"'Αγγελος του σούρουπου" στην παρτιτούρα ενός Φινλανδού...

 

Chagall: "Angel", λεπτομέρεια από την οροφή της Όπερας του Παρισιού

Ράινερ Μαρία Ρίλκε: "Ο Άγγελός μου":

"Δεν έχει πια άλλες υποχρεώσεις ο Άγγελός μου

αφότου η μέρα μου η αυστηρή τον έχει διώξει.

Λαχταρώντας , το πρόσωπό του συχνά χαμηλώνει

πάνω απ’ την γη, κι αγαπητός δεν του είναι πια ο ουρανός.

Και θα ήθελε να φέρει πάλι ,

πάνωθε απ' των δασών τις θροΐζουσες κορφές,

στην πατρίδα των Χερουβείμ, την προσευχή μου.

Εκεί πέρα κουβάλησε το κλάψιμό μου το πρώτο-πρώτο,

και τον πρώτο στοχασμό μου,

κ’ οι μικροί πόνοι μου μεγάλωσαν εκεί

μες σε δάση που, πάνωθέ του, μουρμουρίζουν"
(itzikas)

Από του συνθέτες που οι μορφές των Αγγέλων αποτελούν βασικό θέμα στο έργο τους είναι ο Φινλανδός, Eινογιουχάνι Ραουταβάρα. Ένας από τους μεγαλύτερους σύγχρονους μουσικούς του κόσμου, που το μουσικό του ύφος εντοπίζεται μεταξύ του ύστερου ρομαντισμού και του σειραϊσμού του Σαίνμπεργκ.

Η αγάπη του συνθέτη για τα ποιήματα του Ρίλκε που κι αυτός φαντάστηκε τα τάγματα των αγγέλων να του μιλούν  για τη ζωή, το θάνατο, την ίδια την ύπαρξη, είναι εμφανής, ενώ στα απίστευτης ομορφιάς, πνευματικής αναζήτησης  και μυστικιστικής αύρας, έργα του, αποκαλύπτονται τα δικά του υπαρξιακά ερωτήματα.

Θέμα-ιδέα, οι Άγγελοι, που αγγίζει τα επίπεδα γλυκιάς εμμονής και η απαρχή του εντοπίζεται στις παιδικές φαντασιώσεις του συνθέτη και τις εφηβικές εμπειρίες του  στο μοναστήρι Valamo.

Έτσι, τα τελευταία 20 χρόνια περίπου της συνθετικής δημιουργίας του, ο Rautavaara γράφει έργα με τίτλους που σχετίζονται με Αγγέλους:  "Angels and Visitations" , "Playground for Angels", τη συμφωνία "Angel of Light".

Ο ίδιος έχοντας συνείδηση ​​ενός επιπέδου ύπαρξης έξω από το δικό μας, δέχεται πως κάποιοι μπορεί να βρίσκουν  τους προγραμματικούς τίτλους "ενοχλητικούς", όμως παραδέχεται πως ήταν οι συγκεκριμένες λέξεις που έδωσαν την έμπνευση και το μουσικό αποτέλεσμα! 

Το 1978, ανατέθηκε στον Ραουταβάρα να γράψει ένα κονσέρτο για κοντραμπάσο. Στη διάρκεια νυχτερινής πτήσης προς τις ΗΠΑ, είδε από το παράθυρο του αεροπλάνου  ένα τεράστιο γκρίζο σύννεφο με τις ακτίνες του ήλιου που έδυε να το διαπερνούν και να σχηματίζουν ένα παράξενο χρωματικό φάσμα...Ακαριαία ως περιγραφή της εικόνας τού ήρθε στο μυαλό η φράση: "Angel of Dusk". Δεν ήθελε τίποτε άλλο παρά να αφεθεί στην άυλη, αγγελική οπτασία με τα ονειρικά χρώματα μέσα στο σύννεφο την ώρα του σούρουπου για να χτιστεί σιγά σιγά η σύνθεση. Η ενέργεια ακτινοβολούσε από τις λέξεις και μετατρέπονταν σε μουσική...

Ετσι, πλάθεται μουσικά η υπερκόσμια ατμόσφαιρα,  ανάμεσα σε συνείδηση και πραγματικότητα παρασύροντας τον ακροατή σ’ έναν υπέροχο υπνωτισμό, με στοιχεία βαθιάς πνευματικότητας.

Το "Angel of Dusk"  ολοκληρώθηκε το 1980 κι είναι ένα κονσέρτο για κοντραμπάσο σε 3 μέρη:

Ι. His First Appearance

II. His Monologue

III. His Last Appearance

Ευρηματικότατα ο συνθέτης πειραματίζεται πάνω στο ιδιαίτερο ηχόχρωμα του κοντραμπάσου, το πλέον βαθύφωνο και "δυσκίνητο" μέλος των τοξοτών εγχόρδων της ορχήστρας. Με  pizzicati αλλά και νέες τεχνικές εκτέλεσης, όπως χτυπήματα πάνω στο σκάφος (ιδίως στο "Μονόλογο", το 2ο μέρος), εκφράζοντας την εξαίσια παλέτα αρμονικών στο υψηλότερο φάσμα του οργάνου.

Διακρίνουμε πυκνή συνθετική γραφή αντιστικτικής υφής, σκοτεινή αλλά και λυρική συγχρόνως. Η ορχήστρα μεταφέρει το μυστήριο του σύμπαντος, το νυχτερινό ουράνιο νεφέλωμα. Τα σολιστικά μέρη εμφαντικά δεξιοτεχνικά με εντυπωσιακές ρυθμικές εναλλαγές αλλά και ξεχωριστό αντιστικτικό διάλογο με την ορχήστρα. 

Συχνά η αίσθηση φαντάζει αγχωτική με τα νευρώδη ξεσπάσματα της μελωδίας, όμως γρήγορα επανέρχεται ο ιδιόμορφος λυρισμός  που διαμορφώνεται από μια τεχνική μίξη νεοκλασικής-εκλεκτικού μεταμοντέρνου στυλ, σε αίσθημα απροσδιόριστο και μυστηριώδες... Αίσθηση, που υπογραμμίζει μέσω ηχητικών μοτίβων την πολύ λεπτή, ολότελα αόρατη μεμβράνη κάπου ανάμεσα σε πραγματικό και φανταστικό, σε γήινο και ουράνιο...Αρμονίες και ηχοχρώματα συρράπτουν τη σπάνια φωτοχυσία, που οραματίστηκε ο Ραουταβάρα στην αεροπορική πτήση εκείνο το σούρουπο...

Ήταν ο Σιμπέλιους που είχε διακρίνει το ταλέντο του Ραουταβάρα και το είχε επιλέξει-υποδείξει στο συμβούλιο του ιδρύματος  Koussevitzky προκειμένου να σπουδάσει με τον Άαρον Κόπλαντ. Γι' αυτό το έργο αφιερώθηκε στη χήρα του Σεργκέι Κουσεβίτσκι, Όλγα.

Einojuhani Rautavaara, "Angel of Dusk - Μοv. I":

Einojuhani Rautavaara, "Angel of Dusk - Μοv. II":

Einojuhani Rautavaara, "Angel of Dusk - Μοv. IIΙ":

Το κείμενο γράφτηκε με αφορμή τους Αρχάγγελους  Ταξιάρχες, που η Εκκλησία μας τιμά στις 8 Νοέμβρη.

Για τον Ραουταβάρα και τους Αγγέλους του μπορείτε να διαβάσετε παλαιότερο άρθρο εδώ.

"Ο Ελ Γκρέκο, το Τολέδο και οι Άγγελοί του, έμπνευση για ποίηση και μουσική"

 

"Το Τολέδο σε καταιγίδα", Ελ Γκρέκο

Πολλοί είναι οι καλλιτέχνες που γοητεύθηκαν από τις επιμήκεις μορφές του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου...

Σεζάν, Πικάσο, Τζάκσον Πόλοκ, όπως και λογοτέχνες, επίσης: ο Καζαντζάκης ή ο Ράινερ Μαρία Ρίλκε, που επιχείρησαν να εμβαθύνουν στην ουσία της τέχνης του ζωγράφου.

Το πάθος του Ρίλκε για το έργο του Γκρέκο ξεκινά το 1908, όταν σε μια έκθεση στο Παρίσι βλέπει τον πίνακα: "Το Τολέδο στην καταιγίδα".

Πρόκειται για μια εξαίσια μπαρόκ τοπιογραφία, όπου ο ζωγράφος αποτυπώνει με συναισθηματικό τρόπο την ταραγμένη βαριά ατμόσφαιρα της πόλης του Τολέδο. Ο υπέροχος δραματικός ουρανός έρχεται σε έντονη χρωματική αντίθεση με τους πράσινους λόφους της πόλης.



Συγκλονισμένος από τη θέα του, ο Ρίλκε γράφει σε επιστολή στον Ροντέν:

"Αγαπητέ Ροντέν,
...βλέποντας τον πίνακα "Τολέδο" του Γκρέκο...σ' αυτό το τοπίο έμεινα έκθαμβος [...] Είδα την καταιγίδα που έχει ξεσπάσει και πέφτει ραγδαία πίσω από μια πόλη, που βρίσκεται στην πλαγιά ενός λόφου και φαίνεται να υψώνεται βιαστικά προς τον καθεδρικό ναό της και ακόμα πιο πάνω, προς το φρούριο της, ένα συμπαγές τετράγωνο. Ένα φως σε λωρίδες πέφτει στη γη και την οργώνει, την ταράζει, την κομματιάζει, αφήνοντας έτσι να προβάλλουν εδώ και κει, πίσω από τα δέντρα, τα χωράφια σε χρώμα χλωμό πράσινο σαν ξενυχτισμένα. Ένα στενό ποτάμι ξεπροβάλλει μέσα από τους λόφους απειλώντας τρομερά με το σκούρο νυχτερινό του μπλε τις πράσινες φλόγες των θάμνων. Η τρομαγμένη πόλη ορθώνεται με μια τελευταία κοπιαστική προσπάθεια σαν να ήθελε να αντισταθεί και να αποκρούσει τη ζοφερή ατμόσφαιρα...
Ρίλκε "

Και τότε είναι που θα σκεφτεί:
"...έχω μία και μοναδική λαχτάρα: να ταξιδέψω στο Τολέδο. [...]
Θα ήταν υπέροχο να δει κανείς αυτή την πόλη και τον Γκρέκο σε σχέση μαζί της..."

Και πραγματοποίησε το ταξίδι στο Τολέδο, που ήταν γεμάτο από Θεοτοκόπουλο...Δεν χόρταινε να θαυμάζει, να εντυπωσιάζεται, να στοχάζεται πάνω στις εικόνες του εικαστικού καλλιτέχνη.
Κι ολάκερη η εμπειρία του Γκρέκο και του Τολέδο, θα διοχετευθεί στην ποίηση του Ρίλκε την επόμενη χρονιά .

"Αγγελοι", λεπτομέρεια απο το "Άποψη και χάρτης του Τολέδο",
Ελ Γκρέκο
(Oι Άγγελοι πλαισιώνουν την Παναγία στον ουρανό της πόλης)

Γκρέκο, Τολέδο και Άγγελοι.

Στις "Ελεγείες του Ντουίνο", κεντρική συμβολική φιγούρα είναι ο Άγγελος.
Κι όπως γράφει ο ίδιος:
"Ο "Άγγελος" των Ελεγείων δεν έχει καμιά σχέση με τον άγγελο των χριστιανικών ουρανίων[...]Είναι το πλάσμα εκείνο στο οποίο εμφανίζεται ήδη τελειωμένη η μεταβολή του ορατού σε αόρατο, την οποία εμείς επιτελούμε. Κι αυτή η πόλη, λέει για το Τολέδο, είναι στον ίδιο βαθμό εδώ για τα μάτια των νεκρών, των ζωντανών και των αγγέλων".

Διαβάζουμε στην Πρώτη Ελεγεία:

"Οι Άγγελοι δεν θα 'ξεραν πολλές φορές, αν περπατάνε
ανάμεσα σε ζωντανούς ή πεθαμένους. Το αιώνιο ρέμα,
περνώντας κι από τα δυο Βασίλεια παρασέρνει, πάντα,
όλες τις ηλικίες και, πάνω κι απ' τα δυο Βασίλεια, δεσπόζει η φωνή του"

Και συνεχίζει παρακάτω:

"Ο Άγγελος του Γκρέκο δεν είναι ανθρωπόμορφος όπως τα ζώα στα παραμύθια, αλλά ούτε και το διακοσμητικό, μυστικό χαρακτηριστικό του βυζαντινού βασιλείου του Θεού. Η φύση του είναι ρευστή. Είναι ο ποταμός που περνάει και από τα δυο βασίλεια, ό,τι είναι το νερό στη γη και στην ατμόσφαιρα είναι ο άγγελος για το ευρύτερο πεδίο του πνεύματος, ρυάκι, πάχνη, δροσιά, σιντριβάνι της ψυχικής ύπαρξης, πτώση και άνοδος".

(Αν. Αντωνοπούλου:"Η συμβολή της ζωγραφικής του Γκρέκο στη διαμόρφωση της ποιητικής του Ρίλκε" )


Την Πρώτη Ελεγεία μελοποιεί ο Έινογιουχάνι Ραουταβάρα, ένας από τους μεγαλύτερους σύγχρονους μουσικούς της Φιλανδίας και του κόσμου, σε ένα απίστευτης ομορφιάς χορωδιακό για μικτή χορωδία, όπου κυριαρχεί η μυστικιστική αύρα.
Η αγάπη του συνθέτη για τα ποιήματα του Ρίλκε αποκαλύπτει τα δικά του υπαρξιακά ερωτήματα.
Yπερκόσμια ατμόσφαιρα, φωνές και ήχοι, διεισδύουν βαθιά μέσα μας και αποβαίνουν θρησκευόμενης αξίας, δύναμη.
Μια εικόνα των αγγέλων, πέρα από κάθε λογική προσέγγιση,  ανάμεσα σε συνείδηση και πραγματικότητα δίνει ο Ραουταβάρα, που οι μορφές των Αγγέλων αποτελούν βασικό θέμα στο έργο του.Θέμα-ιδέα, που αγγίζει τα επίπεδα γλυκιάς εμμονής.
Το χορωδιακό του, σέρνεται ήσυχα και παρασύρει τον ακροατή σ’έναν υπέροχο υπνωτισμό, με στοιχεία βαθιάς πνευματικότητας.

Το μουσικό στυλ της "Die Erste Elegie" βρίσκεται μεταξύ του ύστερου ρομαντισμού και του σειραϊσμού του Σαίνμπεργκ.

Rautavaara : "Die Erste Elegie-Πρώτη Ελεγεία":

Ο κορυφαίος και κρητικής καταγωγής αναγεννησιακός ζωγράφος, Δομήνικος Θεοτοκόπουλος πέρασε στην αιωνιότητα, σαν σήμερα 7 Απριλίου 1614 κι αποτελεί αναμφίβολα μία από τις σπουδαιότερες φυσιογνωμίες της παγκόσμιας τέχνης.