Η "Μουσική" του χρώματος και ο "Χορός" της μορφής στον Ματίς...

Matisse: "La Musique"

Η σχέση του Henri Matisse με τη μουσική υπήρξε βαθιά και διαρκής. Από νεαρή ηλικία έπαιζε βιολί και ενθάρρυνε τα παιδιά του να ασχοληθούν με τη μουσική, μαθαίνοντάς τους βιολί, τσέλο και πιάνο. Η μουσική αποτέλεσε προσωπικό του πάθος αλλά και βασική πηγή έμπνευσης για το έργο του.

Henri Matisse self portrait

Σε όλη τη διάρκεια της ζωής του, δούλευε μέσα σε περιβάλλοντα εμποτισμένα με ήχους και ρυθμούς, που του ενέπνεαν κίνηση, χαρά και αρμονία. Η τέχνη του εντάσσεται στη μακρά παράδοση δεσμών μεταξύ ζωγραφικής, μουσικής και χορού. Οι αναπαραστάσεις μουσικών και χορευτών εμφανίζονται συχνά στα έργα του, είτε πρόκειται για σχέδια, χαρακτικά, πίνακες ή χαρτοκοπτική με την τεχνική του κολάζ.

Όπως έλεγε χαρακτηριστικά: "Ο ζωγράφος επιλέγει το χρώμα του στην ένταση και το βάθος που του ταιριάζει, όπως ο μουσικός επιλέγει τη χροιά και την ένταση των οργάνων του"

Στις αρχές της δεκαετίας του 1890, εγκαταστάθηκε στο Παρίσι, όπου παράλληλα με την καλλιτεχνική του πορεία καλλιέργησε ακόμη περισσότερο το ενδιαφέρον του για τη μουσική. Tα μουσικά-καφέ, οι λαϊκές γιορτές και οι θεατρικές παραστάσεις του πρόσφεραν ευκαιρίες να διευρύνει τη μουσική του εμπειρία. Από την Opéra-Comique έως τις παραδοσιακές χορευτικές μορφές της Μεσογείου, ο Mατίς παρέμεινε ένθερμος θαυμαστής της μουσικής και του χορού.

Από το 1905 άρχισε να απεικονίζει συστηματικά μουσικά θέματα(μουσικά όργανα, μουσικοί και χορευτές) αποδίδοντάς τα με κομψότητα και φυσικότητα.

Henri Matisse self portrait

Η συνεργασία του με τα Ballets Russes του επέτρεψε να ασχοληθεί με τη σκηνογραφία και τα κοστούμια(π.χ για το μπαλέτο του Στραβίνσκι "The Nightingale’s Song", "Rouge et Noir" με μουσική του Σοστακόβιτς κ.α).

Για τον Matisse, η μουσική υπήρξε πηγή απόλαυσης, δημιουργικής έμπνευσης αλλά και παρηγοριάς. Για δεκαετίες στο ατελιέ του μουσικά όργανα όπως πιάνο, βιολί, κιθάρα, μαντολίνο, αποτελούσαν αναπόσπαστο στοιχείο του χώρου.

Η γλώσσα του σπουδαίου ζωγράφου συχνά αντλούσε όρους από τη μουσική.  Έννοιες όπως "βιμπράτο", "σουρντίνα"  ή "ενορχήστρωση" χρησιμοποιούνται για να περιγράψει τις χρωματικές και ρυθμικές ισορροπίες των έργων του, αποδεικνύοντας πόσο βαθιά είχε ενσωματώσει τη μουσικότητα ως θεμελιώδες στοιχείο της τέχνης του.

Ο παραπάνω πίνακας με τίτλο "La Musique" αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά έργα του Ανρί Ματίς, όπου η ζωγραφική και η μουσική συναντιούνται σε απόλυτη αρμονία. Δύο γυναικείες μορφές κυριαρχούν στο προσκήνιο. Η μία κάθεται και παίζει κιθάρα, ενώ η άλλη τραγουδά διαβάζοντας την παρτιτούρα. Οι μορφές αποδίδονται με τη χαρακτηριστική απλότητα και καθαρότητα του ύφους του Mατίς, πλατιές, επίπεδες χρωματικές επιφάνειες, καθαρές γραμμές, απουσία κάθε περιττής λεπτομέρειας.

Το φόντο χωρίζεται σε δύο βασικές χρωματικές ζώνες, ένα βαθύ μπλε και ένα έντονο κόκκινο, που δημιουργούν έντονη αντίθεση και δονούνται μεταξύ τους, σαν να παράγουν έναν "οπτικό ήχο". Αυτή η αντιπαράθεση λειτουργεί σαν "βιμπράτο", μια πάλλουσα δόνηση μεταξύ θερμής και ψυχρής χρωματικής ενέργειας. 
Η στάση της κιθαρίστριας, με το σώμα στραμμένο ελαφρά και τα χέρια να αγγίζουν το όργανο, εκφράζει ηρεμία και συγκέντρωση. Αντίθετα, η τραγουδίστρια δίπλα της φαίνεται  έτοιμη να απελευθερώσει τον ήχο. Μαζί σχηματίζουν ένα οπτικό ντουέτο, όπου η μία ενσαρκώνει το ρυθμό και η άλλη τη μελωδία.

Matisse: "La Dance"

Ένα από τα πιο εμβληματικά έργα του Ανρί Ματίς είναι "La Dance - Ο Χορός", ένας πίνακας που αποτυπώνει την ουσία της κίνησης, της ενέργειας και της χαράς της ζωής. Με τρία μόνο χρώματα, το κόκκινο των σωμάτων, το μπλε του ουρανού και το πράσινο της γης, ο καλλιτέχνης δημιουργεί μια σύνθεση πρωτόγονης δύναμης και ελευθερίας. Οι πέντε γυμνές μορφές, πιασμένες χέρι με χέρι, κινούνται σε κυκλική κίνηση, που παραπέμπει σε τελετουργικό χορό. Μέσα από αυτό το έργο, ο Matisse δεν απεικονίζει απλώς την κίνηση, τη μεταμορφώνει σε οικουμενική γλώσσα χρώματος και συναισθήματος.

Henri Matisse self portrait

Ο Βρετανός συνθέτης Edward Gregson στο έργο του "Three Matisse Impressions - Τρεις Εντυπώσεις απ' τον Ματίς", επιχειρεί μια μουσική συνομιλία με την εικαστική γλώσσα του ζωγράφου. Εμπνευσμένος από τρία εμβληματικά έργα του(Pastorale - Luxe, calme et volupté και La Danse), ο Γκρέγκσον μεταφράζει σε ήχο τις χρωματικές αντιθέσεις, τις τονικές ισορροπίες και τη ρυθμική ενέργεια που χαρακτηρίζουν την τέχνη του Ματίς. Αντιμετωπίζει τον Γάλλο καλλιτέχνη ως έναν από τους πιο πολυδιάστατους ύστερους ιμπρεσιονιστές, διερευνώντας πώς το φως, η κίνηση και η μορφή μπορούν να μετατραπούν σε μουσική.

Στο μέρος που εμπνέεται από το "La Danse", ο συνθέτης αποδίδει την υπονοούμενη ταχύτητα, την εκρηκτική ροή και τη στροβιλιστική ενέργεια του πίνακα μέσα από ένα ζωηρό και ρυθμικά έντονο μουσικό τοπίο. Το φλάουτο, με τη φωτεινή και εύπλαστη χροιά του, καθορίζει τον χορευτικό ρυθμό, ενώ τα έγχορδα δημιουργούν ένα παλλόμενο υπόβαθρο, που θυμίζει το ελαφρύ έδαφος πάνω στο οποίο κινούνται οι χορευτές του Mατίς. Όπως και στον πίνακα, έτσι και στη μουσική του Γκρέγκσον, ο ακροατής μεταφέρεται από τον γήινο χώρο στον αφαιρετικό, εσωτερικό κόσμο του χορού, έναν κόσμο όπου η ύλη εξαφανίζεται και απομένει μόνο η καθαρή ουσία της κίνησης και του ρυθμού.

Edward Gregson: "Three Matisse Impressions, Mov III: La Dance":

Για την πτήση, ο Ανρί Ματίς έδωσε την αφορμή...

 

Matisse: "Icarus"
(pinterest)

"Περίεργο πόσο γρήγορα απομακρύνεται το έδαφος καθώς πετώ! Σα να φεύγει μακριά σου ή να βυθίζεται ξάφνου στον εαυτό του. Δεν είμαι ακόμα πολύ ψηλά, αλλά η Κνωσσός δεν είναι κιόλας παρά ένα χωριό και τα χωράφια που την περιβάλλουν μικροσκοπικά τετράγωνα.
Ο Δαίδαλος πετά ακριβώς μπροστά μου μ' ένα πέταγμα κανονικό σαν να είναι κάτι που το έκανε σ'όλη του τη ζωή. Νοιώθω να με βαστάζει ένα υγρό ελαφρότερο από το νερό, αλλά κυματιστό και ζωντανό όπως αυτό. Δεν τολμώ να σηκώσω το κεφάλι προς τον ουρανό, γιατί έχω την αλλόκοτη εντύπωση ότι είμαι πάνω απ' αυτόν, σαν να είχε αναστραφεί και ότι εγώ πλέω πάνω από ένα άλλο γαλάζιο άπειρο..."

("Τα φτερά του Ίκαρου", Ζακ Λακαρριέρ, εκδ. Χατζηνικολή, μτφ. Μίνωα Πόθου, σελ. 31)

Henri Matisse Self Portrait

Από το 1917 μέχρι την ημερομηνία του θανάτου του το ‘54, ο Ανρί Ματίς έζησε στο Σιμιέ, ένα προάστιο της Νις.
Το 1941 διαγνώστηκε πως πάσχει από καρκίνο και ένα μέρος των τελευταίων χρόνων της ζωής του αναγκάστηκε να το περάσει σε αναπηρική καρέκλα.
Παρά το γεγονός αυτό, δεν εγκατέλειψε το έργο του, αντιθέτως ασχολήθηκε ενεργά με την τεχνική του κολάζ, και την χαρτοκοπτική.

«Ο πραγματικός εαυτός μου βρίσκεται στα έργα που δημιούργησα κατά τη διάρκεια της αρρώστιας μου.

Σ’αυτά πνέει σαν άνεμος, η αίσθηση ελευθερίας μου!», 

συνήθιζε να λέει ο καλλιτέχνης.

Ο Ανρί Ματίς ενθουσιαζόταν να μεταφράζει και να παραλληλίζει τα μουσικά ηχοχρώματα με τα χρώματα της παλέτας του...

Έτσι, το μαύρο ήταν η βία, το μπλε η φύση, το κόκκινο ο ωμός ρεαλισμός, το λευκό ο άνθρωπος ανεξαρτήτου φύλου και το κίτρινο η μοχθηρία…

Ο αρχαιοελληνικός μύθος του Ίκαρου εμπνέει στον Ματίς την εικαστική «Πτώση του Ίκαρου».

Ο γιος του Δαίδαλου που πέταξε κοντά στον ήλιο, αποτυπώνεται σαν λευκή φιγούρα πάνω σε μια κάθετη μαύρη λωρίδα, ένα σκοτεινό αδιέξοδο, που πέφτει μέσα και αποτυπώνεται σε μια αδέξια στάση καθώς δεν έχει από πού να πιαστεί.
Αν υποθέσουμε πως το μαύρο συμβολίζει τη βία, τότε ο Ίκαρος είναι παγιδευμένος μέσα σ’ αυτήν. Στο στήθος του καίει μια φλόγα, το πάθος της παλλόμενης καρδιάς, το πάθος του για ελευθερία. Κίτρινα αστέρια τον περιστοιχίζουν, ίσως το βαρύ πεπρωμένο,  που τον έχει καταδικάσει σε θάνατο…

Είναι ένα από τα συγκλονιστικότερα χαρτοκοπτικά έργα του μεγάλου καλλιτέχνη που έφυγε σαν σήμερα, 3 Νοέμβρη του 1954…

Ένας μύστης καλεσμένος ν' ανεβεί στον ουρανό; Ένας απερίσκεπτος που καίγεται στον ήλιο; ...Ένα πλάσμα  που θυσιάζεται και γκρεμίζεται στο κενό;... Ένας ουτοπιστής που ξεπήδησε απ’ τα νέφη της μνήμης;

Τι είναι ο Ίκαρος, φίλοι μου;

Ο σουηδός Ίνγκβεϊ Μάλμστιν, εκπρόσωπος της νεοκλασικής μέταλ, εμπνευσμένος από το μύθο του Ίκαρου, δίνει την «Icarus Dream Suite Op. 4» βασισμένη στο μελωδικό μοτίβο του αγαπημένου Adagiο του Αλμπινόνι (το ονομάζω έτσι αν και η πατρότητα αμφισβητείται).

Ο Ίνγκβεϊ, ένας χαρισματικός κιθαρίστας, λάτρης της κλασικής μουσικής, συνδυάζει τις δυο αγάπες του σε ένα μοναδικό στυλ, που ακολουθεί τις δομές του Μότσαρτ, του Μπετόβεν ή του Μπαχ δοσμένες καινοτόμα, εδραιώνοντας τη θέση του στο λεγόμενο «νεοκλασικό ροκ»… 

Mού αρέσει πολύ η διασκευή για πιάνο και σαξόφωνο, αν και σήμερα τα παιδιά στο σχολείο τάχθηκαν με διαφορά υπέρ της αυθεντικής ροκ σύνθεσης…

Yngwie J. Malmsteen: "Icarus' Dream Suite Op. 4":

Καλή σας μέρα, φίλοι μου! Ας ευχηθούμε οι στιγμές της να κυλήσουν σε κήπους λουλουδόσπαρτους! "Υπάρχουν πάντοτε λουλούδια γι’ αυτούς που θέλουν να τα βλέπουν", κατά τα λεγόμενα του μεγάλου Ματίς...

[Εν τάξει σήμερον 3 του Νοέμβρη 2020 το πέταγμα στους αιθέρες της Τέχνης έγινε στη μνήμη του Ανρί Ματίς... Με τους μαθητές του Γ1 στο κεφάλαιο «Μουσική και Εικαστικά»…Αφιερωμένο, λοιπόν με την ευχή μια μέρα να φτάσουν ψηλά, εκεί που στοχεύουν και να γνωρίσουν τις χαρές του αιθέρα...]

Ματίς-Σοστακόβιτς:"Δυο χορευτές" με διάθεση μουσικής ειρωνίας...

 

Matisse: "Two Dansers"
(moma.org)

Μια εμπύρετη παιδική ασθένεια ήταν η αιτία να γνωρίσει τον «Παράδεισο»…

Ο Ανρί Ματίς, ο κορυφαίος ζωγράφος που έφυγε από τη ζωή σαν σήμερα 3 Νοέμβρη του 1954, θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους Γάλλους καλλιτέχνες του 20ου αιώνα, ιδρυτής του κινήματος του φωβισμού καθώς και μία από τις σπουδαιότερες μορφές της μοντέρνας τέχνης.

Παιδάκι ακόμα κι αφού έπρεπε να μείνει περιορισμένος στο σπίτι λόγω ασθενείας, η μητέρα του τού έφερε δώρο για να απασχολείται, ένα σετ ζωγραφικής.
Αυτό ήταν!Χρώματα, γραμμές και ο συνδυασμός τους αποκωδικοποιήθηκε στα μάτια και την ψυχή του ως «μικρός Παράδεισος», κι έτσι αποφάσισε πως αυτό που επιθυμούσε ήταν να γίνει ζωγράφος.

"Από την πρώτη στιγμή που κράτησα στα χέρια μου το κουτί με τις μπογιές, ήξερα ότι αυτή θα ήταν η ζωή μου. Ρίχτηκα σαν θεριό που χιμάει στο πράγμα που λαχταρά", θα ομολογήσει ο ζωγράφος. 

Παραδέχεται δε, πως η μητέρα του ήταν η πρώτη που τον συμβούλεψε να μην τηρεί τους "κανόνες" της τέχνης, αλλά κυρίως να στηρίζεται και ν' ακούει τα συναισθήματά του.

Από το 1917 μέχρι την ημερομηνία του θανάτου του το ‘54, ο Ματίς έζησε στο Σιμιέ, ένα προάστιο της Νις.
Το 1941 διαγνώστηκε πως πάσχει από καρκίνο και ένα μέρος των τελευταίων χρόνων της ζωής του αναγκάστηκε να το περάσει σε αναπηρική καρέκλα.
Παρά το γεγονός αυτό, δεν εγκατέλειψε το έργο του, αντιθέτως ασχολήθηκε ενεργά με την τεχνική του κολάζ, και την χαρτοκοπτική.

«Ο πραγματικός εαυτός μου βρίσκεται στα έργα που δημιούργησα κατά τη διάρκεια της αρρώστιας μου.

Σ’αυτά πνέει σαν άνεμος, η αίσθηση ελευθερίας μου!», 

συνήθιζε να λέει ο καλλιτέχνης.

Από αυτή την περίοδο είναι και το χαρτοκοπτικό του ,"Two Dancers".

Έργο, που χρησιμοποιήθηκε και στο μπαλέτο "Rouge et Noir", σε χορογραφία του Leonide Massine , που ο Ματίς είχε αναλάβει τα κοστούμια και τα σκηνικά  και στο οποίο αποτυπώνεται σύμφωνα με τους ειδικούς η ίδια η φύση του χορού: Έργο χορογραφημένο μα και, την ίδια στιγμή, αυθόρμητο.


Το μπαλέτο βασίζεται στη μουσική της 1ης Συμφωνίας του Σοστακόβιτς.

Η μουσική, παρότι γραμμένη από το συνθέτη στην ηλικία 19 χρόνων, ενθουσίασε τον ζωγράφο, που την μετέφρασε σε χρωματικό σύστημα, όπου το μαύρο δηλώνει τη βία, το άσπρο τη γυναίκα, το κίτρινο τη μοχθηρία, το μπλε τη φύση...

Ο 18χρονος Σοστακόβιτς στις 28 Ιουνίου 1925,
δύο μέρες πριν ολοκληρώσει τη Συμφωνία Νο 1 
(The Musical bungalow, από τα αρχεία της Naxos records)

H 1η Συμφωνία του Σοστακόβιτς γράφτηκε το 1925 και ήταν το έργο που παρουσίασε στην αποφοίτησή του από την τάξη σύνθεσης στο Ωδείο του Λένιγκραντ.
Αν και έργο της νεότητάς του, εμφανίζει έναν ενδιαφέροντα και χαρακτηριστικό συνδυασμό ζωντάνιας και χιούμορ από τη μία πλευρά, με δράμα και βαθύτητα από την άλλη, κάτι που έκανε πολλούς να μιλούν για επίδραση από Στραβίνσκι και Προκόφιεφ.
Η ελαφρότητα και η διάθεση για παιχνίδι δεν μειώνει τη συμφωνική σύνθεση, αντίθετα κάνει εμφανή τα σημάδια της σπουδαιότητας του συνθέτη και της εξέλιξής του, ιδιαίτερα στα εκπληκτικής λάμψης μοτίβα και την ενορχήστρωση, που εντυπωσιάζουν πλέκοντας σκοτεινές αποχρώσεις, ειρωνία και σάτιρα με την πολύχρωμη και ευφάνταστη μουσική αυθάδεια του συνθέτη.
Χαρακτηριστική μουσική, άλλοτε απρόβλεπτη, ξεκαρδιστικά αστεία, κι άλλοτε εκπληκτικά συγκινητική!'
Άλλοτε ν’ακούγεται εκρηκτική, νευρώδης ή σκερτσόζα κι άλλοτε ζοφερά στοχαστική απαιτώντας βαθιά περίσκεψη και συλλογισμό!


Διευθύνει μια δεσπόζουσα μουσική μορφή, ο Βάλερι Γκέργκιεφ, οι ηχογραφήσεις του οποίου έχουν τιμηθεί με σημαντικά βραβεία παγκοσμίως, ανάμεσά τους και το Βραβείο «Ντμίτρι Σοστακόβιτς».
Eνας μαέστρος, ο οποίος έχει περάσει μια ζωή βυθισμένη στη μουσική του ρώσου συνθέτη!