Το Τάνγκο του Διαβόλου: Ο Satie και η σατιρική ματιά στον Αργεντίνικο Χορό...

Σχέδιο του Charles Martin για τη σύνθεση του Ερίκ Σατί: "Le Tango"

Το τάνγκο δεν είναι απλώς χορός. Είναι μια γλώσσα σιωπηλής έντασης, ένας ψίθυρος αισθησιασμού που ξεχειλίζει από κάθε βήμα. Δεν μοιάζει με τους χαρούμενους και εξωστρεφείς χορούς· ζητάει λεπτές κινήσεις, τέχνη, αμοιβαία εμπιστοσύνη, ώστε τα σώματα των χορευτών να μπλέκονται σε ένα μαγικό, αδιόρατο αραβούργημα. Κάθε βήμα, κάθε στροφή, κάθε αγκαλιά είναι και μια μικρή εξομολόγηση, ένας διάλογος πάθους και έκφρασης που υπερβαίνει τα λόγια.

Σήμερα, 11 Δεκεμβρίου, γιορτάζουμε τη Διεθνή Ημέρα Τάνγκο, που τιμά την πλούσια πολιτιστική κληρονομιά του χορού και τη διαρκή επιρροή του σε όλο τον κόσμο. Η ημερομηνία σηματοδοτεί τα γενέθλια δύο κορυφαίων προσωπικοτήτων του είδους: του Κάρλος Γκαρντέλ, του οποίου η αδιαμφισβήτητη φωνή καθόρισε την τραγουδιστική μορφή του τάνγκο, και του Χούλιο ντε Κάρο, πρωτοπόρου βιολονίστα και διευθυντή ορχήστρας που διαμόρφωσε το οργανικό στυλ του χορού. Μαζί, οι συνεισφορές τους αντιπροσωπεύουν την εκφραστική καρδιά του τάνγκο, την ποίησή του, τη δεξιοτεχνία και τη βαθιά συναισθηματική του απήχηση.

"Τango", Eglė Colucci

Για όσους αγαπούν τον αργεντίνικο χορό, το τάνγκο είναι η επιτομή του αισθησιασμού· φλόγα άσβεστη, πάθος που χτυπάει σαν καρδιά μέσα στη σιωπή της νύχτας. Είναι η αύρα της ιταλικής καντσονέτας, η ερωτική μαγεία της ισπανικής θαρθουέλας, η γοητεία της χαμπανέρας, το πολυρρυθμικό candombe της Αφρικής και οι λαϊκές μελωδίες των γκάουτσος· ένα κράμα που ξεσηκώνει, φλογίζει και αναστατώνει την ψυχή.

Και να σκεφτεί κανείς ότι ο παθιασμένος αυτός χορός ξεκίνησε να χορεύεται από άνδρες μόνο, λόγω του συντηρητισμού που απαγόρευε στις γυναίκες να βρεθούν στην αγκαλιά τους. Μέσα από αυτήν την ιστορία γεννήθηκε, όπως έλεγε ο Αστόρ Πιατσόλα, ο πιο αποκαλυπτικός χορός που δημιούργησαν οι άνθρωποι για να εκφράσουν την ουσία του ερωτικού πάθους.


Το τάνγκο έφτασε στη Γαλλία στις αρχές του 20ού αιώνα, περίπου γύρω στο 1910, κυρίως μέσω Παριζιάνων που ταξίδευαν στην Αργεντινή και μέσω αργεντίνικων ορχηστρών που έπαιζαν σε καφέ και νυχτερινά κέντρα. Στην αρχή θεωρήθηκε προκλητικό και καινοφανές, καθώς οι στενές αγκαλιές και οι αισθησιακές κινήσεις του ξένιζαν το συντηρητικό κοινό. Ωστόσο, σύντομα κέρδισε την καρδιά των Παριζιάνων, που το προσέγγισαν με θαυμασμό για τη δραματική ένταση και τη γοητευτική του εκφραστικότητα. Το τάνγκο στη Γαλλία έγινε σύμβολο κοσμοπολιτισμού, πάθους και μοντέρνας κουλτούρας, επηρεάζοντας τη μουσική, τον χορό και την αισθητική της εποχής, και ενέπνευσε πολλούς Γάλλους συνθέτες.

Ανάμεσά τους ξεχωρίζει ο Έρικ Σατί, ο οποίος το 1914 ενσωμάτωσε μια μινιατούρα με θέμα το τάνγκο στις πιανιστικές σκηνές του Sports et Divertissements, έναν κύκλο μικρών μουσικών εικόνων γεμάτων χιούμορ, ειρωνεία και παιχνιδιάρικες παρατηρήσεις. Το σύνολο αποτελείται από ένα εισαγωγικό χορικό και είκοσι μουσικές βινιέτες, που απεικονίζουν διάφορες αθλητικές και ψυχαγωγικές δραστηριότητες. Μουσικά, το έργο αντιπροσωπεύει την κορύφωση των χιουμοριστικών σουιτών για πιάνο του Σατί.

Κάθε παρτιτούρα συνοδεύεται από ένα ποίημα ή πεζό, ώστε να μπορεί να διαβαστεί παράλληλα με το μουσικό μέρος.
Για τη μινιατούρα 17 με τον τίτλο: "Le tango perpétuel-Tο αέναο Τάνγκο", ο Σατί έδωσε την ένδειξη Modéré & très ennuyé, δηλαδή μέτρια και με μεγάλη πλήξη, αποτυπώνοντας τη σατιρική ματιά του στη μανία του τάνγκο που σάρωσε τη Δυτική Ευρώπη πριν από τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Το ενδιαφέρον ιστορικό πλαίσιο ενισχύει τη χιουμοριστική διάσταση. Ηταν αρχές του 1914, όταν ο Αρχιεπίσκοπος Παρισίων κατήγγειλε τον χορό ως ανήθικο και τον απαγόρευσε στους Καθολικούς. Στο κείμενό του, ο Σατί φαίνεται να συμφωνεί με την απόφαση, αποκαλώντας το τάνγκο "Χορό του Διαβόλου", αλλά αμέσως προσθέτει μια παιχνιδιάρικη, σατιρική ματιά στη ζωή του Σατανά:

"Le tango est la danse du Diable.

C’est celle qu’il préfère.

Il la danse pour se refroidir.

Sa femme, ses filles & ses domestiques

se refroidissent ainsi."

ή σε ελεύθερη μετάφραση:

"Το τάνγκο είναι ο χορός του Διαβόλου.

Αυτός που προτιμά περισσότερο.

Το χορεύει για να δροσιστεί,

και μαζί του δροσίζονται η γυναίκα του,

οι κόρες του και οι υπηρέτες του."

Αυτή η φράση, παιχνιδιάρικη, ειρωνική και σουρεαλιστική, αποκαλύπτει την ιδιαίτερη ματιά του Σατί, που αγαπούσε να συνδυάζει μουσική, χιούμορ και λογοπαίγνια. Μουσικά, η σύνθεση "Le Tango" βασίζεται σε ισπανικής χροιάς μελωδία που περιπλανιέται άσκοπα σε διάφορα πλήκτρα πάνω σε έναν επίμονο ρυθμό τάνγκο, αλλά από μια αιρετική, ιδιοσυγκρασιακή σκοπιά. Τελευταία χιουμοριστική νύξη αποτελούν τα σημάδια επανάληψης στην αρχή και στο τέλος της παρτιτούρας(διπλανή εικόνα), που υποδεικνύουν ότι το κομμάτι πρέπει να παιχτεί επ’ άπειρον, δημιουργώντας την αίσθηση μιας "κολασμένης" αιωνιότητας μουσικής μονοτονίας.
Μ' αυτόν τον τρόπο, ο Σατί αξιοποιεί μια ιδέα που είχε δοκιμάσει νωρίτερα στο έργο του Vexations όπου πρότεινε 840 επαναλήψεις ενός σύντομου μουσικού μοτίβου. Στο Le Tango, όμως, η ίδια ιδέα οδηγείται σε ένα πιο σύντομο αλλά εξίσου υπερβολικό και σουρεαλιστικό αποτέλεσμα. Η μινιατούρα γίνεται μια παιχνιδιάρικη, επαναλαμβανόμενη "αέναη" μουσική εικόνα, που σατιρίζει τόσο το χορό όσο και την εμμονή της εποχής με το τάνγκο.


Ας απολαύσουμε αυτή τη μινιατούρα κι ας προσπαθήσουμε να αφουγκραστούμε το πνεύμα του Ερίκ Σατί, ο οποίος δεν προσπάθησε να μιμηθεί το αυθεντικό αργεντίνικο τάνγκο. Το προσέγγισε μέσα από το δικό του σουρεαλιστικό, ευφυές πρίσμα. Το αποτέλεσμα είναι μια μουσική που παίζει με το ρυθμό και την ιστορία του χορού, και τα σχόλια που τον συνοδεύουν προσθέτουν μια δόση καφκικής ειρωνείας και αντισυμβατικών εικόνων, θυμίζοντας ότι το τάνγκο μπορεί να είναι ταυτόχρονα αισθησιακό, ποιητικό και παιχνιδιάρικο...

Erik Satie: "Sports et Divertissements, 17: Le tango perpétuel":

Κείμενα για το τάνγκο υπάρχουν και άλλα στο μπλογκ. Περιηγηθείτε!

«Κάρλος Γκαρντέλ: σαν σήμερα η μοιραία πτήση της συντριβής»

 

«Το τάνγκο είναι ο κόσμος που φεύγει έτσι όπως ήρθε. Με πάθος...[...] Κι όλα σε 4/4. Στον ρυθμό του τάνγκο»

Αυτά γράφει ο Μάνος Χατζιδάκις για τον αργεντίνικο χορό που τόσο λάτρευε!

«Για να βρούμε το γνήσιο αίσθημα που περιέχει το μοναδικό αυτό είδος μουσικής έκφρασης της Αργεντινής, πρέπει να δούμε έναν νεαρό σπουδαστή της φιλοσοφίας να σιγοψιθυρίζει ή να κινείται ρυθμικά στους ήχους ενός τραγουδιού του Κάρλος Γκαρντέλ. Μόνο τότε αντιλαμβάνεται κανείς τη μοναδικότητα ερωτισμού και αντρισμού που εκπέμπει το τάνγκο!»

Ο Κάρλος Γκαρντέλ στον οποίο αναφέρεται ο Μάνος είναι ο «Βασιλιάς του τάνγκο», ο άνθρωπος που σφράγισε με τη γοητευτική φωνή του το μουσικό είδος που γεννήθηκε στις φτωχογειτονιές του Μπουένος Άιρες και του Μοντεβιδέο...
Οι θαυμαστές του τον αποκαλούσαν  χαϊδευτικά «Καρλίτος», υποκοριστικό του βαφτιστικού ονόματός του, αλλά κι «El Mago- ο Μάγος».
Τα τάνγκο του Γκαρντέλ σκιαγραφούν ένα τοπίο όπου η πραγματικότητα αποκτά ονειρική διάσταση, νοηματοδοτώντας τη μαγεία της στιγμής.

Ήταν 24 του Ιούνη 1935, όταν το αεροπλάνο στο οποίο επέβαινε συνετρίβη στο Μεντεγίν της Κολομβίας...
Συνεπιβάτης του Γκαρντέλ στη μοιραία πτήση ήταν και ο πατέρας του Χατζιδάκι. Ίσως γι’ αυτό κάθε φορά που άκουγε ένα τραγούδι του, θυμόταν με νοσταλγία τον πατέρα του...
Ο Γκαρντέλ είχε εκφράσει την επιθυμία  να πάρει μαζί του το νεαρότατο τότε, Άστορ Πιατσόλα, που μαθήτευε δίπλα του. Όμως ευτυχώς, δεν τον άφησε ο πατέρας του να ακολουθήσει...

Ο Γκαρντέλ υπήρξε αλάνθαστης μουσικότητας καλλιτέχνης!
Είχε μεταλλική φωνή βαρύτονου και άφθαστη δραματική έκφραση...Τα τάνγκο του αποτελούν μικρές, τρίλεπτες αριστουργηματικές δημιουργίες.

Γνωστότερο όλων το  «Por una Cabeza», σύνθεση του 1935 σε στίχους του μόνιμου συνεργάτη του Γκαρντέλ, Alfredo Le Pera.

Ο τίτλος του τραγουδιού προέρχεται από μια ισπανική φράση που ακούγεται στις ιπποδρομίες. Μεταφράζεται: «με ένα κεφάλι», και  αναφέρεται σε ένα άλογο των ιπποδρομιών που κερδίζει στην κούρσα πάνω στο νήμα.
Οι στίχοι μιλούν για κάποιον άνδρα εθισμένο στον ιππόδρομο και τις κούρσες αλόγων. Εξάρτηση, που ο στιχουργός συγκρίνει με την ερωτική έλξη προς το γυναικείο φύλο και με τη μυστηριακή, γεμάτη πάθος μελωδία του ο Γκαρντέλ δηλώνει την καταστροφικότητά της.
Η ήττα στον ιππόδρομο παραλληλίζεται με την πίκρα του εραστή για την ήττα του από τον ερωτικό αντίπαλό του.

Οι αναλυτές επισημαίνουν την ομοιότητα της εισαγωγικής φράσης στο δεύτερο μέρος του διάσημου τάνγκο με το «Ρόντο για βιολί και ορχήστρα Κ373» του Μότσαρτ.(Aκούστε στο 3:24)

Στη μνήμη του «Μάγου»  Γκαρντέλ, που το νήμα της ζωής του κόπηκε τόσο απότομα θα ακούσουμε αυτό το αργεντίνικο τάνγκο, που ως είδος  στην πατρίδα του είχε δεινοπαθήσει, καθώς η αστική τάξη το είχε απορρίψει ως μιαρό. Η στενοκεφαλιά τους ήθελε το τάνγκο συνδεδεμένο με τον υπόκοσμο, τους περιθωριακούς και τους οίκους ανοχής...

Ο Γκαρντέλ υπήρξε ένα κόσμημα εκτυφλωτικής λάμψης της μουσικής εποχής του μεσοπολέμου, ένας πραγματικός σταρ!

Δεν είναι τυχαίο που την κηδεία του παρακολούθησε πλήθος κόσμου, σχεδόν πάνω από 1.500.000 θαυμαστές, αφού πρώτα η σωρός του πέρασε από Κολομβία, ΗΠΑ και Βραζιλία για λαϊκό προσκύνημα!

Είναι θαμμένος στο νεκροταφείο Τσακαρίτα του Μπουένος Άιρες, όπου κάθε μέρα εκατοντάδες θαυμαστές του έρχονται να αποθέσουν ένα τρυφερό άνθος στον τάφο του. Εκεί έχει στηθεί κι ένα άγαλμά του. Οι φύλακες του κοιμητηρίου μεριμνούν ώστε πάντα στο χέρι του να υπάρχει αναμμένο ένα τσιγάρο.

«Por una Cabeza», Carlos Gardel:

Το κείμενο δημοσιεύτηκε και στο ηλεκτρονικό περιοδικό iporta.gr