"Fedora": Όταν ο έρωτας γίνεται εξομολόγηση και η εκδίκηση, τραγωδία...

 

Στις 12 Νοεμβρίου 1948, στο Μιλάνο, έφυγε από τη ζωή, σε ηλικία 81 ετών, ο Ιταλός συνθέτης, Ουμπέρτο Τζορντάνο.

Γεννημένος στη Φότζια της νότιας Ιταλίας, ο Τζορντάνο αφιέρωσε τη ζωή του στη μουσική δημιουργία. Σπούδασε στο περίφημο Ωδείο της Νάπολης, κοντά στον συνθέτη και παιδαγωγό Paolo Serrao, και σύντομα αναδείχθηκε σε μία από τις σημαντικότερες μορφές της ιταλικής όπερας.

Ανήκει στους κύριους εκπροσώπους του ιταλικού βερισμού, του καλλιτεχνικού ρεύματος που επιχείρησε να μεταφέρει στη σκηνή την αλήθεια της ανθρώπινης ύπαρξης...τα πάθη, τις κοινωνικές αντιθέσεις, τον έρωτα, την προδοσία και την τραγική μοίρα των ανθρώπων. Η μουσική του διακρίνεται για τη μελωδική ευαισθησία, τη δραματική ένταση και την εκφραστική δύναμη της ορχήστρας.
Το 1929 ανακηρύχθηκε μέλος της Βασιλικής Ακαδημίας της Ιταλίας, ενώ, πέρα από την όπερα, ασχολήθηκε και με τη συμφωνική, τη χορωδιακή και τη μουσική δωματίου.

Το έργο που σφράγισε τη διεθνή του πορεία ήταν ο "Andrea Chénier", εμπνευσμένος από τη ζωή και την τραγική μοίρα του Γάλλου ποιητή Αντρέ Σενιέ, ο οποίος οδηγήθηκε στη γκιλοτίνα κατά τη Γαλλική Επανάσταση. Ακολούθησαν σημαντικές όπερες, ανάμεσά τους η "Fedora", που προτείνω να απολαύσουμε, η οποία κατέχει ξεχωριστή θέση στο οπερατικό ρεπερτόριο.

Η όπερα "Fedora" βασίζεται στο ομώνυμο θεατρικό έργο του Γάλλου δραματουργού Βικτοριέν Σαρντού.

H Σάρα Μπερνάρ στο ρόλο της Φεντόρα

Η πρώτη σπίθα για τη δημιουργία της όπερας γεννήθηκε το 1889, όταν ο νεαρός τότε Τζορντάνο παρακολούθησε στο Θέατρο Μπελίνι της Νάπολης την παράσταση του έργου, με πρωταγωνίστρια τη σπουδαία Γαλλίδα ηθοποιό Σάρα Μπερνάρ, για την οποία είχε γραφτεί ο ομώνυμος ρόλος.

Η παράσταση είχε γνωρίσει μεγάλη επιτυχία, ενώ η ηρωίδα της έμελλε να συνδεθεί ακόμη και με την ονομασία του γνωστού τσόχινου καπέλου "φεντόρα", που φορούσε η ηθοποιός.

Γοητευμένος από τη δραματική δύναμη του έργου, ο Τζορντάνο ζήτησε από τον Σαρντού την άδεια να το μεταφέρει στην όπερα. Ωστόσο, ο γάλλος συγγραφέας αρχικά αρνήθηκε, καθώς ο Ιταλός συνθέτης δεν είχε ακόμη κατακτήσει την αναγνώριση που θα του εξασφάλιζε μια τέτοια συνεργασία. 

Η διεθνής επιτυχία του "Andrea Chénier" το 1896 άλλαξε τα δεδομένα. Ο Τζορντάνο είχε πλέον καθιερωθεί και ύστερα από νέες διαπραγματεύσεις, εξασφαλίστηκε τελικά η άδεια για τη διασκευή.
Η "Fedora" παρουσιάστηκε το 1898, στο Teatro Lirico του Μιλάνου, με τον μεγάλο τενόρο Ενρίκο Καρούζο στον ρόλο του Λορίς Ιπάνοφ, συμβάλλοντας αποφασιστικά στην ανάδειξη της διεθνούς του σταδιοδρομίας.
Τον ομώνυμο ρόλο της πριγκίπισσας Φεντόρα ερμήνευσε η διακεκριμένη σοπράνο Τζέμμα Μπελιντσόνι.

Κοστούμια από την πρεμιέρα της όπερας
(sapere.it)

Η υπόθεση της όπερας θέλει την πριγκίπισσα Φεντόρα, την παραμονή του γάμου της, να βλέπει τον αγαπημένο της, κόμη Βλαντιμίρ, να μεταφέρεται στο σπίτι θανάσιμα τραυματισμένος από πυροβολισμό. Ορκίζεται να εκδικηθεί τον θάνατό του και ακολουθεί τον ύποπτο για τη δολοφονία, κόμη Λορίς Ιπάνοφ, μέχρι το Παρίσι. Εκεί, όμως, η δίψα της για εκδίκηση υποχωρεί μπροστά στον έρωτα που γεννιέται ανάμεσά τους.
Όταν ο Λορίς τής αποκαλύπτει ότι σκότωσε τον Βλαντιμίρ σε αυτοάμυνα, επειδή εκείνος διατηρούσε ερωτική σχέση με τη σύζυγό του, η Φεντόρα συνειδητοποιεί με φρίκη πως η επιστολή που είχε ήδη στείλει στις ρωσικές αρχές, καταγγέλλοντας τον Λορίς, έχει προκαλέσει τον θάνατο του αδελφού και της μητέρας του.
Συντετριμμένη από τις ενοχές και την απελπισία, παίρνει το δηλητήριο που κρύβει στον σταυρό της και πεθαίνει στην αγκαλιά του αγαπημένου της.

(uk.pinterest)

Θα ακούσουμε την άρια της Φεντόρα "Dio di giustizia - Θεέ της δικαιοσύνης" από την Γ΄ Πράξη της όπερας. Είναι μια συγκλονιστική στιγμή εσωτερικής συντριβής. Η ηρωίδα έχει μόλις μάθει ότι η καταγγελία της οδήγησε στον θάνατο δύο ανθρώπους. Συνειδητοποιώντας το βάρος της ευθύνης της, στρέφεται στον Θεό με μια βαθιά εξομολογητική προσευχή. Δεν ζητά επιείκεια για τον εαυτό της, καθώς θεωρεί τον εαυτό της ανάξιο, αλλά ικετεύει να σωθεί ο αγαπημένος της.

Η μουσική του Τζορντάνο αποτυπώνει με αξιοθαύμαστη λεπτότητα τη μεταστροφή της ηρωίδας. Η λυρική μελωδία, οι μακρές φωνητικές φράσεις και η διακριτική συνοδεία της ορχήστρας δημιουργούν ατμόσφαιρα περισυλλογής και βαθιάς συγκίνησης. Η φωνή της Φεντόρα δεν εκφράζει πια την οργή και εκδίκηση, αλλά την ενοχή, τη μετάνοια και την απελπισμένη αγάπη. Είναι μια από τις πιο ανθρώπινες και ευάλωτες στιγμές του έργου.

"Θεέ της δικαιοσύνης,
που με το άγιο βλέμμα σου
εξετάζεις τις αγωνίες
και μετράς τις τύψεις,

Θεέ του ελέους,
που δεν αρνείσαι να ακούσεις
εκείνον που σε ικετεύει 
για τη σωτηρία κάποιου άλλου

μη δείξεις επιείκεια σε μένα,
που είμαι ανάξια,
μα σώσε τον Λορίς, σώσε τον αγαπημένο μου!"

Giordano: "Fedora / Dio di giustizia"

(στο ρόλο του τίτλου η Magda Olivero)

Όπως αναφέρθηκε παραπάνω ο ρόλος του Λορίς Ιπάνοφ γράφτηκε από το συνθέτη για τον Ενρίκο Καρούζο.
Ήταν τόση η επιτυχία της όπερας και ιδιαίτερα του Καρούζο, που ο ίδιος ο Τζορντάνο αναφέρει:

"Οι αντιδράσεις του κοινού έμοιαζαν με εκρήξεις πάθους, ένα συνεχές παραλήρημα!

Με μεθυστική καταιγίδα  μπορώ να συγκρίνω τα ασταμάτητα χειροκροτήματα του κοινού που επευφημούσε τον Καρούζο καλώντας τον σε επανειλημμένα encore...

Ούτε θυμάμαι πόσες φορές τραγούδησε και ξανατραγούδησε την άρια "Amor ti vieta", για το πλήθος που τον επευφημούσε μέσα σε διαρκή παραζάλη...

Η "Fedora", δεν χωρούσε αμφιβολία πως είχε δημιουργήσει ένα νέο αστέρι.

Η φωνή του Καρούζο είχε κατακτήσει την καρδιά όλων".

Ο Καρούζο έχει σκιτσάρει πλην του εαυτού του και τον συνθέτη στα δεξιά,
ενώ στο πάνω μέρος σχεδίασε ένα πεντάγραμμο
με τα πρώτα μέτρα από την άρια: "Amor ti vieta"

Η άρια: "Amor ti vieta-Ο έρωτας δεν σου επιτρέπει", παρότι αρκετά σύντομης διάρκειας, είναι η δημοφιλέστερη της όπερας, εξαιρετικά δεξιοτεχνική γι'αυτό και συχνά επιλέγεται από τενόρους προκειμένου να δείξουν τις φωνητικές τους ικανότητες.

Ακούγεται στη 2η Πράξη της όπερας, όταν ο Κόμης Λόρις ομολογεί την αγάπη του για τη Φεντόρα.

Θα απολαύσουμε τον θρυλικό τενόρο σε μια ΙΣΤΟΡΙΚΗ ηχογράφηση  του 1902, με τον συνθέτη Ουμπέρτο Τζορντάνο να τον συνοδεύει στο πιάνο.

"Ο έρωτας δεν σου επιτρέπει να μη μ' αγαπάς…

Το χέρι σου, το απαλό, που με απωθεί

γυρεύει το σφίξιμο του δικού μου χεριού.

Το βλέμμα σου μου ψιθυρίζει: "Σ’ αγαπώ!"

κι ας λένε τα χείλη σου: "Δεν θα σ’ αγαπήσω ποτέ!"

 Giordano: "Fedora / Amor Ti Vieta"

Enrico Caruso: