Μουσικά πορτραίτα του Ελ Γκρέκο...

Δ.Θεοτοκόπουλος, αυτοπροσωπογραφία

Πολλοί είναι οι καλλιτέχνες που γοητεύθηκαν από τις επιμήκεις μορφές του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου... 

Σεζάν, Πικάσο, Τζάκσον Πόλοκ, όπως και λογοτέχνες, επίσης:
ο Καζαντζάκης εντυπωσιασμένος από τον καλλιτέχνη και άνθρωπο θα γράψει στην "Αναφορά στο Γκρέκο":

"Θα παλέψω, στη Φραγκιά πού πάω, μέ τους πιο τρανούς, για να ζορίσω την ψυχή μου ή να χαθεί ή να νικήσει...[...]
Σκίζω τις μάσκες, ανασηκώνω τα κρέατα, δε γίνεται, λέω, κάτι αθάνατο υπάρχει κάτω από τά κρέατα, αυτό ζητώ, αυτό θά ζωγραφίσω. Όλα τά άλλα, μάσκες, κρέατα, ομορφιές, τά χαρίζω στους Τιτσιάνους και Τιντορέτους, με γειά χαρά τους...",

ενώ ο Ρίλκε συγκλονισμένος από τη θέα του πίνακα "Τολέδο στην καταιγίδα", γράφει:

"..βλέποντας τον πίνακα "Τολέδο" του Γκρέκο...σ' αυτό το τοπίο έμεινα έκθαμβος "...

Ο Γκρέκο έγνε η αφορμή να ταξιδέψει στην ισπανική πόλη...Δεν χόρταινε να θαυμάζει, να εντυπωσιάζεται, να στοχάζεται πάνω στις εικόνες του εικαστικού καλλιτέχνη, να εμβαθύνει στην ουσία της τέχνης του ζωγράφου.Κι ολάκερη η εμπειρία του Γκρέκο και του Τολέδο, θα διοχετευθεί στην ποίηση του... 

Ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος γεννήθηκε σαν σήμερα, 1 Οκτωβρίου το 1541 στον Χάνδακα της Κρήτης, το σημερινό Ηράκλειο. Στην Κρήτη έλαβε κλασική μόρφωση και  διδάχτηκε αγιογραφία. Έφτασε στο Τολέδο αφού μαθήτευσε για ένα διάστημα στο εργαστήριο του Τιτσιάνο στη Βενετία. 

Ο συγγραφέας του 17ου αιώνα Jose Martinez αναφέρει σχετικά με το ύφος και τον τρόπο ζωής του Ελ Γκρέκο στο Τολέδο:

"Εισήγαγε ένα άκρως ιδιόρρυθμο ύφος. Είχε μεγάλη αυτοπεποίθηση. Διέκρινες το καλλιτεχνικό κύρος του στο βλέμμα και τη συμπεριφορά του..., που δημιουργούσε στους πάντες την αίσθηση πως για  κείνον δεν υπήρχε στον κόσμο τίποτε ανώτερο από την τέχνη και τα έργα του...
Αγαπούσε πολύ και τη μουσική και συντηρούσε έμμισθους μουσικούς ώστε να παίζουν γι'αυτόν κατά τη διάρκεια του δείπνου, κάτι που απολάμβανε στο έπακρο".

"Άποψη του Τολέδο"

Οι χαρακτηρισμοί του Μαρτίνεθ σκιαγραφούν έναν άνθρωπο με ιδιαίτερες συνήθειες που ξένιζαν τους καλλιτεχνικούς κύκλους της συντηρητικής ισπανικής πολιτείας. Ο Θεοτοκόπουλος εκπροσωπούσε έναν νέο τύπο καλλιτέχνη με μεγάλη παιδεία και ενδιαφέροντα οικουμενικά, όπως αποδεικνύεται από την πλούσια για την εποχή και σπάνια για καλλιτέχνη, βιβλιοθήκη του...

Από εικαστικά του μεγάλου κρητικού ζωγράφου εμπνεύστηκε ο επίσης κρητικής καταγωγής ελληνοαμερικανός συνθέτης, Γιώργος Τσοντάκης το έργο του: "Πορτραίτα του Ελ Γκρέκο", τιμή στη "μεγαλύτερη πνευματική δόξα του σύγχρονου ελληνισμού".

O συνθέτης που κατά δήλωσή του στις δημιoυργίες  του επηρεάστηκε τόσο από τα κρητικά ακούσματα όσο από τη μουσική του Μπετόβεν αποτολμά ένα είδος πειραματισμού, με προχωρημένες τεχνικές, όπως τα μικροδιαστήματα, και μουσικές καινοτομίες της εποχής μας, στήνοντας μια σουίτα για  κλαρινέτο, βιολί, βιολα, τσέλο και πιάνο, που ολοκληρώθηκε το  2014 στο πλαίσιο της 400ης επετείου από το θάνατο του Θεοτοκόπουλου και καθένα από τα έξι μέρη της σουίτας φέρει τον τίτλο του εικαστικού έργου της έμπνευσης.

"Αποκαθήλωση"

Πρόκειται για τα εικαστικά:

1. Άποψη του Τολέδο
2. Αποκαθήλωση
3. Η εκδίωξη των εμπόρων από το Ναό
4. Το όραμα του Αγίου Ιωάννη
5. Ο Χριστός μεταφέρει τον Σταυρό
6. Ευαγγελισμός

H σύνθεση θα μπορούσε να θεωρηθεί ως  τυπικό piano quartet με προσθήκη κλαρινέτου.

1. Ως εναρκτήριο μέρος ο Τσοντάκης επιλέγει ένα μη θρησκευτικό πίνακα του Θεοτοκόπουλου, αντίθετα με τα υπόλοιπα πέντε μέρη που η έμπνευση έρχεται από  εικαστικά θρησκευτικού θέματος.
Η αντίθεση που δημιουργεί ο σκοτεινός ουρανός με το ολοπράσινο λιβάδι στην "Άποψη από το Τολέδο", μεταφέρεται σαν οπτική ένταση στο θεατή κι αντιπροσωπεύεται στη μουσική από ένα μυστηριωδώς επαναλαμβανόμενο διάστημα δύο φθόγγων καθόλη τη διάρκεια του μέρους.

Ακούγοντάς το έρχεται στο νου η απεικόνιση από τον συγκεκριμένο πίνακα που αναφέρει και ο Καζαντζάκης στο απόσπασμά του:

"Το Τολέδο το είχα στο νου μου όπως το είχε ζωγραφίσει ο Γκρέκο μέσα στην καταιγίδα: Αψηλό, ασκητικό, μαστιζόμενο από λάμψες απότομες, κι η σαΐτα της περίφημης γοτθικής του Μητρόπολης, η σαΐτα της ψυχής του ανθρώπου, διαπερνάει τα σύννεφα τα κατάφορτα από τον κεραυνό του Θεού. Οι μισοί πύργοι, τα μισά μουράγια, τα μισά σπίτια, φωτίζουνται με τη γαλάζια λάμψη της αστραπής, η άλλη μισή πλευρά γκρεμίζεται, κατάμαυρη, στο χάος...Υψώνουνταν στο νου μου το Τολέδο απαράλλαχτο με το πνέμα του Γκρέκο: φωτοσπαθάτο από τη μια μεριά, κατασκότεινο από την άλλη..."

(Νίκος Καζαντζάκης: "Ταξιδεύοντας Ισπανία", σελ. 87)

"Εκδίωξη των εμπόρων από το Ναό"

2. Τη δραματικότητα στην "Αποκαθήλωση", ο συνθέτης αποτυπώνει με τη μελωδική γραμμή που επιλέγει πλάθοντας την πένθιμη ατμόσφαιρα, τις στιγμές της οδύνης και του απόλυτου πόνου, αλλά και με ορμητικά θέματα την έκρηξη της ψυχικής απορίας.
Η αντιπαράθεση του πιάνου ως κρουστό με τα υπόλοιπα όργανα δημιουργεί σπαρακτικές κορυφώσεις.

3. Στην "Εκδίωξη των εμπόρων από το Ναό"  η αγανάκτηση του Χριστού που τόσο παραστατικά αποτυπώνει με τα πινέλα του ο Γκρέκο, μετατρέπεται από τον συνθέτη σε "ρυθμική" αναταραχή.

"Όραμα του Αγίου Ιωάννη"

Το κύριο θέμα δίνει έμφαση στον αυτόνομο ρόλο κάθε οργάνου έναντι του συνόλου, ενώ η  κατακλείδα της έκθεσης επαναφέρει τον σφοδρό χαρακτήρα του κυρίου θέματος.

4. Το "Οραμα του Αγίου Ιωάννη", είναι έμπνευση από την Αποκάλυψη (6: 9-11) , η ώρα της έσχατης κρίσης, όπου η εκστατική μορφή του Ευαγγελιστή Ιωάννη με τα χέρια υψωμένα ικετεύει το Θεό ως αντιπρόσωπος των ψυχών. Αυτές μέσα σʼ ένα χάος περιμένουν εναγωνίως τη λύτρωση. Η μουσική του Τσοντάκη είναι τόσο αποκαλυπτική όσο και εκστατική, με επιρροές από το κουαρτέτο "Για το τέλος του χρόνου" του Ολιβιέ Μεσσιάν, που επίσης βασίζεται σε απόσπασμα από το Βιβλίο της Αποκάλυψης του Ιωάννη. Ο συνθέτης δίνει έμφαση στα pizzicati των τοξοτών.

"Ο Χριστός που μεταφέρει τον Σταυρό"

5. "Ο Χριστός που μεταφέρει τον Σταυρό"  είναι ένας από τους πιο συναισθηματικούς και συγκινητικούς πίνακες του Ελ Γκρέκο.  Ακριβώς όπως  στη ζωγραφική  απεικονίζεται ο Ιησούς υπό το βάρος και τον πόνο του Σταυρού, έτσι και η μουσική του Τσοντάκη θυμίζει γοερό θρήνο, που σταδιακά κορυφώνεται..

"Ο Ευαγγελισμός"

6. Το τελευταίο μέρος, "Ευαγγελισμός" είναι ένα απλής φόρμας καταληκτικό κίνημα, που βασίζεται σε ένα λιτό μοτίβο συνεχούς κίνησης από το πιάνο υπονοώντας κρούσεις εκκλησιαστικών καμπανών. 

Ο συνθέτης στοχεύει να παραστήσει ηχητικά την Παναγία και τη θεία ζωή μέσα της, την ψυχική και σωματική παρθενία που επιβραβεύεται πανηγυρικά, με τα γήινα  να ενώνονται με τα ουράνια, το θνητό με το αθάνατο, το ανθρώπινο με το θείο.

Ένα μουσικό καλειδοσκόπιο υψηλής πνευματικότητας δημιουργεί ο Έλληνας συνθέτης για τον "φάρο" Θεοτοκόπουλο, όπως ο Σεφέρης χαρακτήρισε το ζωγράφο. "Όχι με την έννοια των λογογράφων, αλλά με την έννοια του θαλασσοπόρου. Ένα σημάδι για την ελληνική παράδοση σʼ εκείνη την εποχή όπου τόσα λίγα φώτα υπήρχαν..."

"G.Tsontakis: "Portrait by El Greco":

To κείμενο δημοσιεύτηκε και στο ηλεκτρονικό περιοδικό iporta.gr

Παλαιότερα κείμενα για τον Θεοτοκόπουλο μπορείτε να διαβάσετε εδώ και  εδώ.

"Ο Ελ Γκρέκο, το Τολέδο και οι Άγγελοί του, έμπνευση για ποίηση και μουσική"

 

"Το Τολέδο σε καταιγίδα", Ελ Γκρέκο

Πολλοί είναι οι καλλιτέχνες που γοητεύθηκαν από τις επιμήκεις μορφές του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου...

Σεζάν, Πικάσο, Τζάκσον Πόλοκ, όπως και λογοτέχνες, επίσης: ο Καζαντζάκης ή ο Ράινερ Μαρία Ρίλκε, που επιχείρησαν να εμβαθύνουν στην ουσία της τέχνης του ζωγράφου.

Το πάθος του Ρίλκε για το έργο του Γκρέκο ξεκινά το 1908, όταν σε μια έκθεση στο Παρίσι βλέπει τον πίνακα: "Το Τολέδο στην καταιγίδα".

Πρόκειται για μια εξαίσια μπαρόκ τοπιογραφία, όπου ο ζωγράφος αποτυπώνει με συναισθηματικό τρόπο την ταραγμένη βαριά ατμόσφαιρα της πόλης του Τολέδο. Ο υπέροχος δραματικός ουρανός έρχεται σε έντονη χρωματική αντίθεση με τους πράσινους λόφους της πόλης.



Συγκλονισμένος από τη θέα του, ο Ρίλκε γράφει σε επιστολή στον Ροντέν:

"Αγαπητέ Ροντέν,
...βλέποντας τον πίνακα "Τολέδο" του Γκρέκο...σ' αυτό το τοπίο έμεινα έκθαμβος [...] Είδα την καταιγίδα που έχει ξεσπάσει και πέφτει ραγδαία πίσω από μια πόλη, που βρίσκεται στην πλαγιά ενός λόφου και φαίνεται να υψώνεται βιαστικά προς τον καθεδρικό ναό της και ακόμα πιο πάνω, προς το φρούριο της, ένα συμπαγές τετράγωνο. Ένα φως σε λωρίδες πέφτει στη γη και την οργώνει, την ταράζει, την κομματιάζει, αφήνοντας έτσι να προβάλλουν εδώ και κει, πίσω από τα δέντρα, τα χωράφια σε χρώμα χλωμό πράσινο σαν ξενυχτισμένα. Ένα στενό ποτάμι ξεπροβάλλει μέσα από τους λόφους απειλώντας τρομερά με το σκούρο νυχτερινό του μπλε τις πράσινες φλόγες των θάμνων. Η τρομαγμένη πόλη ορθώνεται με μια τελευταία κοπιαστική προσπάθεια σαν να ήθελε να αντισταθεί και να αποκρούσει τη ζοφερή ατμόσφαιρα...
Ρίλκε "

Και τότε είναι που θα σκεφτεί:
"...έχω μία και μοναδική λαχτάρα: να ταξιδέψω στο Τολέδο. [...]
Θα ήταν υπέροχο να δει κανείς αυτή την πόλη και τον Γκρέκο σε σχέση μαζί της..."

Και πραγματοποίησε το ταξίδι στο Τολέδο, που ήταν γεμάτο από Θεοτοκόπουλο...Δεν χόρταινε να θαυμάζει, να εντυπωσιάζεται, να στοχάζεται πάνω στις εικόνες του εικαστικού καλλιτέχνη.
Κι ολάκερη η εμπειρία του Γκρέκο και του Τολέδο, θα διοχετευθεί στην ποίηση του Ρίλκε την επόμενη χρονιά .

"Αγγελοι", λεπτομέρεια απο το "Άποψη και χάρτης του Τολέδο",
Ελ Γκρέκο
(Oι Άγγελοι πλαισιώνουν την Παναγία στον ουρανό της πόλης)

Γκρέκο, Τολέδο και Άγγελοι.

Στις "Ελεγείες του Ντουίνο", κεντρική συμβολική φιγούρα είναι ο Άγγελος.
Κι όπως γράφει ο ίδιος:
"Ο "Άγγελος" των Ελεγείων δεν έχει καμιά σχέση με τον άγγελο των χριστιανικών ουρανίων[...]Είναι το πλάσμα εκείνο στο οποίο εμφανίζεται ήδη τελειωμένη η μεταβολή του ορατού σε αόρατο, την οποία εμείς επιτελούμε. Κι αυτή η πόλη, λέει για το Τολέδο, είναι στον ίδιο βαθμό εδώ για τα μάτια των νεκρών, των ζωντανών και των αγγέλων".

Διαβάζουμε στην Πρώτη Ελεγεία:

"Οι Άγγελοι δεν θα 'ξεραν πολλές φορές, αν περπατάνε
ανάμεσα σε ζωντανούς ή πεθαμένους. Το αιώνιο ρέμα,
περνώντας κι από τα δυο Βασίλεια παρασέρνει, πάντα,
όλες τις ηλικίες και, πάνω κι απ' τα δυο Βασίλεια, δεσπόζει η φωνή του"

Και συνεχίζει παρακάτω:

"Ο Άγγελος του Γκρέκο δεν είναι ανθρωπόμορφος όπως τα ζώα στα παραμύθια, αλλά ούτε και το διακοσμητικό, μυστικό χαρακτηριστικό του βυζαντινού βασιλείου του Θεού. Η φύση του είναι ρευστή. Είναι ο ποταμός που περνάει και από τα δυο βασίλεια, ό,τι είναι το νερό στη γη και στην ατμόσφαιρα είναι ο άγγελος για το ευρύτερο πεδίο του πνεύματος, ρυάκι, πάχνη, δροσιά, σιντριβάνι της ψυχικής ύπαρξης, πτώση και άνοδος".

(Αν. Αντωνοπούλου:"Η συμβολή της ζωγραφικής του Γκρέκο στη διαμόρφωση της ποιητικής του Ρίλκε" )


Την Πρώτη Ελεγεία μελοποιεί ο Έινογιουχάνι Ραουταβάρα, ένας από τους μεγαλύτερους σύγχρονους μουσικούς της Φιλανδίας και του κόσμου, σε ένα απίστευτης ομορφιάς χορωδιακό για μικτή χορωδία, όπου κυριαρχεί η μυστικιστική αύρα.
Η αγάπη του συνθέτη για τα ποιήματα του Ρίλκε αποκαλύπτει τα δικά του υπαρξιακά ερωτήματα.
Yπερκόσμια ατμόσφαιρα, φωνές και ήχοι, διεισδύουν βαθιά μέσα μας και αποβαίνουν θρησκευόμενης αξίας, δύναμη.
Μια εικόνα των αγγέλων, πέρα από κάθε λογική προσέγγιση,  ανάμεσα σε συνείδηση και πραγματικότητα δίνει ο Ραουταβάρα, που οι μορφές των Αγγέλων αποτελούν βασικό θέμα στο έργο του.Θέμα-ιδέα, που αγγίζει τα επίπεδα γλυκιάς εμμονής.
Το χορωδιακό του, σέρνεται ήσυχα και παρασύρει τον ακροατή σ’έναν υπέροχο υπνωτισμό, με στοιχεία βαθιάς πνευματικότητας.

Το μουσικό στυλ της "Die Erste Elegie" βρίσκεται μεταξύ του ύστερου ρομαντισμού και του σειραϊσμού του Σαίνμπεργκ.

Rautavaara : "Die Erste Elegie-Πρώτη Ελεγεία":

Ο κορυφαίος και κρητικής καταγωγής αναγεννησιακός ζωγράφος, Δομήνικος Θεοτοκόπουλος πέρασε στην αιωνιότητα, σαν σήμερα 7 Απριλίου 1614 κι αποτελεί αναμφίβολα μία από τις σπουδαιότερες φυσιογνωμίες της παγκόσμιας τέχνης.

Oρφέας, μια συνάντηση μαζί του με αφορμή τον Ρίλκε...

 

amazon

Mε αφορμή τη γενέθλια επέτειο του ποιητή Ράινερ Μαρία Ρίλκε
(4 Δεκέμβρη 1875)

Ο Ρίλκε υπήρξε εξαιρετικά λυρικός ποιητής με ανυπέρβλητη διεισδυτική ματιά και με το ποιητικό του βλέμμα βαθιά στοχαστικό να διαπερνά το νόημα της ύπαρξης που εξερευνά στα έργα του.

Σήμερα συνδυάζουμε τα ποιητικά του "ΣΟΝΕΤΑ του ΟΡΦΕΑ", με τη μουσική από την "ΙΣΤΟΡΙΑ του ΟΡΦΕΑ" του Μοντεβέρντι.

«Σε πλέριο άκουσμα ήταν αφυπνισμένη

Απ’το ψάλσιμο του μυθικού Ορφέα…

[…]

Πώς, όμως, πες μου, θα μπορούσε

να τον ακολουθεί ένας άντρας, με μια φτενή λύρα;

Η αίσθησή του είναι δίβουλη. Στο σταυροδρόμι

δυο δρόμων της καρδιάς, ναός για τον Απόλλωνα δε στέκει.

Δεν είναι πόθος το τραγούδι, ως το διδάσκεις, μήτε 

κ' επιδίωξη για κάτι, που κατορθώνεται, στο τέλος 

το τραγούδι είναι ύπαρξη…

[…]

Μόνο το ρόδο αφήστε 

για δόξα του, κάθε χρονιά ν' ανθίζει. 

Γιατί 'ναι ο Ορφέας. Η μεταμόρφωσή του 

σ' αυτό και στ' άλλο. Ας μη μοχθούμε

για ονόματα άλλα. Είναι, μια για πάντα, 

ο Ορφέας, που τραγουδά…

[…]

Της λύρας οι χορδές δεν του σκλαβώνουν 

τα χέρια κ' υπάκουος μένει 

ενώ το επέκεινα υπερβαίνει…»

(Σονέτα του Ορφέα, Ρίλκε. Μετάφ. Άρη Δικταίου. Έκδ. Σ.Ι.Ζαχαρόπουλος)

Ο Ρίλκε έγραψε τα «Σονέτα του Ορφέα», 55 στον αριθμό, «ως ένα μνημείο», όπως έλεγε «στη Wera Ouckama Knoop», κόρη φίλου του, μια αιθέρια ύπαρξη που ο θάνατός της ήταν ξαφνικός.
Η όλη σύνθεση λειτουργεί ελεγειακά και κάπως υμνητικά.

Μωσαϊκό με τον Ορφέα να περιβάλλεται από θηρία και πουλιά
γοητευμένα από τη μουσική της λύρας του.

Η όπερα «La Favola d’Orfeo-Ιστορία του Ορφέα», είναι μια από τις πρώτες όπερες και είναι εκείνη, που εκτόξευσε τη φήμη του Κλαύδιου Μοντεβέρντι. 

Στηρίζεται φυσικά στο μύθο του Ορφέα, του Θράκα κύριου εκπροσώπου της τραγουδιστικής τέχνης, που με τη λύρα του μάγευε ανθρώπους και ζώα, έμψυχα και άψυχα!

Η παρουσίαση της όπερας ήταν θριαμβευτική και καθιέρωσε το συνθέτη ως μεγάλο μουσικό δραματουργό.
Παρουσιάστηκε την περίοδο του καρναβαλιού γύρω στο 1600 στη Μάντοβα σε λιμπρέττο του Αλεσσάντρο Στρίτζιο.


O Moντεβέρντι χρησιμοποιεί ένα νέο μονωδικό ύφος πετυχαίνοντας μια ομαλή μετάβαση από το ύφος recitativo στο arioso, που βοηθά κατά πολύ την ψυχική έκφραση.Ο Monteverdi ακολουθεί τον κανόνα του «L' oratione sia padrona dell' armonia e non serva» ότι δηλαδή «η μουσική πρέπει να υπηρετεί το κείμενο».
Χαρακτηριστικό παράδειγμα, το τραγούδι του «Ορφέα προς τον ήλιο- Rosa del ciel».
Η διάθεση χαρμόσυνη, αφού βασιλεύει ο έρωτας και η ζωή!

Το απολαμβάνουμε με την αισθητική του μπαρόκ σε μια παραγωγή και δ/νση του αγαπημένου μου Ζόρντι Σαβάλ:

Ένα χαρακτηριστικό της όπερας έγκειται στο περιεχόμενο. Στην αναθεώρηση της παρτιτούρας, ναι μεν το έργο τελειώνει με τη θανάτωση του μυθικού Θράκα τραγουδιστή, όμως η παρέμβαση των μαινάδων αντικαθίσταται από την εμφάνιση του Απόλλωνα -ως από μηχανής θεού- που παίρνει μαζί του τον Ορφέα ενώ η χορωδία εξυμνεί την ευτυχή κατάληξη, κάτι που ικανοποιεί την απαίτηση της εποχής για αίσιο τέλος του έργου.

(Ομοίως, αίσιο τέλος βλέπουμε και στην «Ευρυδίκη» του Τζάκοπο Πέρι, όπου ο Ορφέας δεν χάνει την αγαπημένη γυναίκα του και επιστρέφει στον Πάνω Κόσμο, μαζί της).

Monteverdi : «La Favola d'Orfeo – Finale» με John Eliot Gardiner:

Αγαπημένοι φίλοι, η αλήθεια είναι πως υπήρχαν άπειρες επιλογές σε μουσικό Ορφέα, όμως θα ήθελα να δικαιολογήσω τις επιλογές μου.
Επειδή τα συγκεκριμένα αποσπάσματα του Ρίλκε μιλούν περισσότερο για τη χαρά της ζωής, υμνούν την ανθρώπινη ύπαρξη, που ανεβαίνει επίπεδο μέσα από την τέχνη, παρά μοιρολογεί για το θάνατο και την απώλεια..., θεώρησα πιο ταιριαστό το τραγούδι του Ήλιου του Μοντεβέρντι, όπου υμνείται η έναρξη της κοινής ζωής του ζευγαριού και την ανατροπή με το χαρμόσυνο φινάλε...

Παλιότερα κείμενά μου για τον Ρίλκε μπορείτε να διαβάσετε εδώ και εδώ.

"Άμουσος ο Ρίλκε;"

 

"Μουσική: Των αγαλμάτων ανάσα.
 Ίσως των εικόνων σιωπή.
Γλώσσα εσύ, όπου οι γλώσσες τελειώνουν.
Εσύ χρόνος, που κάθετα στέκει
προς το μέρος καρδιών που σβήνουν.

[...]

Μουσική.
Άνοιγμα του χώρου της καρδιάς μας,
εαυτός μας πιο βαθύς, που πέρα από μας
σπρώχνει να βγει αποδημία ιερή..."





Κι όμως, κάποιοι τον είπαν ακόμα και "άμουσο", κι ας υπήρξε εξαιρετικά λυρικός ποιητής...

Ο λόγος, φίλοι μου για τον γεννημένο σαν σήμερα, 4 Δεκέμβρη 1875, Ράινερ Μαρία Ρίλκε...
Αφοσιωμένος σε επίπεδα προσήλωσης στο έργο του, εκφράζει τις επιθυμίες, τα όνειρα και τα οράματά του...προσεγγίζει τη μοναξιά, τον έρωτα, την απώλεια, με μια διεισδυτική ματιά...αφουγκράζεται το νόημα της ύπαρξης μ' ένα βαθιά στοχαστικό βλέμμα.
Τον διαβάζεις κι έχεις την αίσθηση πως κάθε λέξη τού υπαγορεύεται από μια εσωτερική δύναμη, ένα άυλο ανώτερο ον, στο οποίο δεν μπορεί και δεν θέλει ν' αντισταθεί.

Μπορεί να μην έπαιζε κάποιο μουσικό όργανο...
Μπορεί να μην πήγαινε συχνά σε συναυλίες, ή ποτέ να μην βρέθηκε κανείς συνθέτης να τον εμπνεύσει όπως τους συγχρόνους του Σεζάν και Ροντέν...
Ούτε ακόμα κι η γνωριμία του με τον Μπουσόνι έδωσε κάποιο μουσικοποιητικό καρπό...
Όμως, ταπεινή μου άποψη, θεωρώ πως η μουσικότητα ρέει άφθονη κι αβίαστα στα έργα του...
Από τα περίφημα "Σονέτα του Ορφέα" και τις "Ελεγείες του Ντουίνο" ως τα  "Κείμενά του για τη Μουσική", κείμενα υπαρξιακής αναζήτησης, μοναξιάς, και βαθιάς ανησυχίας, ένα απόσπασμα από τα οποία, για να τον τιμήσουμε, θα μοιραστώ μαζί σας...:

"...είτε γύρω σου βουίζει μια λάμπα, ηχεί η καταιγίδα, 

είτε απλώνεται το δειλινό, είτε η θάλασσα στενάζει,... 

πάντα πίσω σου ξυπνάει μια πλατιά μελωδία, 

πλεγμένη απο χίλιες φωνές στην οποία υπάρχει ανά διαστήματα χώρος και για το δικό σου σόλο...

Το να ξέρεις "πότε" πρέπει να μπεις, αυτό αποτελεί το μυστικό της μοναξιάς σου...

Αυτή είναι η τέχνη της αληθινής συναναστροφής...

[...]

Αν δεν βυθίσει τους ανθρώπους στη σιωπή ένας βαρύς πόνος, 

ο καθένας ακούει-λιγότερο ή περισσότερο- την κραταιά μελωδία του βάθους. 

Πολλοί, έχουν πάψει να την ακούν...

Είναι σαν δέντρα που έχουν λησμονήσει τις ρίζες τους 

και νομίζουν ότι το θρόισμα των κλαδιών τους είναι η δύναμη και η ζωή τους...

Πολλοί, δεν έχουν χρόνο να την ακούσουν, δεν έχουν υπομονή να την ακούσουν...

Πρόκειται για φτωχούς απάτηδες, που έχοντας χάσει το νόημα της ύπαρξης, 

χτυπούν τα πλήκτρα των ημερών βγάζοντας πάντοτε τον ίδιο μονότονο, αδύναμο ήχο..."

(Rainer Maria Rilke: "Κείμενα για τη μουσική", Μετάφ. Μ. Περράκη)

Ξεφυλλίζω το βιβλίο και τυχαία έχω το cd να παίζει τo  "Piano Quartet" σε Λα ελ. του συγχρόνου του Ρίλκε, Γκούσταβ Μάλερ...
Νομίζω, ταιριάζει στο συναίσθημα που βγάζει ο Ρίλκε...Κάθε τι ακούγεται σα μακρινός στοχασμός...βιώνεται σαν αυτοσυγκέντρωση...

Στο άκουσμα του κουαρτέτου μ' αγγίζει η παρηγοριά πως κάποιος καταλαβαίνει την ουσία του κειμένου, της αληθινής συναναστροφής μέσω της τέχνης που δίνει νόημα στην ανθρώπινη ύπαρξη! Λόγος και ήχος, κι ο συνδυασμός τους γεννά ρίγη, που διεγείρουν τον εγκέφαλο κι αυτός ανταποκρίνεται, φίλοι μου! Ανταποκρίνεται με μεταβολές του καρδιακού ρυθμού, μη σας πω και της αρτηριακής πίεσης...

Είναι το μοναδικό έργο μουσικής δωματίου χωρίς φωνή που συνέθεσε ο Mάλερ κι ανήκει στα έργα της νεότητάς του, αφού γράφτηκε όταν ο Μάλερ, ήταν-δεν ήταν, 15 χρονών.
Παρόλα αυτά είναι έργο απαιτήσεων (και για το τρίο εγχόρδων και για το πιάνο) κι είχε εγκωμιαστεί για τα μουσικά χαρακτηριστικά του από τον  Φωρέ και τον Μπραμς, που πολλοί υποστηρίζουν πως εύκολα ανιχνεύονται  στοιχεία του στο έργο.

Αν σας θυμίζει κάτι,  είναι που σχετικά πρόσφατα ο Σκορτσέζε το χρησιμοποίησε στην ταινία του "Shutter Island" με τον ντι Κάπριο...

Η ΣΚΗΝΗ: