Η Μάχη του Μποροντίνο σαν θέμα της πρώτης Πολωνικής προγραμματικής Συμφωνίας...

"Battle of Borodino, 7th September 1812", Peter von Hess 

"Μποροντίνο"

Τι μέρα κι εκείνη! Μέσα απ’ τον καπνό

οι Γάλλοι προχωρούσαν σαν τα σύννεφα,

ορμώντας όλοι πάνω στο οχύρωμά μας.

Οι λογχοφόροι με τα λάβαρα,

οι δραγώνοι με τις ουρές των αλόγων,

όλοι πέρασαν μπροστά μας αστραπή.

Ποτέ δεν θα ματαδείτε τέτοιες μάχες!

Σαν σκιές περνούσαν τα λάβαρα,

μες στον καπνό έλαμπε η φωτιά,

το ατσάλι βροντούσε,

οι σφαίρες ούρλιαζαν

κι απ' το αδιάκοπο χτύπημα

κουράστηκε το χέρι των πολεμιστών

μα τα βλήματα δεν έβρισκαν δρόμο να περάσουν,

γιατί μπροστά τους υψωνόταν

βουνό από ματωμένα κορμιά.

Εκείνη τη μέρα ο εχθρός κατάλαβε καλά

τι θα πει ρωσική ορμή,

τι θα πει μάχη σώμα με σώμα,

άγρια, αλύγιστη πάλη!

Η γη σειόταν σαν τα στήθη μας

άλογα κι άνθρωποι

μπλέχτηκαν σ’ ένα κουβάρι θανάτου,

κι οι ομοβροντίες χιλιάδων κανονιών

ενώθηκαν σ’ ένα μακρόσυρτο ουρλιαχτό...

(Μιχαήλ Λέρμοντοφ: "Μποροντίνο", απόδοση δική μου από τα αγγλικά)

 

Το παραπάνω ποίημα του Λέρμοντοφ αναφέρεται σε μία από τις πιο αιματηρές συγκρούσεις των Ναπολεόντειων Πολέμων, τη Μάχη του Μποροντίνο, που κορυφώθηκε στις 7 Σεπτεμβρίου 1812.

Λεπτομέρεια από το "Πανόραμα του Μποροντίνο"
(Franz Roubaud)

Αντιμέτωπες βρέθηκαν η Μεγάλη Στρατιά του Ναπολέοντα και ο ρωσικός στρατός. Η εξαιρετικά αιματηρή μάχη αποτέλεσε την τελευταία μεγάλη προσπάθεια των Ρώσων να ανακόψουν την προέλαση προς τη Μόσχα. Οι Γάλλοι επικράτησαν τελικά και μία εβδομάδα αργότερα κατέλαβαν τη Μόσχα. Ωστόσο, η εξέλιξη ανέτρεψε τα δεδομένα. Η έλλειψη ανεφοδιασμού, οι κακουχίες και ο βαρύς ρωσικός χειμώνας αποδεκάτισαν τους Γάλλους. Έτσι, το Μποροντίνο, παρότι δεν αποτέλεσε καθαρή ρωσική νίκη, έμεινε βαθιά χαραγμένο σαν σύμβολο αντοχής και θυσίας.

Ο Λέρμοντοφ, που έγραψε το ποίημα "Μποροντίνο" το 1837, με αφορμή την 25η επέτειο της εκστρατείας, δεν μιλά σαν ιστορικός. Δίνει τον λόγο σε έναν παλιό στρατιώτη, ο οποίος θυμάται τη μάχη και απευθύνεται στη νεότερη γενιά.
Έτσι, το Μποροντίνο γίνεται ζωντανή συλλογική μνήμη, αποτελεί στοχασμό πάνω στην ανδρεία, τη θυσία, την ιστορική συνέχεια. 

Η δραματικότητα αυτού του ιστορικού γεγονότος ήταν φυσικό να περάσει και στη μουσική.

Το πιο διάσημο μουσικό έργο που συνδέθηκε με την εκστρατεία του 1812 είναι, βέβαια, η "Ουβερτούρα 1812" του Πιοτρ Ίλιτς Τσαϊκόφσκυ, γραμμένη το 1880. Ο Τσαϊκόφσκυ μετατρέπει την ιστορική σύγκρουση σε ένα τεράστιο ηχητικό και συμβολικό πανόραμα. Το θρησκευτικό άσμα, τα πολεμικά εμβατήρια, οι συγκρούσεις των θεμάτων, οι κανονιοβολισμοί και τελικά οι καμπάνες και ο θρίαμβος λειτουργούν σαν μουσικά σύμβολα της σύγκρουσης Ρωσίας - Γαλλίας.

Έχω αναφερθεί σε παλαιότερο κείμενό μου στην "Ουβερτούρα 1812", οπότε όποιος ενδιαφέρεται μπορεί να ανατρέξει και εδώ.

Όμως ο Τσαϊκόφσκυ δεν ήταν ο μόνος συνθέτης που εμπνεύστηκε από το Μποροντίνο και τη μεγάλη αυτή μάχη.

Ο συνθέτης, Karol Kurpinski

Ήδη το 1812, λίγους μόλις μήνες μετά τα γεγονότα, ο Πολωνός συνθέτης Karol Kurpinski* συνέθεσε μια μεγάλη συμφωνική σύνθεση με έντονα περιγραφικό και πολεμικό χαρακτήρα. Το έργο, γνωστό ως "Bitwa pod Możajskiem, Op. 15 - Η μάχη του Μοζάισκ", φέρει και τον χαρακτηριστικό υπότιτλο "Wielka symfonia bitwę wyobrażająca - Μεγάλη συμφωνία που αναπαριστά μια μάχη".

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η χρονολογία σύνθεσής του. Ο Κουρπίνσκι γράφει το έργο την ίδια ακριβώς εποχή που διαδραματίζονται τα γεγονότα του 1812. Δεν αντιμετωπίζει τη μάχη από απόσταση σαν μακρινή ιστορική ανάμνηση, αλλά σαν γεγονός ζωντανό και επίκαιρο, που βρίσκεται ακόμη στο επίκεντρο της συλλογικής εμπειρίας.

Η ονομασία Możajsk παραπέμπει στην πόλη της ευρύτερης περιοχής, Μοζάισκ, όπου διεξήχθη η μάχη Μποροντίνο. 

Λεπτομέρεια από το "Πανόραμα του Μποροντίνο"
(Franz Roubaud)

Αισθητικά, ο Κουρπίνσκι κινείται στο κλασικιστικό ιδίωμα, όμως στο έργο αυτό διακρίνονται έντονες πρώιμες ρομαντικές τάσεις, ιδιαίτερα μέσα από την προγραμματική διάσταση, την περιγραφική γραφή και τη χρήση πολωνικού λαϊκού μουσικού υλικού. Το "Bitwa pod Możajskiem" θεωρείται η πρώτη πολωνική προγραμματική συμφωνία. Με τη χρήση χαρακτηριστικών μοτίβων, ρυθμών και ηχητικών συμβόλων -όπως στρατιωτικά εμβατήρια, σαλπίσματα- η μουσική αποκτά έντονο, εικονοπλαστικό χαρακτήρα. Με αυτή την έννοια, το έργο βρίσκεται κοντά στη γενικότερη τάση του Μπετόβεν να διευρύνει τα όρια της συμφωνίας και να μετατρέπει την ορχηστρική μουσική σε φορέα συγκεκριμένων ιδεών και εικόνων.

Η μουσική σύνθεση οργανώνεται σε διαδοχικές σκηνές που θυμίζουν μουσικό πίνακα μάχης:

• Η Νύχτα

• Η Αυγή

• Ανατολή του Ήλιου

• Tempo di tamburi

• Μεγάλο Εμβατήριο

• Η Μάχη

• Μεγάλο Εμβατήριο da capo

Η ίδια η διάρθρωση είναι αποκαλυπτική. Ο συνθέτης ξεκινά από την ατμόσφαιρα της αναμονής  -νύχτα και αυγή- και οδηγεί σταδιακά τον ακροατή προς την πολεμική δράση. Τα τύμπανα, τα πνευστά και τα κρουστά αποκτούν ιδιαίτερη σημασία, ενώ η ορχήστρα χρησιμοποιείται με τρόπο εικονογραφικό, ώστε να δημιουργείται η αίσθηση στρατιωτικών συγκρούσεων και κανονιοβολισμών.

Πρόκειται για ένα πρώιμο παράδειγμα μουσικής αφήγησης μάχης, με την ορχήστρα να επιχειρεί να "ζωγραφίσει" με ήχους ένα ιστορικό γεγονός που έγινε μνήμη, τραύμα, ηρωισμός και σύμβολο.

Karol Kurpinski: "Bitwa pod Możajskiem, Op. 15"

*Ο Κάρολ Κουρπίνσκι (1785–1857) θεωρείται από τις σημαντικότερες μορφές της μουσικής ζωής της προεπαναστατικής Πολωνίας. Οι μουσικόφιλοι τον γνωριζουμε σαν δάσκαλο του Σοπέν.Ωστόσο διακρίθηκε σαν μαέστρος, συνθέτης, παιδαγωγός συμβάλλοντας καθοριστικά στην ανάπτυξη της πολωνικής μουσικής.
Μετακομίζοντας στη Βαρσοβία το 1810, ανέπτυξε έντονη μουσική δραστηριότητα, ενώ στις συνθέσεις του συνδύασε το κλασικό μουσικό ιδίωμα με στοιχεία της πολωνικής παράδοσης. Παράλληλα, συνέβαλε σημαντικά στη διάδοση της ευρωπαϊκής μουσικής στην Πολωνία και στη διαμόρφωση μιας σύγχρονης πολωνικής μουσικής ταυτότητας.

Ανρί Ρουσσώ: ο "Τελώνης", που πριν από το τέλος, ζωγράφισε ένα "Όνειρο"...

 

Henri Rousseau, αυτοπροσωπογραφία

Ο Ανρί Ρουσσώ υπήρξε ένα ανήσυχο και ατίθασο πνεύμα, με έντονη δημιουργικότητα και διαρκή αναζήτηση, την οποία προσπάθησε να εκφράσει μέσα από την τέχνη. Εργάστηκε σαν υπάλληλος στο τελωνείο του Παρισιού, απ’ όπου προέκυψε και το γνωστό παρατσούκλι του, "Τελώνης".
Παράλληλα με τη ζωγραφική, ασχολήθηκε με την ποίηση, ενώ υπήρξε και ερασιτέχνης συνθέτης και βιολιστής, αποκαλύπτοντας μια καλλιτεχνική φύση που ξεπερνούσε τα όρια του ζωγραφικού καμβά.
Μετά τη συνταξιοδότησή του, το 1893, χρειάστηκε να συμπληρώνει τη μικρή του σύνταξη με περιστασιακές εργασίες, μεταξύ άλλων παίζοντας βιολί στους δρόμους. Για ένα διάστημα εργάστηκε επίσης σε περιοδικά, φιλοτεχνώντας αρκετά από τα εξώφυλλά τους. Παρά τις οικονομικές δυσκολίες, συνέχισε αφοσιωμένος στη ζωγραφική, ακολουθώντας τον δικό του, απολύτως προσωπικό δρόμο.

Τον Μάρτιο του 1910 παρουσίασε τον τελευταίο του πίνακα, "Le rêve - Το Όνειρο". Τον ίδιο μήνα φαίνεται πως τραυματίστηκε κατά λάθος στο πόδι. Η πληγή μολύνθηκε και καθώς παραμελήθηκε, εξελίχθηκε σε σοβαρή λοίμωξη και τελικά σε γάγγραινα. Εισήχθη στο νοσοκομείο, όπου υποβλήθηκε σε χειρουργική επέμβαση, απ΄την οποία δεν κατάφερε να αναρρώσει. Πέθανε, σαν σήμερα, 2 Σεπτεμβρίου 1910 από επιπλοκές της λοίμωξης.

Ο τάφος του Ρουσσώ με την επιτύμβια επιγραφή
που έγραψε ο Απολλιναίρ

Στην κηδεία του παρευρέθηκαν φίλοι και σημαντικές μορφές της καλλιτεχνικής πρωτοπορίας, ανάμεσά τους ο Κωνσταντίν Μπρανκούζι, ο Πωλ Σινιάκ και ο Γκιγιόμ Απολλιναίρ. Ο τελευταίος έγραψε την επιτύμβια επιγραφή, την οποία ο Μπρανκούζι χάραξε στον τάφο του:

"Σε χαιρετούμε, γλυκέ μας Ρουσσώ, μας ακούς.

Ο Ντελονέ, η γυναίκα του, ο κύριος Κεβάλ κι εγώ.

Ας περάσουν οι αποσκευές μας αδασμολόγητες

από τις πύλες τ' ουρανού.

Θα σου φέρουμε πινέλα, χρώματα και καμβά,

για να μπορέσεις να περάσεις τον ιερό σου χρόνο

μέσα στο φως και την Αλήθεια της Ζωγραφικής,

όπως κάποτε ζωγράφισες το πορτρέτο μου

με φόντο τα αστέρια"

Η επιγραφή μετατρέπει με τρυφερότητα το θάνατο σε ένα φανταστικό πέρασμα προς έναν κόσμο όπου ο Ρουσσώ μπορεί να συνεχίσει να ζωγραφίζει.

 

Henri Rousseau: "The Muse Inspiring the Poet"

Η αναφορά "...ζωγράφισες το πορτρέτο μου με φόντο τα αστέρια" παραπέμπει στον ονειρικό κόσμο της τέχνης του και συνδέεται με το εικαστικό του: "The Muse Inspiring the Poet - Η Μούσα εμπνέοντας τον Ποιητή", όπου απεικονίζονται ο Απολλιναίρ και η γαλλίδα ζωγράφος, Μαρί Λωρενσέν, η οποία έχει αναγνωριστεί σαν η μούσα του Απολλιναίρ.

Όπως προαναφέρθηκε, τελευταίο έργο του Ρουσσώ είναι το "Le rêve - Το όνειρο",  που μοιάζει να συνοψίζει τον ιδιαίτερο, ονειρικό κόσμο της ζωγραφικής του. Tα λόγια του:

"Όταν βρίσκομαι στον βοτανικό κήπο και παρατηρώ τα παράξενα φυτά από εξωτικούς τόπους, μου φαίνεται πως μπαίνω σ’ ένα όνειρο…"

εξηγούν την έμπνευσή του. 

Στο κέντρο της σύνθεσης τοποθετεί μια γυμνή γυναίκα ξαπλωμένη σε βελούδινο ανάκλιντρο, μέσα σε έναν πυκνό, εξωτικό κήπο. Πολύχρωμα άνθη και πλούσια βλάστηση απλώνονται παντού, σε αμέτρητες αποχρώσεις του πράσινου, ενός χρώματος που ο Ρουσσώ χειρίζεται με ιδιαίτερη μαεστρία.
 

Henri Rousseau: "Le rêve"

Ανάμεσα στα φυλλώματα εμφανίζονται τα λιοντάρια, που παρακολουθούν με ορθάνοιχτα μάτια τη γυμνή μορφή, προσδίδοντας στη σκηνή παράξενη, σουρεαλιστική ατμόσφαιρα, ενώ μια μυστηριώδης φιγούρα εκτελεί πνευστό όργανο, τύπου κλαρινέτο. 
Η εξαιρετική προσήλωση του ζωγράφου στη λεπτομέρεια, η ζωηρότητα των χρωμάτων και η συνύπαρξη του οικείου με το παράλογο δημιουργούν μια εικόνα απ'όπου αναδύεται το υποσυνείδητο και το όνειρο. Ο ίδιος ο Ρουσσώ συνόδευσε τον πίνακα με μια ποιητική λεζάντα, αφιερωμένη στην εξωτική, γυναικεία φιγούρα, που την αποκαλεί, Υadwigha:

"Yadwigha, είσαι τ’ όμορφο όνειρο

που σαν απαλά αποκοιμηθώ,

ακούω τον ήχο μιας musette

που εκτελεί ο όμορφος τροβαδούρος.

Κι ενώ ασημίζει το φεγγάρι

τα λουλούδια και τα καταπράσινα δέντρα,

τα άγρια φίδια τεντώνουν τ’ αυτί τους

στην εύθυμη μελωδία"

 

Στο "Όνειρο" ο Ρουσσώ συνδυάζει αντιφατικές ποιότητες, την αθωότητα και την αισθησιακή πρόκληση, τη φυσικότητα και το παράδοξο, την ακρίβεια της παρατήρησης και την ελευθερία της φαντασίας. Το αποτέλεσμα είναι μια εικόνα μυστηριώδης και υπνωτική.
Αυτή ακριβώς την αινιγματική ποιητικότητα μεταφέρει ο καναδός συνθέτης, Daniel Foley, στη μουσική του. Εμπνευσμένος από τον κόσμο του Ρουσσώ, συνέθεσε το "Le rêve", στο πλαίσιο της σειράς "Hommage à Henri Rousseau", μεταφέροντας το εικαστικό όνειρο του ζωγράφου σε έναν αντίστοιχα ονειρικό ηχητικό κόσμο...Πρόκειται για σύνθεση μουσικής δωματίου για βιολί, κλαρινέτο/μπάσο κλαρινέτο και πιάνο.

Το "Le rêve" χαρακτηρίζεται από ονειρική, αιωρούμενη ατμόσφαιρα, αργή εξέλιξη, λεπτές ηχοχρωματικές μεταβολές και μουσική ροή που αποφεύγει τις έντονες αντιθέσεις. Οι διακριτικές μεταμορφώσεις του μουσικού υλικού και η αίσθηση μετέωρου χρόνου δημιουργούν υπνωτική ηχητική αίσθηση, μεταφέροντας στη μουσική την αμφίσημη συνύπαρξη πραγματικότητας και φαντασίας, που χαρακτηρίζει τον πίνακα του Ρουσσώ.

Daniel Foley: "Hommage à Henri Rousseau, ΙΙ. Le rêve"

Παλαιότερα κείμενα για τον Ανρί Ρουσσώ μπορείτε να διαβάσετε εδώ, εδώ και εδώ.|

Ο θείος, ο ανιψιός και το μεγάλο μυστήριο της φύσης...

Γνωρίζατε ότι ο σπουδαίος Άγγλος συνθέτης, Ραλφ Βον Ουίλιαμς ήταν ανιψιός του Κάρολου Δαρβίνου; Η γιαγιά του, από την πλευρά της μητέρας του, ήταν αδελφή του περίφημου φυσιοδίφη.

Ο Ραλφ μεγάλωσε στο Leith Hill Place, το σπίτι των παππούδων του, όπου ο ίδιος ο Δαρβίνος είχε πραγματοποιήσει πειράματα στους κήπους. Ήταν ένα οικογενειακό περιβάλλον όπου η μουσική, η επιστήμη, οι ιδέες και η ελεύθερη σκέψη συνυπήρχαν φυσικά.

Κάποτε, ο νεαρός Ραλφ ρώτησε τη μητέρα του για το περίφημο και τότε ακόμη αμφιλεγόμενο έργο του θείου του, "Περί της καταγωγής των ειδών". Εκείνη, με αξιοθαύμαστη ψυχραιμία και διπλωματία, του απάντησε:

"Η Βίβλος λέει ότι ο Θεός δημιούργησε τον κόσμο σε έξι ημέρες. Ο θείος Κάρολος πιστεύει ότι χρειάστηκε περισσότερο χρόνο. Δεν χρειάζεται όμως ν' ανησυχείς γι’ αυτό. Ο κόσμος είναι θαυμάσιος, είτε έτσι είτε αλλιώς".

Τι υπέροχη απάντηση! Ούτε θεολογική μάχη ούτε επιστημονικός εμφύλιος. Απλά.... άλλος μιλά για έξι ημέρες, άλλος για δισεκατομμύρια χρόνια...Εμείς, ας βλέπουμε πόσο θαυμαστός είναι ο κόσμος!

Βρίσκω αυτή την ανοιχτόμυαλη στάση εξαιρετικά ταιριαστή με τον μελλοντικό συνθέτη. Γιατί ο Βον Ουίλιαμς θα αφιέρωνε τη ζωή του αναζητώντας την ομορφιά -εκτός από τις νότες- και στη φύση, στα αγγλικά τοπία, στην παράδοση και στη λαϊκή μουσική.

Κάρολος Δαρβίνος

Και κάπως έτσι, θείος και ανιψιός προσπάθησαν, ο καθένας με τη δική του γλώσσα, να αφουγκραστούν το ίδιο θαύμα.
Ο Δαρβίνος αναζητούσε μέσα από την επιστήμη τους νόμους που διέπουν τη φύση.
Ο Βον Ουίλιαμς την παρατηρούσε, αφουγκραζόταν τους ήχους της και τους μετέφερε με την έμπνευσή του στο πεντάγραμμο.

Ο ένας ερευνούσε τους νόμους της ζωής, ο άλλος τη μελωδία της.
Και οι δύο, με διαφορετικό τρόπο, προσπάθησαν να αποκρυπτογραφήσουν το ίδιο θαύμα, τον κόσμο γύρω μας...

Θεωρώ πως δεν υπάρχει καλύτερη μουσική υπόκρουση γι’ αυτή την οικογενειακή ιστορία από τη σύνθεση του Βον Ουίλιαμς "The Lark Ascending - Ο ιπτάμενος κορυδαλλός",  έργο εμπνευσμένο από τη βρετανική εξοχή, το πέταγμα και το τραγούδι του κορυδαλλού...

Πρόκειται για ένα από τα πιο αγαπημένα και αναγνωρίσιμα έργα του Ραλφ Βον Ουίλιαμς, μια σύντομη, μονομερής "romance" για σόλο βιολί και ορχήστρα, εμπνευσμένη από το ομώνυμο ποίημα του Άγγλου ποιητή Τζορτζ Μέρεντιθ:

Ο Βον Ουίλιαμς στην εξοχή

"Υψώνεται, κι αρχίζει να πλαναται,

κι από τα ύψη αφήνει να κυλήσει

μια ασημένια αλυσίδα από ήχους,

αδιάκοπη, που πάλλεται και τρεμοπαίζει

σε τιτιβίσματα, σφυρίγματα, λυγμούς.

Κι όσο τραγουδά, ώσπου ο ουρανός του να γεμίσει,

σκορπίζει μέσα μας την αγάπη της γης.

Κι όλο ανεβαίνει, ολοένα πιο ψηλά,

κι η κοιλάδα μας γίνεται χρυσό ποτήρι,

ενώ εκείνος, κρασί που ξεχειλίζει,

μας παρασύρει μαζί του στην ανοδική του πτήση.

Ώσπου χάνεται στους φωτεινούς κύκλους του αιθέρα

κι εκεί, μέσα στο άπλετο φως,

η φαντασία αρχίζει να τραγουδά"

Ο Βον Ουίλιαμς το συνέθεσε αρχικά για βιολί και πιάνο και αργότερα το αναδιαμόρφωσε για βιολί και ορχήστρα. Το σόλο βιολί, με τις ανάλαφρες και ελεύθερες φράσεις του, μιμείται το κελάηδημα του κορυδαλλού και ταυτόχρονα, την ανοδική του πτήση.
Η ορχήστρα ξετυλίγεται μελωδικά σαν λεπτό ηχητικό τοπίο, δημιουργώντας  αίσθηση γαλήνης, ελευθερίας και βαθέος στοχασμού.

Το έργο θεωρείται μία από τις πιο χαρακτηριστικές μουσικές αποτυπώσεις της αγγλικής υπαίθρου, όπου η φύση γίνεται ταυτόχρονα εικόνα, ήχος, ανάσα και συναίσθημα.
Η εικόνα του κορυδαλλού που υψώνεται, απέκτησε, στις παραμονές του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, βαθύτερη συμβολική διάσταση. Σε μια Ευρώπη που ένιωθε τον πόλεμο να πλησιάζει, το πέταγμα του έμοιαζε σαν νοσταλγία για έναν απλούστερο, ελεύθερο κόσμο που κινδύνευε να χαθεί.

Ralph Vaughan Williams: "The Lark Ascending"

(Βιολί: Hilary Hahn)

Ο Ραλφ Βον Ουίλιαμς πέθανε ειρηνικά στον ύπνο του στις 26 Αυγούστου 1958, σε ηλικία 85 ετών. Ίσως, για έναν άνθρωπο που πέρασε τη ζωή του αφουγκραζόμενος τη φύση, ο θάνατος να μην ήταν παρά μια παύση ανάμεσα σε δύο μουσικές φράσεις. Έφυγε από τον κόσμο, αφήνοντας πίσω του τη δική του απάντηση στο ερώτημα που απασχόλησε και τον θείο του Κάρολο Δαρβίνο... Το μεγάλο θαύμα δεν είναι μόνο να γνωρίζουμε πώς γεννιέται ο κόσμος, αλλά και να μπορούμε να ακούμε την ομορφιά του...

Ραμπιντρανάθ Ταγκόρ: Από τον "Κηπουρό" του στη "Λυρική Συμφωνία" του Τσεμλίνσκι...

 

(φωτο από goodreads.com)

"Είμαι ανήσυχος, διψώ για ό,τι βρίσκεται μακριά.

Η ψυχή μου περιπλανιέται με λαχτάρα,

γυρεύοντας ν’ αγγίξει

την άκρη της σκοτεινής απεραντοσύνης.

Ω μέγα Πέραν,

ω άγριο κάλεσμα της φλογέρας σου!

Ξεχνώ, πάντα ξεχνώ,

πως δεν έχω φτερά να πετάξω,

πως είμαι δεμένος

σ’ αυτό το μικρό κομμάτι της γης

για πάντα...

[..]

Ανήσυχος είμαι,

οδοιπόρος μέσα στην ίδια μου την καρδιά.

Μέσα στην ηλιόλουστη ομίχλη

των διστακτικών ωρών,

πόσο μεγαλοπρεπής προβάλλει η μορφή σου

στο γαλάζιο του ουρανού.

Ξεχνώ, πάντα ξεχνώ,

πως όλες οι πόρτες είναι κλειστές

στο σπίτι

όπου κατοικώ μόνος.

("Ο Κηπουρός", Ρ. Ταγκόρ, απόδοση δική μου)

Στις 7 Αυγούστου 1941 έφυγε από τη ζωή ο Ινδός ποιητής, φιλόσοφος, ζωγράφος, ηθοποιός και συνθέτης Ραμπιντρανάθ Ταγκόρ, μία από τις σημαντικότερες πνευματικές μορφές του 20ού αιώνα. Το 1913 τιμήθηκε με το Νόμπελ Λογοτεχνίας κι έγινε ο πρώτος μη Ευρωπαίος που έλαβε τη συγκεκριμένη διάκριση.

Ο Ταγκόρ έδειξε από πολύ μικρή ηλικία την κλίση του στην ποίηση, ενώ παράλληλα διακρίθηκε στη ζωγραφική και στη μουσική. Συνέθεσε περισσότερα από 2.000 τραγούδια, ενώ δική του είναι τόσο η ποίηση όσο και η μουσική του εθνικού ύμνου της Ινδίας. Μέσα από το έργο του επιδίωξε να αναδείξει την αξία της απλότητας, της αρμονικής σχέσης του ανθρώπου με τη φύση και της καλλιέργειας της εσωτερικής και πνευματικής ομορφιάς. Η ποίησή του διακρίνεται για τον λυρισμό, τη βαθιά ανθρωπιστική σκέψη και τον διακριτικό μυστικισμό της.

Από τις πιο γνωστές ποιητικές συλλογές του Ταγκόρ είναι "Ο Κηπουρός", ένα έργο γεμάτο λυρισμό που πρωτοκυκλοφόρησε στα αγγλικά το 1913, και μεταφέρει τη βαθιά του ευαισθησία γύρω από τον έρωτα, τη νιότη και την παροδικότητα της ύπαρξης. Τα ποιήματα αυτά δεν αποτελούν πρωτότυπες αγγλικές συνθέσεις, αλλά μια αριστοτεχνική προσαρμογή παλαιότερων στίχων που ο Ινδός δημιουργός είχε γράψει στη μητρική του γλώσσα, τη βεγγαλική.
Η συντριπτική πλειονότητα του υλικού αντλήθηκε από τη συλλογή "Kshanika - Εφήμερο" του 1900. Με το έργο, ο Ταγκόρ αποτίναξε την αυστηρή, λόγια παράδοση για να αγκαλιάσει την αυθόρμητη καθομιλουμένη γλώσσα, εμφυσώντας μια πρωτόγνωρη ελαφράδα στην τέχνη του. Αυτή ακριβώς η ζωντάνια μεταφέρθηκε αυτούσια και στον  "Κηπουρό", όπου η επίγεια αγάπη, ο ρομαντισμός, το χιούμορ και οι απλές, καθημερινές στιγμές της ζωής υμνούνται με τρόπο μοναδικό. Μακριά από τον βαθιά θρησκευτικό και πνευματικό χαρακτήρα άλλων έργων του, στη συλλογή αυτή η φιγούρα του κηπουρού γίνεται ο ιδανικός ξεναγός στα μυστικά των ανθρωπίνων συναισθημάτων και της φύσης.

"Μίλησέ μου, αγαπημένη,

πες μου με λόγια

όσα τραγούδησες.

Η νύχτα είναι βαθιά σκοτεινή

τ' αστέρια χάθηκαν πίσω από τα σύννεφα,

κι ο άνεμος στενάζει ανάμεσα στα φύλλα.

Θα λύσω τα μαλλιά μου

ο γαλανός μου μανδύας

θα σε τυλίξει σαν τη νύχτα.

Θα γείρω το κεφάλι σου στο στήθος μου,

κι εδώ, στη γλυκιά ερημιά,

άσε την καρδιά σου να μιλήσει...

("Ο Κηπουρός", Ρ. Ταγκόρ, απόδοση δική μου)

Στις γερμανικές μεταφράσεις ποιημάτων από τον "Κηπουρό" του Ταγκόρ στηρίχτηκε η "Lyrische Symphonie, Op. 18 - Λυρική Συμφωνία", που συνέθεσε ο Αυστριακός συνθέτης Alexander von Zemlinsky το διάστημα 1922 - 1923, το πιο διάσημο και αναγνωρισμένο έργο του.
Μέσα απ' αυτή τη μνημειώδη σύνθεση για σοπράνο, βαρύτονο και μεγάλη ορχήστρα, ο Τσεμλίνσκι ισορροπεί με δεξιοτεχνία ανάμεσα σε υστερορομαντισμό και εξπρεσιονισμό, υφαίνοντας ένα ενιαίο ηχητικό σύμπαν επτά μερών που εκτελούνται χωρίς διακοπή. Το έργο ορθώνεται ως μια βαθιά προσωπική απάντηση στο μνημειώδες "Τραγούδι της Γης" του  Γκούσταβ Μάλερ, όμως εδώ ο Τσεμλίνσκι αντικαθιστά τον τενόρο και την άλτο με τη σοπράνο και τον βαρύτονο, στήνοντας έναν συγκλονιστικό, σχεδόν θεατρικό διάλογο ανάμεσα στο αρσενικό και το θηλυκό στοιχείο. Οι δύο σολίστ εναλλάσσονται στη σκηνή δίνοντας φωνή στα αιώνια ανθρώπινα πάθη.

Τα 7 μέρη στα οποία αναπτύσσεται η Λυρική Συμφωνία παίρνουν τους τίτλους των επιλεγμένων ποιημάτων:

• "Ich bin friedlos, ich bin durstig nach fernen Dingen - Είμαι ανήσυχος. Διψώ για ό,τι βρίσκεται μακριά"
• "O Mutter, der junge Prinz - Ω μάνα, ο νεαρός Πρίγκιπας"
• "Du bist die Abendwolke - Είσαι το βραδινό σύννεφο"
• "Sprich zu mir Geliebter - Μίλησέ μου, αγαπημένη μου"
• "Befrei mich von den Banden deiner Süße, Lieb - Απελευθέρωσέ με απ' τα δεσμά της γλυκύτητάς σου, αγάπη"
• "Vollende denn das letzte Lied - Τότε τελειώστε το τελευταίο τραγούδι"
• "Friede, mein Herz - Ειρήνη, καρδιά μου"

"Ειρήνη, καρδιά μου,

ας είναι γλυκιά η ώρα του αποχωρισμού.

Ας μη μοιάζει με θάνατο,

μα με την ώρα της εκπλήρωσης.

Ας λιώσει η αγάπη μέσα στη μνήμη,

κι ο πόνος ας γίνει τραγούδι..."

("Ο Κηπουρός", Ρ. Ταγκόρ, απόδοση δική μου)

Alexander von Zemlinsky: "Lyrische Symphonie, Op. 18":

Στο ιστολόγιο υπάρχουν και παλαιότερα κείμενα για τον Ραμπιντρανάθ Ταγκόρ, τα οποία μπορείτε να διαβάσετε αναζητώντας το όνομά του στη γραμμή αναζήτησης.

Καβάφης: "Ο καθρέφτης στην είσοδο" - ένας στοχασμός πάνω στο εφήμερο της ομορφιάς...

 

"Πορτρέτο Κ.Καβάφη", Νικ. Γώγος

Στις 29 Απριλίου, ημερομηνία γέννησης και θανάτου του Κωνσταντίνου Π. Καβάφη, τιμούμε έναν από τους σημαντικότερους ποιητές της νεοελληνικής λογοτεχνίας, του οποίου το έργο συνδέεται βαθιά με τη μνήμη, τον χρόνο και την ανθρώπινη εμπειρία.

Ο ίδιος αυτοπροσδιορίζεται με τρόπο χαρακτηριστικό:
"Είμαι Κωνσταντινουπολίτης την καταγωγήν, αλλά εγεννήθηκα στην Αλεξάνδρεια σ' ένα σπίτι της οδού Σερίφ. Μικρός πολύ έφυγα, και αρκετό μέρος της παιδικής μου ηλικίας το πέρασα στην Αγγλία. Κατόπιν επισκέφθην την χώραν αυτήν μεγάλος, αλλά για μικρόν χρονικόν διάστημα. Διέμεινα και στη Γαλλία. Στην εφηβικήν μου ηλικίαν κατοίκησα υπέρ τα δύο έτη στην Κωνσταντινούπολη. Στην Ελλάδα είναι πολλά χρόνια που δεν επήγα. Η τελευταία μου εργασία ήταν υπαλλήλου εις ένα κυβερνητικόν γραφείον εξαρτώμενον από το υπουργείον των Δημοσίων Έργων της Αιγύπτου. Ξέρω Αγγλικά, Γαλλικά και ολίγα Ιταλικά."

Μέσα από αυτή τη διαρκή μετακίνηση ανάμεσα σε τόπους και πολιτισμούς -Αλεξάνδρεια, Αγγλία, Γαλλία, Κωνσταντινούπολη- διαμορφώνεται η ιδιαίτερη, εσωστρεφής και ιστορικά στοχαστική φυσιογνωμία της ποίησής του, στην οποία περιλαμβάνονται ιστορικά, ερωτικά και φιλοσοφικά ποιήματα. Στο σύνολο του έργου του,154 είναι τα ποιήματα πουαναγνώρισε ο ίδιος ο ποιητής γιάυτο και ονομάζονται "Αναγνωρισμένα". Ανάμεσά τους συγκαταλέγεται και το "Ο καθρέπτης στην είσοδο", που έγραψε το 1930 και διαβάζουμε σήμερα. 

"Το πλούσιο σπίτι είχε στην είσοδο
έναν καθρέπτη μέγιστο, πολύ παλαιό·
τουλάχιστον προ ογδόντα ετών αγορασμένο.

Ένα εμορφότατο παιδί, υπάλληλος σε ράπτη

(τες Κυριακές, ερασιτέχνης αθλητής),
στέκονταν μ’ ένα δέμα. Το παρέδωσε 
σε κάποιον του σπιτιού, κι αυτός το πήγε μέσα
να φέρει την απόδειξι. Ο υπάλληλος του ράπτη
έμεινε μόνος, και περίμενε.

Πλησίασε στον καθρέπτη και κοιτάζονταν
κι έσιαζε την κραβάτα του. Μετά πέντε λεπτά
του φέραν την απόδειξι. Την πήρε κι έφυγε.

Μα ο παλαιός καθρέπτης που είχε δει και δει,
κατά την ύπαρξήν του την πολυετή,

χιλιάδες πράγματα και πρόσωπα·
μα ο παλαιός καθρέπτης τώρα χαίρονταν
κι επαίρονταν που είχε δεχθεί επάνω του
την άρτιαν εμορφιά για μερικά λεπτά"

Μέσα από μια απλή καθημερινή σκηνή, ο ποιητής στοχάζεται πάνω στη σχέση της ομορφιάς με τον χρόνο. Ένας νεαρός υπάλληλος στέκεται για λίγα λεπτά μπροστά σε έναν παλιό καθρέφτη, χωρίς να αντιλαμβάνεται τη σημασία της στιγμής. Η νεότητά του είναι φευγαλέα, όμως ακριβώς αυτή η προσωρινότητά της την καθιστά πολύτιμη. Ο ποιητής δείχνει ότι η ομορφιά δεν έχει διάρκεια, αλλά αποκτά αξία μέσα από τη σύντομη και σπάνια εμφάνισή της.
Ο καθρέφτης, σαν φορέας μνήμης, αναδεικνύει τη στιγμή και της δίνει διαχρονική διάσταση. Έχοντας δει αμέτρητες εικόνες, ξεχωρίζει αυτή τη μορφή και υπερηφανεύεται που τη φιλοξένησε. Έτσι, το ποίημα υποδηλώνει ότι η τέχνη -όπως ο καθρέφτης- διασώζει ό,τι διαφορετικά θα χανόταν. Η αξία της εμπειρίας δεν βρίσκεται στη διάρκειά της, αλλά στην ένταση και στη δύναμή της να παραμένει ζωντανή στη μνήμη.

"Πορτρέτο Κ.Καβάφη", Γράββαλος Παν.
(averoffmuseum)

Το ποίημα έχει μελοποιηθεί από τον σπουδαίο συνθέτη Γιώργο Κουρουπό και περιλαμβάνεται στον δίσκο "Αρχή του κόσμου πράσινη", όπου ο δημιουργός μελοποιεί ποιήματα των Ελύτη, Σαπφούς, Αρχίλοχου, Εμπειρίκου και Καβάφη.
Ο ίδιος έχει δηλώσει σε συνένετευξή του ότι ο "συνθέτης ερωτεύεται ένα ποίημα και προσπαθεί να το εκφράσει μουσικά, διατηρώντας το νόημα και τη συγκίνησή του, ενώ σημειώνει πως η καβαφική ποίηση είναι ιδιαίτερα απαιτητική, καθώς δεν στηρίζεται σε παραδοσιακό μέτρο, αλλά σε έναν εσωτερικό ρυθμό που πρέπει να ανακαλυφθεί."

Στη συγκεκριμένη μελοποίηση, που ερμηνεύει ο βαρύτονος Τάσης Χριστογιαννόπουλος, το ύφος είναι στοχαστικό, λιτό και εσωτερικό, με μια διακριτική σκηνικότητα. Η μουσική παραμένει αφηγηματική, αφήνοντας τον ποιητικό λόγο στο επίκεντρο και ακολουθώντας τον φυσικό ρυθμό της γλώσσας χωρίς έντονες κορυφώσεις.

Παρά τη φαινομενική απλότητα, διακρίνονται λεπτοί ρυθμικοί τονισμοί και μικρές μουσικές κινήσεις που προσδίδουν ζωντανή, σχεδόν παιχνιδιάρικη διάσταση. Αυτές οι στιγμιαίες εξάρσεις λειτουργούν σαν υπαινιγμοί, φωτίζοντας λεπτομέρειες της σκηνής -όπως το κοίταγμα στον καθρέφτη ή το ίσιωμα της γραβάτας- δημιουργώντας μια διακριτική αίσθηση θεατρικότητας.

Έτσι, η μελοποίηση ισορροπεί ανάμεσα στο στοχαστικό και στο ανάλαφρο. Από τη μία αναδεικνύει την καβαφική ατμόσφαιρα του χρόνου, της μνήμης και της φευγαλέας ομορφιάς, ενώ από την άλλη αφήνει να διαφανεί μια παιχνιδιάρικη ζωντάνια, σαν η σκηνή να ζωντανεύει μπροστά στον ακροατή. Το αποτέλεσμα είναι μια μουσική ανάγνωση που δεν επεξηγεί απλά το ποίημα, αλλά το μετατρέπει σε ζωντανή εμπειρία, γεμάτη λεπτότητα και υπαινιγμό.

Καβάφης - Κουρουπός: "Ο καθρέφτης στην είσοδο"

(ερμηνεύει ο βαρύτονος Τάσης Χριστογιαννόπουλος)

Για τον Κ.Καβάφη υπάρχουν πολλά κείμενα στο μπλογκ. Περιηγηθείτε!

Πρωινή Σερενάτα στην ανατολή της ψυχής...

Στην απλότητα του πρωινού φωτός, εκεί όπου ο ήλιος απλώνεται και λούζει την πλάση, κρύβεται κάτι βαθύτερο από μια όμορφη εικόνα. Κάθε ανατολή μοιάζει σαν ήρεμη υπόσχεση αναγέννησης της φύσης, αλλά και του εσωτερικού μας κόσμου.

Η μέρα ξεκινά απαλά, οι σκιές υποχωρούν, οι ήχοι γίνονται πιο καθαροί...Μέσα σε αυτή τη διακριτική αρμονία, οι σκέψεις βρίσκουν χώρο να ηρεμήσουν και να ωριμάσουν. Γιατί η ομορφιά δεν είναι ποτέ μόνο αυτό που βλέπουμε, είναι αυτό που νιώθουμε να αφυπνίζεται μέσα μας, μια αδιόρατη κίνηση της ψυχής προς το φως.

Στο ξεκίνημα της φωτεινής, ανοιξιάτικης μέρας, ας θυμηθούμε πως "μια νέα ανατολή δεν είναι μόνο φως στον ουρανό, αλλά και φως μες στην ψυχή"....
Κι αυτή η εσωτερική ανατολή συχνά βρίσκει τρυφερή έκφραση στην ποίηση και τη μουσική...

"Morgenständchen - Πρωινή Σερενάτα"

"Στις κορφές των δέντρων πνέουν δροσεροί άνεμοι,

κι από μακριά ακούγεται το τραγούδι των πηγών,

μέσα στη σιωπή των φαραγγιών

αντηχεί η φωνή του δάσους και το κελάηδημα των πουλιών.

Ντροπαλά όνειρα, σύντροφοι του παιχνιδιού,

ανεβαίνουν με το πρώτο φως της αυγής,

στα τρεμάμενα βλαστάρια της κληματαριάς

γλιστρούν μέσα κι έξω από το παράθυρο.

Κι εμείς πλησιάζουμε ακόμη, μισοχαμένοι στο όνειρο,

και με μουσική αποκαλύπτουμε ό,τι στα δέντρα έξω

τραγουδά το απέραντο ανοιξιάτικο τοπίο"

Το παραπάνω ποίημα του Joseph Karl Benedikt μελοποίησε η ευαίσθητη και ταλαντούχα Φάννυ Μέντελσον-Χένσελ και περιλαμβάνεται στον κύκλο "Sechs Lieder, Op. 1".
Πρόκειται για μια φωτεινή και λεπταίσθητη σύνθεση που μοιάζει να αιχμαλωτίζει ακριβώς εκείνη τη στιγμή της μετάβασης, όταν η μέρα ξυπνά σιγά-σιγά και ο κόσμος αναπνέει ξανά.

Στη μουσική της αποτυπώνεται μια αίσθηση ήρεμης αναγέννησης. Το φως απλώνεται, οι ήχοι της φύσης αναδύονται αδιόρατα και όλα κινούνται μέσα σε μια αρμονική, ονειρική ισορροπία. Κι όμως, πέρα από την εξωτερική εικόνα, διακρίνω τον υπαινιγμό της "εσωτερικής ανατολής", εκεί όπου η ψυχή αφυπνίζεται μαζί με τη φύση, βρίσκοντας τη δική της διαύγεια, γαλήνη και λεπτή συγκίνηση.

Fanny Mendelssohn : "Morgenständchen":

Lord Byron: "Βαδίζει μες στην ομορφιά", Ποίηση, Μουσική και ρομαντικό ιδεώδες...

 

Οι "Εβραϊκές Μελωδίες" είναι μια συλλογή 30 ποιημάτων του Λόρδου Μπάυρον, που στην πλειονότητά τους γράφτηκαν για να συνοδεύσουν μουσική του Ισαάκ Νάθαν, συνθέτη και ραβίνου.

Ο Νάθαν, επειδή δεν είχε στίχους για να προσαρμόσει στις μελωδίες που σχεδίαζε να χρησιμοποιήσει στη λειτουργία της συναγωγής, ζήτησε τη συνδρομή του Μπάιρον.

Τα κίνητρα του Μπάυρον φαίνεται να ήταν γνήσια, καθώς ένιωθε συμπάθεια για την υπόθεση των Εβραίων. Παρόλα αυτά, τα ποιήματα δεν είχαν σκοπό να μεταδώσουν θρησκευτικό μήνυμα και δεν γράφτηκαν από μια συνεπή θεολογική ή πολιτισμική σκοπιά. Αντίθετα, αντικατοπτρίζουν την ευρύτερη συμπάθειά του προς τους καταπιεσμένους. Στην τραγική θέση των εξόριστων Εβραίων, ο Μπάιρον αναγνώριζε τη δυστυχία του ανθρώπου γενικότερα. Ο ίδιος είχε γράψει ότι "οι Έλληνες έχουν τόσο μικρή πιθανότητα λύτρωσης από τους Τούρκους όσο οι Εβραίοι από την ανθρωπότητα γενικά".

Επιπλέον, παραχώρησε τα πνευματικά δικαιώματα των ποιημάτων στον Νάθαν.

Κάποια από τα ποιήματα είχαν ήδη γραφτεί πριν από τη συνεργασία τους, ανάμεσά τους και το "She Walks in Beauty":

Βαδίζει μες στην ομορφιά, όπως η νύχτα

στον αστροφώτιστο ανέφελο ουρανό

στο βλέμμα και στην όψη της φορά

ό,τι πιο άριστο, λαμπρό και σκοτεινό

που στη αυθάδικη τη μέρα δε χωρά

διυλισμένο φως- γλυκό και θεϊκό

Μία λιγότερη αχτίδα, παραπάνω μια σκιά,

την άφατή της χάρη θα χαλούσαν- κείνη

που κυματίζει στα εβένινα μαλλιά

και τη μορφή της τόσο απαλά λαμπρύνει

όταν οι σκέψεις της εκφράζονται γλυκά,

αγνά και τρυφερά, στην ακριβή τους κλίνη

Σε τούτο δώ το μάγουλο, πάνω απ’ αυτό το φρύδι

ήρεμα κι απαλά, μα πόσο εκφραστικά,

το νικητήριο χαμόγελο, η αστραφτερή γαλήνη

    που διηγούνται νουν ειρηνικό, και συναμά

μία ζωή γεμάτη λάμψη, καλοσύνη

μι’ αγάπη αθώα, μίαν άδολη καρδιά!

(μτφ:Μ. Θαλασσινός, πηγή: mavrosgatos.blogspot.com)

Anne Beatrix Wilmot

Tο ποίημα "She Walks in Beauty" του Λόρδου Μπάυρον είναι ένα από τα πιο γνωστά λυρικά έργα της ρομαντικής ποίησης. Γράφτηκε το 1814, εμπνευσμένο από την Anne Beatrix Wilmot, πανέμορφη ερασιτέχνη βοτανολόγο, που ο 25χρονος ποιητής γνώρισε σε κοινωνική εκδήλωση και υμνεί το εξωτερικό της κάλλος αλλά και την εσωτερική της γαλήνη και αθωότητα. Ο ποιητής προβάλλει την ιδανική αρμονία ανάμεσα στο φως και τη σκιά, δείχνοντας πως η ψυχική καθαρότητα και η ηρεμία αντανακλώνται στο πρόσωπο και στη στάση της γυναίκας.

Με μελωδική γλώσσα και ήρεμη ροή, ο Μπάιρον δημιουργεί ένα αιθέριο πορτρέτο όπου τα αντίθετα, όπως το φως και το σκοτάδι, δεν συγκρούονται αλλά συνεργάζονται. Το λευκό και το μαύρο μετριάζουν το ένα το άλλο, αναδεικνύοντας μια ισορροπημένη, ιδανική μορφή ομορφιάς, σύμφωνη με το ρομαντικό ιδεώδες, όπου φύση, συναίσθημα και ηθική συνυπάρχουν αρμονικά.

Isaac Nathan: "She Walks in Beauty":

Στο πέρασμα του χρόνου το ποίημα "She Walks in Beauty" έχει εμπνεύσει πολλούς συνθέτες, είτε στην πρωτότυπη αγγλική, είτε μεταφρασμένο σε άλλες γλώσσες. 

Μια ιδιαίτερα σημαντική μεταγενέστερη μελοποίηση προέρχεται από τον Γερμανό συνθέτη Carl Loewe, γνωστόν για τα λυρικά τραγούδια και τις δραματικές μπαλάντες του.

 Ο Loewe μελοποίησε το ποίημα στη γερμανική εκδοχή με τίτλο "Sie geht in Schönheit", το οποίο εντάχθηκε στη σειρά τραγουδιών "Hebräische Gesänge von Byron, Op. 5 No. 1 -Εβραϊκά Τραγούδια του Μπάυρον, γύρω στο 1824. 
Η μελωδία διαμορφώθηκε σύμφωνα με την αισθητική του πρώιμου ρομαντικού ληντ, με έμφαση στη φωνητική γραμμή και την εκφραστική συνοδεία για πιάνο.

Ο Loewe μετέφερε τη λεπτότητα και την αρμονία του ποιήματος σε νέο μουσικό και γλωσσικό πλαίσιο, διευρύνοντας τη "ζωή" του, πέρα από την αγγλόφωνη πρωτότυπη μορφή. Mια προσέγγιση που συνδέει την αγγλική λυρική ποίηση με τη γερμανική παράδοση του ληντ...

Carl Loewe: "Sie geht in Schönheit":

Το κείμενο γράφτηκε στη μνήμη του φιλέλληνα ποιητή...

Οι "Σκοτεινές Ψυχές" του Ανατόλ Φρανς στη γαλλική mélodie του Μασνέ...

 

"Στην Τέχνη όπως και στην Αγάπη, το ένστικτο είναι αρκετό"

(Ανατόλ Φρανς)

O σπουδαίος Γάλλος μυθιστοριογράφος, ποιητής και κριτικός, Ανατόλ Φρανς, γεννήθηκε στο Παρίσι σαν σήμερα, 16 Απριλίου 1844.

Το 1921 τιμήθηκε με το Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας σε "αναγνώριση των λαμπρών λογοτεχνικών του επιτευγμάτων, που χαρακτηρίζονται από την αρχοντιά του ύφους, τη βαθιά ανθρώπινη συμπάθεια, τη χάρη και την Γαλατική ιδιοσυγκρασία".

Ως γιος βιβλιοπώλη, πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του μέσα στα βιβλία. Τα πρώτα του ποιήματα επηρεάστηκαν από την κλασική παράδοση και τον παρνασσισμό, αποκαλύπτοντας έναν ευαίσθητο δημιουργο -αρκετά όμως κυνικό για τους ανθρώπινους θεσμούς- που χαρακτηρίστηκε για ιδεολογικό σκεπτικισμό. 

Στην πρώιμη δημιουργική του περίοδο ανήκει η συλλογή του "Les Poèmes dorés - Τα χρυσά Ποιήματα" του 1873 μια ποιητική σύνθεση με έμφαση στη μορφική αρτιότητα και τον αισθητισμό. Τα ποιήματα διακρίνονται για τη λεπτή λυρικότητα, τις αναφορές σε μύθους και φιλοσοφικά ζητήματα, καθώς και για μια διάθεση που ισορροπεί ανάμεσα στον ιδεαλισμό και τη διακριτική μελαγχολία, ενώ παράλληλα προαναγγέλλουν τον στοχαστικό χαρακτήρα που θα αναπτύξει αργότερα ο συγγραφέας.

Από αυτή τη συλλογή επιλέγουμε το ποίημα του "Âmes obscures - Σκοτεινές ψυχές", στο οποίο αναδεικνύεται η μαγική και σχεδόν ιερή σχέση των παιδιών με τον κόσμο, καθώς η "σκοτεινή", δηλαδή άγραφη και ανεπεξέργαστη ψυχή τους μεταμορφώνεται σε γοητεία μπροστά στο θαύμα της ύπαρξης:

"Τα πάντα στην αμετάβλητη φύση

είναι ένα θαύμα για τα μικρά παιδιά:

Γεννιούνται και η σκοτεινή ψυχή τους

μεταμορφώνεται σε γοητεία.

Η αντανάκλαση αυτής της μαγείας

δίνει στο βλέμμα τους μια σπίθα.

Ήδη η όμορφη ψευδαίσθηση

διεγείρει την αδύναμη ενέργεια τους.

Το άγνωστο, το θεϊκό άγνωστο,

τους λούζει σαν βαθιά νερά.

Μάταια τους μιλάμε,

κατοικούν σε άλλο κόσμο.

Τα αγνά τους μάτια, τα ορθάνοιχτα μάτια τους

είναι γεμάτα παράξενα όνειρα.

Ω ! Τι όμορφα που είναι αυτά τα αγγελάκια

Χαμένα στο αρχαίο σύμπαν!

Τα ανέμελα και χαρούμενα κεφάλια τους

ονειρεύονται ενώ εμείς σκεφτόμαστε.

Με συγκίνηση βιώνουν

την ανακάλυψη της ζωής."

("Σκοτεινές ψυχές από τη συλλογή: "Τα χρυσά Ποιήματα", Ανατόλ Φρανς)

Ο συνθέτης, Ζυλ Μασνέ

Στο παραπάνω ποίημα, ο δημιουργός αντιπαραθέτει την παιδική αθωότητα και φαντασία με τη λογική των ενηλίκων, τονίζοντας ότι τα παιδιά βιώνουν το "άγνωστο" σαν κάτι θεϊκό και συναρπαστικό, ενώ οι μεγάλοι αδυνατούν να συμμεριστούν αυτή την εμπειρία. Έτσι, το ποίημα λειτουργεί σαν ύμνος στην παιδική ευαισθησία και στη δύναμη της φαντασίας, αλλά και σαν υπαινιγμός για την απώλεια αυτής της μαγείας με την ωρίμανση...

Το ποίημα του Aνατόλ Φρανς "Σκοτεινές Ψυχές" μελοποιήθηκε από τον Ζυλ Μασνέ, ο οποίος εκτιμούσε ιδιαίτερα το έργο του και χρησιμοποίησε συχνά κείμενά του ως λιμπρέτα, με γνωστότερο εκείνο για την όπερα "Θαΐς".
Η μελοποίηση εντάσσεται στο πλαίσιο της γαλλικής melodie, του εκλεπτυσμένου δηλαδή είδους για φωνή και πιάνο που άνθισε στα τέλη του 19ου αιώνα, και χαρακτηρίζεται από λεπτό λυρισμό και διακριτική εκφραστικότητα.

Ο Mασνέ αποδίδει μουσικά το ποίημα με ήπια αφηγηματική μελωδική γραμμή και διάφανη συνοδεία, αποφεύγοντας τη δραματικότητα και εστιάζοντας στην εσωτερικότητα και την ονειρική ατμόσφαιρα του κειμένου, έτσι ώστε να αναδεικνύεται η αθώα και μυστηριώδης διάσταση της παιδικής ψυχής μέσα από απαλές αρμονικές αποχρώσεις και μια αίσθηση αιθέριας γαλήνης.

"Âmes obscures": Αnatole France - Jules Massenet

Ο Ανατόλ Φρανς και η φλογέρα του Νεκτάριου ...

 

Δεν είναι τυχαίο που ο σπουδαίος Γάλλος μυθιστοριογράφος και κριτικός,  Ανατόλ Φρανς ασχολήθηκε με τα γράμματα, καθώς ο πατέρας του διέθετε βιβλιοπωλείο, δίνοντάς του την ευκαιρία να βρίσκεται σε καθημερινή επαφή με τον κόσμο των βιβλίων. Τα γραπτά του συνδυάζουν το σκωπτικό χιούμορ με τους σκοτεινούς θαλάμους του υποσυνειδήτου και τις αντιθεοκρατικές αντιλήψεις.

Ο μεγάλος συγγραφέας, που γεννήθηκε σαν σήμερα, 16 Απριλίου 1844, υπήρξε υπερασπιστής των ανθρώπινων δικαιωμάτων,  εκλέχτηκε ακαδημαϊκός, ενώ το 1921 τιμήθηκε και με το Βραβείο Νόμπελ.

"Ο Εωσφόρος, που κάποτε ριγούσε ως τα βάθη της ψυχής του σα σκεφτόταν τον πόνο που βασίλευε στον κόσμο τώρα είχε χάσει το αίσθημα του οίκτου.
 [...]
Τώρα αναγάλλιαζε με τις δοξολογίες και τις πράξεις ευχαριστίας. Του άρεσε να εγκωμιάζουν τη σοφία και τη δύναμή του. Άκουγε με χαρά τους ψαλμούς των Χερουβείμ που υμνούσαν τις καλοσύνες του και δεν ευχαριστιόταν καθόλου με τη φλογέρα του Νεκτάριου επειδή τραγουδούσε τη φύση, τόνιζε τη δύναμη και την αγάπη που υπάρχει στο μικρότερο έντομο, το πιο ταπεινό χορταράκι κι έψαλλε τη χαρά και την ελευθερία..."

(Ανατόλ Φρανς:"Η ανταρσία των Αγγέλων", εκδ. Αστάρτη, μτφ. Λόισκα Αβαγιανού)

Ένας από τους ήρωες του Ανατόλ Φρανς, στο παραπάνω μυθιστόρημά του είναι κι ο Νεκτάριος, ένας γέροντας βοσκός, που διασκεδάζει παίζοντας τη φλογέρα του, και συγχρόνως μια φιγούρα μέσω του οποίου βρίσκει ο συγγραφέας ευκαιρία να προβάλλει τις δικές του αναζητήσεις, φιλοσοφικές και ιδεολογικές του ταλαντεύσεις.
Να θυμίσουμε πως τα βιβλία του νομπελίστα Φρανς εξαιτίας του αντιθεοκρατικού πνεύματός τους απαγορεύτηκαν από την Εκκλησία.

Ο Νεκτάριος και οι μελωδίες που φυσά στον αυλό του, δίνουν έμπνευση στον Charles Koechlin να συνθέσει μια συλλογή με έργα για σόλο φλάουτο.
Ενας συνθέτης που άφησε έντονο το προσωπικό στίγμα του στη γαλλική μουσική ο Σαρλ Κεκλέν, μαθητής των Φωρέ και Μασνέ, το 1944 ολοκληρώνει τη συλλογή "Les chants de Νectaire - Τα τραγούδια του Νεκτάριου" που περιλαμβάνει 96 μινιατούρες, που ομαδοποιούνται σε 3 τόμους (op. 198, op 199, op. 200) έντονης πνευματικότητας και  διαλογισμού, με καθέναν να "περιγράφει" σκηνές από το παραπάνω έργο του Ανατόλ Φρανς.

Ο Κεκλέν για μια ακόμη φορά μαρτυρά την αγάπη του στη λογοτεχνία,  αποσπάσματα της οποίας μεταφέρει με τους ήχους του πλαγίαυλου σε αυτή την γαλήνια, κατευναστική, ειρηνική μουσική χαλάρωσης και ψυχικής ευεργεσίας...Άλλοτε παιχνιδιάρικα ή νοσταλγικά κι άλλοτε αρχαϊκού ή νεωτεριστικού ύφους, τα μέρη, πάντα όμως με ιδιαίτερο χρωματισμό και ηχητική απαλότητα, που λειαίνουν κάθε τραχύτητα μέσα μας.
Με κάθε φύσημα στο φλάουτο ωθείται σε αιώρηση ολάκερη η φιλοσοφία περί εσωτερικής αρμονίας.

Απολαμβάνουμε μινιατούρες από καθέναν από τους τρείς τόμους:

1. Οp. 198: "Γλυκές Ώρες":
Λεπτή λυρικότητα και διακριτική νοσταλγία..
Ποιητικός μινιμαλισμός, ποτισμένος γλυκιά μελαγχολία...

2. Οp. 199: "Μέσα στο αρχαίο δάσος":
Μυστικιστική εσωστρέφεια, αρχέγονη ατμόσφαιρα. Ηχητικό τοπίο μυστηρίου, σαν περιπλάνηση σε έναν χώρο γεμάτο μνήμες και αόρατες παρουσίες...

3. Οp. 200: "Ο ύμνος του φιλόσοφου πριν από τη νύχτα των αστεριών":
Αίσθηση ήρεμης περισυλλογής, σαν μια τελευταία σκέψη πριν την επαφή με το νυχτερινό σύμπαν.Μια βαθιά "προσευχή", διαλογισμός στο κατώφλι του άπειρου...

Ραχμάνινοφ: οι νότες του κυλούν σαν "Ανοιξιάτικα νερά"...

O Ραχμάνινοφ στο κτήμα του, στην Ιβάνοβκα

Ο Σεργκέι Ραχμάνινοφ γεννήθηκε σε μια αριστοκρατική οικογένεια της τσαρικής Ρωσίας, όπου η αγάπη για τη μουσική ήταν εμφανής. Η επαφή του με το πιάνο ξεκίνησε ήδη από τα τέσσερα του χρόνια και σύντομα φάνηκε το φυσικό του ταλέντο. Σπουδάζοντας στο Κονσερβατουάρ της Μόσχας, διακρίθηκε και τιμήθηκε με Χρυσό Μετάλλιο, ενώ το 1892 ξεκίνησε μια μεγάλη περιοδεία συναυλιών στη Ρωσία, που τον καθιέρωσε σαν νεαρό αλλά εξαιρετικά υποσχόμενο πιανίστα.
Η καριέρα του επεκτάθηκε πολύ γρήγορα πέρα από τα σύνορα της Ρωσίας. Την πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα έγινε γνωστός στην Ευρώπη, κυρίως στη Μεγάλη Βρετανία, όπου έδωσε σειρά συναυλιών και καθιερώθηκε ανάμεσα στους σημαντικότερους πιανίστες της εποχής. Μετά την Επανάσταση του 1917 εγκαθίσταται μόνιμα στην Ευρώπη και αργότερα στην Αμερική, όπου η φήμη του εκτοξεύτηκε.

Η μουσική του Ραχμάνινοφ διατηρεί βαθιές ρίζες στη ρωσική παράδοση και επηρεάστηκε ιδιαίτερα από τους Τσαϊκόφσκυ και Ρίμσκυ-Κόρσακωφ.  Ακολούθησε τα ρομαντικά τους χνάρια, χωρίς να ενσωματώσει τα στοιχεία της σύγχρονης ρωσικής εθνικής σχολής ή τους νεωτερισμούς Ευρωπαίων συνθετών. Κατάφερε έτσι να δημιουργήσει ένα δικό του, μοναδικό μουσικό στυλ, πλούσιο σε μελωδικά μοτίβα και ορχηστρικά ηχοχρώματα, με κυρίαρχο πρωταγωνιστή το πιάνο, το οποίο χρησιμοποιούσε για να εξερευνήσει κάθε εκφραστική και τεχνική δυνατότητα του οργάνου.

Η μουσική του ξεχωρίζει για τον πλούτο της μελωδίας, τη δραματική ένταση και την ικανότητά της να αποτυπώνει συναισθήματα και εικόνες με φωτεινά ηχοχρώματα.
Δεν είναι τυχαίο που έχουν παραλληλίσει την πολύχρωμη άνοιξη, την αναγέννηση της φύσης και τη χαρά που φέρνει, με τη μπυσική του. Πολλοί είναι εκίνοι που δέχτηκαν ότι "όπως τα ρυάκια που ξυπνούν τη γη και φέρνουν ζωή, έτσι και οι νότες του ξυπνούν τις αισθήσεις, μεταφέρουν διάθεση χαράς και ελπίδας και δημιουργούν φωτεινές εικόνες στο νου του ακροατή".

Ο Ραχμάνινοφ δεν υπήρξε μόνο ένας σπουδαίος συνθέτης, αλλά και ένας πιανίστας που με την τεχνική και την εκφραστικότητά του έκανε τη μουσική του ζωντανή, παραστατική και άμεσα συγκινητική, αφήνοντας μια μόνιμη κληρονομιά στη μουσική του 20ού αιώνα.

Ανάμεσα στα σπουδαία έργα του Ραχμάνινοφ ξεχωρίζουν οι περίπου 85 ρομάντζες του, όπου τα εκφραστικά φωνητικά μέρη συνυφαίνονται με τα εξαιρετικά πιανιστικά του χαρίσματα. Αυτά τα έργα αποτελούν σημαντική συμβολή της Ρωσίας στο μεγάλο κύμα ρομαντικών τραγουδιών του 19ου αι, ενώ μέσα απ' αυτά μπορούμε να πούμε ότι ο Ραχμάνινοφ καλλιέργησε τον μουσικό "κήπο" που κληρονόμησε από τον Τσαϊκόφσκυ.
Όπως και ο δάσκαλός του, έτσι και ο Ραχμάνινοφ επεδίωξε να αποδώσει την ουσία και τη διάθεση του ποιητικού κειμένου σε φωτεινές, μελωδικές εικόνες, διανθίζοντάς τες με χρώμα και ένταση.
Αξιοσημείωτο είναι ότι, μετά την οριστική του αναχώρηση από τη Ρωσία στα τέλη του 1917, δεν συνέθεσε ποτέ ξανά ρωσικά τραγούδια.

Από τους κύκλους τραγουδιών του ιδιαίτερη μνεία αξίζει στο "Op. 14", ένα σύνολο 12 τραγουδιών σε ποίηση διαφόρων ποιητών, που συνέθεσε το 1895.

Θα απολαύσουμε το Νο.11 με τίτλο "Весенние воды - Ανοιξιατικά Νερά" σε Μι ύφεση μείζονα, σε ποίηση του Φιόντορ Τιούτσεφ.

"Τα χωράφια ακόμα σκεπάζει χιόνι λευκό.
Μα ήδη κυλούν με ανοιξιάτικη διάθεση τα ρυάκια
τρέχοντας ξυπνούν τη νυσταγμένη όχθη,
λαμπυρίζουν και φωνάζουν δυνατά.

Φωνάζουν σε κάθε γωνιά:

"Έρχεται η Άνοιξη, η Άνοιξη έρχεται !"

και μείς είμαστε οι αγγελιοφόροι της

Μας έστειλε να προετοιμάσουμε το δρόμο της.

"Έρχεται η Άνοιξη, η Άνοιξη έρχεται !"

Κι οι ήσυχες, ζεστές μέρες του Μαγιού

ακολουθούν την Άνοιξη,

σαν να χορεύουν γύρω της

σ' έναν ροδαλό, λαμπερό κύκλο χαράς"

Η συνοδεία του πιάνου είναι χαρακτηριστική με τα δάκτυλα να ανεβοκατεβαίνουν με γρήγορα αρπέζ σε όλη την εκταση του πληκτρολογίου, αποτυπώνοντας την κίνηση των χειμάρρων, δημιουργώντας αίσθηση ροής...