Σαιν-Σανς: "Σαμψών και Δαλιδά", από το ορατόριο στη λυρική τραγωδία...

"Samson and Delilah", Gustave Moreau, Λούβρο

Ο Καμίγ Σαιν-Σανς είχε μελετήσει σε βάθος τα ορατόρια του Χαίντελ, θαυμάζοντας τη μεγαλοπρέπεια των χορωδιών, τη δραματική δύναμη της μουσικής και την ικανότητά της να μεταδίδει το θρησκευτικό μεγαλείο με θεατρική αμεσότητα. Αντίστοιχα σημαντικό πρότυπο αποτελούσε για κείνον ο Φέλιξ Μέντελσον.

Η αγάπη του γι' αυτή την παράδοση θα έπαιζε καθοριστικό ρόλο στη σύλληψη του "Σαμψών και Δαλιδά", ενός έργου που ξεκίνησε σαν ορατόριο και εξελίχθηκε σε μία από τις σημαντικότερες όπερες του γαλλικού ρεπερτορίου.

Σύμφωνα με τη βιβλική αφήγηση, ο Σαμψών αντλεί την υπεράνθρωπη δύναμή του από τα μαλλιά του-σημάδι της αφιέρωσής του στο Θεό. Η Δαλιδά, με την οποία είναι ερωτευμένος, τον παρασύρει να αποκαλύψει το μυστικό του και τον παραδίδει στους Φιλισταίους, που τον τυφλώνουν και τον φυλακίζουν.

Στη Γαλλία, στα μέσα του 19ου αιώνα είχε αναζωπυρωθεί το ενδιαφέρον για τη χορωδιακή μουσική και τα μεγάλα θρησκευτικά έργα. Μέσα σ' αυτό το περιβάλλον, ο Σαιν-Σανς αναζήτησε ένα θέμα που θα του επέτρεπε να συνδυάσει τη μνημειακή γραφή του ορατορίου με την ένταση του θεάτρου. Η βιβλική ιστορία του Σαμψών και της Δαλιδάς προσφερόταν ιδανικά. Η δύναμη και η ευαλωτότητα, ο έρωτας και η προδοσία, η επιθυμία και η καταστροφή συνυπάρχουν σε μια αφήγηση με έντονη δραματική δυναμική. 

Έτσι, το 1867 ο Σαιν-Σανς άρχισε να εργάζεται πάνω στη νέα σύνθεση. Αρχικά τη φανταζόταν σαν ορατόριο, πιστός στα μουσικά πρότυπα που τόσο εκτιμούσε. Για το λιμπρέτο απευθύνθηκε στον Φερντινάν Λεμέρ, συγγενή της συζύγου του και με ποιητικές φιλοδοξίες. Ο Λεμέρ, ωστόσο, είχε διαφορετική άποψη. Όπως θυμόταν αργότερα ο ίδιος ο συνθέτης, όταν του πρότεινε να συνεργαστούν σε ένα βιβλικό ορατόριο, εκείνος του αντιπρότεινε τη μορφή της όπερας.

Η πρόταση αυτή άλλαξε την πορεία της σύνθεσης. Ο Λεμέρ άρχισε να αναζητά στη Βίβλο το υλικό για τη δραματουργία, ενώ ο Σαιν-Σανς σχεδίαζε τη δομή και τις σκηνές.
Η δημιουργική διαδικασία ξεκίνησε, μάλιστα, από ένα ασυνήθιστο σημείο.
Ο συνθέτης έγραψε πρώτα τη δεύτερη πράξη, εστιάζοντας στη σκηνή της αποπλάνησης του Σαμψών από τη Δαλιδά. Όταν παρουσίασε αποσπάσματα της μουσικής σ' έναν μικρό κύκλο ακροατών στο σπίτι του, η υποδοχή ήταν ψυχρή. Οι παρευρισκόμενοι δυσκολεύτηκαν να κατανοήσουν τη σύλληψή του και ο συνθέτης, αποθαρρυμένος, εγκατέλειψε προσωρινά το σχέδιο.

Το έργο δεν έμελλε, ωστόσο, να χαθεί. Ο Φραντς Λιστ πίστεψε στις δυνατότητές του και ενθάρρυνε τον Σαιν-Σανς να το ολοκληρώσει.

Καθώς τα γαλλικά θέατρα δεν προθυμοποιούνταν να το ανεβάσουν, ο Λιστ αξιοποίησε την επιρροή του στη Βαϊμάρη, όπου η όπερα παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στις 2 Δεκεμβρίου 1877, σε γερμανική μετάφραση.
Η γαλλική σκηνή άργησε να την αποδεχθεί. Η πρεμιέρα της στην Όπερα του Παρισιού πραγματοποιήθηκε 15 χρόνια μετά.

Το λιμπρέτο βασίζεται στο Βιβλίο των Κριτών, αλλά δεν επικεντρώνεται στα κατορθώματα του ήρωα, που του χάρισαν φήμη, αλλά κυρίως στην πτώση του.
Ο Σαμψών δεν προβάλλεται σαν ο υπεράνθρωπος πολεμιστής της βιβλικής αφήγησης όσο σαν ένας άνδρας που παρά τη σωματική του δύναμη, αδυνατεί να αντισταθεί στη γοητεία και στην υπόσχεση της αγάπης.
Η Δαλιδά, από την άλλη, επιδιώκει να τον παγιδεύσει και να εκδικηθεί τον λαό του, χρησιμοποιώντας τη συναισθηματική του ευαλωτότητα σαν μέσο για να πετύχει τον σκοπό της.

Αυτή η σύγκρουση αποτυπώνεται με εξαιρετική ακρίβεια στη μουσική.
Στην περίφημη άρια της Δαλιδάς "Mon cœur s’ouvre à ta voix - Η καρδιά μου ανοίγει στη φωνή σου", η αισθησιακή μελωδία και η τρυφερότητα της ερμηνείας αποκαλύπτουν τη δύναμη της αποπλάνησης. Η Δαλιδά δεν χρειάζεται τη βία για να επιβληθεί. Αρκεί να κάνει τον Σαμψών να πιστέψει στην αγάπη της. Η μουσική μετατρέπει έτσι την προδοσία σε ανθρώπινη παγίδα, στην οποία η επιθυμία θολώνει την κρίση και η δύναμη αποδεικνύεται ανίσχυρη απέναντι στο συναίσθημα.

Camille Saint-Saëns: "Samson et Dalila / Mon cœur s’ouvre à ta voix"

Γκυστάβ Ντορέ

"Η καρδιά μου ανοίγει στη φωνή σου,

σαν τα άνθη που ξυπνούν στα φιλιά της αυγής!

Μα, αγαπημένε μου, για να στεγνώσουν τα δάκρυά μου,

μίλησέ μου κι άλλο, μη σιωπείς!

Πες μου πως στη Δαλιδά για πάντα θα γυρίσεις,

πως στην αγάπη μου ξανά όρκους παλιούς θ’ αφήσεις,

εκείνους που γλυκά την καρδιά μου είχαν αγγίξει.

Αχ, άκουσε τον πόθο μου, μην τον αφήνεις να ραγίσει!

Πότισε, πότισέ με με μέθη, με τη γλυκιά σου τη φωνή!

Εντελώς διαφορετική είναι η ατμόσφαιρα της "Bacchanale", του ορχηστρικού χορού των Φιλισταίων στην τρίτη πράξη. Με τους έντονους ρυθμούς και την εκρηκτική της ενέργεια, η σκηνή αποδίδει τη μέθη της νίκης και τη συλλογική έξαρση των εχθρών του Σαμψών, λίγο πριν από την τελική καταστροφή.

Εξωτική, αισθησιακή σκηνή με ανατολίτικο χρώμα, ένας από τους ορχηστρικούς θριάμβους του Σαιν-Σανς, αναδεικνύει μια άλλη όψη της όπερας, μακριά από την εσωτερικότητα της άριας της Δαλιδάς.

Camille Saint-Saëns: "Samson et Dalila / Bacchanale":

Στην όπερα "Σαμψών και Δαλιδά", ο Σαιν-Σανς συνδυάζει το μεγαλείο του ορατορίου με την αμεσότητα του λυρικού θεάτρου. Η βιβλική αφήγηση μετατρέπεται σε λυρική τραγωδία, όπου οι χορωδίες και η ορχήστρα αναδεικνύουν τη σύγκρουση, ενώ οι άριες αποκαλύπτουν τις επιθυμίες των ηρώων. Ο Σαμψών, ανίκητος σε σωματική δύναμη, χάνει τα πάντα όταν εμπιστεύεται εκείνη που αγαπά. Βιβλική η ιστορία, ρομαντική η μουσική, εντυπωσιακή η θεατρική πορεία του έργου, μιας όπερας που παρά την απουσία σοπράνο από τη διανομή(η Δαλιδά γράφτηκε για την επιβλητική φωνή μέτζοσοπράνο), αναδείχθηκε στη μεγαλύτερη σκηνική επιτυχία του Γάλλου συνθέτη...


Ο Καμίγ Σαιν-Σανς γεννήθηκε στο Παρίσι σαν σήμερα, 9 Οκτωβρίου 1835. Συνθέτης, πιανίστας και οργανίστας, υπήρξε μία από τις σημαντικότερες μουσικές προσωπικότητες του 19ου αιώνα...

"Παναγία του Ροδαρίου": Από τον χρωστήρα του Ντύρερ στα "πνευματικά τριαντάφυλλα" ενός μοτέτου...

Albrecht Dürer: "Feast of the Rosary"

Κάθε χρόνο στις 7 Οκτωβρίου, η Καθολική Εκκλησία τιμά με ιδιαίτερη ευλάβεια την Παναγία του Ροδαρίου.
Πρόκειται για γιορτή βαθιά ριζωμένη στην ευρωπαϊκή ιστορία, καθώς η καθιέρωσή της είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την ιστορική Ναυμαχία της Ναυπάκτου που έλαβε χώρα την ίδια ακριβώς ημέρα, το 1571.
Τις κρίσιμες ώρες πριν από τη μεγάλη σύγκρουση, ο Πάπας Πίος Ε΄ είχε απευθύνει καθολικό προσκλητήριο σε όλους τους Χριστιανούς της Ευρώπης, ζητώντας τους να ενώσουν τις φωνές τους σε μια κοινή, θερμή προσευχή με το Άγιο Ροδάριο για τη νίκη των χριστιανικών δυνάμεων. Η αναπάντεχη έκβαση της ναυμαχίας αποδόθηκε στη θαυματουργή μεσιτεία της Θεοτόκου, μετατρέποντας αυτή την επέτειο σε ένα διαχρονικό σύμβολο πίστης, προστασίας και πνευματικής ενότητας.

Η ονομασία προέρχεται από τη λατινική λέξη rosarium, που σημαίνει "στεφάνι από ρόδα". Στον Μεσαίωνα, οι πιστοί στόλιζαν τα αγάλματα της Θεοτόκου με στεφάνια από τριαντάφυλλα. Με τον καιρό, η συνήθεια αυτή έγινε πνευματική. Κάθε προσευχή που έλεγαν οι πιστοί θεωρούνταν ένα "πνευματικό τριαντάφυλλο" προς την Παναγία.

Άμεσα συνδέεται και με το ροζάριο (το καθολικό κομποσκοίνι), που βοηθά τον πιστό να μετρά τις προσευχές του, γιατί κάθε χάντρα του αντιστοιχεί σε μία προσευχή-τριαντάφυλλο. Καθώς ο πιστός ολοκληρώνει τον κύκλο των χαντρών, σχηματίζει πνευματικά ένα ολόκληρο "στεφάνι από ρόδα" για τη Θεοτόκο.


"Γιορτή του Ροδαρίου" είναι και ο τίτλος ενός από τα σημαντικότερα έργα του Άλμπρεχτ Ντύρερ. Ο πίνακας φιλοτεχνήθηκε το 1506 στη Βενετία, για τη γερμανική κοινότητα της πόλης, και αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της συνάντησης της γερμανικής και της ιταλικής Αναγέννησης.

Στο κέντρο της σύνθεσης βρίσκεται η Παναγία με το Θείο Βρέφος, καθισμένη σε θρόνο κάτω από ένα πράσινο παραπέτασμα. Πάνω από το κεφάλι της δύο άγγελοι κρατούν ένα περίτεχνο στέμμα, ενώ γύρω της συγκεντρώνονται άγγελοι και πιστοί.
Στα δύο άκρα της κεντρικής ομάδας γονατίζουν ο πάπας και ο αυτοκράτορας, έχοντας αφήσει μπροστά τους τα σύμβολα της εξουσίας τους, την παπική τιάρα και το αυτοκρατορικό στέμμα.
Κεντρικό στοιχείο του έργου είναι τα στεφάνια από τριαντάφυλλα, που παραπέμπουν στο Ροδάριο.Η Παναγία στεφανώνει τον αυτοκράτορα, ενώ το Θείο Βρέφος στεφανώνει τον Πάπα.
Γύρω τους άγγελοι μοιράζουν στεφάνια στους πιστούς.

Στο πλευρό της Παναγίας βρίσκεται ο Άγιος Δομίνικος, που συνδέεται παραδοσιακά με τη διάδοση της λατρείας της Παναγίας του Ροδαρίου, και στεφανώνει έναν επίσκοπο.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και ο άγγελος που παίζει λαούτο στα πόδια της Παναγίας. Η παρουσία του μουσικού αγγέλου προσδίδει στη σκηνή την αίσθηση ουράνιας μουσικής και αρμονίας.

Ο ίδιος ο Ντύρερ εμφανίζεται επίσης στον πίνακα, στα δεξιά της σύνθεσης. Κοιτάζει προς τον θεατή και κρατά μια επιγραφή με το όνομά του και την ημερομηνία ολοκλήρωσης του έργου.

Ενδιαφέρουσα είναι η σύνδεση του πίνακα με τη μουσική και συγκεκριμενα με το μοτέτο "Virgo prudentissima -Συνετή Παρθένε" του Heinrich Isaac, συνθέτη της ολλανδικής Αναγέννησης,  γραμμένο ακριβώς την ίδια εποχή που φιλοτεχνήθηκε ο πίνακας...
Ορισμένοι ερευνητές θεωρούν ότι η Γιορτή του Ροδαρίου αποτελεί το "άμεσο οπτικό αντίστοιχο" του μοτέτου.

Η βασική ιδέα είναι πως και στα δύο έργα η Παναγία παρουσιάζεται σαν Βασίλισσα των Ουρανών και σαν  εκείνη που προστατεύει και στεφανώνει τον επίγειο άρχοντα. Στον πίνακα η Παναγία στεφανώνει τον αυτοκράτορα Μαξιμιλιανό, ενώ στο μοτέτο η "πιο συνετή Παρθένος"  στεφανώνει τον "Σοφό Βασιλιά".
Έτσι, ζωγράφος και συνθέτης αποτυπώνουν με διαφορετικά μέσα την κοινή ιδέα πως η εξουσία του αυτοκράτορα παρουσιάζεται σαν θεϊκά προστατευμένη και συνδεδεμένη άμεσα με την Παναγία.

"Παναγία, η πιο συνετή Παρθένος,

που έφερες στον κόσμο την ιερή χαρά

και υψώθηκες πάνω από όλες τις ουράνιες σφαίρες και τα άστρα.

Με τα λαμπερά πόδια σου άφησες πίσω σου τα άστρα,

περιτριγυρισμένη από τις εννέα τάξεις των αγγέλων,

και στάθηκες ενώπιον του Υψίστου Θεού

ως προστάτιδα των ανθρώπων.

Εσείς, Μιχαήλ, Γαβριήλ, Ραφαήλ, σας παρακαλούμε,

στ’ αυτιά της να μεταφέρετε τις καθαρές μας προσευχές,

για την Αγία Αυτοκρατορία, για τον σοφό Μαξιμιλιανό.

Είθε η Παντοδύναμη Παρθένος να νικήσει τους μοχθηρούς εχθρούς

και να χαρίσει ξανά στους λαούς την ειρήνη

και στη γη τη σωτηρία"

Το μοτέτο "Virgo Prudentissima" αποτελεί ένα από τα πιο λαμπρά, ευγενή και μνημειώδη έργα της πρώιμης αναγεννησιακής πολυφωνίας, καθώς και την απόλυτη επιτομή του παραλειτουργικού μοτέτου της εποχής. Πρόκειται για ένα συνθετικό αριστούργημα που αποδεικνύει την πλήρη κυριαρχία του Isaac στην τέχνη της αντίστιξης. Σε μια περίοδο όπου η τετράφωνη γραφή αποτελούσε τον κανόνα, ο συνθέτης επιλέγει να χρησιμοποιήσει έξι φωνές, δημιουργώντας έναν εξαιρετικά πλούσιο, γεμάτο και μεγαλοπρεπή-αυτοκρατορικό" ήχο.

Heinrich Isaac: "Virgo prudentissima"

Παλαιότερο κείμενο για την Παναγία του Ροδαρίου σε σχέση με τη Ναυμαχία της Ναυπάκτου μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

"Στίγματα του Αγίου Φραγκίσκου": Από το κιαροσκούρο του Caravaggio στον πιανιστικό μυστικισμό του Deshevov...

"Άγιος Φραγκίσκος σε έκσταση", Καραβάτζιο 

"Ξαφνικά, ένα εκθαμβωτικό φως άναψε… Ήταν σαν να άνοιξαν οι ουρανοί και όλη τους η δόξα να ξεχύθηκε σε έναν καταρράκτη φωτός και χρωμάτων. Και στο κέντρο αυτού του φωτεινού οράματος στεκόταν μια πύρινη μορφή με φτερά, καρφωμένη πάνω σε έναν σταυρό από φωτιά…"

Έτσι περιγράφει ο αδελφός Λέων το όραμα, που σύμφωνα με την παράδοση, είδε ο Άγιος Φραγκίσκος το 1224, στο όρος Βέρνα, καθώς προσευχόταν ζητώντας να γνωρίσει βαθύτερα το πάθος και την αγάπη του Χριστού. Ένα εξάπτερο σεραφείμ εμφανίστηκε μπροστά του και ο Φραγκίσκος δέχθηκε στο σώμα του τα στίγματα, τα σημάδια του πάθους του Χριστού.

Αιώνες αργότερα, ο Καραβάτζιο θα αποδώσει αυτή τη σκηνή με έναν εντελώς διαφορετικό, βαθιά προσωπικό τρόπο.

λεπτομέρεια

Στο εικαστικό του "Ο Άγιος Φραγκίσκος σε έκσταση", απουσιάζει η δραματική αφήγηση του Λέοντα...Δεν υπάρχουν φωτιές, αίμα ή η φοβερή μορφή του σεραφείμ. Ένας τρυφερός άγγελος κρατά στην αγκαλιά του τον εξαντλημένο Φραγκίσκο, σαν να τον συνοδεύει από τον πόνο στην πνευματική έκσταση.
Χαρακτηριστικό της σύνθεσης είναι το κιαροσκούρο, η έντονη αντίθεση φωτός και σκιάς που αποτελεί σήμα κατατεθέν της τέχνης του Καραβάτζιο. Το νυχτερινό τοπίο βυθίζεται στη σκιά και μια εστιασμένη δέσμη φωτίζει τις δύο κεντρικές μορφές. Ο ταπεινός, καταπονημένος Φραγκίσκος, με το φτωχικό ένδυμά του, αντιπαρατίθεται στην αιθέρια νεότητα του αγγέλου...

Έτσι, ο Καραβάτζιο μεταφέρει το θαύμα από το επίπεδο της εξωτερικής δράσης στην εσωτερική εμπειρία. Δεν ζωγραφίζει τόσο το όραμα, όσο τη στιγμή της απόλυτης παράδοσης... Ζωγραφίζει έναν άνθρωπο που μέσα στην εξάντληση και τη σιωπή, βιώνει την παρουσία του θείου.


Στη Μουσική:


Από το θαύμα στο όρος Βέρνα, όπου ο Άγιος Φραγκίσκος δέχτηκε τα Στίγματα του Πάθους του Χριστού, είναι εμπνευσμένη η σύνθεση "The Stigmata of St. Francis of Assisi" του 1911, ένα πρώιμο έργο για πιάνο του Ρώσου συνθέτη, Vladimir Deshevov, το οποίο έγραψε σε ηλικία μόλις 22 ετών. Η δημιουργία του τοποθετείται χρονικά πριν από την Οκτωβριανή Επανάσταση του 1917, σε μια εποχή όπου η ρωσική διανόηση πειραματιζόταν ελεύθερα με πνευματικά, θρησκευτικά και φιλοσοφικά ζητήματα.
Το έργο χαρακτηρίζεται από έντονο μυστικισμό, θρησκευτικότητα και μουσικό μεγαλείο, αποδίδοντας τη σύγκρουση ανάμεσα στην αγωνία και την έκσταση. Αποτελεί δε, εξαιρετικό δείγμα της μεταβατικής περιόδου της ρωσικής πιανιστικής σχολής, όπου ο ύστερος ρομαντισμός αρχίζει να μπολιάζεται με τα πρώτα στοιχεία της μοντέρνας γραφής.

Ο συνθέτης, Vladimir Deshevov
(ouverture.energy)

Η χρήση αυξημένων συγχορδιών και συγκεκριμένων μετατροπιών προδίδει την επιρροή του Φραντς Λιστ, επιβεβαιώνοντας τον χαρακτηρισμό που είχε αποδοθεί στον συνθέτη ως "ο Λιστ του Τσάρσκογιε Σελό", καθώς είχε αποφοιτήσει από το Γυμνάσιο της περιοχής.
Επίσης, οι σύγχρονοί του τον αποκαλούσαν "εύθραυστο ξωτικό με πρόσωπο Σοπέν", αποτυπώνοντας τόσο την κομψή, νευρώδη φυσιογνωμία του όσο και την ποιητική, δεξιοτεχνική του δεινότητα στο πιάνο.

Ο πρωτοπόρος της ρωσικής αβάν-γκαρντ μουσικής γεννήθηκε στην Αγία Πετρούπολη και οι γονείς του υπήρξαν λάτρεις της μουσικής. Καθοριστική για την εξέλιξή του ήταν η γιαγιά του, που ήταν εξαιρετική πιανίστα. Το ταλέντο του προσέλκυσε το ενδιαφέρον κορυφαίων προσωπικοτήτων όπως ο Γκλαζουνόφ, ο Προκόφιεφ, η Άννα Αχμάτοβα, ενώ αργότερα και ο Νταριούς Μιγιώ αποθέωσε το έργο του με διθυραμβικούς επαίνους.

Από πλευράς δομής και ύφους, το "The Stigmata" ξεφεύγει από την παραδοσιακή τονική ανάπτυξη. Ο Deshevov χρησιμοποιεί το πιάνο σαν μέσο παραγωγής υποβλητικών ηχοχρωμάτων που μεταφέρουν τον ακροατή στο απομονωμένο βουνό Βέρνα. Οι αρμονικές αστάθειες και οι αιωρούμενες συγχορδίες αποδίδουν τη μεταφυσική ένταση του οράματος,  την απόκοσμη εμφάνιση του εξαπτέρυγου σεραφείμ και τη δραματική συνύπαρξη της πνευματικής έξαψης με τον σωματικό πόνο. Η γραφή του, αν και πρώιμη, φανερώνει ιδιοφυή διαχείριση των δυναμικών και των πυκνών πιανιστικών υφών, προαναγγέλλοντας τον ριζοσπαστικό και αστικό μοντερνισμό που θα χαρακτήριζε τα μετέπειτα έργα του.

Vladimir Deshevov: "Τhe Stigmata of St. Francis of Assisi":

Για το πρώτο μέρος της όπερας του Ολιβιέ Μεσσιάν, "Saint François d'Assise: Scènes Franciscaines" που εμπνέεται από το θρύλο για τα "Στίγματα του Σταυρού", μπορείτε να διαβάσετε σε παλαιότερο άρθρο, εδώ.

Άγιος Φραγκίσκος της Ασίζης: "Ύμνος στον Ήλιο"...

"Ο θάνατος του Αγίου Φραγκίσκου της Ασίζης"

Στις 4 Οκτωβρίου, η Εκκλησία τιμά τη μνήμη του Αγίου Φραγκίσκου της Ασίζης, του "Φτωχούλη του Θεού", ενός ανθρώπου που οκτώ αιώνες μετά τον θάνατό του εξακολουθεί να μας μιλά με γλώσσα απλή και βαθιά...τη γλώσσα της ειρήνης, της αδελφοσύνης και της αγάπης για τη δημιουργία.

Γεννημένος το 1182 στην Ασίζη της Ούμπριας, γιος ενός εύπορου εμπόρου, ο Φραγκίσκος γνώρισε στα νεανικά του χρόνια την άνεση και τον πλούτο. Κάποια στιγμή, όμως, εγκατέλειψε τον κόσμο που γνώριζε και επέλεξε τον δρόμο της πενίας, της προσφοράς και της απόλυτης εμπιστοσύνης στον Θεό. Γύρω του συγκεντρώθηκαν άνθρωποι που θέλησαν να μοιραστούν το ίδιο όραμα, κι έτσι γεννήθηκε το Φραγκισκανικό κίνημα.
Ο Φραγκίσκος έμαθε να βλέπει τον κόσμο διαφορετικά. Η φύση δεν είναι κάτι που μας ανήκει, αλλά δώρο. Ο άνθρωπος δεν είναι κυρίαρχος, αλλά μέρος μιας μεγάλης οικογένειας της δημιουργίας. 

Το 1225, βαριά άρρωστος και σχεδόν τυφλός, ο Φραγκίσκος συνέθεσε τον "Cantico delle Creature - Ύμνο των Πλασμάτων", γνωστό και ως "Ύμνος στον Ήλιο". 
Πρόκειται για έναν ύμνο δοξολογίας προς τον Θεό, μια ευχαριστία για τα θαυμαστά δημιουργήματα της φύσης, τον ήλιο, τη σελήνη, τον άνεμο, το νερό, τη φωτιά και τη γη.
Και είναι συγκλονιστικό αν σκεφτεί κανείς πως ένας άνθρωπος που δυσκολεύεται πια να δει το φως, αρχίζει τον ύμνο του με το φως.
Στον "Ύμνο στον ήλιο", ο Φραγκίσκος δεν αντικρίζει τα στοιχεία της φύσης απρόσωπα, αλλά σαν αδέρφια. Ολόκληρη η δημιουργία γίνεται μια μεγάλη οικογένεια, ένας αδιάκοπος ύμνος προς τον Δημιουργό.
Στη συνέχεια ο κύκλος του ποιήματος ανοίγει περισσότερο. Περνά από τη δημιουργία στη συγχώρεση και τελικά, φτάνει στον θάνατο, "την αδελφή μας, τον σωματικό θάνατο".
Έτσι, ο Ύμνος αρχίζει με τον Ήλιο και καταλήγει στον θάνατο, χωρίς ποτέ να χάσει το φως του. Για τον Φραγκίσκο, όλα -το φως και το σκοτάδι, η χαρά και ο πόνος, η ζωή και ο θάνατος- μπορούν να γίνουν λόγος ευγνωμοσύνης.

"Ύψιστε, Παντοδύναμε, Πανάγαθε Κύριε,

σε Σένα τα εγκώμια, η δόξα κι η τιμή και κάθε ευλογία!

Σε Σένα μονάχα, Ύψιστε, ταιριάζουν

και κανένας άνθρωπος δεν είναι άξιος να προφέρει τ' όνομά σου.

Δοξασμένος νάσαι, ω Κύριε, με όλα σου τα πλάσματα

και ξέχωρα για τον κυρ αδελφό τον Ήλιο,

που μας φέρνει τη μέρα και που η χάρη του μας φωτίζει

και που είναι όμορφος κι αστραφτερός και με τη μεγάλη του

λάμψη μαρτυράει για Σένα, Ύψιστε!

Δοξασμένος νάσαι, ω Κύριε, για την αδελφή Σελήνη

και τ’ άστρα, που δημιούργησες στον ουρανό,

λαμπερά, πολύτιμα κι ωραία!

Δοξασμένος νάσαι, ω Κύριε, για τον αδελφό μας τον άνεμο,

και για το σύννεφο, για τη γαλήνη και για όλους τους καιρούς,

που με αυτά στηρίζεις τα πλάσματά Σου...
[...]

Δοξασμένος να είσαι, Κύριέ μου,
μαζί με την αδελφή μας, τον σωματικό θάνατο,
από τον οποίο κανένας άνθρωπος δεν μπορεί να ξεφύγει.
Αλίμονο σε κείνους που πεθαίνουν μέσα στη θανάσιμη αμαρτία.
Μακάριοι εκείνοι που θα βρεθούν πιστοί στο πανάγιο θέλημά Σου

Δοξάστε και ευλογήστε τον Κύριό μου,
ευχαριστήστε Τον και υπηρετήστε Τον
με μεγάλη ταπεινοφροσύνη"

Όπως ο Άγιος Φραγκίσκος, έτσι και η σπουδαία Αμερικανίδα συνθέτρια Amy Beach αντλούσε βαθιά έμπνευση από τη φύση. Το 1915, ο πάστορας της Πρεσβυτεριανής Εκκλησίας της Νέας Υόρκης τής χάρισε ένα αντίγραφο του "Ύμνου στον Ήλιο". Το κείμενο έμεινε για χρόνια στην άκρη ως το 1924  που η Beach το ξαναδιάβασε και ένιωσε, όπως η ίδια περιέγραψε, ότι "οι λέξεις γέννησαν μέσα της μελωδίες". Μέσα σε πέντε ημέρες είχε σημειώσει το μεγαλύτερο μέρος της μουσικής.

Η σύνθεση γράφτηκε για χορωδία, τέσσερις σολίστ και ορχήστρα. Η Beach επιδίωξε μια μουσική προσιτή, ικανή να παρουσιαστεί ακόμη και από ερασιτεχνικές χορωδίες, σχολεία ή εκκλησίες. 

imslp.org

Ο "Canticle" οργανώνεται γύρω από δύο βασικά μελωδικά μοτίβα. Το πρώτο, ένα χαρακτηριστικό τετράφθογγο μοτίβο, εμφανίζεται ήδη στην αρχή και επανέρχεται σε όλο το έργο, εξασφαλίζοντας τη μουσική του συνοχή. Το δεύτερο, μια κατιούσα χρωματική κίνηση, συνδέεται περισσότερο με τις ήπιες και τρυφερές πλευρές της δημιουργίας.

Στην αρχική ενότητα, η αναφορά στο Φως συνοδεύεται από τη λαμπρή Ντο μείζονα, χρώμα που λόγω της συναισθησίας της Beach, συνδεόταν στο μυαλό της με το λευκό.
Ακολουθούν η Σελήνη, ο Άνεμος και το Νερό, σε ολοένα διαφορετικές μουσικές αποχρώσεις.
Η ενότητα της Φωτιάς φέρνει μεγαλύτερη ένταση και ρυθμική ζωντάνια, με τη χορωδία και την ορχήστρα να βρίσκονται σε δυναμικό διάλογο. Η Μι μείζονα, που η Beach συνέδεε με το κίτρινο, γίνεται εδώ το αρμονικό της σύμβολο.
Με τη Μητέρα Γη το έργο στρέφεται σταδιακά από τη φύση στον άνθρωπο και στη συγχώρεση. Η μουσική μαλακώνει και αποκτά πιο εσωτερικό χαρακτήρα, οδηγώντας στην τελευταία και βαθύτερη ενότητα, "την αδελφή μας, τον σωματικό θάνατο". Οι τέσσερις σολίστ εναλλάσσονται με τη χορωδία, ενώ η μουσική αποκτά χαρακτήρα θρήνου.
Στο τέλος, η αρχική τονικότητα επιστρέφει και μαζί της ένας τελευταίος ύμνος δοξολογίας και ευχαριστίας. Η χορωδία απομακρύνεται σταδιακά, σαν να σβήνει στον ορίζοντα, αφήνοντας τελευταία παρακαταθήκη την προτροπή: "Να Τον υπηρετούμε με μεγάλη ταπεινοφροσύνη".

Amy Beach: "The canticle of the Sun Op. 123":

Joan Miro: "Cantic del Sol, Francesco d'Assisi"
(google.com)

Το 1975, ο Καταλανός καλλιτέχνης Joan Miró φιλοτέχνησε μια σειρά από περίπου τριάντα χαρακτικά, εμπνευσμένα από τον "Ύμνο στον Ήλιο" του Αγίου Φραγκίσκου.
Ο Mιρό δεν επιχείρησε να απεικονίσει κυριολεκτικά τις εικόνες του ποιήματος. Με λιτές γραμμές, χρώματα και αφαιρετικά σχήματα, δημιούργησε τη δική του, σύγχρονη ανάγνωση του κόσμου του Αγίου Φραγκίσκου.
Οι ειδικοί επισημαίνουν τη βαθιά συγγένεια ανάμεσα στους δύο καλλιτέχνες. Ο Φραγκίσκος με την ποίησή του και ο Mιρό με τη ζωγραφική του κοιτούν τη φύση με παρόμοια ματιά. Δεν επιθυμούν να την κατακτήσουν ή να την ερμηνεύσουν. Την κοιτούν με δέος, σεβασμό και ταπεινότητα.
Αυτή ακριβώς η ματιά εξηγεί και τη διαχρονικότητα του Αγίου Φραγκίσκου. Ο άνθρωπος που εγκατέλειψε την ευμάρεια για την απλότητα, που μίλησε στα πουλιά και ονόμασε τον Ήλιο και τη Σελήνη αδέρφια, εξακολουθεί να εμπνέει μέχρι σήμερα καλλιτέχνες, ποιητές και μουσικούς. Ο Άγιος Φραγκίσκος μάς θυμίζει ότι δεν στεκόμαστε απέναντι στη δημιουργία, αλλά είμαστε μέρος της...


Στο ιστολόγιο θα βρείτε πολλά κείμενα αφιερωμένα στον Άγιο Φραγκίσκο. Αναζητήστε τα εύκολα, πληκτρολογώντας "Άγιος Φραγκίσκος" στη γραμμή αναζήτησης.

Ο Ντβόρζακ και το ορατόριό του για το μαρτύριο της Αγίας Λουντμίλας...

"Κοίμηση της Αγίας Λουντμίλας", Josef Tulka / Εθνική Πινακοθήκη Πράγας

Ανατολική και Δυτική Εκκλησία τιμούν σήμερα, 16 Σεπτεμβρίου, μια γυναίκα που συνδέθηκε βαθιά με τον εκχριστιανισμό και την ιστορία του τσεχικού λαού, την Αγία Λουντμίλα.

Η Λουντμίλα γεννημένη γύρω στο 856 μ.Χ. ήταν μόλις δεκαέξι ετών, όταν παντρεύτηκε τον ηγεμόνα των Τσέχων, Μποριβόια. Μαζί ασπάστηκαν τον Χριστιανισμό, την εποχή που οι Άγιοι Κύριλλος και Μεθόδιος διέδιδαν τη χριστιανική πίστη στους Σλάβους. Από τότε, η Λουντμίλα αφιέρωσε τη ζωή της στην πίστη και στη διάδοση του Χριστιανισμού στη Βοημία.

Η Αγ. Λουντμίλα φεύγει για τον πύργο της στο Τέτιν
(14ος αι)

Μετά τον πρόωρο θάνατο του συζύγου της, ανέλαβε σημαντικό ρόλο στην οικογένεια και ιδιαίτερα στην ανατροφή του εγγονού της, Βινσεσλάς. Η αφοσίωσή της στον Χριστιανισμό, όμως, την έφερε σε σύγκρουση με τη νύφη της, Δραγομίρα, η οποία αντιδρούσε στη νέα πίστη. Η σύγκρουση αυτή οδήγησε τελικά στον τραγικό θάνατο της Λουντμίλας, τη νύχτα της 15ης προς 16η Σεπτεμβρίου του 921 μ.Χ..
Σύμφωνα με την παράδοση, απεσταλμένοι της Δραγομίρας τη στραγγάλισαν στον ύπνο της, τυλίγοντας ένα μαντήλι γύρω από τον λαιμό της. Η Λουντμίλα είχε αποσυρθεί για προστασία στον πύργο της, κοντά στο Τέτιν.
Αργότερα, ο εγγονός της μετέφερε τα λείψανά της στην Πράγα, όπου φυλάσσονται μέχρι σήμερα.

Η χειρόγραφη παρτιτούρα του ορατορίου με 
σημειώσεις του Ντβόρζακ

Η Αγία Λουντμίλα έμεινε στη μνήμη σαν σύμβολο πίστης, αφοσίωσης και πνευματικής δύναμης.
Η ζωή της έγινε μέρος της ιστορίας και της παράδοσης του τσεχικού λαού και αιώνες αργότερα, ενέπνευσε τον Αντονίν Ντβόρζακ να δημιουργήσει το ορατόριο που φέρει το όνομά της, "Svatá Ludmila".
Θεωρείται το σημαντικότερο από τα τρία ορατόρια του συνθέτη και παρότι το θέμα του είναι θρησκευτικό, το έργο έχει έντονο εθνικό χαρακτήρα, καθώς συνδέεται με την αναζήτηση της τσεχικής πολιτιστικής και εθνικής ταυτότητας.

Η σύνθεση, που γράφτηκε για το Χορωδιακό Φεστιβάλ του Λιντς στη Βρετανία διακρίνεται για τη λαμπρότητα της χορωδιακής γραφής και τη δραματική του δύναμη, στοιχεία που παραπέμπουν στην παράδοση των ορατορίων του Χαίντελ, του Χάυντν και του Μέντελσον. Παράλληλα, ο Ντβόρζακ ενσωματώνει στοιχεία από την τσεχική λαϊκή και θρησκευτική μουσική παράδοση.

Το έργο αναπτύσσεται σε τρία μέρη:
Στο πρώτο κυριαρχούν ένταση και ορμητικότητα, αποτυπώνοντας τη σύγκρουση ανάμεσα σε ειδωλολάτρες και Χριστιανούς.
Στο δεύτερο, στο επίκεντρο βρίσκεται η Λουντμίλα, της οποίας η πραότητα και η αγάπη οδηγούν στην καταλλαγή. Εδώ αναδεικνύεται ιδιαίτερα η λυρική και μελωδική ευρηματικότητα του Ντβόρζακ.

Το άγαλμα της Αγίας στη Γέφυρα του Καρόλου
Πράγα

Το τρίτο μέρος έχει λαμπρό, πομπώδες και εορταστικό χαρακτήρα, με αναφορές σε τσεχικά λαϊκά τραγούδια και θρησκευτικούς ύμνους.

Έτσι, μέσα από την εναλλαγή έντασης, λυρισμού και εορταστικής λαμπρότητας, ο Ντβόρζακ μετατρέπει την ιστορία της Αγίας Λουντμίλας σε ένα έργο όπου η πίστη συναντά την ιστορική μνήμη και η θρησκευτική παράδοση την εθνική ταυτότητα, μέσα από τον πλούσιο και εκφραστικό ήχο της ορχήστρας, των σολίστ και της χορωδίας.

Ιδιαίτερη θέση κατέχει το "Hospodine, pomiluj ny-Κύριε, ελέησον μας", βασισμένο σε ένα από τα αρχαιότερα σωζόμενα τσεχικά πνευματικά άσματα, το οποίο συγχρόνως κατέχει και  πατριωτική σημασία. Ο Ντβόρζακ χρησιμοποιεί τη μελωδία στην αρχή και στο φινάλε του τρίτου μέρους, μετατρέποντάς την σε σύμβολο της τσεχικής θρησκευτικής και εθνικής παράδοσης. Κατά την ακρόαση, αξίζει να προσέξουμε τη χαρακτηριστική φράση στα ελληνικά "Κύριε, ελέησον", που ακούγεται περίπου στα 2:42 και 3:49.

Antonín Dvořák: "Svatá Ludmila, Part III, Hospodine, pomiluj ny":

Στο παρακάτω βίντεο μπορείτε να ακούσετε το ορατόριο ολοκληρωμένο, για το οποίο ο Ντβόρζακ ήταν ιδιαίτερα περήφανος. Ο συνθέτης εργάστηκε εντατικά για περισσότερο από οκτώ μήνες, απομονωμένος σε μεγάλο βαθμό από την κοινωνική ζωή και τις άλλες μουσικές του δραστηριότητες, προκειμένου να ολοκληρώσει το έργο όπως ακριβώς το επιθυμούσε.
Η απαιτητική αυτή εργασία τον καταπόνησε έντονα, τόσο σωματικά όσο και ψυχικά. Σύμφωνα με μαρτυρία του μαθητή και γαμπρού του, Γιόζεφ Σουκ, την περίοδο της σύνθεσης ο Ντβόρζακ υπέφερε από έντονη κόπωση και στομαχικά προβλήματα. Μάλιστα, σύμφωνα με τον Σουκ, από κείνη την περίοδο και στο εξής ταλαιπωρείτο από κρίσεις άγχους και συχνά φοβόταν ακόμη και να διασχίσει τον δρόμο.

Antonín Dvořák: "Svatá Ludmila":

"Απ’ τ’ αγκάθι φύτρωσε το ρόδο": Ο Charpentier υμνεί τη Γέννηση της Παναγίας...

Murillo: "Natività della Vergine"

8 Σεπτεμβρίου σήμερα, φίλοι μου, μια ημέρα χαράς και μεγαλείου, καθώς η Εκκλησία μας τιμά τη Γέννηση της Υπεραγίας Θεοτόκου, τη γέννηση εκείνης που μέσα στη σιωπή της Ιστορίας, θα γινόταν η απαρχή ενός ανείπωτου μυστηρίου.

Γεννιέται εκείνη που με την καθαρότητα της καρδιάς της και την απόλυτη προσφορά του εαυτού της στον Θεό, θα γίνει το ταπεινό και Άγιο "σκεύος της Χάριτος".
Με τη γεννησή Της προετοιμάζεται κάτι ασύλληπτα μεγάλο, η ενανθρώπηση του Θεού. Η Παναγία είναι η γυναίκα που θα δεχθεί μέσα της τον Αχώρητο, θα κρατήσει στην αγκαλιά της τον Δημιουργό και θα γίνει η γέφυρα ανάμεσα στο κτιστό και στο Άκτιστο.
Σήμερα γεννιέται η ελπίδα.

Αυτή τη σιωπηλή μεγαλοσύνη της γέννησης αποτύπωσε με μοναδικό τρόπο ο Ισπανός ζωγράφος του μπαρόκ, Μπαρτολομέ Μουρίγιο, στο έργο του "Η Γέννηση της Παρθένου", που φιλοτέχνησε το 1661 για το παρεκκλήσι της Σύλληψης στον Καθεδρικό της Σεβίλλης και σήμερα εκτίθεται στο Λούβρο..

Ο Μουρίγιο, γνωστός κυρίως για τις σκηνές της καθημερινής ζωής και τις μορφές φτωχών παιδιών και ανθρώπων της Σεβίλλης, μεταφέρει και εδώ την ίδια ανθρώπινη ματιά. Η γέννηση της Παναγίας δεν παρουσιάζεται σαν μεγαλόπρεπη θρησκευτική σκηνή, αλλά σαν μια οικεία στιγμή ανθρώπινης τρυφερότητας.

Στο κέντρο, ένα μικρό και ανυπεράσπιστο βρέφος βρίσκεται στην αγκαλιά των γυναικών, ενώ η Αγία Άννα αναπαύεται στο κρεβάτι της. Κι όμως, από τη μορφή της νεογέννητης Παναγίας αναβλύζει ένα φως που φωτίζει ολόκληρη τη σκηνή.

Οι άνθρωποι γύρω της βλέπουν ένα νεογέννητο παιδί.
Οι άγγελοι, όμως, γνωρίζουν ήδη το μυστήριο.
Εκείνη που κρατούν στην αγκαλιά τους θα γίνει η Μητέρα του Θεού. 

Τα μεγαλύτερα θαύματα αρχίζουν μέσα στην ταπεινότητα.

Χρόνια πολλά σε όλους! Η Παναγία να γεμίζει τις καρδιές μας με το φως και τη χάρη Της.

Λίγα χρόνια αργότερα, ο ίδιος πυρήνας του μυστηρίου βρίσκει μια διαφορετική, αλλά εξίσου συγκινητική έκφραση στη μουσική. Ο Γάλλος συνθέτης Marc-Antoine Charpentier συνέθεσε το 1671, το σύντομο θρησκευτικό μοτέτο "Nativité de la Vierge, H.309", γνωστό και με τον λατινικό τίτλο "In nativitatem Beatae Mariae Virginis".

Marc-Antoine Charpentier

Πρόκειται για ένα χαρακτηριστικό μοτέτο, γραμμένο για δύο φωνές και basso continuo. Η λιτή μουσική γραφή αφήνει το κείμενο και την εκφραστική δύναμη των φωνών να βρίσκονται στο επίκεντρο.

Ιδιαίτερα συμβολική είναι η αρχική φράση του έργου: "Sicut spina rosam genuit Judea Mariam -Καθώς απ’ τ’ αγκάθι φύτρωσε το ρόδο, έτσι η Ιουδαία γέννησε τη Μαριάμ". Μέσα σε λίγες μόνο λέξεις συμπυκνώνεται το θεολογικό νόημα της γιορτής...Μέσα από τον ανθρώπινο και ατελή κόσμο γεννιέται εκείνη που θα γίνει η Μητέρα του Θεού.

Ο Σαρπαντιέ, έχοντας γνωρίσει από κοντά την ιταλική μουσική παράδοση κατά την παραμονή του στη Ρώμη, συνδυάζει τη γαλλική ευαισθησία με την έντονα ιταλική, ρητορική αντίληψη της μουσικής. Η μουσική δεν έχει το ρόλο συνοδείας του κειμένου,μόνο. Η μουσική ερμηνεύει, αναδεικνύει και μεταφέρει το συναισθηματικό του περιεχόμενο.

Οι δύο φωνές άλλοτε κινούνται μαζί και άλλοτε εναλλάσσονται, δημιουργώντας έναν διακριτικό εσωτερικό διάλογο, ενώ το basso continuo λειτουργεί σαν σταθερό αρμονικό θεμέλιο. Έτσι, μέσα από μια φαινομενικά απλή και σύντομη μουσική σύνθεση, ο Σαρπαντιέ μετατρέπει το θεολογικό κείμενο σε μουσική προσευχή.

Αξίζει να θυμηθούμε πως ο Σαρπαντιέ συνδέθηκε στενά με τον οίκο της Marie de Lorraine και εργάστηκε για πολλά χρόνια στην αυλή της. Η δούκισσα, βαθιά αφοσιωμένη στην Παναγία, διατηρούσε ένα περίφημο μουσικό σύνολο, στο πλαίσιο του οποίου ο μουσουργός συνέθεσε μεγάλο μέρος της θρησκευτικής του παραγωγής. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει ένας εντυπωσιακός αριθμός έργων αφιερωμένων στην Παναγία.

"Καθώς απ’ τ’ αγκάθι φύτρωσε το ρόδο,

έτσι η Ιουδαία εγέννησε τη Μαριάμ.

Υμνείτε, πιστοί χοροί,

και με φωνές που εναλλάσσονται

αναπέμψατε γλυκύτατα άσματα

Διότι κατά το άγιο θέλημά Του

και προς δόξαν του Κυρίου,

του πλουτίζοντος τα πάντα με τη χάρη Του,

ας υψωθεί η δοξολογία μας"

Marc-Antoine Charpentier: "Nativité de la Vierge, H. 309":

Ο Ιησούς του Ναυή, το θαύμα της Γαβαών και ο Μουσόργκσκυ...

G

Γκυστάβ Ντορέ: "Ο Ιησούς του Ναυή διατάζει τον Ήλιο να σταθεί ακίνητος"

Η Εκκλησία μας σήμερα, 1η Σεπτεμβρίου τιμά μία από τις σημαντικότερες μορφές της Παλαιάς Διαθήκης, τον Ιησού του Ναυή, διάδοχο του Μωυσή, καθώς μετά το θάνατο του δεύτερου ήταν εκείνος που ανέλαβε την ηγεσία του λαού του Ισραήλ και οδήγησε τις φυλές του στη Γη της Επαγγελίας.
Σύμφωνα με το ομώνυμο βιβλίο της Βίβλου, το όνομά του συνδέεται με τις μεγάλες κατακτήσεις της Χαναάν, από την πτώση της Ιεριχούς ως τις μάχες εναντίον των βασιλείων της περιοχής.

"Ο Ιησούς του Ναυή διατάζει τον Ήλιο να σταθεί ακίνητος"
Carlo Maratta

Ανάμεσα στα πιο εντυπωσιακά επεισόδια της βιβλικής αφήγησης βρίσκεται η μάχη στη Γαβαών. Καθώς οι Ισραηλίτες με τον ηγέτη τους πολεμούν τους Αμορραίους, ο Ιησούς του Ναυή απευθύνεται στο Θεό και ζητά να παραταθεί η ημέρα, ώστε ο εχθρός να μην προλάβει να διαφύγει. Τότε "ο ήλιος στάθηκε και η σελήνη έμεινε ακίνητη", μέχρις ότου ο λαός ολοκληρώσει τη νίκη του:

"...καί εἶπεν Ἰησοῦς: Στήτω ὁ ἥλιος κατά Γαβαών, καί ἡ σελήνη κατά φάραγγα Αἰλών.

καί ἔστη ὁ ἥλιος καί ἡ σελήνη ἐν στάσει, ἕως ἠμύνατο ὁ Θεός τούς ἐχθρούς αὐτῶν"

(Ιησούς του Ναυή 10:12–14).

Το παράδοξο και μεγαλειώδες αυτό θαύμα -ο ήλιος που σταματά στον ουρανό πάνω από τη Γαβαών- αποτέλεσε διαχρονικά μια ιδιαίτερα δυνατή εικόνα για την τέχνη και κυρίως τη μουσική.
Αυτήν ακριβώς τη στιγμή επιλέγει ο Μόδεστος Μουσόργκσκυ και παρουσιάζει στην καντάτα του "Ιησούς του Ναυή - Иисус Навин",  ένα κορυφαίο κι από τα πιο δραματικά σημεία της σύνθεσής του, μετατρέποντας τη βιβλική αφήγηση σε έντονη μουσική εικόνα πίστης, μάχης και θεϊκής επέμβασης.

 Η σύνθεση προορίζεται για δύο σολίστ, μικτή χορωδία και ορχήστρα και γράφτηκε το διάστημα 1874 - 1877. Η ορχηστρική μορφή που γνωρίζουμε σήμερα ολοκληρώθηκε μετά τον θάνατο του συνθέτη από τον Ρίμσκι-Κόρσακοφ. 

John Martin: "Ο Ιησούς του Ναυή διατάζει τον Ήλιο να σταθεί ακίνητος"

Το λιμπρέτο της καντάτας έγραψε ο ίδιος ο Μουσόργκσκυ, ελεύθερα εμπνευσμένο από το Βιβλίο του Ιησού του Ναυή, με επίκεντρο την κατάκτηση της Χαναάν, τις μάχες του Ισραήλ και κυρίως, το θαυμαστό επεισόδιο της Γαβαών, όπου, "ακινητοποιήθηκε ο ήλιος"...

Το έργο αρχίζει με έναν πολεμικό ύμνο των Ισραηλιτών και αναφέρεται στην πτώση της Ιεριχούς και στις νίκες στη Χαναάν. Ακολουθεί η προειδοποίηση προς το λαό του Ισραήλ να παραμείνει σε εγρήγορση απέναντι στους εχθρούς του, ενώ στη συνέχεια η μουσική στρέφεται προς τον θρήνο των γυναικών της Χαναάν.
Η κορύφωση έρχεται με το θαύμα της Γαβαών και τη χαρακτηριστική φράση "Ο ήλιος ακινητοποιήθηκε".
Το έργο ολοκληρώνεται με την επανάληψη του θριαμβευτικού στοιχείου και τη μεγαλειώδη δοξολογία του Ιησού του Ναυή.

Ο συνθέτης Μ. Μουσόργκσκι

Σημαντικό μέρος του πολεμικού χορωδιακού υλικού προέρχεται από το "Πολεμικό τραγούδι των Λιβύων", που είχε γράψει ο Μουσόργκσκυ για την ημιτελή όπερά του "Salammbô". Το υλικό αυτό μετασχηματίζεται και αποκτά εδώ έναν νέο δραματικό ρόλο, ως έκφραση του αγωνιστικού πνεύματος του Ισραήλ:

"Με θάρρος, με τόλμη ριχτείτε στη μάχη! Εμπρός! Τραβήξτε τις λόγχες, Ισραηλίτες!"

Αντίθετα, η ενότητα "Κλαίνε οι γυναίκες της Χαναάν" (προσθήκη αποκλειστικά του συνθέτη)  αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά λυρικά του σημεία:

"Οι γυναίκες της Χαναάν κλαίνε, τα χωριά τους στενάζουν και απειλητικά σύννεφα καλύπτουν τον ουρανό τους.Κάτω από τα τείχη της Γαβαών, τα βασίλεια των αρχαίων Αμορραίων θα καταρρεύσουν και ποτάμια θα ρέουν τα πικρά δάκρυα".

Ακούγοντας τη σύνθεση, μπορούμε ακόμη να διακρίνουμε το ενδιαφέρον του Μουσόργκσκυ για την εβραϊκή μουσική παράδοση.

"Ιησούς του Ναυή", από τοιχογραφία του 12ου αι.
 στη Μονή Οσίου Λουκά

Ο συνθέτης είχε δείξει ιδιαίτερο ενδιαφέρον τόσο για την ψαλμωδία και το θρησκευτικό μέλος των Εβραίων όσο και για το λαϊκό τους τραγούδι, και φαίνεται ότι αξιοποίησε μελωδικά στοιχεία που είχε ακούσει στην Αγία Πετρούπολη. (Συγκεκριμένα, λέγεται πως τη δεκαετία του 1860, ο νεαρός Μουσόργκσκυ άκουσε, έναν Εβραίο ράφτη να τραγουδά ένα παραδοσιακό τραγούδι. Η μελωδία αυτή του έκανε ιδιαίτερη εντύπωση και ο συνθέτης την κατέγραψε, διατηρώντας την ως μουσικό αποτύπωμα μιας παράδοσης που τον είχε γοητεύσει).

Δεν πρόκειται, βέβαια, για προσπάθεια πιστής αναπαράστασης της αρχαίας εβραϊκής μουσικής. Ο Μουσόργκσκυ δημιουργεί, με τον δικό του τρόπο, ένα ιδιαίτερο και έντονα αρχαϊκό ηχητικό σύμπαν, που υπηρετεί τη δραματικότητα της αφήγησης.
Ο "Ιησούς του Ναυή" αποτελεί έτσι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της μοναδικής ικανότητας του Μουσόργκσκυ να μεταμορφώνει ένα βιβλικό θέμα σε ένα βαθιά προσωπικό μουσικό όραμα. Δεν περιορίζεται στην απλή αφήγηση μιας ιστορίας της Παλαιάς Διαθήκης. Δημιουργεί τη δραματική εικόνα ενός ολόκληρου λαού που αγωνίζεται, φοβάται, θρηνεί, νικά και τελικά δοξάζει τον ηγέτη του και το Θεό του...

Modest Mussorgsky: "Jesus Navin" 

Ο Μουσόργκσκυ αφιέρωσε την καντάτα στη σύζυγό του, αλλά και στον ρωσικό λαό, ο οποίος είναι βαθιά συνδεδεμένος με την παράδοση της Ορθοδοξίας, την ειλικρινή πίστη στον Θεό και την Εκκλησία.

Αξίζει να θυμηθούμε ότι ο συνθέτης συνήθιζε να ξεκινά τη σύνθεση ενός έργου σχεδιάζοντας στην πρώτη σελίδα της παρτιτούρας το σημείο του Σταυρού. Η πράξη αυτή μας επιτρέπει να υποθέσουμε ότι ο Μουσόργκσκυ ξεκινούσε τη δημιουργική του διαδικασία με προσευχή, έχοντας την πεποίθηση ότι ο Κύριος θα τον καθοδηγούσε και θα τον ενέπνεε στη σύνθεση...

Για το ορατόριο "Ιησούς του Ναυή" του Χαίντελ μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

Το Μυστήριο της Μεταμόρφωσης: από το χρώμα του Bellini στο ηχόχρωμα του Vivanco...

Giovanni Bellini: "Transfiguration of Jesus", Βενετία, 1454

Χρόνια Πολλά και Φωτεινά!
Μεγάλη η σημερινή μέρα, καθώς τιμούμε τη Μεταμόρφωση του Σωτήρος, ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα της χριστιανικής πίστης.

Η Γιορτή υπενθυμίζει τη φανέρωση της θείας φύσης του Ιησού και τη δόξα Του, που αποκαλύπτεται στους μαθητές στο Όρος Θαβώρ. Το μήνυμα της Μεταμόρφωσης υπερβαίνει τη συγκεκριμένη βιβλική στιγμή, καθώς συμβολίζει τη φώτιση του ανθρώπου, την ελπίδα της πνευματικής αναγέννησης και τη δύναμη της θείας παρουσίας που μεταμορφώνει τον κόσμο. Η αλήθεια αυτή ενέπνευσε διαχρονικά τη χριστιανική τέχνη, οδηγώντας σπουδαίους δημιουργούς να αποδώσουν εικαστικά το μυστήριο της θεϊκής αποκάλυψης. Ανάμεσά τους και τον Ιταλο καλλιτέχνη, Τζιοβάνι Μπελίνι, που γύρω στα 1454 φιλοτεχνησε το έργο του "Μεταμόρφωση" απεικονιζοντας τη βιβλική σκηνή και σήμερα φυλάσσεται στο Museo Correr της Βενετίας.

Η σύνθεση οργανώνεται σε δύο επίπεδα, επίγειο και ουράνιο, δημιουργώντας σαφή διάκριση ανάμεσα στον ανθρώπινο και τον θεϊκό κόσμο. Στο ανώτερο τμήμα δεσπόζει η μορφή του Χριστού, ο οποίος εικονίζεται με τα χέρια ανοιχτά σε στάση ευλογίας, λουσμένος σε εκτυφλωτικό φως. Η λευκή ενδυμασία του αντανακλά τη θεία λάμψη, ενώ δίπλα Του στέκονται με επιβλητική ηρεμία οι προφήτες Ηλίας και Μωυσής.

Στο κατώτερο επίπεδο, οι τρεις μαθητές, Πέτρος, Ιάκωβος και Ιωάννης, αντιδρούν στο υπερφυσικό όραμα. Ενας γονατίζει, άλλος καλύπτει το πρόσωπό του από την εκτυφλωτική λάμψη και ο τρίτος στρέφεται απότομα προς τα πίσω, αποδίδοντας το δέος και την αδυναμία του ανθρώπου να αντικρίσει άμεσα το θείο.
Οι βραχώδεις σχηματισμοί του Όρους Θαβώρ υψώνονται απότομα, οδηγώντας το βλέμμα προς την κορυφή όπου εκτυλίσσεται το θαυματουργό γεγονός. Το φως ως συμβολικό μέσο, τονίζει τη θεϊκή παρουσία του Χριστού.

Το έργο φέρει έντονα τα χαρακτηριστικά της πρώιμης καλλιτεχνικής πορείας του Μπελίνι και αποκαλύπτει την ισχυρή επιρροή του Αντρέα Μαντένια, ιδιαίτερα στην γλυπτική απόδοση των μορφών, τις πτυχώσεις των ενδυμάτων και τη γεωμετρική οργάνωση του χώρου.

Giovanni Bellini: "Transfiguration of Jesus", Νάπολη, 1480

Η πρώιμη "Μεταμόρφωση" δεν αποτελεί τη μοναδική ενασχόληση του Μπελίνι με το συγκεκριμένο εικονογραφικό θέμα. Αντίθετα, η επιλογή του να επανέλθει σε αυτό περίπου δύο δεκαετίες αργότερα μαρτυρεί τη διαχρονική σημασία που είχε η σκηνή της Μεταμόρφωσης για την καλλιτεχνική και πνευματική του αναζήτηση.
Περίπου το 1480 ο καλλιτέχνης δημιουργεί μια νέα εκδοχή του έργου, η οποία σήμερα φυλάσσεται στο Museo di Capodimonte, στη Νάπολη.
Η σύγκριση των δύο έργων αποκαλύπτει τη σημαντική εξέλιξη της ζωγραφικής του γλώσσας, καθώς από τη γραμμικότητα και τη γλυπτική αυστηρότητα της πρώιμης περιόδου οδηγείται σε μια περισσότερο λυρική, ατμοσφαιρική και φωτεινή απόδοση του ίδιου θέματος, αλλά και τη βαθύτερη επιθυμία του να διερευνήσει εικαστικά το μυστήριο της θείας αποκάλυψης, του φωτός και της σχέσης του ανθρώπου με το θείο.

Από τη βιβλική σκηνή της Μεταμορφώσεως εμπνέεται η "Missa Assumpsit Jesus" του σπουδαίου Ισπανού αναγεννησιακού συνθέτη Sebastián de Vivanco, ενός από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της ισπανικής πολυφωνικής σχολής των αρχών του 17ου αιώνα. Σύγχρονος του Τομάς Λουίς ντε Βικτόρια και αρχιμουσικός στους καθεδρικούς ναούς της Σεγόβια, της Άβιλα και αργότερα, της Σαλαμάνκα, ο Βιβάνκο διακρίθηκε για τη βαθιά γνώση της αντιστικτικής τέχνης και την ιδιαίτερη εκφραστικότητα της εκκλησιαστικής του μουσικής.

Ανάμεσα στα σημαντικότερα έργα του συγκαταλέγεται η Missa Assumpsit Jesus, η οποία δημοσιεύθηκε το 1608 στη συλλογή Liber Missarum. Πρόκειται για μία από τις χαρακτηριστικότερες λειτουργίες της ύστερης Αναγέννησης, καθώς βασίζεται στο προγενέστερο ομώνυμο μοτέτο του συνθέτη, από το οποίο αντλεί τόσο τον τίτλο όσο και το κύριο θεματικό της υλικό.
Το μοτέτο αφηγείται το ευαγγελικό επεισόδιο της Μεταμορφώσεως (Ματθ. 17, 1-9), όταν ο Χριστός παραλαμβάνει τους μαθητές Πέτρο, Ιάκωβο και Ιωάννη και τους οδηγεί στο όρος Θαβώρ, όπου αποκαλύπτει τη θεία Του δόξα μέσα στο άκτιστο φως:

"Ο Ιησούς μαζί του τον Πέτρο, τον Ιάκωβο και τον Ιωάννη ανέβηκε σ’ ένα ψηλό βουνό.

Εκεί μεταμορφώθηκε μπροστά τους, έλαμψε το πρόσωπό του σαν τον ήλιο
και τα ενδύματά του έγιναν άσπρα σαν το φως".

Η Λειτουργία, που αποτελεί εξαιρετικό δείγμα της ώριμης ισπανικής αναγεννησιακής πολυφωνίας, ακολουθεί τη δομή της λατινικής Θείας Λειτουργίας, ενώ στις ανασυνθέσεις της πλαισιώνεται από τα αντίστοιχα γρηγοριανά μέλη.

Ο Βιβάνκο μετασχηματίζει δημιουργικά το αρχικό θέμα του μοτέτου μέσα από συνεχείς μιμητικές εισόδους, περίτεχνη αντίστιξη και εναλλαγές μεταξύ των φωνητικών ομάδων. Η γραφή του χαρακτηρίζεται από διαύγεια, ισορροπία και αρχιτεκτονική συνοχή, δημιουργώντας φωτεινή ηχητική ατμόσφαιρα που ανταποκρίνεται ιδανικά στο θεολογικό νόημα της Μεταμόρφωσης. Παράλληλα, αξιοποιεί σύνθετους "αινιγματικούς κανόνες"*, μία από τις πλέον απαιτητικές τεχνικές της αναγεννησιακής πολυφωνίας.
Η αυστηρή μαθηματική οργάνωση της σύνθεσης συνδυάζεται με έντονη πνευματικότητα, αποκαλύπτοντας έναν δημιουργό που κατόρθωσε να συνενώσει τη συνθετική δεξιοτεχνία με τη λειτουργική έκφραση.

Όπως ο Ιταλός ζωγράφος Τζοβάνι Μπελίνι αποδίδει εικαστικά το εκτυφλωτικό φως του Θαβώρ και τη συνάντηση του ανθρώπινου με το θείο, έτσι και ο Βιβάνκο μεταφράζει το ίδιο μυστήριο σε μουσική. Η λαμπρή πολυφωνική του γραφή μετατρέπεται σε ηχητική αναπαράσταση της Μεταμορφώσεως, αποδεικνύοντας ότι η τέχνη μπορεί να υπηρετεί την αισθητική, αλλά και τη θεολογική εμπειρία του φωτός και της δόξας του Χριστού...

*"Αινιγματικός κανόνας" είναι μορφή πολυφωνικής μουσικής σύνθεσης, όπου ο συνθέτης καταγράφει μόνο την κύρια μελωδική γραμμή και αποκρύπτοντας τους κανόνες εισόδου των υπόλοιπων φωνών, αφήνοντας τους εκτελεστές να "λύσουν" το μουσικό αίνιγμα.

Sebastián de Vivanco: "Motet Assumpsit Jesus Petrum"

Assumpsit Iesus Petrum, et Iacobum, 

et Ioannem fratrem eius, 

et duxit eos in montem excelsum seorsum, 

et transfiguratus est ante eos.

Et ecce vox de nube dicens: 

Hic est filius meus dilectus, 

in quo mihi bene complacui, ipsum audite.

 

Παρέλαβεν ο Ιησούς τον Πέτρον και τον Ιάκωβον

και Ιωάννην τον αδελφόν αυτού,

και ανήγαγεν αυτούς εις όρος υψηλόν κατ' ιδίαν

και μετεμορφώθη έμπροσθεν αυτών.

Και ιδού φωνή εκ της νεφέλης λέγουσα:

"Ούτός εστιν ο Υιός μου ο αγαπητός,

εν ω ευδόκησα. Αυτόν ακούετε"

 

Sebastián de Vivanco: "Missa Assumpsit Jesus", Mov. I. Kyrie

Παλαιότερο αφιέρωμα στη Γιορτή της Μεταμόρφωσης και στη μουσική απόδοση του θείου μυστηρίου από τον Ολιβιέ Μεσσιάν μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

Η Αγία Μαρίνα και ο απόηχος της στη μουσική της Αναγέννησης...

"Η Αγία Μαρίνα(Μαργαρίτα) και ο Δράκος", Τιτσιάνο, Μουσείο Πράδο

Σήμερα, 17 Ιουλίου, η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά τη μνήμη της Αγίας Μεγαλομάρτυρος Μαρίνης, μιας από τις πιο αγαπητές γυναίκες αγίες της χριστιανικής παράδοσης, η οποία ξεχωρίζει για την ακλόνητη πίστη, το μαρτύριό της και τον γνωστό θρύλο της νίκης της απέναντι στον δράκοντα.

Η Αγία Μαρίνα γεννήθηκε στην Αντιόχεια της Μικράς Ασίας και, μετά τον πρόωρο θάνατο της μητέρας της, ανατράφηκε από χριστιανική οικογένεια, όπου διδάχθηκε την πίστη. Όταν ο ειδωλολάτρης πατέρας της πληροφορήθηκε ότι είχε ασπαστεί τον χριστιανισμό, προσπάθησε να την παντρέψει με τον τοπικό διοικητή. Εκείνη αρνήθηκε, δηλώνοντας ότι ανήκει στον Χριστό.

Η άρνησή της προκάλεσε τη σύλληψη και τα σκληρά βασανιστήριά της. Σύμφωνα με την παράδοση, οι πληγές της θεραπεύονταν θαυματουργικά κάθε νύχτα. Κατά τη διάρκεια της φυλάκισής της εμφανίστηκε ο διάβολος με μορφή δράκοντα, τον οποίο η Αγία νίκησε με τη δύναμη της προσευχής και του Τιμίου Σταυρού. Τελικά καταδικάστηκε σε αποκεφαλισμό και μαρτύρησε για την πίστη της.

Η Αγία Μαρίνα ταυτίζεται συχνά με την Αγία Μαργαρίτα της Αντιόχειας, των Δυτικών, καθώς οι δύο παραδόσεις παρουσιάζουν κοινά στοιχεία ως προς τον βίο, το μαρτύριο, τον θρύλο του δράκοντα και την ημέρα του εορτασμού τους(17 Ιουλίου).
Σύμφωνα με την ορθόδοξη παράδοση, η Αγία Μαρίνα κατατρόπωσε τον διάβολο χτυπώντας τον με σφυρί στο κεφάλι.

"Η Αγία Μαργαρίτα", Francisco de Zurbaran
Ο καλλιτέχνης απεικονίζει την Αγία ως βοσκοπούλα κρατώντας γκλίτσα,
καθώς σύμφωνα με την παράδοση έβοσκε πρόβατα.
Πίσω της διακρίνεται ο δράκος, από τον οποίο εξήλθε σώα. 

Ένα από τα σημαντικότερα αναγεννησιακά μουσικά έργα που είναι αφιερωμένα στην Αγία Μαργαρίτα της Αντιόχειας, και ίσως το παλαιότερο αξιόλογο έργο λόγιας πολυφωνίας αφιερωμένο στην ίδια αγιολογική μορφή, είναι το μοτέτο "Virgo gloriosa Christi, Margareta" του Adrian Willaert.

Το έργο συντέθηκε γύρω στο 1518 και τοποθετήθηκε στην αρχή του περίφημου Medici Codex, ενός πολυτελούς μουσικού χειρογράφου που δημιουργήθηκε για τον πάπα Λέοντα Ι΄ των Μεδίκων. Η θέση του στην αρχή του κώδικα μαρτυρά τη σημασία που του αποδιδόταν.

Σύμφωνα με τους ιστορικούς, η επιλογή του συγκεκριμένου μοτέτου σχετίζεται πιθανότατα με τη Madeleine de La Tour d'Auvergne, σύζυγο του Λαυρεντίου των Μεδίκων, η οποία ήταν έγκυος εκείνη την περίοδο. Καθώς η Αγία Μαργαρίτα θεωρούνταν προστάτιδα των εγκύων και των επιτόκων, το έργο φαίνεται ότι λειτούργησε ως μουσική επίκληση για ασφαλή εγκυμοσύνη και τοκετό.

Πρόκειται για μοτέτο τεσσάρων φωνών (SATB), γραμμένο στο ύφος της πρώιμης αναγέννησης. Η σύνθεσή του βασίζεται στη μιμητική πολυφωνία, με τις φωνές να διαδέχονται η μία την άλλη παρουσιάζοντας το ίδιο μουσικό υλικό. Αντί να επιδιώκει έντονο δραματισμό, δημιουργεί μια ατμόσφαιρα γαλήνης, ευλάβειας και πνευματικής περισυλλογής. Ήδη διακρίνονται στοιχεία της καθαρής και ισορροπημένης γραφής που αργότερα θα χαρακτηρίσουν τη Βενετική Σχολή, της οποίας ο Willaert θεωρείται θεμελιωτής. 

Το κείμενο αρχίζει με τα λόγια "Virgo gloriosa Christi, Margareta - Ένδοξη παρθένε του Χριστού, Μαργαρίτα" και εξυμνεί την παρθενία και το μαρτύριο της αγίας, τη νίκη της απέναντι στον διάβολο και τη δύναμη της μεσιτείας της υπέρ των πιστών. 

Adrian Willaert: "Virgo gloriosa Christi, Margareta" :

Παλαιότερο κείμενο εμπνευσμένο από την Αγία Μαρίνα μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

"Φωνή βοώντος εν τη ερήμω": Η μαρτυρία του Ιωάννη του Βαπτιστή μέσα από την αγγλικανική πολυφωνία...

 

"Η μαρτυρία του Ιωάννη του Βαπτιστή"(από το διαδίκτυο)

Σήμερα η Εκκλησία τιμά και εορτάζει το Γενέθλιον του Ιωάννη του Βαπτιστή, μία από τις ελάχιστες μορφές της χριστιανικής παράδοσης της οποίας η γέννηση(εκτός της κοίμησης και του μαρτυρίου) κατέχει ξεχωριστή θέση στο λειτουργικό εορτολόγιο. Η γέννησή του προβάλλεται σαν προμήνυμα της σωτηρίας και προαναγγελία της έλευσης του Μεσσία.

Ο Ιωάννης κατέχει μοναδική θέση στην ιστορία της σωτηρίας. Ολόκληρη η ζωή και η αποστολή του είναι στραμμένες προς τον Χριστό. Η φωνή του προετοιμάζει το Λόγο Του και η παρουσία του προαναγγέλλει τον ερχομό Του.
Όταν ερωτάται ποιος είναι, απορρίπτει κάθε τίτλο δόξας και αυτοπροσδιορίζεται με τα λόγια του προφήτη Ησαΐα:
"Είμαι φωνή βοώντος εν τη ερήμω - Ego vox clamantis in deserto".
Δεν είναι το φως, αλλά ο μάρτυρας που δείχνει προς το φως.

Αυτή ακριβώς η μαρτυρία, η δημόσια ομολογία της αποστολής του και η προφητική αναγγελία της έλευσης του Χριστού αποτελεί τον πυρήνα της μουσικής σύνθεσης, που θα ακούσουμε σήμερα.

"Πορτραίτο του Ορλάντο Γκίμπονς", αγνώστου

Πρόκειται για το "This is the Record of John-Αυτή είναι η μαρτυρία του Ιωάννη", σύνθεση που συγκαταλέγεται στα αριστουργήματα της πρώιμης αγγλικανικής μουσικής παράδοσης. Συντέθηκε από τον Ορλάντο Γκίμπονς (1583–1625), μία από τις σημαντικότερες μορφές της αγγλικής πολυφωνίας των αρχών του 17ου αιώνα, και αντλεί το κείμενό του από το πρώτο κεφάλαιο του κατά Ιωάννην Ευαγγελίου, όπως αυτό αποδίδεται στη Βίβλο της Γενεύης.
Πρόκειται για ένα χαρακτηριστικό ανθέμιο, είδος που συνδυάζει τη δραματική αμεσότητα του σόλο με τη συλλογική δύναμη της χορωδιακής απάντησης. Ο "Ιωάννης" του τίτλου δεν είναι ο Ευαγγελιστής αλλά ο Ιωάννης ο Βαπτιστής, και η "μαρτυρία" που καταγράφεται είναι η δημόσια ομολογία της αποστολής του και η προφητική αναγγελία της έλευσης του Χριστού. 

Η σύνθεση αναπτύσσεται σε τρεις ενότητες, στις οποίες ο σολίστας τενόρος εκφέρει αρχικά τον ευαγγελικό λόγο και η χορωδία τον επαναλαμβάνει, τον σχολιάζει και τον διευρύνει μουσικά. Μέσα απ' αυτή τη διαρκή εναλλαγή ανάμεσα στη σόλο φωνή και στο συλλογικό χορωδιακό σώμα, η προσωπική μαρτυρία μεταμορφώνεται σε κοινή ομολογία πίστεως, ενώ η μουσική λειτουργεί σαν προέκταση του ίδιου του κειμένου, πολλαπλασιάζοντας μέσα στον ναό την ηχώ της φωνής του Ιωάννη.

"Vox clamantis in deserto", Τιτσιάνο

Το έργο γράφτηκε κατόπιν παραγγελίας για το St John's College της Οξφόρδης, του οποίου προστάτης άγιος ήταν ο Ιωάννης ο Βαπτιστής και συνδέθηκε εξαρχής με τη λειτουργική ζωή του ιδρύματος.
Το κείμενο που μελοποιεί ο Γκίμπονς διαπνέεται από προσμονή και πνευματική εγρήγορση:

"Και αυτή είναι η μαρτυρία του Ιωάννη. Όταν οι Ιουδαίοι έστειλαν από τα Ιεροσόλυμα ιερείς και Λευίτες να τον ρωτήσουν "Ποιος είσαι;", εκείνος ομολόγησε χωρίς δισταγμό: "Δεν είμαι ο Χριστός".
Τον ρώτησαν τότε: "Είσαι ο Ηλίας;" Και απάντησε: "Δεν είμαι".
"Είσαι ο Προφήτης;" -"Όχι", αποκρίθηκε.
Και όταν τον πίεσαν να δώσει μια απάντηση για εκείνους που τους είχαν στείλει, είπε: "Εγώ είμαι η φωνή που βοά στην έρημο. Ισιώστε τον δρόμο του Κυρίου, όπως είπε ο προφήτης Ησαΐας"
(Κατά Ιωάννην Κεφ.1, 19-23).

Η μουσική του Γκίμπονς αποδίδει με εξαιρετική ευαισθησία αυτή την ταπεινή αυτοπαραίτηση, άλλοτε μέσα από τη διαύγεια του χορωδιακού λόγου και άλλοτε μέσα από τη ζεστή, εσωστρεφή χροιά του οργάνου και των βιoλών ντα γκάμπα. Με λιτότητα, εσωτερικό φως και βαθιά εκφραστική δύναμη, η σύνθεση μεταμορφώνει τη φωνή του Ιωάννη σε μια διαχρονική μουσική μαρτυρία, η οποία εξακολουθεί να αντηχεί μέσα στους αιώνες με την ίδια γαλήνια και πνευματική δύναμη...

Οrlando Gibbons: "This is the Record of John"

Για τον Ιωάννη υπάρχουν πολλά κείμενα στο μπλογκ. Περιηγηθείτε!