Η Αγία Άννα στη Βρετάνη: Παράδοση, πίστη και τέχνη...

 

Σήμερα στρέφουμε το βλέμμα στην Αγία Άννα, μια μορφή που ευλογεί τις γενιές, εμπνέει την πίστη και στηρίζει τις οικογένειες. Με αφορμή τη Γιορτή της, ακολουθεί ένα μικρό αφιέρωμα στη βαθιά τιμή που της αποδίδει η Βρετάνη, γη όπου η Αγία Άννα θεωρείται μητέρα, προστάτιδα και πνευματικός οδηγός.

Sainte Anne Trinitaire, αγνώστου καλλιτέχνη

Η Αγία Άννα αποτελεί μία από τις πλέον τιμώμενες μορφές στη Βρετάνη, όπου θεωρείται προστάτιδα ολόκληρης της περιοχής και πνευματική μητέρα του βρετονικού λαού. Η ιδιαίτερη ευλάβεια με την οποία περιβάλλεται, κορυφώνεται στο Sainte-Anne-d’Auray, ένα από τα μεγαλύτερα και πιο ζωντανά προσκυνήματα της Γαλλίας. Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, το 1624 η Αγία εμφανίστηκε σ' έναν ταπεινό αγρότη αποκαλύπτοντάς του την επιθυμία της να ξαναχτιστεί ο παλαιός ναός που ήταν αφιερωμένος στο όνομά της. Από κείνη τη στιγμή, ο τόπος αυτός έγινε κέντρο βαθιάς πνευματικότητας, θαυμάτων και λαϊκής πίστης.Θυμίζουμε πως ο οικισμός αρχικά ονομαζόταν "Keranna", δηλαδή "Χωριό της Άννας",  γεγονός που μαρτυρά τη μακραίωνη σχέση της περιοχής με την τιμή προς την Αγία.

Κάθε χρόνο, χιλιάδες πιστοί από τη Βρετάνη αλλά και ολόκληρη τη Γαλλία κατακλύζουν την περιοχή για την Pardon de Sainte Anne, μία από τις πιο παλιές και σημαντικές βρετονικές πανηγύρεις. Η ημέρα αυτή συνδυάζει λιτανείες, μουσική, παραδοσιακές φορεσιές και βαθιά κατάνυξη, ένα ζωντανό μωσαϊκό όπου η πίστη συναντά τον πολιτισμό και την τοπική ταυτότητα.

Η παρουσία της Αγίας Άννας είναι εξίσου έντονη στη βρετονική τέχνη. Η εικονογραφία της, συχνά στη μορφή της Sainte Anne Trinitaire, παρουσιάζει την Αγία Άννα μαζί με την Παναγία και το Θείο Βρέφος. Το θέμα αυτό αποτελεί κεντρικό μοτίβο στη θρησκευτική και λαϊκή τέχνη της περιοχής. Από ξυλόγλυπτα και πολύχρωμες λαϊκές εικόνες έως υφαντά, μικρά οικιακά εικονίσματα και περίφημα ξύλινα γλυπτά προσευχής (poupées de prière).

Το εικονογραφικό αυτό θέμα αναπτύχθηκε μέσα στο πλαίσιο της αυξανόμενης λατρείας της Αγίας Άννας στη Δύση. Η μορφή της "Τριάδας" εξυπηρετεί πολλούς πνευματικούς σκοπούς:
Ως γιαγιά του Ιησού, η Αγία Άννα γίνεται σύμβολο οικογενειακής ευλογίας και θεμέλιο της Αγίας Συγγένειας. Τιμάται ιδιαιτέρως από στείρες ή έγκυες γυναίκες, που την επικαλούνται για γονιμότητα, ομαλή κύηση και προστασία της οικογένειας. Η μεσιτεία της συνδέεται με θαλπωρή, ίαση και ενίσχυση στις δοκιμασίες.
Στη Βρετάνη, η λατρεία της έχει επίσης βαθιά κοινοτική διάσταση, η Αγία Άννα είναι η προστάτιδα των ανθρώπων της θάλασσας, των εργαζομένων, των οικογενειών, αλλά και του ίδιου του βρετονικού πολιτισμού.

Βασιλική Sainte-Anne-d’Auray

Η Βρετάνη, με τη βαθιά κελτική της ψυχή, αναγνώρισε στην Αγία Άννα μια Μητέρα και συνοδοιπόρο, μια μορφή που συνδέει το θείο με το καθημερινό, το παρελθόν με το παρόν. Έτσι, η απεικόνισή της με την Παναγία και το Θείο Βρέφος δεν αποτελεί απλώς μια οικογενειακή σκηνή, αλλά μια εικονογραφική έκφραση πίστης, ελπίδας και προστασίας, που διαπερνά αιώνες και συνεχίζει να εμπνέει έως σήμερα.


Στη Βρετονική Μουσική:

Από αυτή τη γη της πίστης και της παράδοσης μας έρχεται και ένας Ύμνος προς την Αγία Άννα, που αξίζει να απολαύσουμε σήμερα, ημέρα της Γιορτής της.
Πρόκειται για το "Sainte Anne, Ô bonne Mère", ένα παραδοσιακό θρησκευτικό cantique της Βρετάνης, ένα εγκώμιο βαθιάς κατάνυξης και πνευματικότητας, που υμνεί την Αγία Άννα ως καλή Μητέρα, προστάτιδα και συνοδοιπόρο. Είναι ευρύτατα διαδεδομένος σε όλη τη Βρετάνη, ψάλλεται σε λιτανείες, λειτουργίες και λαϊκές τελετές, συνοδεύοντας τη λατρεία της από γενιά σε γενιά.

Οι στίχοι του ύμνου εκφράζουν θερμή προσευχή, ζητώντας την ευλογία, την προστασία και την καθοδήγηση της Αγίας. Η απλότητά του τον καθιστά εύκολα τραγουδήσιμο από την κοινότητα, μετατρέποντάς τον σε κοινή εξομολόγηση πίστης και σε στοιχείο πολιτιστικής ταυτότητας. Στη Βρετάνη, το "Sainte Anne, Ô bonne Mère" έχει γίνει συνώνυμο της ίδιας της λατρείας της Αγίας Άννας, ένας ύμνος που εξακολουθεί να ακούγεται μέχρι σήμερα στη Γιορτή της, κρατώντας ενωμένες την παράδοση, τη μουσική και τη μνήμη του λαού.

Sainte Anne Trinitaire, αγνώστου καλλιτέχνη

"Αγία Άννα, Ω καλή Μητέρα,

προς Εσένα υψώνεται ο ύμνος μας 

άκου την προσευχή μας

και ευλόγησε τα τέκνα Σου.

Αυτός ο τόπος, όπου η παρουσία Σου

στρέφει τις καρδιές μας προς τον Θεό,

μας γεμίζει ελπίδα

δείχνοντάς μας τους ουρανούς.

Επιλεγμένη από τον Παντοκράτορα

για να μας χαρίσεις την Παναγία,

ας φωτίζει το παράδειγμά Σου

τις καρδιές που Σου απευθύνουν ικεσίες.

Πιστή στην υπόσχεσή Του,

ο Θεός Σου, ο Δημιουργός Σου,

με όλη Του τη σοφία

είδε την καρδιά Σου.

Η πίστη Σου, Ω καλή Μητέρα,

φώτιζε τη ζωή Σου

και προετοίμαζε τη γη

για την υποδοχή του Μεσσία"

Cantique à Sainte Anne - "Sainte Anne, Ô bonne Mère"

Παλαιότερα κείμενα για την Αγία Άννα υπάρχουν πολλά στο μπλογκ. Περιηγηθείτε!

Κλεμάν Μαρό, ένας σπουδαίος ποιητής της Αναγέννησης...

O γάλλος ποιητής, Cleman Marot

Υπήρξε ιστοριογράφος του γάλλου βασιλιά Φραγκίσκου Α΄ και ο πλέον αντιπροσωπευτικός ποιητής της εποχής του στη Γαλλία.
Ο Κλεμάν Μαρό πέρασε στην αιωνιότητα στις 12 Σεπτεμβρίου 1544 σε ηλικία 48 χρονών και διακρίθηκε για το γλαφυρό, προσωπικό στυλ της ποίησής του την εποχή της Μεγάλης Ρητορικής (La Grande Rhetorique). Τα ποιήματα του μεγάλου αναγεννησιακού ποιητή χαρακτηρίζονται από έντονο λυρισμό και θρησκευτικότητα, εκλεπτυσμένο ύφος και ανάλαφρο πνεύμα. 

Η ποιητική του έκφραση ξεχωρίζει για τη χάρη και την κομψότητα, ενώ συχνά αντλεί θέματα από τη μυθολογία, τον έρωτα και τη μεσαιωνική κοινωνία. Έχει έναν ιδιαίτερο τρόπο να καυτηριάζει τα τεκταινόμενα, τόσο που κατηγορήθηκε ως αιρετικός για τη σάτιρα που άσκησε στον κλήρο, πράγμα που τον οδήγησε επανειλημμένως στη φυλακή. Προκειμένου να αποφύγει τις διώξεις, κατέφυγε στην Ιταλία και κάτω από την ιταλική επίδραση έγραψε τα περίφημα "Epigrammes" του.


Oι περισσότεροι μουσικόφιλοι τον γνωρίζουμε από τον γάλλο Μωρίς Ραβέλ που η αγάπη του για τους δημιουργούς της αναγέννησης και του μπαρόκ τον έφερε κοντά στο έργο του Κλεμάν Μαρό και τα Επιγράμματά του, από τα οποία επέλεξε να μελοποιήσει δύο: "Deux Épigrammes de Clément Marot". 

Λάτρης της παλαιάς μουσικής, αλλά και της ποίησης ο Ραβέλ, ανήσυχος και ευαίσθητος αρχιτέκτονας της καθαρής φόρμας, καταπιάστηκε με θαυμαστή επιτυχία και με τη φωνητική μουσική δωματίου, ανάμεσά τους και τα δυο ποιήματα του Μαρό με τίτλο:

Ι: "Στην Άννα, που μου πέταξε χιόνι-D’Anne qui me jeta de la neige"

"Η Άννα -καθώς παίζαμε- μου πέταξε χιόνι,

κι ευθύς σκέφτηκα την ψυχρότητά του

όμως αυτό που ένιωσα ήταν φωτιά,

γιατί φούντωσα ξαφνικά.

Αφού η φωτιά κρύβεται στο χιόνι,

πού θα βρω θέση

που δεν θα καώ; "

ΙΙ: "Στην Άννα καθώς παίζει σπινέτο-D’Anne jouant de l’espinette"

"Κοιτάζοντας τη μελαχρινή μου δεσποσύνη,

-νέα, όμορφη, απ' τους θεούς σταλμένη-

όταν η φωνή της, τα δάχτυλά της με το σπινέτο

βγάζουν το γλυκό μελωδικό τους ήχο,

τ' αυτιά και τα μάτια μου γνωρίζουν μεγαλύτερη ευδαιμονία

κι απ' τους αγίους στην αθάνατη δόξα τους!

Και γίνομαι όσο εκείνοι ένδοξος,

τη στιγμή που νιώθω ότι έστω και λίγο μ' αγαπάει"

Vermeer: "Νεαρή γυναίκα παίζει σπινέτο"

Οι κριτικοί αποφάνθηκαν ότι οι δύο μελωδίες χαρακτηρίζονται από "ελαφρώς ξεθωριασμένη επισημότητα και ρομαντισμό παλαιάς εποχής και σκιαγραφούν το πομπώδες μεγαλείο της αναγεννησιακής αυλής".


Εντυπωσιάζει το γεγονός πως η δεύτερη σύνθεση "Στην Άννα καθώς παίζει σπινέτο" παραλληλίστηκε με το θαυμάσιο εικαστικό του Βερμέερ: "Γυναίκα που παίζει σπινέτο", καθώς εικαστική και μουσική έκφραση σχεδόν ταυτίζονται όταν με το γεμάτο μυστήριο βλέμμα της η "νέα, όμορφη, απ' τους θεούς σταλμένη γυναίκα" κοιτάζει κατάματα τον θεατή που παρατηρεί εκστασιασμένος τα ευλύγιστα δάχτυλά της να κινούνται στο κλαβιέ, "ακούγοντας" τον απαλό, γλυκό, μελωδικό ήχο που προξενεί...

Ψυχή και πάθος, πολυποίκιλα χρώματα, πλούσιες αρμονίες ακριβώς όπως αποτυπώνονται στην εκστατική τέχνη του φλαμανδού ζωγράφου.

Πρόκειται για θελκτικότατη πιανιστική σύνθεση με φωνή, αφιερωμένη στον τραγουδιστή που την πρωτοερμήνευσε Lucien Hardy-Thé. Η παρουσίαση έγινε το 1900 στη Salle Erard του Παρισιού με τον συνθέτη να συνοδεύει στο πιάνο.

Ravel: "Deux Épigrammes de Clément Marot"
Eρμηνεύει ο Gérard Souzay

Ως ο δημοφιλέστερος ποιητής του 16ου αι., φυσικό ήταν τα ποιήματα του Κλεμάν Μαρό να μελοποιηθούν κι από συγχρόνους του μουσουργούς, ανάμεσά τους και ο σπουδαίος γάλλος Claudin de Sermisy, που μαζί με τον Κλεμάν Ζανεκέν αποτέλεσαν το κορυφαίο δίδυμο των γαλλικών σανσόνς της εποχής τους.

"Συναυλία Γυναικών",
Master of the Female Half-Lengths, 16ος αι.

Σε ένα εξαίσιο εικαστικό που εκτίθεται στο Μουσείο Ερμιτάζ της Αγίας Πετρούπολης, (έργο της γνωστής ομάδας καλλιτεχνών που κατά τη διάρκεια του 16ου αι. φιλοτέχνησαν γυναικείες μορφές, γνωστή ως Master of the Female Half-Lengths) απεικονίζεται ένα μουσικό τρίο γυναικών που εκτελούν η μια λαούτο, η άλλη φλάουτο και η τρίτη προφανώς τραγουδά. Στην παρτιτούρα που διαβάζουν, διακρίνουμε τη σύνθεση "Jouissance vous donneray" του αναγεννησιακού δημιουργού, Claudin de Sermisy σε ποίηση του Κλεμάν Μαρό.

"Χαρά θα σας δώσω, φίλε μου

και θα σάς οδηγήσω

όπου η καρδιά σας προσδοκά.

Ακόμα κι όταν πεθάνω

η ψυχή μου θα' χει κρατήσει

την ανάμνησή σας"

Αυτό το τραγούδι ήταν εξαιρετικά δημοφιλές τόσο ως τραγούδι όσο και ως χορός και μια παράδοση θέλει να γράφτηκε από τον Ερρίκο τον VIII  ως απόκριση στην Άννα Μπολέυν. 

Claudin de Sermisy / Cleman Marot: "Jouissance vous donneray":

Moυσικές της Δύσης για την Αγία Θεοπρομήτορα Άννα...

"Η Σύλληψις της Αγίας Άννας", Jean Bellegambe the Elder

(pinterest)

"Ἑορτάζει σήμερον, ἡ οἰκουμένη, τήν τῆς Ἄννης Σύλληψιν, γεγενημένην ἐκ Θεοῦ·
καί γαρ αὐτή ἀπεκύησε, την ὑπέρ λόγον, τον Λόγον κυήσασαν"

Στο Χριστιανισμό η Αγία Άννα κατέχει περίοπτη θέση γι’αυτό και τη γιορτάζουμε τρεις φορές το χρόνο. Σήμερα, 9 του Δεκέμβρη γιορτάζουμε τη σύλληψη της Παναγίας με θαυμαστό τρόπο στα άγια σπλάχνα της μητέρας της, Άννας.

Η Άννα ήταν παντρεμένη με τον Ιωακείμ, αλλά το ζευγάρι δεν είχε παιδιά. Προσεύχονταν στο Θεό να τούς χαρίσει έναν απόγονο. Τότε παρουσιάστηκε άγγελος που τούς γνωστοποίησε πως θα αποκτούσαν μια κόρη "εξ επαγγελίας, αλλά και κατά τους νόμους της φύσης", που προοριζόταν να γίνει η μητέρα του Σωτήρα του κόσμου. Γι’ αυτό η Αγία Άννα θεωρείται προστάτις των άτεκνων ζευγαριών.


Το όνομα "Άννα" προέρχεται από το εβραϊκό Χάνα, που σημαίνει "εύνοια, χάρη" και κατ' άλλους "δόξα". Έτσι, η Αγία Άννα είναι εκείνη, που ευλογήθηκε με τη Χάρη και την Ευμένεια του Θεού.

Η Αγία Άννα τιμάται με λαμπρότητες και από τους Δυτικούς, με τις οικογένειες να δίνουν συχνά το όνομα στα κορίτσια τους...

1. Ο πέμπτος τόμος των συλλογών της Βενετσιάνας συνθέτριας της μπαρόκ περιόδου, Barbara Strozzi έχει τίτλο: "Sacri Musicali Affetti", και αφιερώθηκε στην Άννα των Μεδίκων.

Από τη συλλογή ξεχωρίζει το μοτέτο: "Mater Anna", με το οποίο η Στρότσι αποτίει φόρο τιμής στην μητέρα της Παναγίας, Αγία Άννα και συγχρόνως στην απόγονο του Οίκου των Μεδίκων, αρχιδούκισσα Άννα:

"Η μητέρα Άννα έφερε τον απόγονο της υπόσχεσης, 

που όλοι ευλογούν.

Η γλυκιά Άννα, η πιο ευσεβής, για όλους κάρπισε

τα πιο όμορφα φρούτα, απ'όπου ο γλυκός Ιησούς.

Μητέρα Άννα, γλυκιά Άννα, πόσο ευλογημένη είναι η μήτρα σου

και η Οικία του Δαβίδ απ' όπου ήρθες.

Ακούστε, έθνη, αυτό το απροσδόκητο θαύμα,

ακούστε την Άννα που λέει:

"Χαίρομαι γιατί από τη στείρα μήτρα μου

προήλθε ο Θείος σπόρος!"

H συνθέτρια επιβραβεύτηκε από την Aρχιδούκισσα για την έξοχη δημιουργία της με μια χρυσή κασετίνα διακοσμημένη με το πορτρέτο της και ρουμπίνια, και ένα χρυσό κολιέ με πολύτιμους λίθους.

Barbara Strozzi:"Sacri Musicali Affetti-Mater Anna":

2. Δυο μοτέτα για δύο υψίφωνες και μπάσο κοντίνουο βασισμένα σε λειτουργικό κείμενο ανωνύμων με θεματική την Αγία Άννα, τη σύλληψη και γέννηση της Παναγίας έγραψε ο Marc-Antoine Charpentier. Τιτλοφορούνται: "Gaude felix Anna, H 315" και "Sicut spina rosam, Η 309".
Η συνεισφορά του Γάλλου συνθέτη της μπαρόκ στην εκκλησιαστική μουσική, έτυχε μεγάλης αναγνώρισης στην εποχή του κι εδώ στα δυο μοτέτα διακρίνονται στοιχεία μελωδικής και αρμονικής βάσης από το ιταλικό στυλ το οποίο σπούδασε μαθητεύοντας στη Ρώμη πλάι στον Τζάκομο Καρίσιμι.
Ο διάσημος δάσκαλός του φημιζόταν για τα έργα ιερής μουσικής. 'Έτσι, ο Σαρπαντιέ θα τον μιμηθεί συνθέτοντας θρησκευτικές ιστορίες στα λατινικά. Εξάλλου είναι ο μόνος Γάλλος της περιόδου που θα ακολουθήσει αυτό το είδος με τόση επιμέλεια.
Σύντομα, αλλά μοναδικής ομορφιάς και τα δυο μοτέτα, όπου ο μελωδικός πλούτος, η χρήση των παύσεων και της μετατροπίας, καθώς και το γούστο των χρωματισμών υπογραμμίζουν το ευλαβικό και κατανυκτικό ύφος του κειμένου.

Marc-Antoine Charpentier: "Gaude felix Anna, H 315"

Marc-Antoine Charpentier: "Sicut spina rosam":

3. Στους τέσσερεις τόμους των "Ασκήσεων για πληκτροφόρο - Clavier-Übungen", που έγραψε ο Γ.Σ.Μπαχ ξεχωρίζει το επιβλητικό "Πρελούδιο και φούγκα σε Μι-ύφεση-μείζονα, BWV 552".  Ανήκει στο Τρίτο βιβλίο(Clavier-Übung III) γεμάτο αναφορές στη χριστιανική αριθμολογία.

Το Πρελούδιο αναπτύσσεται από τρία θέματα, που συμβολίζουν την Αγία Τριάδα.
Η Φούγκα με την οποία ολοκληρώνεται η συλλογή, είναι γραμμένη για πέντε φωνές και στηρίζεται κι αυτή σε τρία θέματα.
Μετρικά, ξεκινά σε 4/4 και προχωρά σε 6/4 και μετά 12/8. Παρατηρούμε πως το άθροισμα των αριθμών είναι 34 (4+6+4+12+8) ή 3+4= 7, ο ιερός κατά τον Μπαχ αριθμός και η πιο διαδεδομένη μορφή του προσδιορισμού της πληρότητας στην Αγία Γραφή...

Η πεντάφωνη Φούγκα αναδύεται απ' το "μοτίβο της Αγίας Άννας" που κυριαρχεί, θέμα τoυ ομώνυμου αγγλικού ύμνου του William Croft, γι' αυτό και στη σύνθεση έχει δοθεί το προσωνύμιο "St. Anne".

Fugue BWV 552, "St. Anne":

4. H Aγία Άννα είναι μεγάλη αγία όμως  και για τους Αυστριακούς. Εκτός από σήμερα την γιορτάζουν, όπως και μεις, και στις 26 τoυ Ιούλη.

Για τον δημοφιλή εορτασμό της καλοκαιρινής -λοιπόν- Αγίας Άννας το 1852 ο Γιόχαν Στράους υιός συνέθεσε μια πόλκα, που γι'αυτό το λόγο πήρε το όνομα: "Annen-Polka".

Παρουσιάστηκε στο Φεστιβάλ της Αγίας Άννας στο τεράστιο δημοτικό πάρκο του Πράτερ.
Μετά την πρώτη εκτέλεση όλοι παραδέχτηκαν πως ήταν "το ωραιότερο δώρο σε κάθε Άννα, Νάνα, Νίνα ή Νάννυ"...

Γοητευτική, χορευτική, εύθυμη μελωδία που το βράδυ της πρώτης παρουσίασής της μπιζαρίστηκε πολλάκις, απαιτώντας από το δημιουργό της τη συνεχόμενη εκτέλεσή της προς τέρψιν του φιλόμουσου, βιεννέζικου λαού.

Johann Strauss II : "Annen-Polka" / Daniel Barenboim-Wiener Philharmoniker

Μέρος του κειμένου δημοσιεύτηκε και στο ηλεκτρονικό περιοδικό iporta.gr