"Ισαβέλλα": η ποιητική του Τζων Κητς και οι μεταμορφώσεις της στην τέχνη...

"Η Ισαβέλλα και η γλάστρα με το βασιλικό", William Holman Hunt 

31 Οκτωβρίου του 1795 γεννήθηκε ο John Keats, μία από τις σημαντικότερες φωνές του αγγλικού ρομαντισμού. Παρά τη σύντομη ζωή του, άφησε έργο εξαιρετικής ποιητικής πυκνότητας και αισθητικής δύναμης, που αναδεικνύει τη βαθιά του προσήλωση στην ομορφιά, τη φαντασία και την ανθρώπινη εμπειρία. Η ποίησή του που συνδέει το αισθησιακό με το τραγικό και το εφήμερο με το αιώνιο, εξακολουθεί να εμπνέει καλλιτέχνες σε διαφορετικές μορφές τέχνης.

"John Keats portrait", Joseph Severn

Από τα δημοφιλέστερα ποίηματα του Κητς είναι το τιτλοφορούμενο "Ισαβέλλα, ή Η γλάστρα με τον βασιλικό", που έγραψε το1818 βασισμένο σε μια ιστορία από το "Δεκαήμερο "του Βοκάκιου.

Αφηγείται την ιστορία μιας νεαρής γυναίκας, της οποίας η οικογένεια σκοπεύει να την παντρέψει με κάποιον πλούσιο ευγενή, εκείνη όμως είναι ερωτευμένη με τον Λορέντσο, έναν από τους εργάτες στα χωράφια των αδελφών της. Όταν τα αδέλφια της το μαθαίνουν, δολοφονούν τον Λορέντσο και θάβουν το σώμα του στο δάσος. Το βράδυ, ο Λορέντσο εμφανίζεται στο όνειρο της Ισαβέλλας και της αποκαλύπτει τι έχει συμβεί.

Εκείνη πηγαίνει στο δάσος, ξεθάβει το σώμα και κόβει το κεφάλι του, το οποίο τοποθετεί σε μια γλάστρα με βασιλικό. Περιποιείται τη γλάστρα με εμμονική αφοσίωση, ενώ η ίδια μαραζώνει από τον καημό για τον έρωτά της.

"Οι αδελφοί έχοντας βρει από πολλές ενδείξεις

τι είδους έρωτα o Λορέντζος είχε γι' αδελφή,

και πως κι αυτή τον αγαπούσε, οι αποκαλύψεις

τους οδηγούν σε σκέψεις πονηρές,

σχεδόν τρελοί μα πώς αυτός, υπάλληλός τους στα εμπορικά,

να χαίρεται δικής τους αδελφής αγάπη δίχως λεφτά

ενώ αυτοί σχεδίαζαν να καλοπιάσουν αδελφή γλυκά

να πάρει πλούσιο ευγενή με κτήματα πολλά.

[...]

Έτσι λοιπόν ένα ωραίο πρωινό, αυτός ως έγερνε

προς την ανατολή, από την κουπαστή

ταράτσας κήπου, σ' εκείνον στρέψανε

τα βήματά τους απ' τη δροσιά και του 'πανε:

"Γαλήνια δείχνεις ευχαριστημένος,

Λορέντζο, και δεν θα θέλαμε να μπούμε

στις ήρεμες σου σκέψεις μ' αν είσαι έξυπνος,

καβάλα τ' άλογό σου όσο οι δροσιές κρατούνε

[..]

Έτσι αδέλφια δύο και μελλοθάνατος μαζί

περάσανε τη Φλωρεντία, όπου τ' Άρνου το ποτάμι

παφλάζει μες στις ίσιες όχθες, μα αερίζει πάλι

τον εαυτό του χορεύοντας ανάλαφρα, και πέστροφα εκεί

τραβά για φουσκοποταμιά. Αρρωστημένη ωχρή

χροιά προσώπων αδελφών στο πέρασμα αυτό,

Λορέντζου ξαναμμένο μ' έρωτα.  Διασχίσανε νερό

και μπήκαν σ' ένα δάσος κατάλληλο για τη σφαγή.

Ο Λορέντζος σφαγιάστηκε και θάφτηκε εκεί,

στο δάσος τέλειωσε ο μέγας έρωτας γι' αυτή

Α! Όταν μια ψυχή κερδίζει έτσι ελευθερία της εκείνη,

πονά στη μοναξιά - και αρρωσταίνει στην ειρήνη

σαν την κρυψώνα αιμοβόρικων σκυλιών μετά την αμαρτία

ξεπλύνανε αυτοί σπαθιά μες στο νερό, κεντρίσανε ευθεία

τα άλογά τους για το σπίτι, καθένας άφωνος,

μα και πλουσιότερος με το να γίνει δολοφόνος"

(Τζων Κητς: "Ποιήματα", εκδ. Μ.Σιδέρη, "Ισαβέλλα, Αποσπάσματα",
Μτφ: Κ. Λυκιαρδόπουλος, σελ.27-29)

Η ιστορία της Ισαβέλλας άσκησε ιδιαίτερη επιρροή στους Προραφαηλίτες ζωγράφους, οι οποίοι εμπνεύστηκαν από το ποίημα και απέδωσαν σε έργα τους διάφορες σκηνές του. Ανάμεσα στις πιο γνωστές εικαστικές αναπαραστάσεις συγκαταλέγονται η "Η Ισαβέλλα και η γλάστρα με το βασιλικό" του William Holman Hunt και το ομότιτλο του John William Waterhouse.  

Και οι δύο καλλιτέχνες αποτυπώνουν την τραγική μορφή της Ισαβέλλας τη στιγμή που χαϊδεύει τρυφερά τη γλάστρα με τον βασιλικό, μέσα στην οποία έχει θάψει το κομμένο κεφάλι του αγαπημένου της. Η πράξη αυτή φανερώνει τη βαθιά, σχεδόν εμμονική προσήλωσή της στη μνήμη του.

Η Ισαβέλλα και η γλάστρα με το βασιλικό",
John William Waterhouse

Ο Hunt τοποθετεί την Ισαβέλλα στο εσωτερικό του σπιτιού, ενώ ο Waterhouse επιλέγει ως σκηνικό τον κήπο. Ιδιαίτερα χαρακτηριστική είναι η σκυθρωπή και μελαγχολική έκφραση του προσώπου της, που αποτυπώνει τον πόνο και την απόγνωσή της. Οι δύο συνθέσεις παραπέμπουν στους στίχους του Κητς, όπου περιγράφεται η βαθιά απομόνωση της ηρωίδας και η αφοσίωσή της στον βασιλικό:

"Και ξέχασε τ’ άστρα, το φεγγάρι και τον ήλιο,
και ξέχασε το γαλανό στερέωμα πάνω απ’ τα δέντρα,
και ξέχασε τις ρεματιές όπου κυλούν τα νερά,
και ξέχασε την ψυχρή φθινοπωρινή αύρα·
δεν γνώριζε πότε τελείωνε η μέρα,
ούτε έβλεπε το καινούριο πρωινό· μα γαλήνια
έμενε σκυμμένη πάνω από τον βασιλικό
και τον πότιζε με τα δάκρυά της ως τη ρίζα"

Οι καλλιτέχνες εμπλουτίζουν τη σκηνή με περίτεχνα αντικείμενα, πολυτελή υφάσματα και διακοσμητικά σκεύη, στοιχεία που αντανακλούν βασικά χαρακτηριστικά της αισθητικής των Προραφαηλιτών. Η έμφαση στη λεπτομέρεια, η πλούσια διακοσμητικότητα και η προσεκτική απόδοση των υλικών συμβάλλουν στη δημιουργία μιας ατμόσφαιρας όπου ο αισθησιασμός συνυπάρχει με τη μελαγχολία και την τραγικότητα.

Στη Μουσική:

Η ποιητική σύνθεση του Κητς αποτέλεσε πηγή έμπνευσης και για τον Άγγλο συνθέτη Frank Bridge, ο οποίος μετέφερε την τραγική ιστορία της Ισαβέλλας στη συμφωνική μουσική, ολοκληρώνοντας το ομώνυμο συμφωνικό ποίημά του το 1907. Ο Bridge αποδίδει μέσα από τον ήχο την εσωτερική ένταση, τον έρωτα, τη βία και το πένθος που διατρέχουν την ιστορία.

Στο έργο του, η αφηγηματική εξέλιξη οργανώνεται γύρω από δύο βασικές μελωδικές ιδέες, που συνδέονται με τις μορφές της Ισαβέλλας και του Λορέντσο.

O συνθέτης, Frank Bridge

Η πρώτη παρουσιάζεται με τρυφερό και λυρικό χαρακτήρα, ενώ η δεύτερη αποκτά περισσότερο ηρωική και δυναμική φυσιογνωμία. Οι δύο αυτές θεματικές ιδέες επανέρχονται και μετασχηματίζονται σε διαφορετικά σημεία της σύνθεσης, λειτουργώντας σαν μουσικά σύμβολα των δύο ερωτευμένων. Παράλληλα, ένα τρίτο, σκοτεινότερο μουσικό υλικό συνδέεται με τους αδελφούς της Ισαβέλλας και λειτουργεί σαν αντίβαρο στο ερωτικό στοιχείο.

Η αρχική, λυρική ατμόσφαιρα σταδιακά διαταράσσεται. Στο Allegro vivo, που ακολουθεί, τα αρχικά θέματα μεταμορφώνονται και αποκτούν απειλητική διάσταση, συνοδεύοντας μουσικά τη δολοφονία του Λορέντσο. Οι δυναμικές αντιθέσεις στην ορχήστρα εντείνουν την αίσθηση βίας και φρίκης, ενώ ταυτόχρονα αποτυπώνουν τη συναισθηματική συντριβή της ηρωίδας όταν ανακαλύπτει την προδοσία των αδελφών της.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το σημείο που το θέμα της Ισαβέλλας επανέρχεται σε ελάσσονα τρόπο, μεταφέροντας την αρχική του λυρικότητα σε πένθιμο τόνο .
Το έργο οδηγείται τέλος, σε μια κορύφωση που υπερβαίνει τη διάσταση του θανάτου και του χωρισμού. Στην τελική επανεμφάνιση του αρχικού μουσικού υλικού, τα θέματα έχουν μετασχηματιστεί, αποκτώντας περισσότερο λυτρωτικό χαρακτήρα. Η μουσική κορύφωση θα μπορούσε να ερμηνευθεί σαν συμβολική επανένωση των δυο νέων πέρα από τα όρια της επίγειας ζωής. Μ΄' αυτόν τον τρόπο, ο Bridge μετατρέπει την τραγική ιστορία του Κητς σε ένα συμφωνικό αφήγημα όπου ο έρωτας, ο θάνατος και η μνήμη συνδέονται σε μια τελική, μεταφυσική εικόνα λύτρωσης, που για πολλούς θυμίζει τον Βαγκνερικό "Τριστάνο".

Frank Bridge: "Isabella, H.78"

Για τον Τζων Κητς υπάρχουν πολλά κείμενα στο μπλογκ. Ανακαλύψτε τα πληκτρολογώντας το όνομά του στη γραμμή αναζήτησης.

Βερμέερ: "Ερωτική Επιστολή": από τον καμβά στην παρτιτούρα ...

 

Jan Vermeer : "De liefdesbrief"

Ο αγαπημένος μου ζωγράφος είναι ο Johannes Vermeer, ένας από τους πιο λαμπρούς εκπροσώπους της Ολλανδικής Χρυσής Εποχής. Γεννημένος στις 31 Οκτωβρίου 1632, κατάφερε να μετατρέψει τις πιο απλές σκηνές της καθημερινής ζωής σε στιγμές υψηλής ποίησης. Η λεπτότητα με την οποία χειρίζεται το φως και την ατμόσφαιρα χαρίζει στους πίνακές του μια αίσθηση γαλήνης που ανοίγει εσωτερικό χώρο στο βλέμμα του θεατή. Δεν είναι τυχαίο ότι στους δεκατρείς από τους τριάντα έξι πίνακές του, η μουσική κατέχει κεντρική θέση, με όργανα όπως το λαούτο, η βιόλα ντα γκάμπα ή το φλάουτο με ράμφος να εμφανίζονται συχνά και να αποκτούν ακόμη και συμβολικό χαρακτήρα.

Ίσως γι’ αυτό υποθέτουμε πως η μουσική είχε ιδιαίτερη σημασία και στη ζωή του ίδιου του ζωγράφου. Αν και δεν γνωρίζουμε αν έπαιζε κάποιο όργανο, φαίνεται πως είχε στενή επαφή με τον ήχο και τη μουσική πρακτική, είτε μέσα από το οικογενειακό του περιβάλλον είτε στο σπίτι του φίλου του συνθέτη, Pieter van Ruijven.

"De liefdesbrief - Ερωτική Επιστολή" είναι ο τίτλος ενός έργου του 17ου αιώνα που φιλοτέχνησε ο Jan Vermeer και σήμερα εκτίθεται στο Rijksmuseum του Άμστερνταμ.

Πρόκειται για το μοναδικό έργο του ζωγράφου στο οποίο απεικονίζεται θάλασσα -έστω και έμμεσα- μέσα από τη θαλασσογραφία που κρέμεται στον τοίχο. Ταυτόχρονα, ο πίνακας εστιάζει σε μια εσωτερική και ιδιαίτερα προσωπική σκηνή. Μια υπηρέτρια φαίνεται να σχολιάζει στην κυρία της το γράμμα που εκείνη κρατά στα χέρια της, αφήνοντας να διαφανεί η υπόνοια ενός ερωτικού μηνύματος.
H δεμένη κουρτίνα στα δεξιά δημιουργεί την αίσθηση ότι παρακολουθούμε μια μυστική στιγμή, κόλπο που χρησιμοποιούσαν οι Ολλανδοί ζωγράφοι για να προσδώσουν αίσθηση ιδιωτικότητας. Η άποψη πως το γράμμα δηλώνει ερωτικό περιεχόμενο ενισχύεται από το λαούτο, που κρατά η γυναίκα, ένα σύμβολο έρωτα και πάθους, αλλά και από το δάπεδο με τα ασπρόμαυρα πλακάκια, που μοιάζει σαν σκακιέρα παραπέμποντας στο ερωτικό παιχνίδι σαν σπαζοκεφαλιά.  

Οι πεταμένες παντόφλες στο πάτωμα, η σφουγγαρίστρα στο πλάι, όπως και οι πεσμένες σελίδες χαρτιού -ίσως παρτιτούρες- υπονοούν ακαταστασία και αποτελούν στοιχεία πως η καθαριότητα και οι καθημερινές υποχρεώσεις έχουν παραμεριστεί μπροστά στο πάθος και το προσωπικό συναίσθημα.
Οι αποχρώσεις του μπλε και του χρυσοκίτρινου αναδεικνύουν τον πλούτο και τη φινέτσα του σπιτιού, με τον χρυσό στα αντικείμενα, στο τζάκι και στα ρούχα της κυρίας να αντιπαραβάλλεται με το μπλε του δαπέδου και της φορεσιάς της υπηρέτριας. 

Κλείνοντας την περιγραφή του υπέροχου αυτού έργου, αξίζει να επιστρέψουμε στα δύο μικρά κάδρα που διακρίνονται στον τοίχο. Η θαλασσογραφία λειτουργεί σαν υπαινιγμός ενός ταραχώδους έρωτα, ενώ το τοπίο με τον περιηγητή στον επάνω πίνακα μοιάζει να παραπέμπει στην απουσία του αγαπημένου. Μέσα σε αυτή τη λεπτοδουλεμένη σύνθεση, ο Βερμέερ συνδυάζει το εσωτερικό δράμα με τις λεπτομέρειες της καθημερινής ζωής και έναν διακριτικό συμβολισμό, δημιουργώντας μια σκηνή που ισορροπεί ανάμεσα στη ρεαλιστική παρατήρηση και στη σιωπηλή αφήγηση των συναισθημάτων.

Από τον πίνακα του Βερμέερ, ο συμπατριώτης του συνθέτης, Johan de Meij (δεινός λάτρης της εικαστικής τέχνης) αντλεί έμπνευση για το δεύτερο μέρος της Σουίτας του με τίτλο: "Dutch Masters". Πρόκειται για σουίτα για ορχήστρα πνευστών που ανασυνθέτει με ήχο τρεις σπουδαίους πίνακες της Χρυσής Ολλανδικής Εποχής, οι οποίοι εκτίθενται στο Rijksmuseum του Άμστερνταμ:
την "Νυχτερινή Φρουρά" του Rembrandt,
την "Ερωτική Επιστολή" του Vermeer και
την "Ημέρα του Πρίγκιπα" του Jan Steen.

Βερμέερ, αυτοπροσωπογραφία

Ο Meij στοχεύει να μεταφέρει στην μουσική τον εσωτερικό κόσμο των έργων, μεταμορφώνοντας χρώματα και αντικείμενα σε ηχητικά μοτίβα. Στο μέσο μέρος, που επικεντρώνεται στην "Ερωτική Επιστολή", το θεματικό υλικό υπόκειται σε συνεχείς μετασχηματισμούς. Το ηχοτοπίο σκιαγραφείται με τρόπο ταυτόχρονα λυρικό και αγωνιώδη. Η μουσική αναπτύσσεται με ένταση, οδηγούμενη σε δυναμική κορύφωση που μεταφέρει τη λαχτάρα και τον ενθουσιασμό της στιγμής, όταν η υπηρέτρια φέρνει στην κυρία το πολυαναμενόμενο γράμμα. Στη συνέχεια, οι ήχοι καταλαγιάζουν, υπονοώντας την ικανοποίηση και τη γαλήνη της ερωτοχτυπημένης μέσα στο ζωγραφικό σύμπαν του Βερμέερ.
Μια μουσική αφήγηση ξεδιπλώνεται: τα θέματα αντανακλούν τα συναισθήματα και την ατμόσφαιρα που αναδύεται από τον πίνακα. Αρκεί ο ακροατής να εστιάσει στη λυρική ροή, στις κλιμακώσεις, στις εκρήξεις δυναμικής, στα απότομα ηχητικά ξεσπάσματα, που εναλλάσσονται με ψιθυριστά, σιωπηρά μοτίβα. Ο συνθέτης τα τυλίγει σε ευρηματικές, τολμηρές αρμονίες, όπως ο ζωγράφος συνθέτει το φως και τις λεπτομέρειες του εσωτερικού σκηνικού του. 
Στην αρχή, η ήσυχη μελωδία του λαούτου υπονοεί τον ήχο από το έγχορδο της γυναίκας του πίνακα, μια μελαγχολικη μελωδία σαν μουρμουρητό βασισμένη στο "Sorrow Come - Έλα με τη θλίψη" του John Dowland. Ξαφνικά, ένα χτύπημα στην πόρτα(μεταφέρεται κυριολεκτικά) και η άφιξη της επιστολής πυροδοτούν μουσική έκρηξη. Η χαρά, η προσμονή και η ένταση της στιγμής εκφράζονται μέσα από δυναμικά πνευστά και αρμονικούς διαλόγους, σαν η ορχήστρα να σχολιάζει τον έρωτα και την τρελή επιθυμία. Στο τέλος, η μουσική επιστρέφει σε ηρεμία, με το λαούτο να καταλήγει σε μια γαλήνια μείζονα συγχορδία, σαν η καρδιά της γυναίκας να έχει βρει την εσωτερική της ισορροπία.

Έτσι, ο Meij ηχοποιεί τον πίνακα του Βερμέερ. Η μουσική αφηγείται...γίνεται ο καθρέφτης των συναισθημάτων, των λεπτομερειών και της λυρικής έντασης που η ζωγραφική αιχμαλωτίζει με χρώμα, φως και σιωπηλές χειρονομίες....

Johan De Meij : Dutch Masters Suite, Ν. 2 : De Liefdesbrief

Για τον Γιοχάνες Βερμέερ υπάρχουν πολλά κείμενα στο μπλογκ. Ανακαλύψτε τα πληκτρολογώντας το όνομά του στη γραμμή αναζήτησης.

Μάχη του Χάναου: Όταν η μουσική έγινε πράξη αλληλεγγύης...

"Μάχη του Χάναου", Horace Vernet

Ήταν 30 Οκτωβρίου 1813, όταν, στα περίχωρα του Χάναου, κοντά στη Φρανκφούρτη, ο γαλλικός στρατός του Ναπολέοντα, υποχωρώντας μετά τη συντριπτική ήττα του στη Λειψία, βρέθηκε αντιμέτωπος με τις βαυαρικές και αυστριακές δυνάμεις, υπό τον στρατηγό Καρλ Φίλιπ φον Βρέντε.

Οι Βαυαροί, που μέχρι τότε υπήρξαν σύμμαχοι του Ναπολέοντα, είχαν πλέον αλλάξει στρατόπεδο και στρέφονταν εναντίον του παλιού τους συμμάχου. Ο Ναπολέων, αποφασισμένος να ανοίξει δρόμο για την επιστροφή του στη Γαλλία, δεν είχε άλλη επιλογή από το να συγκρουστεί μαζί τους. Η μάχη κορυφώθηκε μέσα σε καπνούς πυροβολικού, εφόδους ιππικού και σφοδρές συγκρούσεις πεζικού. Παρά την αριθμητική υπεροχή των αντιπάλων του, ο γαλλικός στρατός επικράτησε στο πεδίο της μάχης.

"Στη Μάχη του Χάναου", Henri-Georges Chartier

Ο δρόμος προς τη Γαλλία άνοιξε, αλλά η νίκη είχε βαρύ τίμημα σε ανθρώπινες ζωές. Ήταν μία από τις τελευταίες σημαντικές στρατιωτικές επιτυχίες του Ναπολέοντα επί γερμανικού εδάφους, καθώς η αυτοκρατορία του είχε ήδη αρχίσει να κλονίζεται ανεπανόρθωτα.

Μέσα σε αυτό το κλίμα πολέμου, απωλειών και ιστορικών ανατροπών, για την οικονομική ενίσχυση των τραυματισμένων Αυστριακών και Βαυαρών στρατιωτών που είχαν πολεμήσει στη μάχη του Χάναου, οργανώθηκε στη Βιέννη μια μεγάλη φιλανθρωπική συναυλία. 

Τη διοργάνωσαν ο ίδιος ο Λ.Β.Μπετόβεν και ο Johann Nepomuk Mälzel, ο γνωστός εφευρέτης του μετρονόμου και κατασκευαστής μουσικών οργάνων. Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε στη μεγάλη αίθουσα του Πανεπιστημίου της Βιέννης. Την ορχήστρα διηύθυνε ο Μπετόβεν, παρά το γεγονός ότι η κώφωσή του είχε πλέον προχωρήσει σημαντικά.
Στην εκτέλεση συμμετείχαν μερικοί από τους σημαντικότερους μουσικούς της εποχής, όπως ο Λουί Σπορ, ο Γιόχαν Νέπoμουκ Χούμελ και ο Αντόνιο Σαλιέρι. Στο πρόγραμμα ανάμεσα στις συνθέσεις περιλαμβανόταν η 7η Συμφωνία του τιτάνα, η υποδοχή της οποίας από το κοινό υπήρξε ενθουσιώδης, τόσο ώστε να ζητηθεί η επανάληψη ορισμένων μερών της.

Η σημασία της συναυλίας αποτυπώνεται και σε ευχαριστήρια επιστολή που συνέταξε ο Μπετόβεν μετά τις εκτελέσεις, απευθυνόμενος στους μουσικούς που συμμετείχαν:

"Θεωρώ καθήκον μου να εκφράσω την ευγνωμοσύνη μου προς όλους τους αξιότιμους καλλιτέχνες που συμμετείχαν με τόσο μεγάλο ζήλο στις συναυλίες που δόθηκαν υπέρ των στρατιωτών που τραυματίστηκαν στη μάχη του Χάναου. Ήταν μια σπάνια σύναξη διακεκριμένων καλλιτεχνών, όπου όλοι, εμπνευσμένοι από την επιθυμία να προσφέρουν τις υπηρεσίες τους στην πατρίδα, συνεργάστηκαν για την πραγματοποίηση αυτού του σκοπού, χωρίς να υπολογίζουν την ιεραρχία ή τη θέση τους, αποδεχόμενοι με προθυμία ακόμη και τους πιο ταπεινούς ρόλους.(...)
Ανέλαβα τη διεύθυνση της ορχήστρας μόνο και μόνο επειδή ήταν δική μου σύνθεση. Αν είχε γραφτεί από κάποιον άλλον, θα είχα πάρει κι εγώ ευχαρίστως, όπως ο κύριος Χούμελ, τη θέση μου στο μεγάλο τύμπανο. Γιατί το μόνο συναίσθημα που κυριαρχούσε σε όλους μας ήταν η αληθινή αγάπη για την πατρίδα και η επιθυμία να προσφέρουμε με χαρά τις δυνάμεις μας σε εκείνους που είχαν θυσιάσει τόσα πολλά για μας."
(Πηγή επιστολής: gutenberg)

Ιδιαίτερη αξία έχουν και τα δημοσιεύματα του Τύπου της εποχής. Επιβεβαιώνουν τον φιλανθρωπικό σκοπό των συναυλιών υπέρ των τραυματιών στη μάχη του Χάναου, εξυμνώντας την ενθουσιώδη υποδοχή της νέας Συμφωνίας από το κοινό, επισημαίνοντας την ιδιαίτερη απήχηση που είχε η μουσική του Μπετόβεν.

Ήταν μια βραδιά όπου η μουσική συναντούσε την Ιστορία και η τέχνη γινόταν πράξη αλληλεγγύης. Μέσα από τη μουσική του Μπετόβεν, ο πόνος και οι απώλειες του πολέμου έδιναν τη θέση τους σε μια κοινή προσπάθεια προσφοράς και συμπαράστασης. 

Η χειρόγραφη παρτιτούρα της 7ης Συμφωνίας

Η 7η Συμφωνία γράφτηκε από τον Μπετόβεν κατά τη διαμονή του στη λουτρόπολη Τέπλιτσε της Βοημίας, όπου είχε μεταβεί για λόγους υγείας. Είναι αφιερωμένη στον κόμη Μόριτζ φον Φρις και αναπτύσσεται σε τέσσερα μέρη:

• Poco sostenuto - Vivace: Μια επιβλητική εισαγωγή που οδηγεί σε έναν εκρηκτικό, γεμάτο ζωντάνια ρυθμό.
• Allegretto: Ένα βαθιά συγκινητικό και μελαγχολικό μέρος, με σχεδόν πένθιμο χαρακτήρα.
• Presto - Assai meno presto: Ένα ορμητικό, χορευτικό σκέρτσo, με έντονες αντιθέσεις.
• Allegro con brio: Ένα εντυπωσιακό φινάλε γεμάτο πάθος, δύναμη και ακατάπαυστη κίνηση.

Η 7η Συμφωνία έχει προκαλέσει διαχρονικά έντονο θαυμασμό, αλλά και ορισμένες αντιδράσεις.

(lvbeethoven)

Ο Ρίχαρντ Βάγκνερ την αποκάλεσε "αποθέωση του χορού", αναδεικνύοντας τον εκρηκτικό ρυθμό και τη ζωντάνια της, ενώ υπήρξαν μουσικοκριτικοί που την αποκάλεσαν τη "χαρακτηριστικότερη σύνθεση αυθορμητισμού του Μπετόβεν, όπου οι νότες ξεπηδούν αβίαστα από την έμπνευση του δημιουργού".
Δεν έλειψαν, ωστόσο, και οι επικριτικές φωνές.
Ο Φρίντριχ Βικ(πατέρας της Κλάρας Σούμαν) θεώρησε τη μουσική της "παράλογη" και πως συνετέθη σε κατάσταση μέθης, ενώ ο μαέστρος Τόμας Μπίτσαμ ειρωνεύτηκε το τρίτο μέρος, παρομοιάζοντάς το με "ένα σωρό βοοειδή που χοροπηδούν", σατιρίζοντας έτσι την άγρια, αχαλίνωτη και σχεδόν ανεξέλεγκτη ενεργητικότητά του.

Παρά τις αντιδράσεις, η Συμφωνία καθιερώθηκε ως ένα από τα πιο συναρπαστικά και αγαπημένα έργα του Μπετόβεν.

Απολαύστε τη Συμφωνία υπό τη διεύθυνση του ίδιου του σερ Τόμας Μπίτσαμ. Η προσέγγισή του αναδεικνυει το ειρωνικό -πλήν εύστοχο- σχόλιό του, αποδίδοντας την άγρια ρυθμική ορμή του τρίτου μέρους...

Beethoven: "Symphony N.7, Op. 92"

(Την Royal Philharmonic Orchestra διευθύνει ο Sir Thomas Beecham)

Salon d'Automne: η ιστορία του θεσμού και το σκάνδαλο με τον Ματίς...

 

O κατάλογος του πρώτου Salon d'Automne το 1903

Το Salon d'Automne είναι ετήσια έκθεση τέχνης που διοργανώνεται αδιάλειπτα στο Παρίσι από το 1903, διατηρώντας ζωντανή μια παράδοση 120 και πλέον ετών. Ιδρύθηκε από μια ομάδα πρωτοπόρων δημιουργών σαν αντίδραση στις συντηρητικές, ακαδημαϊκές εκθέσεις της εποχής.
Από την πρώτη στιγμή, ο θεσμός καινοτόμησε καταργώντας τις διακρίσεις ανάμεσα στις τέχνες, δίνοντας ίση αξία στη ζωγραφική, τη γλυπτική, το σχέδιο, τη φωτογραφία, την αρχιτεκτονική και τις εφαρμοσμένες τέχνες. Παραμένοντας μέχρι σήμερα ένας ανεξάρτητος καλλιτεχνικός οργανισμός, στοχεύει στην ανάδειξη νέων διεθνών ταλέντων χωρίς λογοκρισία ή ακαδημαϊκούς περιορισμούς.

Στην ιστορική του διαδρομή, το Salon d'Automne αποτέλεσε το σημείο γέννησης για επαναστατικά κινήματα της μοντέρνας τέχνης, όπως ο Φωβισμός και ο Κυβισμός, φιλοξενώντας έργα κορυφαίων δημιουργών(Πωλ Σεζάν, Πωλ Γκωγκέν, Πάμπλο Πικάσο, Αμεντέο Μοντιλιάνι, Ογκίστ Ροντέν κ.ά).
Οι πρώτες αυτές εκθέσεις προκάλεσαν σοκ, οργίζοντας και σκανδαλίζοντας έντονα το συντηρητικό κοινό.

Matisse: "La Musique"

Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα αποτελεί το ιστορικό σκάνδαλο του 1905 στην αίθουσα που ονομάστηκε "το κλουβί των αγριμιών - les fauves"(λέξη που γέννησε και τον όρο Φωβισμό), όπου ο Ανρί Ματίς και οι συνεργάτες του εξέθεσαν έργα με τόσο εκρηκτικά και αφύσικα χρώματα, ώστε οι κριτικοί έγραψαν ότι έμοιαζαν σαν "να πέταξε κάποιος έναν κουβά μπογιά στο πρόσωπο του κοινού".


Η μουσική υπήρξε ένα από τα πιο εμβληματικά θέματα στην ιστορία της έκθεσης. Η πιο διάσημη περίπτωση συνδέεται με το Salon d'Automne του 1910, όπου ο Ματίς παρουσίασε δύο μνημειώδη έργα, με τίτλους "Μουσική" και "Χορός", μετά από παραγγελία του Ρώσου συλλέκτη, Σεργκέι Στσούκιν.

• Στον πρώτο πίνακα "Η Μουσική", πέντε ανδρικές φιγούρες αποδίδονται με απόλυτη σχηματοποίηση σε ένα απλό φόντο. Δύο μορφές παίζουν βιολί και φλάουτο, ενώ οι υπόλοιπες τρεις κάθονται απομονωμένες ως ακροατές, θυμίζοντας "σημειώσεις πάνω σε πεντάγραμμο" και αποπνέοντας απόλυτη γαλήνη και στατικότητα.
  
  
  

• 

  Matisse: "La Dance"

  Αντίθετα, "Ο Χορός" διακρίνεται για τη δυναμική, σχεδόν διονυσιακή του κίνηση. Πέντε γυμνές φιγούρες, ζωγραφισμένες με έντονο κόκκινο χρώμα, στροβιλίζονται με φόντο ένα απλοποιημένο πράσινο τοπίο και βαθύ μπλε ουρανό. Το έργο αντανακλά τη γοητεία που ασκούσε στον Ματίς η πρωτόγονη τέχνη και χρησιμοποιεί μια κλασική παλέτα φωβισμού, που μεταφέρει συναισθήματα απελευθέρωσης και ηδονισμού, με τον ίδιο τον καλλιτέχνη να το αποκαλεί "ακατανίκητη κορύφωση της φωτεινότητας".Η οπτική δύναμη αυτών των πινάκων έδωσε αρκετές μουσικές εμπνεύσεις. 

Ο Βρετανός συνθέτης Έντουαρντ Γκρέγκσον εμπνεύστηκε από τα αριστουργήματα του Ανρί Ματίς, την ορχηστρική σουίτα για φλάουτο και πιάνο "Three Matisse Impressions".

Το τρίτο μέρος της σουΐτας είναι αφιερωμένο στον "Χορό"(που σήμερα εκτίθεται μαζί με τη "Μουσική" στο Μουσείο Ερμιτάζ). Ο συνθέτης μεταφράζει την πρωτόγονη ενέργεια και την αέναη κίνηση των κόκκινων φιγούρων χρησιμοποιώντας έντονα ρυθμική και κινητική μουσική γλώσσα. Επιστρατεύει ασύμμετρα μέτρα και συνεχείς εναλλαγές ρυθμικών μοτίβων (μετρική αστάθεια), που μιμούνται τα ιλιγγιώδη βήματα των χορευτών. Η μελωδική γραμμή του φλάουτου αναπτύσσεται με κοφτές, στακάτo δεξιοτεχνικές φράσεις και γρήγορα περάσματα που στροβιλίζονται πάνω από τις εκρηκτικές συγχορδίες του πιάνου. Το πληκτροφόρο λειτουργεί σαν γήινος, ρυθμικός καμβάς, προσφέροντας μια αντιφωνική απόκριση σε όσα "επικοινωνεί" το φλάουτο και προσδίδοντας στο άκουσμα αρχέγονο, τελετουργικό χαρακτήρα. Η σύνθεση ολοκληρώνεται με μια ιλιγγιώδη ανιούσα περασιά που διακόπτεται απότομα, συνταιριασμένη απόλυτα με τον "άγριο-φωβιστικό" αυθορμητισμό του πίνακα.

Edward Gregson: "3 Matisse Impressions, III. La Danse"

[Σημ: Η καλλιτεχνική πορεία του Salon d'Automne συνεχίζεται μέχρι σήμερα. Φέτος διοργανώνεται το 123ο "Φθινοπωρινό Σαλόνι" και άνοιξε τις πύλες του για το κοινό την Τετάρτη 28 Οκτωβρίου, ενώ θα διαρκέσει έως την Κυριακή 1 Νοεμβρίου. Θα λάβει χώρα στην Place de la Concorde, στην καρδιά του Παρισιού]

Στου χρυσάνθεμου την εποχή...

"Chrysanthèmes", Monet

Περί χρυσανθέμων ο λόγος σήμερα… Των φθινοπωρινών λουλουδιών, που μοιάζουν να φυλάσσουν στα πυκνά τους πέταλα λίγη από τη χρυσή ανάμνηση του καλοκαιριού, καθώς η φύση ετοιμάζεται να υποδεχτεί τον χειμώνα.
Πήραν το όνομά τους από τις ελληνικές λέξεις χρυσός και άνθος.  Στη λαϊκή μας παράδοση συνδέονται με τον Οκτώβριο και είναι γνωστά ως "Οκτωβρίνια" ή "Αγιοδημητριάτικα", καθώς ανθίζουν τις μέρες κοντά στη γιορτή του Αγίου Δημητρίου.

"Chrysanthèmes", Monet

Στα "Φθινοπωρινά" του λαογράφου Δημήτρη Λουκάτου διασώζεται η τρυφερή παράδοση: 
Κάποτε ο Οκτώβρης θρηνούσε για τα λουλούδια που χάνονταν, τα φύλλα που έπεφταν και τις ζεστές μέρες που έσβηναν. Τότε τα χρυσάνθεμα παρακάλεσαν τον Θεό να τα αφήσει ν’ ανθίζουν όλον τον μήνα. Εκείνος τα άκουσε και τα κράτησε κοντά του.
Γι’ αυτό, όπως αναφέρει ο Λουκάτος, στην Κύπρο τα αποκαλούν "Οκτωβρούδες".

Ίσως, λοιπόν, η γοητεία τους να βρίσκεται ακριβώς σ' αυτή την επιμονή της άνθισης, όταν όλα γύρω τους μαρτυρούν το πέρασμα του χρόνου. Έγιναν έτσι σύμβολα μιας ομορφιάς εύθραυστης, μα και ανθεκτικής. Μιας μνήμης που εξακολουθεί ν' ανθίζει ακόμη κι όταν το καλοκαίρι έχει πια χαθεί.

Αυτή η λεπτή μελαγχολία του φθινοπώρου, η ομορφιά που αντιστέκεται στη φθορά και το συναίσθημα που επιμένει μέσα στη μοναξιά, δεν θα μπορούσαν να αφήσουν ασυγκίνητη την τέχνη.
Το χρυσάνθεμο πέρασε από τη λαϊκή παράδοση στην ποίηση κι από εκεί στη μουσική, όπου έγινε εικόνα αγάπης και νοσταλγίας, οδηγώντας μας σήμερα στον Γάλλο συνθέτη Jules Massenet και στο "Poème d’hiver-Χειμωνιάτικο ποίημα", όπου το άνθος του φθινοπώρου γίνεται η αφορμή για μια βαθιά, ευαίσθητη ερωτική εξομολόγηση...

O Zυλ Μασνέ την εποχή σύνθεση του κύκλου

Ο κύκλος τραγουδιών "Poème d’hiver", που γράφτηκε το 1882, αποτελεί ένα από τα πιο ατμοσφαιρικά και ώριμα δείγματα της γαλλικής mélodie του Ζυλ Μασνέ ο οποίος, αν και γνωστός κυρίως για τις όπερές του, υπήρξε πρωτοπόρος στη δημιουργία τέτοιων θεματικών έργων.

Βασισμένος εξ ολοκλήρου στην ποίηση του Armand Silvestre, ο κύκλος χρησιμοποιεί τον χειμώνα σαν αλληγορία, όπου από τη μία πλευρά κυριαρχούν η παγωνιά, η μελαγχολία και ο μαρασμός της φύσης, ενώ από την άλλη το ψυχρό τοπίο μετατρέπεται σε καταφύγιο για έναν έρωτα εσωτερικό, μυστικό, φλογερό.
Το μουσικό ύφος του έργου χαρακτηρίζεται από τη λεπτή, βαθιά εκφραστική γραφή του συνθέτη, με τη φωνητική γραμμή να ακολουθεί τη φυσική ροή του γαλλικού λόγου και το πιάνο να ζωγραφίζει ανάγλυφα την παγωμένη ατμόσφαιρα.

Εμείς, στεκόμαστε στο πρώτο ουσιαστικά τραγούδι του κύκλου, αφού ακούγεται αμέσως μετά το Πρελούδιο. Έχει τίτλο "C'est au temps de la chrysanthème - Του χρυσάνθεμου την εποχή" και θέτει το ψυχολογικό και τονικό υπόβαθρο ολόκληρου του έργου, στρεφόμενο γύρω από το χρυσάνθεμο ως το κατεξοχήν λουλούδι των αρχών του χειμώνα.
Ποιητικά, ο δημιουργός εξιστορεί έναν έρωτα που άνθισε μέσα στις σκυθρωπές μέρες, αποδεικνύοντας μεγαλύτερη ανθεκτικότητα από τα εύθραυστα ρόδα του καλοκαιριού, ενώ κλείνει με τη δραματική προειδοποίηση ότι αν η αγαπημένη του ποδοπατήσει το συναίσθημά του, θα σπάσει και η καρδιά του:

"Chrysanthèmes", Monet

"Του χρυσάνθεμου την εποχή,

που ανθίζει στου χειμώνα το κατώφλι,

η αγάπη που βαθιά για σένα τρέφω

στα μύχια της καρδιάς μου, άνθισε.

Γεννήθηκε γλυκιά, μοναχική,

σαν τ’ άνθη του φθινόπωρου,

που για να ομορφύνουνε τη γη,

δε γύρεψαν του ήλιου χάδι.

Δε σκιάζεται τις μέρες τις μουντές

που σβήνουν τ’ άλλα άνθη ένα-ένα

θα ζήσει πιο πολύ κι από τα ρόδα,

με τις απαλές, μα εύθραυστες αποχρώσεις  τους.

Κι αν κάποια μέρα, έτσι, από καπρίτσιο,

το ποδοπατήσεις, δίχως οίκτο,

καθώς θα συντριβεί ο κάλυκάς του,

θα νιώσεις να ραγίζει κι η καρδιά μου"

Μουσικά, ο Mασνέ αποδίδει την εσωτερική ένταση με μια γαλήνια, χαμηλόφωνη μελωδία και μελαγχολική εισαγωγή στο πιάνο. Η φωνή κινείται δίνοντας έμφαση σε λέξεις-κλειδιά μέσα από διακυμάνσεις της δυναμικής που αποτυπώνουν το πέρασμα από το κρύο περιβάλλον στη ζεστασιά των συναισθημάτων. Στην τελευταία στροφή, η μουσική κλιμακώνεται τη φωνή να αποκτά θεατρικότητα, αποκαλύπτοντας  την ευάλωτη φύση του εραστή...

Jules Massenet: "Poème d’hiver / C'est au temps de la chrysanthème":

Βαθιά η συγκίνηση που μας αφήνει το τραγούδι του Μασνέ με το χρυσάνθεμο-σύμβολο της ομορφιάς που επιμένει μέσα στη φθορά, αλλά και την αγάπη που τολμά ν' ανθίσει εκεί όπου όλα μοιάζουν να μαραίνονται. Μια αγάπη σιωπηλή και μοναχική, που δεν χρειάζεται το φως του ήλιου για να γεννηθεί, γιατί αντλεί τη δύναμή της από το ίδιο της το βάθος...

Το κείμενο πλαισιώνεται από ζωγραφικά έργα του Κλωντ Μονέ, ο οποίος απεικόνισε επανειλημμένα τα χρυσάνθεμα. Με την εκφραστική πινελιά και τα πλούσια χρώματά του, ο ζωγράφος αναδεικνύει την πληθωρική ομορφιά των λουλουδιών, ενώ η αντίθεση ανάμεσα στα φωτεινά πέταλα και το σκοτεινότερο φύλλωμα χαρίζει στις συνθέσεις τη λεπτή, φθινοπωρινή μελαγχολία...

Ντομένικο Σκαρλάτι: Ο θαυμασμός για τον Χαίντελ, η φιλία με τον Φαρινέλι και μια εκρηκτική του σονάτα...

 

Νάπολη, 26 Οκτωβρίου 1685. Την ίδια χρονιά που γεννιούνται ο Χαίντελ και ο Μπαχ, έρχεται στον κόσμο και ο Ντομένικο Σκαρλάτι, γιος του σπουδαίου συνθέτη Αλεσάντρο Σκαρλάτι. 

Ο Ντομένικο μεγαλώνει μέσα στον κόσμο των ήχων και των θεατρικών συγκινήσεων. Από νωρίς, τα πλήκτρα γίνονται η φυσική προέκταση των χεριών του. Το τσέμπαλο, με τον διαυγή, λεπτό και άλλοτε αιχμηρό ήχο του, βρίσκει στα δάχτυλά του μια καινούργια φωνή. Η δεξιοτεχνία του είναι εντυπωσιακή, η φαντασία του ατίθαση, η μουσική του σκέψη γεμάτη τόλμη. Ωστόσο, η πορεία του δεν θα περιοριστεί στην πατρίδα του. Η Ρώμη θα γίνει ένας από τους σημαντικούς σταθμούς της νεότητάς του, προτού η μοίρα τον οδηγήσει στην Ιβηρική Χερσόνησο, εκεί όπου θα ωριμάσει η προσωπική του μουσική γλώσσα.

Στη Ρώμη των αρχών του 18ου αιώνα, στις αίθουσες των αριστοκρατικών ανακτόρων, η μουσική αποτελεί εκτός από τέχνη και επίδειξη πνεύματος, κοινωνικό γεγονός, πνευματική απόλαυση. Στους κύκλους του καρδιναλίου Πιέτρο Οττομπόνι συναντώνται σπουδαίοι δημιουργοί, δεξιοτέχνες και προστάτες των τεχνών.

Εκεί, το 1708, σύμφωνα με την παράδοση, συναντώνται ο Γκέοργκ Φρίντριχ Χαίντελ και ο Ντομένικο Σκαρλάτι, για να αναμετρηθούν μουσικά μπροστά σ' ένα εκλεκτό, αριστοκρατικό ακροατήριο.

Η συνάντησή τους παίρνει τη μορφή μιας φιλικής μουσικής μονομαχίας. Το τσέμπαλο και το εκκλησιαστικό όργανο γίνονται πεδία σπάνιας επίδειξης δεξιοτεχνίας. Στο τσέμπαλο, ο Σκαρλάτι εντυπωσιάζει με την ευκινησία, τη λεπτότητα και την εκρηκτική του τεχνική. Στο εκκλησιαστικό όργανο, ο Χαίντελ φέρεται να υπερέχει, κερδίζοντας τον θαυμασμό των παρευρισκομένων. Έτσι, ο Χαίντελ αναγνωρίζεται ανώτερος οργανίστας και ο Σκαρλάτι ο δεξιοτέχνης του τσέμπαλου. Σε αντίθεση με άλλες διάσημες μουσικές αναμετρήσεις της ιστορίας, η δική τους δεν γεννά αντιπαλότητα, αλλά αμοιβαίο σεβασμό και θαυμασμό.

Η ιστορία διασώθηκε από τον βιογράφο του Χαίντελ και παρότι δεν είναι πλήρως εξακριβωμένη, παραμένει μια γοητευτική μαρτυρία για τη σχέση των δύο μεγάλων μουσικών. Σύμφωνα με την ίδια παράδοση, ο Σκαρλάτι, όταν αργότερα μιλούσε για την τέχνη του Χαίντελ, έκανε τον σταυρό του, σαν να αναγνώριζε σε κείνον μια υπερκόσμια δύναμη. Η χειρονομία αυτή δεν φανερώνει ήττα, αλλά βαθύ θαυμασμό. Δεν μαρτυρά παραίτηση, αλλά την ευγενή αναγνώριση μιας διαφορετικής ιδιοφυΐας.

Γιατί ο αληθινά μεγάλος καλλιτέχνης δεν φοβάται το μεγαλείο του άλλου. Μπορεί να γνωρίζει βαθιά τη δική του αξία και ταυτόχρονα να υποκλίνεται μπροστά σε κάτι που τον ξεπερνά σε έναν συγκεκριμένο τομέα. 

Λεπτομέρεια από πίνακα του Γκασπάρε Τραβέρσι.
Η Μαρία Βαρβάρα της Πορτογαλίας παίζει τσέμπαλο
υπό την καθοδήγηση του Ντομένικο Σκαρλάτι  

Χρόνια αργότερα, η ζωή του Σκαρλάτι θα αποκτήσει έναν διαφορετικό ορίζοντα. Η Ισπανία θα γίνει η δεύτερη πατρίδα του και η βασιλική αυλή της Μαδρίτης, το περιβάλλον μέσα στο οποίο θα αναπτύξει το ώριμο έργο του. Εκεί θα συνδεθεί με τη βασίλισσα Μαρία Βαρβάρα της Πορτογαλίας, την οποία θα υπηρετήσει σαν δάσκαλος μουσικής και συνθέτης. Η ισπανική μουσική παράδοση, οι χοροί, οι ρυθμοί και οι λαϊκές μελωδίες θα εισχωρήσουν σταδιακά στη μουσική του, προσφέροντας στις συνθέσεις του ένα ξεχωριστό άρωμα, άλλοτε ζωηρό και πυρακτωμένο, άλλοτε στοχαστικό και βαθιά εσωτερικό.

Στην ίδια αυλή θα βρει έναν φίλο που θα τον συντροφεύσει σε μια άλλη, πιο ανθρώπινη πλευρά της ζωής του. Τον περίφημο καστράτο τραγουδιστή Φαρινέλι, κατά κόσμον Κάρλο Μπρόσκι. Και οι δύο Ναπολιτάνοι, με κοινές πολιτισμικές αναφορές και βαθιά αφοσίωση στην τέχνη, θα αναπτύξουν μια στενή σχέση αμοιβαίας εκτίμησης.

Οι βασιλείς, Φερδινάνδος και Μαρία Βαρβάρα
με τον Σκαρλάτι και τον  Φαρινέλι"
(Χαρακτικό βασισμένο σε πίνακα του Jacopo Amigoni)

Ο Φαρινέλι, με τη φωνή του που είχε κατακτήσει τις ευρωπαϊκές αυλές, ήταν μια ξεχωριστή παρουσία στον μουσικό κόσμο της Ισπανίας. Ο Σκαρλάτι, με τα πλήκτρα του, εξέφραζε έναν διαφορετικό αλλά εξίσου προσωπικό κόσμο.

Η φιλία τους δεν ανήκε μόνο στις αίθουσες των ανακτόρων. Οι μεταγενέστερες μαρτυρίες συνδέουν τον Φαρινέλι με την οικονομική υποστήριξη που προσέφερε στον Σκαρλάτι, ο οποίος φαίνεται πως αντιμετώπιζε δυσκολίες εξαιτίας του πάθους του για τα τυχερά παιχνίδια. Η σχέση τους, ωστόσο, δεν εξαντλείται σε αυτή τη λεπτομέρεια. Ο Φαρινέλι συνδέεται και με τη διατήρηση χειρογράφων του Σκαρλάτι, συμβάλλοντας στη διάσωση ενός σημαντικού μέρους της μουσικής του κληρονομιάς.

Κάπως έτσι, η ιστορία του συνθέτη αποκτά τρεις διαφορετικές όψεις: τον θαυμασμό προς έναν μεγάλο αντίπαλο, τη φιλία με έναν σπουδαίο ομότεχνο και τη μοναχική αφοσίωση στη δημιουργία. Ο Σκαρλάτι δεν υπήρξε μόνο ο δεξιοτέχνης που εντυπωσίαζε τις βασιλικές αυλές. Υπήρξε και ένας δημιουργός που αφομοίωνε ήχους, εμπειρίες και συναισθήματα, μετατρέποντάς τα σε μια μουσική γλώσσα που έμοιαζε να γεννιέται εκ νέου σε κάθε έργο του.

Και στο κέντρο αυτής της κληρονομιάς βρίσκονται οι περίφημες "555 σονάτες" του για πληκτροφόρο, ένας ολόκληρος κόσμος, που διασώθηκε κυρίως μέσα από τις χειρόγραφες συλλογές που συνδέονται με τη βασίλισσα Μαρία Βαρβάρα και την ισπανική αυλή.

Στις σονάτες αυτές, τα δάχτυλα διασχίζουν το πληκτρολόγιο σαν σπίθες. Οι γρήγορες επαναλήψεις, τα απότομα άλματα, οι σταυρωτές κινήσεις των χεριών και οι τολμηρές αρμονικές μετατοπίσεις δημιουργούν μουσική που "χορεύει" ανάμεσα σε δεξιοτεχνία και  ευαισθησία, γνωρίσματα ενός ανθρώπου που γνώρισε την ένταση του ανταγωνισμού, τη γενναιοδωρία του θαυμασμού και την παρηγοριά της φιλίας.

Χειρόγραφο της "Σονάτας σε ρε ελάσσονα, K. 141"
(domenico-scarlatti.de)

Οι 555 σονάτες είναι το πιο αναγνωρίσιμο επίτευγμά του. Είναι όμως και το προσωπικό του ημερολόγιο, το απέραντο σύμπαν του, που φανερώνει το μεγάλο μυστικό του. Ενώ η ζωή του τον έφερε κοντά σε βασιλιάδες, καρδιναλίους, αριστοκράτες και μουσικές ιδιοφυΐες, η αληθινή του φωνή παρέμεινε εκεί, στα πλήκτρα, να αναζητά αδιάκοπα νέους δρόμους.

Αν και αγαπημένη μου ανάμεσα στις σονάτες του Ντομένικο Σκαρλάτι είναι η "Σονάτα σε σολ ελάσσονα, K. 30", γνωστή ως "Fuga del gatto-Η φούγκα της γάτας", σήμερα θα απολαύσουμε τη "Σονάτα σε ρε ελάσσονα, K. 141", ένα έργο ξεχωριστό για την εκρηκτική του δεξιοτεχνία.

Με την ένδειξη Allegro, η σονάτα ξεδιπλώνεται με καταιγιστική ενέργεια, μέσα από αδιάκοπες επαναλαμβανόμενες νότες που παραπέμπουν, σύμφωνα με μουσικολογικές ερμηνείες, στον χαρακτηριστικό ήχο του μαντολίνου.
Οι ταχύτατες εναλλαγές, οι σταυρώσεις των χεριών και οι απαιτητικοί χειρισμοί του πληκτρολογίου μετατρέπουν την ερμηνεία σε συναρπαστικό δεξιοτεχνικό παιχνίδι. Κάτω από την ορμητικότητα και τη φαινομενική νευρικότητα, ωστόσο, διακρίνεται η χαρακτηριστική κομψότητα του Σκαρλάτι, η ευρηματικότητα και η αίσθηση ενός διαρκούς μουσικού διαλόγου. Μια μικρή, εκρηκτική μουσική περιπέτεια, όπου η τεχνική λάμπει και η φαντασία δεν έχει όρια.
(Λόγω της δεξιοτεχνίας της, η σύνθεση περιγράφεται ως τοκάτα).

Scarlatti: "Sonata K.141", Martha Argerich

Παλαιότερο κείμενο για τον Σκαρλάρτι και τη "Σονάτα σε σολ ελάσσονα" ή "Φούγκα της γάτας" μπορείτε να διαβάσετε εδώ κι εδώ. 

"Civitas Libera" : Θεσσαλονίκη, η Ελεύθερη πόλη...

"Παράδοση της Θεσσαλονίκης από τους Οθωμανούς, 1912"
(Λιθογραφία του Karl Haupt, Εθνικό Ιστορικό Μουσείο)

"Η Σαλονίκη που έσβηνε με του καιρού το διάβα 

καντήλι που τρεμόφωτο για λάδι λαχταρά

αποβραδίς κοιμήθηκε δυστυχισμένη σκλάβα,

και την αυγούλα ξύπνησεν αρχόντισσα κυρά. 

Τί νά 'βλεπε στον ύπνο της, τί νά 'ταν τ' όνειρό της; 

Τον Άι - Δημήτρην έβλεπε στ' άτι του το γοργό,

που ροβολώντας έκραζε με τη φωνή της νιότης:

"Άνοιξε πόρτα της σκλαβιάς, η Λευτεριά είμ' εγώ!
 

Κι άνοιξ' η πόρτα ορθάνοιχτη μπροστά στον καβαλάρη

και μπήκ' εκείνος κι έλαμψε σαν τον αυγερινό

κι υψώνοντας και παίζοντας τ' αργυρό του κοντάρι,

έσκισε τον καταχνιασμένο και μαύρον ουρανό.
 

Κι ευθύς οι αλυσίδες της βαριές, σκουριασμένες,

που χρόνους την εσφίγγανε, σπάσανε παταγωδώς,

κι οι εκκλησιές εγίνηκαν ξανά μυρωμένες,

και φως πλημμύρισε παντού και μοσκοβόλησε ο χορός"

("Θεσσαλονίκη", Ιωάννης Πολέμης)

Η ιστορία και η πίστη της Θεσσαλονίκης γίνονται ένα σήμερα 26 Οκτωβρίου, καθώς η πόλη φέρει δύο παράλληλες ταυτότητες, που αλληλοενισχύονται στην καρδιά των ανθρώπων της.

Από τη μία πλευρά, η ημέρα ανήκει στη θρησκευτική κατάνυξη και στον πολιούχο της, τον Άγιο Δημήτριο. Ο Μεγαλομάρτυς και μυροβλύτης, που γεννήθηκε και μαρτύρησε στην πόλη παραμένει ο αιώνιος προστάτης της. 

Από την άλλη πλευρά, η ημερομηνία αυτή σφραγίζει τη νεότερη εθνική ιστορία. Στις 26 Οκτωβρίου 1912, κατά τον Α’ Βαλκανικό Πόλεμο, ο ελληνικός στρατός εισέρχεται νικηφόρος στην πόλη. Ο Οθωμανός διοικητής  βλέποντας το μάταιο της αντίστασης, επιλέγει να παραδώσει τη Θεσσαλονίκη ανέπαφη. Ετσι, υπογράφεται το πρωτόκολλο της άνευ όρων παράδοσης, τερματίζοντας αιώνες οθωμανικής κυριαρχίας.

Για τους κατοίκους της, αυτή η απόλυτη χρονική σύμπτωση της ελευθερίας με τη γιορτή του Αγίου Δημητρίου δεν ήταν παιχνίδι της μοίρας, αλλά ζωντανό θαύμα. 

"Παράδοση της Θεσσαλονίκης"
Λιθογραφία του Σωτ. Χρηστίδη, Πολεμικό Μουσείο)

Αυτή η βαθιά, διπλή γιορτή αποτελεί την αφορμή για να ξετυλιχθεί το νήμα των αιώνων μέσα από την τέχνη.

Στο κλίμα του εορτασμού και της ιστορικής μνήμης, τιμάμε την πόλη της Θεσσαλονίκης μέσα από τους ήχους μιας σύγχρονης δημιουργίας.

Το συμφωνικό ποίημα "Civitas Libera -Ελεύθερη πόλη" του Λευτέρη Καλπακτσίδη γράφτηκε και παρουσιάστηκε το 2018, όταν ο δημιουργός του ήταν μόλις 20 ετών.
Το έργο έκανε πρεμιέρα στο πλαίσιο της εκδήλωσης "Νέοι Έλληνες αρχιμουσικοί διευθύνουν έργα νέων Ελλήνων συνθετών", μια διοργάνωση του Δήμου Θεσσαλονίκης σε συνεργασία με το Κρατικό Ωδείο Θεσσαλονίκης.
Χαρακτηρίζεται από έντονο κινηματογραφικό και αφηγηματικό ύφος, αναδεικνύοντας την ικανότητα του δημιουργού να χειρίζεται με δεξιοτεχνία τα ηχοχρώματα της συμφωνικής ορχήστρας για να αποδώσει ιστορικές και επικές έννοιες.
Η σύνθεση αποτελεί μια μουσική ιστορική αναδρομή της κοσμοπολίτικης Θεσσαλονίκης, ξετυλίγοντας ηχητικά την πορεία της από την ίδρυσή της το 316 π.Χ. έως και την απελευθέρωσή της το 1912 μ.Χ.
Οι περίοδοι-σταθμοί της πόλης ζωντανεύουν μέσα από μουσικά θέματα εμπνευσμένα από τους τρόπους και τους ρυθμούς της αρχαίας και νεότερης ελληνικής, βυζαντινής, αλλά και ευρωπαϊκής παράδοσης. Ο τίτλος του έργου προέρχεται από τον λατινικό όρο που μεταφράζεται ως "Ελεύθερη Πόλη", ένα καθεστώς αυτονομίας, δικών της νόμων και φορολογικών απαλλαγών που αποδόθηκε στη Θεσσαλονίκη από τους Ρωμαίους μετά τη μάχη των Φιλίππων ως ανταμοιβή για τη στάση της.

Η δομή του συμφωνικού ποιήματος αναπτύσσεται σε έξι διακριτά μέρη, καθοδηγώντας τον ακροατή στα μεγάλα ιστορικά κεφάλαια της πόλης:

I. Η Ίδρυση: Η μουσική απαρχή αποδίδει τη γέννηση της Θεσσαλονίκης στα ελληνιστικά χρόνια.

II. Ρωμαϊκή Κυριαρχία: Το τμήμα που συνδέεται άμεσα με τον τίτλο του έργου και την ανακήρυξη της πόλης σε Civitas Libera. Ρυθμός και ενορχήστρωση υπογραμμίζουν τον δυναμισμό και τον επίσημο χαρακτήρα της ρωμαϊκής περιόδου.

III. Βυζαντινά Χρόνια: Μουσικά θέματα επηρεασμένα από τη βυζαντινή παράδοση, που αναδεικνύουν το μεγαλείο της συμβασιλεύουσας.  Οι μελωδικές γραμμές και η αίσθηση τροπικότητας παραπέμπουν στο πνευματικό και τελετουργικό ηχόχρωμα της βυζαντινής μουσικής.

IV. Δ' Σταυροφορία: Μια ενότητα γεμάτη ένταση που αποτυπώνει την περίοδο των αναταραχών και της λατινικής κατάκτησης.Έντονες δυναμικές αντιθέσεις, πυκνή υφή και δραματική ανάπτυξη, που ενισχύουν την αίσθηση σύγκρουσης.

V. Οθωμανική Περίοδος: Ήχοι που αντανακλούν τους αιώνες της οθωμανικής διοίκησης και την πολυπολιτισμική ταυτότητα της πόλης. Το ηχόχρωμα δημιουργεί ατμόσφαιρα που παραπέμπει στην πολιτισμική πολυμορφία της εποχής.

VI. Η Απελευθέρωση: Η θριαμβευτική κορύφωση του έργου που σφραγίζει το τέλος της μακράς ιστορικής διαδρομής με την ενσωμάτωση στον ελληνικό κορμό το 1912. Η δυναμική ένταση και η πληρέστερη ηχητική ανάπτυξη προσδίδουν στο φινάλε χαρακτήρα θριάμβου και ιστορικής δικαίωσης.

Απολαύστε, εκλεκτοί φίλοι! Αφήστε τη μουσική να σας ταξιδέψει στους αιώνες της ιστορίας της Θεσσαλονίκης, από την ίδρυσή της έως την πολυπόθητη απελευθέρωσή της!

Λευτέρη Καλπακτσίδη: "Civitas Libera":

Ο Ερίκ Σατί στο εδώλιο...

"Σκηνή από Αίθουσα Δικαστηρίου", Jean Louis Forain 

Με αφορμή σήμερα την Ευρωπαϊκή Ημέρα Δικηγόρου και Δικαιοσύνης (25η Οκτωβρίου) βρισκόμαστε νοερά στη δικαστική αίθουσα με κατηγορούμενο τον αγαπημένο μας πρωτοποριακό συνθέτη, Ερίκ Σατί. 

Στο Ποινικό Δίκαιο, το αδίκημα της συκοφαντικής δυσφήμησης θεωρείται σοβαρό, καθώς δεν πρόκειται για αυθόρμητη προσβολή της στιγμής, αλλά για σκόπιμο έγκλημα. Είναι η συνειδητή κατασκευή και διάδοση ενός ψεύδους με μοναδικό σκοπό να κηλιδωθεί η τιμή και η υπόληψη ενός ανθρώπου στην κοινωνία. 
Ωστόσο, η ιστορία της δικαιοσύνης, όπως και της μουσικής, κρύβουν και στιγμές όπου τα όρια της δυσφήμησης δοκιμάστηκαν στα όρια του παραλόγου.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η δικαστική περιπέτεια του Σατί το 1917, η οποία παραμένει μια από τις πιο σουρεαλιστικές στιγμές της γαλλικής avant-garde σκηνής.

Όλα ξεκίνησαν τον Μάιο εκείνης της χρονιάς, με την επεισοδιακή πρεμιέρα του μπαλέτου "Parade".
Επρόκειτο για μια κορυφαία συνεργασία. Ο Σατί είχε γράψει τη μουσική, ο Ζαν Κοκτώ το σενάριο, ο Πάμπλο Πικάσο σχεδίασε τα σκηνικά και τα κοστούμια, ενώ τη χορογραφία ανέλαβε ο Λεονίντ Μασίν για τα διάσημα Ρωσικά Μπαλέτα του Σεργκέι Ντιαγκίλεφ.
Μέσα στην καρδιά του Α' Παγκοσμίου Πολέμου, η παράσταση προκάλεσε σοκ. Η μουσική του Σατί ενσωμάτωνε ήχους από γραφομηχανές, σειρήνες πλοίων και πιστόλια, οδηγώντας το κοινό σε άγριες αποδοκιμασίες, γιουχαΐσματα και συμπλοκές, καθώς πολλοί θεώρησαν το έργο "αντ-εθνικό".
Αν και η αστυνομία δεν συνέλαβε τον Σατί για τις ταραχές στο θέατρο, ο εκρηκτικός του χαρακτήρας τον οδήγησε σύντομα στο εδώλιο. Αφορμή στάθηκε η εξαιρετικά σκληρή κριτική του έγκριτου κριτικού τέχνης Jean Poueigh, ο οποίος υποβάθμισε το έργο. Εξοργισμένος ο συνθέτης, του έστειλε μια ανοιχτή καρτ ποστάλ με το εξής αμίμητο:

"Κύριε και αγαπητέ φίλε, δεν είστε τίποτε άλλο, παρά ένας ηλίθιος, ένας ανόητος χωρίς μουσικό αυτί!"

Επειδή η κάρτα στάλθηκε χωρίς φάκελο, μπορούσε να διαβαστεί από οποιονδήποτε τρίτο. Ο Πουέ θεώρησε ότι η πράξη συνιστούσε δημόσια προσβολή και συκοφαντική δυσφήμηση και κατέθεσε μήνυση.
Η δίκη που ακολούθησε εξελίχθηκε σε παρωδία. Ο Σατί εμφανίστηκε προκλητικός, ενώ οι φίλοι του μετέτρεψαν την αίθουσα σε πεδίο μάχης. Ο Κοκτώ μάλιστα επιτέθηκε φραστικά στον δικηγόρο του Πουέ και συνελήφθη επί τόπου για διατάραξη. Το δικαστήριο τελικά δεν χαρίστηκε στον συνθέτη και τον καταδίκασε σε οκτώ ημέρες φυλάκιση και βαρύ χρηματικό πρόστιμο.

Όμως, παρά την επίσημη απόφαση, ο Σατί δεν πέρασε ποτέ το κατώφλι της φυλακής. Παρενέβησαν ισχυροί και εύποροι προστάτες των τεχνών. Χρησιμοποιώντας τις πολιτικές τους γνωριμίες και καταβάλλοντας τα απαραίτητα ποσά, πέτυχαν την οριστική αναστολή της ποινής του, σώζοντας τον ιδιοφυή δημιουργό από τα σίδερα της φυλακής...

Το μπαλέτο "Parade" αντλεί το θεματικό και αισθητικό του υλικό από τη λαϊκή ψυχαγωγία, τις παριζιάνικες αίθουσες μουσικής, το θέαμα του δρόμου και τον αμερικανικό βωβό κινηματογράφο. Η πλοκή παρουσιάζει μια ομάδα καλλιτεχνών που προσπαθεί να προσελκύσει το κοινό, χωρίς επιτυχία με ιδιαίτερη θέση να κατέχει το ράγκταϊμ.
Μουσική, χορογραφία, σκηνογραφία και τα καθημερινά αντικείμενα συντίθενται σε ένα πολυαισθητηριακό θέαμα, αναδεικνύοντας τη σύζευξη λόγιας τέχνης, κυβισμού και λαϊκής κουλτούρας.

Θα ακούσουμε το "Rag-Time du paquebot - Ραγκτάιμ του υπερωκεάνιου", στο οποίο ο Σατί αξιοποιεί το χαρακτηριστικό ρυθμικό ιδίωμα του ράγκταϊμ, με συγκοπές και σταθερή, "μηχανική" ρυθμική αγωγή. Ωστόσο, δεν πρόκειται για απλή μίμηση του αμερικανικού ιδιώματος, αλλά για ιδιότυπη μεταγραφή και στιλιζαρισμένη επεξεργασία του. Η ορχηστρική υφή είναι διαυγής, ενώ ιδιαίτερο χρωματικό ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα πνευστά και τα χαρακτηριστικά glissandi στα χάλκινα, που προσδίδουν στη μουσική κωμική και σατιρική χροιά. Παράλληλα, ακούγονται χαμηλής συχνότητας, παρατεταμένοι συριγμοί, οι οποίοι παραπέμπουν ηχομιμητικά στις σειρήνες ενός υπερωκεάνιου κατά την αναχώρησή του(1:33), ενισχύοντας τη σύνδεση του μουσικού υλικού με την εικόνα που υποδηλώνει ο τίτλος.

Satie: "Parade, Rag-Time du paquebot"

Κάπως έτσι, επιστρέφουμε στη δικαστική μας αίθουσα. Ο Σατί δεν καταδικάστηκε για τη μουσική του...Η ιστορία έδειξε ότι το "Parade" δεν ήταν μια υπόθεση προσβολής, αλλά μια μεγάλη πρόκληση απέναντι στα όρια της τέχνης. Αυτό είναι και το πιο ενδιαφέρον. Όπως και στο δικαστήριο, έτσι και στην τέχνη, η κρίση της εποχής δεν λέει πάντα την τελευταία λέξη. Ο Σατί κάποτε βρέθηκε στο εδώλιο. Σήμερα όμως, η μουσική του παραμένει ζωντανή και μας καλεί να αμφισβητούμε τα αυτονόητα και να επανεξετάζουμε την "ετυμηγορία" μας...

Στο ιστολόγιο θα βρείτε και παλαιότερα κείμενα που έχουν δημοσιευτεί με αφορμή την Ημέρα του Δικηγόρου. Για να τα εντοπίσετε, πληκτρολογήστε τη λέξη "Δικαιοσύνη" στη γραμμή αναζήτησης.