναύπλιο.
Ο Γεώργιος Μαυρομιχάλης τον μαχαιρώνει και ο θείος του Κωνσταντίνος τον πυροβολεί.
Ο πρώτος Κυβερνήτης της Ελλάδας θα πέσει νεκρός μπροστά στα σκαλιά της εκκλησίας.

Ο Νίκος Καζαντζάκης έγραψε την ποιητική τραγωδία: "Καποδίστριας" την περίοδο του εμφυλίου και παρουσιάστηκε το 1946 από το Εθνικό Θέατρο. Ο μεγάλος μας διανοητής τοποθετεί τον Καποδίστρια πάνω από πάθη, υψωμένο στο ένα και μοναδικό όνειρο να οικοδομήσει ένα κράτος ισότητας για όλους...

"Το παραμύθι εσύ που μου στοράς δεν είμαι.
Είμαι ένας άνθρωπος απλός.
Μοχτώ να βάλω λίγα γερά, χοντρά θεμέλια στην Ελλάδα:
Σχολειά, Δικαιοσύνη και Αρετή και Τάξη!
Αυτά είναι τα θεμέλια!
Στον άγιο τούτο τόπο ήρθα εγώ παιδί μου,
δώρο κρατώντας το ακριβό, το Αλφαβητάρι!"

Το θεατρικό παρουσιάστηκε και αργότερα, το 1976(με αφορμή τα 200 χρόνια από τη γέννηση του Καποδίστρια) από την Κεντρική Σκηνή του Εθνικού Θεάτρου, σε σκηνοθεσία Αλέξη Σολωμού, σκηνικά Παύλου Μαντούδη με τον Νίκο Τζόγια στον πρωταγωνιστικό ρόλο.

Τη σκηνική μουσική για την παράσταση για χορωδία, τρία βιολιά, φλάουτο, κιθάρα και βιολοντσέλο είχε γράψει ο Μίκης Θεοδωράκης.

Κάποια από τα δημοσιεύματα της εποχής εκθείασαν τη δημιουργία αυτή του συνθέτη κάνοντας λόγο για ξεχωριστής έμπνευσης, θρησκευτικού και υμνολογικού χαρακτήρα μουσική, καθώς και υποβλητικά χορωδιακά που θέλγουν τον ακροατή.

Η τελευταία σκηνή:

"-Κάτω ο τύραννος! Ζήτω η Ελλάδα!

(ο Καποδίστριας πέφτει λαβωμένος)[...]

-Σωπάτε, κούνησε το χέρι του!Το στόμα σιγά σαλεύει, αδέρφια!

Θέλει να μιλήσει...Στερνές, που πάει να πει, παραγγελιές του.

-Ποια είν΄η στερνή, αδέρφια μου, εντολή; Τι λέει;[...]

-Παιδιά μου, ΟΜΟΝΟΙΑ...

(Ο Καποδίστριας ξεψυχά...)

Σκύβω και προσκυνώ το λείψανό σου, Ελλάδα!

Ο ήλιος εβασίλεψε Έλληνά μου,

και το φεγγάρι εχάθη..."

Μ. Θεοδωράκη: "Ο Ήλιος εβασίλεψε", χορωδιακό
Χορωδία Τερψιχόρης Παπαστεφάνου:

Ο τολμηρός στο λόγο, Βασίλης Ρώτας...

 

[Με αφορμή τη γενέθλια ημέρα (5 Μαΐου 1889)
του σπουδαίου συγγραφέα, κριτικού και μεταφραστή]

Ο Βασίλης Ρώτας λάτρευε το δημοτικό τραγούδι και την βυζαντινή μουσική! Ήταν καλλικέλαδος κι έψαλλε θαυμάσια!
Αγαπούσε τα τσάμικα και τα συρτά που έμαθε να χορεύει λεβέντικα στα πανηγύρια, που μικρός πήγαινε με την οικογένειά του στο Χιλιομόδι απ' όπου καταγόταν. Ο ηθοποιός Μάνος Κατράκης συχνά έλεγε πως ο "Ρώτας χορεύει σαν τον αϊτό!"

Ομως ο Βασίλης Ρώτας αγαπούσε και την κλασική μουσική. Οι φίλοι του τον απολάμβαναν σε ερμηνείες από άριες των Μότσαρτ και Βάγκνερ.

Την αγάπη του για τη μουσική κληρονόμησε ο γιος του, συνθέτης και μουσικοπαιδαγωγός, Νικηφόρος...

Επίσης τεράστια επίδραση στην διαμόρφωση της καλλιτεχνικής προσωπικότητάς του έπαιξε το Σαιξπηρικό έργο, το οποίο μετέφρασε στο σύνολό του, αλλά και οι αρχαίοι ποιητές.

Ιστορική έμεινε η μετάφρασή του της κωμωδίας του Αριστοφάνη "Όρνιθες" για τη παράσταση του Θεάτρου Τέχνης του Καρόλου Κουν το 1959, γνωστή με τον υπότιτλο: "Πετούμενα".

Επεισοδιακή ήταν η παράσταση, γιατί προκάλεσε αναταραχή και αγανάκτηση σε μεγάλη μερίδα του κοινού, για τις "ασεβείς" καινοτομίες λεκτικά, σκηνοθετικά, μουσικά, ενδυματολογικά κλπ...

Ένθερμος υποστηρικτής της λαϊκής μας γλώσσας, και φανατικά αντισυμβατικός, ο Βασίλης Ρώτας, δεν διστάζει να ονοματίζει  τα πράγματα με το πραγματικό όνομά τους. Κάθε λέξη που χρησιμοποιεί χτίζει -καθώς πιστεύει- το πνευματικό οικοδόμημα και εξέλιξη του λαού. Στον εκφραστικό λόγο του θωρακίζει την παράδοση, την οποία φυλά ως πολύτιμο θησαυρό αξιών. Θησαυρό, που βγάζει απ'το σεντούκι του όταν η περίσταση απαιτεί τα καυστικά, αιχμηρά του σχόλια.

σχέδιο Γ. Τσαρούχη
(pinterest)

Να `χεις φτερά είναι απ’ όλα πιο καλό κι ωραίο.

Ας πούμε, αν είχε κάποιος από σας φτερά

και πείνασε ή βαρέθηκε των τραγωδών τα χορικά

πετάγεται στο σπίτι του κι αφού καλοχορτάσει,

πάλι πετώντας έρχεται και κάθεται στη θέση του.

Μήτε κανέναν φουκαρά τον έπιασε φαγούρα

δε θα τα κάνει απάνω του, παρά πετάει, πετάει ψηλά

τσερλοπορδίζει κι αλαφρύς ξαναπετάει στη θέση του.

Κι αν τύχει κάποιος μ’ αλλουνού γυναίκα να τραβιέται

και βλέπει στο βουλευτικό τον άντρα της στο βήμα να μιλεί

κάνει φτερά, στα πεταχτά τηνε σφιχταγκαλιάζει

και πάλι ελαφροφτέρουγος ξανάρχεται στη θέση του.

Ε, δεν αξίζει απάνω απ’ όλα να `σαι φτερωτός;

(μτφ: Β. Ρώτας)

Χατζιδάκις - Ρώτας: " Όρνιθες-Να' χεις φτερά":

Ο Άγγελος Τερζάκης έγραψε στο Βήμα για τη μετάφραση του Ρώτα:

"Ο κ. Ρώτας στη μετάφρασή του, τη συχνά ρωμαλέα, πέφτει και πάλι στο λάθος να συγχέει τη γλώσσα του πεζοδρομίου με τον κρουστό δημοτικό λόγο. Αυτό δεν αφορά βέβαια τις βωμολοχίες, που είναι - για το αίσθημα του καιρού μας - κακό αναπόφευκτο. Άκουγα τις χυδαιολογίες, έβλεπα τα επιθεωρησιακά καμώματα, και αναρωτιόμουν: Πως θα εξηγήσουμε στο μέσο θεατή, δηλαδή στη συντριπτική πλειοψηφία, πως αυτά - εδώ είναι θεμιτά, ωραία, αξιοσύστατα, καλλιτεχνικώς δικαιωμένα, ενώ, όταν γίνονται αλλού, είναι βρωμερά, φτηνά, αθέμιτα; Η σύγχυση είναι κρίσιμη".

Η τολμηρή μουσική στην παράσταση ήταν του Μάνου Χατζιδάκι, μια διονυσιακού χαρακτήρα φιέστα ρυθμών και χρωμάτων!

"Ω, μακάρια πετεινά

με τα ωραία φτερά ντυμένα

το χειμώνα ξένοιαστα για παπούτσια και για χλαίνα.

Ούτε θέρος απ`αχτίνα

του ήλιου ξερολαχανιάζω

μες στα ρόδα και στα κρίνα

και στις φυλλωσιές φωλιάζω

άμα ο τζίτζικας ο λάλος χαίρεται που ο ήλιος καίει

κι απ`την κάψα μεθυσμένος με ψιλή φωνή το λέει

κι έχω χειμαδιό σπηλιές

όπου παίζω με ξωθιές

και την άνοιξη βοσκάω μύρτα τρυφερά παρθένα

που τα καλλιεργούν οι Χάρες σε βουνόπλαγα ανθισμένα"

(μτφ: Β. Ρώτας)

Χατζιδάκις - Ρώτας: "Όρνιθες-Ω! Μακάρια πετεινά":

Δ.Σολωμός: "Το Όνειρο"

 

Ο Διονύσιος  Σολωμός είναι ο ποιητής, που αντιλήφθηκε την αξία της δημοτικής γλώσσας και με το έργο του ανέδειξε τα πλούτη και τις ομορφιές της. 

Πρωτόλειο ποίημα, από τη ζακυθινή νιότη του είναι και το έντονου λυρισμού: "Το όνειρο":

"Άκου έν’ όνειρο, ψυχή μου, και της ομορφιάς θεά·

μου εφαινότουν οπώς ήμουν μετ’ εσένα μία νυχτιά.

Σ’ ένα ωραίο περιβολάκι περπατούσαμε μαζί·

όλα ελάμπανε τ’ αστέρια και τα κοίταζες εσύ.

Εγώ τσο'λεα: Πέστε, αστέρια, είν’ κανέν’ από τ’ εσάς,

που να λάμπει απόκει απάνου σαν τα μάτια της κυράς;

Πέστε αν είδετε ποτέ σας σ’ άλλη τέτοια ωραία μαλλιά,

τέτοιο χέρι, τέτοιο πόδι, τέτοια αγγελική θωριά;

Τέτοιο σώμα ωραίον οπ’ όποιος το κοιτάζει ευθύς ρωτά:

Αν είν’ άγγελος εκείνος, πώς δεν έχει τα φτερά;

Ότι είπα αυτά τα λόγια, μου εφανήκανε ομπρός

άλλες κόρες στολισμένες με του φεγγαριού το φως.

Εχορεύανε πιασμένες απ’ τα χέρια τα λευκά,

κι όλες τους επολεμούσαν να μου πάρουν την καρδιά.

Τότε άκουσα το χείλι το δικό σου να μου πει:

Πώς σου φαίνονται; Και σου ’πα: Είναι άσχημες πολύ.

Εσύ έκαμες ετότες γέλιο τόσο αγγελικό,

που μου φάνηκε πως είδα ανοιχτό τον ουρανό.

Και παράμερα σ’ επήρα εισέ μία τρανταφυλλιά

κι έπεσά σου αγάλι αγάλι στην ολόλευκη αγκαλιά.

Κάθε φίλημα, ψυχή μου, οπού μου'δινες γλυκά,

εξεφύτρωνε άλλο ρόδο από την τρανταφυλλιά.

Όλη νύχτα εξεφυτρώσαν, ώς οπού ’λαμψεν η αυγή,

που μας ηύρε και τους δυο μας με την όψη μας χλωμή.

Τούτο είν’ τ’ όνειρο, ψυχή μου· τώρα στέκεται εις εσέ
να το κάμεις ν’ αληθέψει και να θυμηθείς για με".

Ευρηματικός, τρυφερός και γεμάτος λυρισμό ο ποιητής μας, σκιαγραφεί με άφθαστη μουσικότητα, οδηγώντας τον αναγνώστη να ενεργοποιήσει κάθε του αίσθηση, όταν στη γυναικεία μορφή βλέπει το συνταίριασμα του ψυχικού με το αισθητικό κάλλος.

Το ποίημα μελοποιήθηκε από τους:

1. Μάνο Χατζιδάκι, που το συμπεριέλαβε στον "Μεγάλο Ερωτικό" του κι ερμηνεύει ο Δημήτρης Ψαριανός:

Μελοποιήθηκε όμως και από άλλους συνθέτες, όπως :

2. ο ζακυνθινός Τιμόθεος Αρβανιτάκης :

ή 

3. ο Κερκυραίος Κίμωνας Χυτήρης:

4. Σήμερα προτείνω και μια σύνθεση της Κατερίνας Φωτεινάκη βασισμένη στο παραπάνω ποίημα του Σολωμού, για απαγγελία, κιθάρα και άρπα, που βραβεύτηκε το 2011 με το Α΄ Βραβείο στους "Αγώνες Δημιουργίας Ελληνικού Τραγουδιού" που τα τελευταία χρόνια έχει καθιερωθεί από τη Στέγη Ιδρύματος Ωνάση.

 "Το όνειρο"

Απαγγελία-κιθάρα:Κατερίνα Φωτεινάκη , Άρπα: Σεσίλ Ωντεμπέρ

Ο Τζων Κητς και η "Όμορφη κυρία χωρίς έλεος"...

 

 John William Waterhouse: "La Belle Dame sans Merci - Η όμορφη κυρία χωρίς έλεος"
εμπνευσμένο από το ομώνυμο ποίημα του Τζων Κητς

Ω, Καβαλλιέρε εσύ χλωμέ,

Μόνος τί να 'χεις και γυρνάς;

Για κύτταξε, μαράθηκαν

Της λίμνης τα χορτάρια

Και τα πουλιά δεν κελαϊδούν.

Πώς είσαι τόσο σκυθρωπός

Κι' αφανισμένος απ' τη λύπη;

Γεμίσαν οι κρυψώνες

Των ήσκιουρων σιτάρι

Κι' ο θερισμός ετέλειωσε.

Στο μέτωπό σου βλέπω υγρό,

Με τη δροσιά του πυρετού

Της αγωνίας το κρίνο,

Και βλέπω πως θα ξεραθή

Στα μάγουλά σου απάνου

Το τριαντάφυλλο, που αχνό

Μαραίνεται ολοένα.

("Η Όμορφη κυρία χωρίς έλεος", Τζων Κητς: μτφ. Μιλ. Μαλακάσης)

Το σπίτι στη Ρώμη,
που ο Κητς άφησε την τελευταία του πνοή

200 χρόνια συμπληρώνονται από τη μέρα που ο ρομαντικός ποιητής Τζων Κητς άφηνε την τελευταία του πνοή στη Ρώμη όπου είχε μεταβεί προκειμένου να βοηθηθεί με το ζεστό κλίμα της στη φυματίωση που τον τυραννούσε...

Είχε νοικιάσει ένα διαμέρισμα στο κέντρο της ιταλικής πρωτεύουσας...
Το παράθυρο της δικής του κάμαρης έβλεπε στα σκαλιά της Piazza di Spagnia.
Μπροστά στο άνοιγμα τοποθέτησε το γραφείο του...Να κοιτά έξω και να χαίρεται τον κόσμο που ανεβοκατέβαινε...

Τάφηκε στο Προτεσταντικό Κοιμητήριο της Ρώμης. Κατόπιν επιθυμίας του, στην ταφόπλακά του σκαλίστηκε:

"Αυτός ο τάφος

περιέχει ό,τι υπήρξε

από έναν ΝΕΑΡΟ ΑΓΓΛΟ ΠΟΙΗΤΗ,
ο οποίος

στο κρεβάτι του θανάτου του,

στην πίκρα της καρδιάς του,

στην κακόβουλη δύναμη των εχθρών του,

επιθυμούσε

να χαραχτούν στον τάφο του αυτά τα λόγια:

"Εδώ κείται κάποιος

που το όνομά του ήταν γραμμένο στο νερό"

Στη σύντομη ζωή του (πέθανε στα 26 του) ο Άγγλος ποιητής κατάφερε να τελειοποιήσει ένα είδος ποίησης που τη χαρακτηρίζει η μεγάλη αισθητική έλξη που ασκεί στον αναγνώστη, οι δυνατές εικόνες κα το συναίσθημα σε μια προσπάθεια του δημιουργού να εκφραστεί με μια πολύ ώριμη και φιλοσοφική στάση μέσα από θέματα και μύθους της κλασικής αρχαιότητας.

Μες τα λειβάδια αντάμωσα

Μια ωραία, πολύ ωραία,

Την κόρη κάποιας μάγισσας,

Είχεν ολόμαυρα μαλλιά

Κι αέρινα τα πόδια

Κ' είχε δυο μάτια μαγικά.

Κ' εγώ λουλούδια εταίριαξα

Στεφάνι των μαλλιώ της,

Βραχιόλι της ανθόπλεξα

Κ' ευωδιαστή μια ζώνη

Κ' έστρεψε και με κύτταξε

Και σαν να μ' αγαπούσε

Μου στέναξε γλυκά.

Στο γοργονάλαφρο άτι μου

Την έβαλα καβάλλα

Και τίποτε περσότερο

Δεν είδα όλη τη μέρα,

Γιατί γυρνούσε αντίπλευρα,

Και τραγουδούσε μόνον

ένα τραγούδι μαγικό.

Η ποίηση του Κητς μεταδίδει μια άμεση, ζωγραφική σχεδόν εντύπωση του θέματος ή της κατάστασης, που περιγράφει...

Ρίζες στερνά μου μάζευε

Γλυκύτατες στη γέψη,

Και μέλι μου έφερνε άγριο,

Και σε μια γλώσσα αλλόκοτη,

Μώλεε, (πιστεύω), σ' αγαπώ.

Στη μαγική μ' ωδήγησε

Σπηλιά της, και με πόνο

Σε κλάψες αναλύθηκε

Και στεναγμούς, κ' εγώ

Με τέσσαρα φιλήματα

Της σφάλισα τα μάτια.

Κ' εκείνη μ' αποκοίμησεν

Εκεί, κι' αλλοίμονό μου!

Νειρεύτηκα, κ' ήταν αυτό,

Το τελευταίο μου όνειρο,

Στου κρύου λόφου το πλευρό.

Χλωμούς ρηγάδες γύρω μου,

Χλωμά βασιλοπαίδια,

Χλωμούς καθώς ο θάνατος

Είδα πολεμιστάδες,

Να μου φωνάζουν: η άπονη

Σ' έχει πιασμένο σκλάβο.

Τα πεθαμένα χείλη τους

Τα 'βλεπα στο σκοτάδι

Με αυτό το απαίσιο μήνυμα

Ν' ανοίγουνε πλατειά,

Και ξύπνησα και βρέθηκα

Στου κρύου λόφου την πλαγιά.

Γι' αυτό γυρνώ τώρα χλωμός

Και μόνος, μολονόπου

Της λίμνης εμαράθηκαν

Τα χόρτα, και στα δέντρα

Δεν κελαϊδούν πουλιά.

( "Ποιήματα", εκδ. Πατάκης, μτφ. Μιλ. Μαλακάσης, σελ. 249-252/photodentrο)

Το παραπάνω ποίημα του Τζων Κητς, που έχει τίτλο "La Belle Dame sans Merci - Η όμορφη κυρία χωρίς έλεος" γράφτηκε το 1819 κι ακολουθεί τον τύπο της λαϊκής μπαλάντας, απλό στη δομή με δώδεκα στροφές τεσσάρων στίχων η καθεμία σε σχήμα ομοιοκαταληξίας ABΓB .

Ο τίτλος προήλθε από ομότιτλο ποίημα του 15ου αι. κι αποτελεί κλασικό αγγλικό παράδειγμα ποιητικής έκφρασης του Κητς που πραγματεύεται θέματα όπως η αγάπη, η φύση, η εγκατάλειψη και ο θάνατος.
Το ποίημα, που πρωτοδημοσιεύθηκε την άνοιξη του 1820 σε λογοτεχνικό περιοδικό περιγράφει τη συνάντηση ενός ιππότη και μιας μυστηριώδους ομορφιάς νεράιδας, που τελικά τον εγκαταλείπει.
Όπως αναφέραμε είναι γραμμένο στο ύφος μιας λαϊκής μπαλάντας, με τις τρεις πρώτες στροφές ν' αποτελούν ένα ερώτημα στον ιππότη και οι εννέα επόμενες στροφές, την απάντησή του, εμφανίζοντας μια ειδυλλιακή άποψη της αγάπης, παρότι η μυστηριώδης νεράιδα καταδικάζει τον ιππότη σε μια θλιβερή μοίρα αφού πρώτα τον σαγηνεύσει με το βλέμμα και το τραγούδι της.

Να θυμίσουμε πως νύμφες, ξωτικά και νεράιδες ενέπνευσαν αρκετούς καλλιτέχνες της εποχής εκείνης, κυρίως εικαστικούς, να ζωγραφίσουν εικόνες τους, που αποτελούν τα πρώτα δείγματα απεικόνισης της μοιραίας γυναίκας... Έτσι, δεν εκπλήσσει που το "La Belle Dame sans Merci" έγινε ένα δημοφιλές θέμα για την Προραφαηλική Αδελφότητα με σπουδαίους ζωγράφους να αποτυπώνουν το θέμα στον καμβά τους. 

Από τα γνωστότερα εικαστικά του John William Waterhouse είναι αυτό που βλέπουμε παραπάνω. Ο ζωγράφος περιγράφει την υπόθεση του ποιήματος, απεικονίζοντας την πανέμορφη μακρυμαλλούσα γυναίκα να έχει παγιδεύσει τον ιππότη, τραβώντας τον προς το μέρος της με τα μαλλιά της περασμένα γύρω από το λαιμό του. Εκείνος, εντελώς συνεπαρμένος από την εκθαμβωτική ομορφιά της, την κοιτάζει αποσβολωμένος στα μάτια. Η εικόνα διακρίνεται για την υψηλή ένταση που δημιουργείται στο θεατή από το σαγηνευτικό βλέμμα της νεράιδας μεν, αλλά και την εκφραστική αντιπαράθεση των προσώπων, εκείνη ήρεμη, λάγνα, μυστηριώδης..., εκείνος εξαρτημένος, ανήμπορος, παραδομένος στη γοητεία και την υπνωτική δύναμη της ομορφιάς της.

Το ποίημα του Τζων Κητς στη μουσική:

• Γύρω στο 1910, ο άγγλος συνθέτης και μαέστρος του ύστερου ρομαντισμού, σερ Charles Villiers Stanford,  μελοποίησε το ποίημα του Κητς. Η παρτιτούρα του είναι εξόχως δεξιοτεχνική φωνητικά. Απαιτεί δραματική ερμηνεία από κάποιον λυρικό τραγουδιστή με στιβαρή φωνή και όγκο, όπως κι έναν ικανό συνοδό στο πιάνο. Το τραγούδι παραμένει μέχρι σήμερα δημοφιλές και περιλαμβάνεται σε πολλές ανθολογίες αγγλικού τραγουδιού. 

La Belle dame sans merci / Dame Janet Baker · Gerald Moore:

• Το 1935, ο Πάτρικ Χάντλεϊ έγραψε μια εκδοχή της παρτιτούρας του Στάνφορντ για τενόρο, τετράφωνη χορωδία και ορχήστρα. Ο Άγγλος συνθέτης είχε χάσει το ένα πόδι του στον Α' Παγκόσμιο. Η φρίκη του πολέμου του άφησε τραύματα ψυχής και βαθύ πόνο. Η σκληρότητα, η απανθρωπιά και η βία που βίωσε, του δημιούργησαν μια διαρκή εσωτερική οδύνη, που αντανακλάται σε ορισμένες συνθέσεις του, όπως στη μπαλάντα "La Belle Dame Sans Merci" του Κητς.  Η μαεστρία του Χάντλεϊ στο πλάσιμο ηχητικών εικόνων είναι αναμφισβήτητη. Ο ακροατής διακρίνει τις σκοτεινές, στοιχειωτικές αρμονίες ξεδιπλώνοντας πτυχές του ποιητικού κειμένου, που αποτέλεσε ορόσημο της αγγλικής γοτθικής λογοτεχνίας.

Patrick Hadley: "La Belle Dame sans Merci"

• Ο Ουκρανός συνθέτης Valentyn Silvestrov στον κύκλο τραγλουδιών του με τίτλο "Quiet Songs" περιλαμβάνει ένα τραγούδι για βαρύτονο και πιάνο μετά τη ρωσική μετάφραση του ποιήματος του Κητς. 
  Σε μια εξαιρετικά περιγραφική ερμηνεία από τον γερμανό Konstantin Krimmel. Στο πιάνο η Hélène Grimaud:
  
  
  

• Ένα λυρικό, μυστικιστικό μουσικό σκηνικό αυτού του ποιήματος θέτει η Loreena McKennit: