Το εικαστικό κύκνειο άσμα του Ανρί Ματίς...

 

Henri Matisse, "The Sorrows of the King" 

Μια εμπύρετη παιδική ασθένεια ήταν η αιτία να γνωρίσει τον "Παράδεισο". 

Ο Ανρί Ματίς, κορυφαίος Γάλλος ζωγράφος που έφυγε από τη ζωή σαν σήμερα, 3 Νοεμβρίου 1954, θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους καλλιτέχνες του 20ού αιώνα, ιδρυτής του κινήματος του φωβισμού και μία από τις σπουδαιότερες μορφές της μοντέρνας τέχνης.
Παιδάκι ακόμα, κι ενώ έπρεπε να μείνει περιορισμένος στο σπίτι λόγω ασθενείας, η μητέρα του του έφερε ένα σετ ζωγραφικής για να απασχολείται. Ήταν η αρχή: τα χρώματα και οι γραμμές μετατράπηκαν για τον νεαρό Ματίς σε έναν "μικρό Παράδεισο", και αποφάσισε πως ήθελε να γίνει ζωγράφος. Όπως θα ομολογούσε αργότερα:

"Από την πρώτη στιγμή που κράτησα στα χέρια μου το κουτί με τις μπογιές, ήξερα ότι αυτή θα ήταν η ζωή μου. Ρίχτηκα σαν θεριό που χιμάει στο πράγμα που λαχταρά".

και η μητέρα του τον συμβούλευσε να μην περιορίζεται από τους κανόνες της τέχνης, αλλά να ακολουθεί τα συναισθήματά του.

Από το 1917 μέχρι το 1954 ο Ματίς έζησε στο Σιμιέ, ένα προάστιο της Νις. Το 1941 διαγνώστηκε με καρκίνο και αναγκάστηκε να περάσει ένα μέρος των τελευταίων χρόνων της ζωής του σε αναπηρική καρέκλα. Παρά τις δυσκολίες, δεν εγκατέλειψε την τέχνη του. Αντίθετα, αφοσιώθηκε στην τεχνική του χαρτοκοπτικού κολάζ, μετατρέποντας το ψαλίδι σε πινέλο και το χρώμα σε καθαρή τέχνη της ζωής.
Μέσα από αυτή τη μέθοδο δημιούργησε μερικά από τα πλέον αναγνωρίσιμα έργα του, ανάμεσα στα οποία και το "The Sorrows of the King - Η Θλίψη του Βασιλιά", που αποτελεί το εικαστικό του κύκνειο άσμα.

pinterest

Πρόκειται για μεγαλειώδες χαρτοκοπτικό κολάζ, με πολύχρωμες φόρμες -πράσινες, μπλε, μαύρες, κίτρινες και μωβ- να αιωρούνται πάνω στον λευκό καμβά, σχηματίζοντας μια ποιητική σκηνή....Δημιουργεί έναν βασιλιά-μουσικό που παίζει κιθάρα, περιτριγυρισμένο από χορεύτριες και φτερωτές μορφές φωτός.

Παρά τον τίτλο, η αίσθηση του έργου δεν είναι σκοτεινή. Επικρατεί μια μελαγχολική γαλήνη, ένας ύμνος στη ζωή και τη δημιουργία. Ο Ματίς, καταβεβλημένος από ασθένεια, εστιάζει στο απόσταγμα της τέχνης του, την ένωση χρώματος, κίνησης και μουσικής. Κάθε σχήμα πάλλεται, κάθε χρωματική αντίθεση λειτουργεί σαν ρυθμός, σαν μελωδία που υψώνεται μέσα απ' τη σιωπή.
Στο κέντρο του πίνακα εμφανίζεται μια μαύρη μορφή, σιλουέτα του ίδιου του καλλιτέχνη, καθισμένη στην πολυθρόνα της. Γύρω της διατάσσονται στοιχεία που αναπαριστούν τις απολαύσεις και τις εμπειρίες που σηματοδότησαν τη ζωή του. Τα κίτρινα πέταλα παραπέμπουν στη χαρά και στον ρυθμό της μουσικής, η πράσινη οδαλίσκη στην Ανατολή, ενώ η χορεύτρια τιμά το γυναικείο σώμα και τον αισθησιασμό.

Το έργο ανήκει στην τελευταία καινοτόμο περίοδο του Ματίς, όταν ήδη υπέφερε από σοβαρή αρθρίτιδα και καρκίνο, αναγκασμένος να χρησιμοποιεί αναπηρικό καροτσάκι, όπως προείπαμε.
Στην τέχνη του Ματίς, η δημιουργία δεν είναι μόνο οπτική, αλλά βαθιά βιωματική και συναισθηματική, όπου κάθε χρώμα και κάθε σχήμα έχουν τη δύναμη να μεταφέρουν τη ζωή σε καθαρή μορφή τέχνης. Η ευτυχία, όπως φαίνεται μέσα από την τέχνη του, αναδύεται από την ισορροπία ανάμεσα στη δράση και το συναίσθημα, από το πώς σχήματα και χρώματα συναντιούνται με αρμονία.
Κάτι τέτοιο επισημαίνει και ο Οδυσσέας Ελύτης, που υπήρξε μέγας θαυμαστής του ζωγράφου: "Η ευτυχία είναι η ορθή σχέση ανάμεσα στις πράξεις (σχήματα) και στα αισθήματα (χρώματα). Η ζωή μας κόβεται και οφείλει να κόβεται, στα μέτρα που έκοψε τα χρωματιστά χαρτιά του ο Matisse."

Από το συγκεκριμένο έργο του Ματίς εμπνεύστηκε ο Βρετανός συνθέτης Peter Seabourne το ομώνυμο σεπτέτο του "The Sadness of the King".
Στη μουσική του, η "θλίψη" μεταφράζεται σε ηχητική εσωτερικότητα. Οι ήχοι απλώνονται σαν πολύχρωμες επιφάνειες, με φράσεις που αναπνέουν αργά και ρυθμούς που μοιάζουν να αιωρούνται. Η μουσική του Seabourne δεν αφηγείται, ζωγραφίζει. Όπως ο Mατίς συνθέτει με χρώμα και κίνηση, έτσι ο συνθέτης πλάθει έναν ηχητικό πίνακα, όπου κάθε όργανο λειτουργεί σαν διαφορετική απόχρωση φωτός.

Η σύνθεση έχει χαρακτήρα σύγχρονης κλασικής μουσικής, με νεορομαντική και μεταμοντέρνα επιρροή κι επιδιώκει να αποδώσει τα χρώματα και την κινητικότητα του έργου του Mατίς, μεταφέροντας σε ήχο τη ζωγραφική έννοια της φόρμας, του χρώματος και της κίνησης που χαρακτηρίζουν το πρωτότυπο κολάζ.

Στο "The Sorrows of the King", ο Mατίς φαίνεται να καταθέτει την τελευταία του συμφωνία, μια σύνθεση όπου η μορφή, το φως και ο ρυθμός γίνονται ένα. Είναι το αντίο ενός καλλιτέχνη που βλέπει τη ζωή σαν μουσική και την τέχνη σαν τρόπο να συνεχίζει να χορεύει ακόμη και μέσα στη σιωπή.
Το σεπτέτο του Seabourne λειτουργεί αντίστοιχα ως διαθεματικό έργο, όπου η εικαστική τέχνη εμπνέει μουσική σύνθεση. Η μορφή, ο ρυθμός, το χρώμα και η κίνηση του πίνακα μεταγράφονται σε μουσικά μοτίβα και δομές, δείχνοντας πώς ένας σύγχρονος δημιουργός μπορεί να αντλήσει έμπνευση από κλασικό έργο ζωγραφικής, δημιουργώντας γέφυρες μεταξύ των τεχνών...

Peter Seabourne: "The Sadness of the King":