Ελ Γκρέκο: "Η Ταφή του Κόμη του Οργκάθ"

"Η Ταφή του Κόμη του Οργκάθ", Δ. Θεοτοκόπουλος, Τολέδο

Κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει πως ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος αποτελεί μία από τις πιο ξεχωριστές μορφές της ευρωπαϊκής ζωγραφικής. Η τέχνη του χαρακτηρίζεται από έντονη πνευματικότητα, δραματικότητα και μια ιδιαίτερη απόδοση των μορφών και του φωτός, στοιχεία που τον ανέδειξαν σε έναν από τους σημαντικότερους εκπροσώπους του ύστερου μανιερισμού. 

Ο Θεοτοκόπουλος όπως εικονίζεται στον πίνακα

Γεννήθηκε την 1η Οκτωβρίου 1541 στην Κρήτη, η οποία εκείνη την εποχή βρισκόταν υπό βενετική κυριαρχία. Εκεί ξεκίνησε την καλλιτεχνική του πορεία, μαθητεύοντας στη βυζαντινή αγιογραφική παράδοση. Στη συνέχεια ταξίδεψε στην Ιταλία, όπου ήρθε σε επαφή με την τέχνη της Αναγέννησης και επηρεάστηκε από σημαντικούς ζωγράφους, όπως ο Τιτσιάνο και ο Τιντορέτο. Το 1577 εγκαταστάθηκε στο Τολέδο, πόλη που αποτέλεσε το σημαντικότερο κέντρο της καλλιτεχνικής του δημιουργίας και τον τόπο όπου ανέπτυξε την προσωπική και ιδιαίτερα αναγνωρίσιμη ζωγραφική του γλώσσα.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον δημιουργήθηκε και ένα από τα σπουδαιότερα έργα του, η "Ταφή του Κόμη του Οργκάθ"  που ολοκληρώθηκε το 1588 για την εκκλησία του Αγίου Θωμά στο Τολέδο.
Ο πίνακας απεικονίζει τον θρύλο σύμφωνα με τον οποίο, κατά την ταφή του ευσεβούς και φιλάνθρωπου κόμη Δον Γκονθάλο Ρουίθ, εμφανίστηκαν ο Άγιος Στέφανος και ο Άγιος Αυγουστίνος για να τοποθετήσουν το σώμα του στον τάφο, τιμώντας την ενάρετη ζωή του.

Η σύνθεση χωρίζεται σε δύο βασικά επίπεδα:

Στο κάτω μέρος παρουσιάζεται ο επίγειος κόσμος και η τελετή της ταφής, ενώ στο πάνω απεικονίζεται ο ουράνιος κόσμος, όπου η ψυχή του κόμη οδηγείται προς το Χριστό.

Το κάτω τμήμα: ο επίγειος κόσμος της ταφής 

Στο κάτω τμήμα ξεχωρίζουν οι ευγενείς και οι θρησκευτικές μορφές που παρακολουθούν το θαυμαστό γεγονός, ενώ ο Ελ Γκρέκο έχει ενσωματώσει στη σκηνή και προσωπογραφίες σημαντικών προσώπων του Τολέδο. Ανάμεσά τους βρίσκονται ο ίδιος ο ζωγράφος και ο γιος του, Χόρχε Μανουέλ.
Το επάνω τμήμα χαρακτηρίζεται από έντονη πνευματικότητα, με τον Χριστό, την Παναγία, τους αγγέλους και τους αγίους να δημιουργούν αίσθηση ουράνιας ανάτασης.
Οι επιμήκεις μορφές, το δραματικό φως και τα λαμπερά χρώματα, όλα χαρακτηριστικά της τεχνοτροπίας του έλληνα ζωγράφου, που συνδυάζουν επιρροές από τη βυζαντινή παράδοση, την ιταλική Αναγέννηση και τον μανιερισμό, συντελούν ώστε να αποδοθεί συμβολικά η μετάβαση από τον επίγειο κόσμο του θανάτου προς τον ουράνιο κόσμο της αιώνιας ζωής.

 Το επάνω τμήμα: ουράνιος κόσμος

Στη ΜΟΥΣΙΚΗ:

Η "Ταφή του Κόμη του Οργκάθ" αποτελεί την έμπνευση για το τελευταίο μέρος του κονσέρτου για τούμπα και ορχήστρα πνευστών, με τίτλο: "Three Visions of El Greco - Τρία οράματα του Ελ Γκρέκο" του αμερικανού συνθέτη, Ethan Wickman.

Στον πίνακα συνυπάρχουν ο επίγειος κόσμος της ταφής και ο ουράνιος κόσμος, όπου η ψυχή του κόμη ανέρχεται προς το θείο φως. Αυτή τη μετάβαση αποδίδει μουσικά ο Wickman, ξεκινώντας με το πένθιμο χτύπημα των καμπανών κι ένα ψιθυριστό βουητό από το σύνολο των πνευστών, που δημιουργούν ατμόσφαιρα πένθους και περισυλλογής. Πάνω σ' αυτό το ηχητικό υπόβαθρο, η τούμπα αναπτύσσει μια μελαγχολική και έντονα λυρική μελωδία, που μοιάζει να εκφράζει την ψυχή του νεκρού καθώς απομακρύνεται από τον επίγειο κόσμο και κατευθύνεται προς το ουράνιο φως.
Σταδιακά, η μουσική διογκώνεται και αποκτά ολοένα μεγαλύτερη ένταση-έκσταση, σαν το σύνολο να προσπαθεί ν' ανοίξει τα σύννεφα για ν' αποκαλύψει το ένδοξο πεπρωμένο του κόμη. 
Στη συνέχεια, το μέρος αλλάζει χαρακτήρα και μετατρέπεται σε γρήγορο, εορταστικό μουσικό διάλογο. Στιγμιαία διακόπτεται για ν' ακουστεί προηγούμενο μουσικό υλικό και ολοκληρώνεται με μια εντυπωσιακή έξαρση της τούμπας. Ο βαθύς, δυνατός ήχος της ενισχύει την αίσθηση ανόδου προς το θείο.

Ο μουσικός δημιουργός καταφέρνει να μεταφέρει με ήχους τα σύμβολα της ζωγραφικής απεικόνισης, την πορεία από το πένθος και τον θάνατο προς την πνευματική ανάταση και ουράνια λύτρωση.

Ethan Wickman: "Three Visions of El Greco"
ΙΙΙ: "The Burial of the Count of Orgaz"

Στο ιστολόγιο υπάρχουν πολλά κείμενα για τον Ελ Γκρέκο. Μπορείτε να τα βρείτε εύκολα, πληκτρολογώντας το όνομα του ζωγράφου στη γραμμή αναζήτησης.