"Φωνή βοώντος εν τη ερήμω": Η μαρτυρία του Ιωάννη του Βαπτιστή μέσα από την αγγλικανική πολυφωνία...

 

"Η μαρτυρία του Ιωάννη του Βαπτιστή"(από το διαδίκτυο)

Σήμερα η Εκκλησία τιμά και εορτάζει το Γενέθλιον του Ιωάννη του Βαπτιστή, μία από τις ελάχιστες μορφές της χριστιανικής παράδοσης της οποίας η γέννηση(εκτός της κοίμησης και του μαρτυρίου) κατέχει ξεχωριστή θέση στο λειτουργικό εορτολόγιο. Η γέννησή του προβάλλεται σαν προμήνυμα της σωτηρίας και προαναγγελία της έλευσης του Μεσσία.

Ο Ιωάννης κατέχει μοναδική θέση στην ιστορία της σωτηρίας. Ολόκληρη η ζωή και η αποστολή του είναι στραμμένες προς τον Χριστό. Η φωνή του προετοιμάζει το Λόγο Του και η παρουσία του προαναγγέλλει τον ερχομό Του.
Όταν ερωτάται ποιος είναι, απορρίπτει κάθε τίτλο δόξας και αυτοπροσδιορίζεται με τα λόγια του προφήτη Ησαΐα:
"Είμαι φωνή βοώντος εν τη ερήμω - Ego vox clamantis in deserto".
Δεν είναι το φως, αλλά ο μάρτυρας που δείχνει προς το φως.

Αυτή ακριβώς η μαρτυρία, η δημόσια ομολογία της αποστολής του και η προφητική αναγγελία της έλευσης του Χριστού αποτελεί τον πυρήνα της μουσικής σύνθεσης, που θα ακούσουμε σήμερα.

"Πορτραίτο του Ορλάντο Γκίμπονς", αγνώστου

Πρόκειται για το "This is the Record of John-Αυτή είναι η μαρτυρία του Ιωάννη", σύνθεση που συγκαταλέγεται στα αριστουργήματα της πρώιμης αγγλικανικής μουσικής παράδοσης. Συντέθηκε από τον Ορλάντο Γκίμπονς (1583–1625), μία από τις σημαντικότερες μορφές της αγγλικής πολυφωνίας των αρχών του 17ου αιώνα, και αντλεί το κείμενό του από το πρώτο κεφάλαιο του κατά Ιωάννην Ευαγγελίου, όπως αυτό αποδίδεται στη Βίβλο της Γενεύης.
Πρόκειται για ένα χαρακτηριστικό ανθέμιο, είδος που συνδυάζει τη δραματική αμεσότητα του σόλο με τη συλλογική δύναμη της χορωδιακής απάντησης. Ο "Ιωάννης" του τίτλου δεν είναι ο Ευαγγελιστής αλλά ο Ιωάννης ο Βαπτιστής, και η "μαρτυρία" που καταγράφεται είναι η δημόσια ομολογία της αποστολής του και η προφητική αναγγελία της έλευσης του Χριστού. 

Η σύνθεση αναπτύσσεται σε τρεις ενότητες, στις οποίες ο σολίστας τενόρος εκφέρει αρχικά τον ευαγγελικό λόγο και η χορωδία τον επαναλαμβάνει, τον σχολιάζει και τον διευρύνει μουσικά. Μέσα απ' αυτή τη διαρκή εναλλαγή ανάμεσα στη σόλο φωνή και στο συλλογικό χορωδιακό σώμα, η προσωπική μαρτυρία μεταμορφώνεται σε κοινή ομολογία πίστεως, ενώ η μουσική λειτουργεί σαν προέκταση του ίδιου του κειμένου, πολλαπλασιάζοντας μέσα στον ναό την ηχώ της φωνής του Ιωάννη.

"Vox clamantis in deserto", Τιτσιάνο

Το έργο γράφτηκε κατόπιν παραγγελίας για το St John's College της Οξφόρδης, του οποίου προστάτης άγιος ήταν ο Ιωάννης ο Βαπτιστής και συνδέθηκε εξαρχής με τη λειτουργική ζωή του ιδρύματος.
Το κείμενο που μελοποιεί ο Γκίμπονς διαπνέεται από προσμονή και πνευματική εγρήγορση:

"Και αυτή είναι η μαρτυρία του Ιωάννη. Όταν οι Ιουδαίοι έστειλαν από τα Ιεροσόλυμα ιερείς και Λευίτες να τον ρωτήσουν "Ποιος είσαι;", εκείνος ομολόγησε χωρίς δισταγμό: "Δεν είμαι ο Χριστός".
Τον ρώτησαν τότε: "Είσαι ο Ηλίας;" Και απάντησε: "Δεν είμαι".
"Είσαι ο Προφήτης;" -"Όχι", αποκρίθηκε.
Και όταν τον πίεσαν να δώσει μια απάντηση για εκείνους που τους είχαν στείλει, είπε: "Εγώ είμαι η φωνή που βοά στην έρημο. Ισιώστε τον δρόμο του Κυρίου, όπως είπε ο προφήτης Ησαΐας"
(Κατά Ιωάννην Κεφ.1, 19-23).

Η μουσική του Γκίμπονς αποδίδει με εξαιρετική ευαισθησία αυτή την ταπεινή αυτοπαραίτηση, άλλοτε μέσα από τη διαύγεια του χορωδιακού λόγου και άλλοτε μέσα από τη ζεστή, εσωστρεφή χροιά του οργάνου και των βιoλών ντα γκάμπα. Με λιτότητα, εσωτερικό φως και βαθιά εκφραστική δύναμη, η σύνθεση μεταμορφώνει τη φωνή του Ιωάννη σε μια διαχρονική μουσική μαρτυρία, η οποία εξακολουθεί να αντηχεί μέσα στους αιώνες με την ίδια γαλήνια και πνευματική δύναμη...

Οrlando Gibbons: "This is the Record of John"

Για τον Ιωάννη υπάρχουν πολλά κείμενα στο μπλογκ. Περιηγηθείτε!

Ευλογημένος ο Ερχόμενος εν ονόματι Κυρίου...

Anthony van Dyck: "Η είσοδος του Χριστού στην Ιερουσαλήμ"

Ο μπαρόκ φλαμανδός ζωγράφος, Anthony van Dyck, ήταν περισσότερο γνωστός για τα πορτρέτα του, αλλά ήταν επίσης επιδέξιος στη ζωγραφική βιβλικών και ιστορικών θεμάτων. Το έργο του "Η είσοδος του Χριστού στην Ιερουσαλήμ" είναι ένα από τα πιο δραματικά. Ο πίνακας αποτυπώνει τη δυνατή στιγμή της θριαμβευτικής εισόδου του Χριστού στην πόλη την Κυρικαή των Βαΐων. Ο πίνακας ολοκληρώθηκε το 1617, όταν ο καλλιτέχνης ήταν μόλις 18 ετών. 

Στο κέντρο της σύνθεσης δεσπόζει ο Χριστός, γαλήνιος και επιβλητικός μέσα στην πραότητά του, καθισμένος σε ένα ταπεινό γαϊδουράκι, επιλογή που υπογραμμίζει τη σεμνότητα και τη διαφορετική φύση της βασιλείας Του σε αντίθεση με την κοσμική εξουσία.
Τα ενδύματά του, σε μπλε και κόκκινους τόνους, συμβολίζουν τη διπλή του φύση, θεία και ανθρώπινη, ενώ η στάση του αποπνέει ηρεμία μέσα σε έναν κόσμο που σείεται από ένταση.

Γύρω του αναπτύσσεται ένα πολυπρόσωπο πλήθος γεμάτο κίνηση και συναισθηματική φόρτιση. Κάθε μορφή εκφράζει μια διαφορετική αντίδραση απέναντι στο γεγονός.

Μπροστά, ένας άνθρωπος στη σκιά, σκύβει ταπεινά για να στρώσει το ένδυμά του στο έδαφος, πράξη σιωπηλής πίστης και αφοσίωσης. Ο απόστολος Πέτρος, που χειρονομεί έντονα, δείχνοντας προς την Ιερουσαλήμ, φαίνεται ανήσυχος και ταραγμένος, προμηνύοντας τον φόβο και την αδυναμία που θα βιώσει αργότερα. Κοντά του, άλλοι μαθητές απορροφώνται σε μεταξύ τους συζήτηση, υποδηλώνοντας την ανθρώπινη φιλοδοξία και την αδυναμία κατανόησης του βαθύτερου νοήματος της στιγμής, ενώ μια μορφή με ενωμένα χέρια εκφράζει καθαρή λατρεία και πίστη.

Ιδιαίτερα εντυπωσιακή είναι η μορφή ενός μυώδους άνδρα στο προσκήνιο, λουσμένου στο φως, που κρατά ένα ξερό κλαδί, σύμβολο θανάτου. Το εκτεθειμένο σώμα του τονίζει την ανθρώπινη φύση, ενώ η ατέλεια στο πόδι του(έχει έξι δάκτυλα) υπογραμμίζει τη θνητότητα και την αδυναμία του ανθρώπου. Η παρουσία του λειτουργεί σαν αλληγορία ολόκληρης της ανθρωπότητας, που φέρει την ατέλεια και έχει ανάγκη λύτρωσης.
Έτσι, μέσα από τη δυναμική σύνθεση και τις έντονες αντιθέσεις, ο Βαν Ντάικ δεν αποδίδει μόνο το βιβλικό γεγονός, αλλά αναδεικνύει τη βαθιά διττότητα της στιγμής, τη χαρά και τον θρίαμβο της υποδοχής, αλλά και τη σιωπηλή προαναγγελία της θυσίας που πρόκειται να ακολουθήσει.

Ο Orlando Gibbons ήταν Άγγλος συνθέτης και οργανίστας της πρώιμης μπαρόκ εποχής. Υπηρέτησε αρχικά ως οργανίστας στο King’s College Chapel στο Κέιμπριτζ και αργότερα στις Βασιλικό Παρεκκλήσι. Το 1606 απέκτησε τον τίτλο καθηγητή Μουσικής στο περίφημο Πανεπιστήμιο της πόλης. Ξεχώριζε για την εξαιρετική του δεξιοτεχνία, το ταλέντο και τη βαθιά γνώση του, θεωρούμενος ανώτερος ακόμα και από τους προκάτοχούς του.

Συνέθεσε πλήθος ύμνων και χορωδιακών έργων, στα οποία αναδεικνύεται η δεξιοτεχνία του στην αντιστικτική γραφή και η εκφραστική χρήση της φωνής. Η προσωπικότητά του χαρακτηριζόταν από ακεραιότητα, ευγένεια και σεμνότητα, ενώ η μουσική του αποπνέει πνευματικότητα, μεγαλοπρέπεια και εκλεπτυσμένη αισθητική.
Πέθανε από ευλογιά στο Κάντερμπερι το 1625 και τάφηκε εκεί, αφήνοντας πίσω του σημαντική κληρονομιά στην αγγλική εκκλησιαστική μουσική και στη χορωδιακή παράδοση.


Η σύνθεση του "Hosanna to the Son of David" είναι ένα χαρακτηριστικό ανθέμιο για εξάφωνη μικτή χορωδία, βασισμένο σε αποσπάσματα των Ευαγγελίων που περιγράφουν τη θριαμβευτική είσοδο του Χριστού στην Ιερουσαλήμ.
Ξεχωρίζει για την τεχνική της "ζωγραφικής της λέξης" (word painting), τον ζωντανό ρυθμό, την αντιστικτική γραφή και τη χρήση ολόκληρου του φωνητικού φάσματος, προσδίδοντας μεγαλοπρέπεια και ένταση. Οι διαδοχικές είσοδοι των φωνών, τα δυναμικά εφέ χρωματισμών και η εναλλαγή κορυφώσεων με παύσεις δημιουργούν έναν πλούσιο, ζωντανό αρμονικό ιστό που αναδεικνύει τόσο τη λατρευτική κατάνυξη όσο και τον θριαμβευτικό χαρακτήρα της σκηνής.


*Η λέξη "ανθέμιο"(anthem) προέρχεται ετυμολογικά από το αρχαίο ελληνικό «αντίφωνο», από το οποίο προκύπτει η αρχαία αγγλική μορφή "antefn". Ο όρος δηλώνει είδος λειτουργικού άσματος της αγγλικανικής τελετής, που καθιερώθηκε μετά την Προτεσταντική Μεταρρύθμιση. Το ανθέμιο αναφέρεται σε χορωδιακά ή φωνητικά έργα, τα οποία αντλούν το κείμενό τους από εδάφια της Αγίας Γραφής, συνήθως στην αγγλική γλώσσα.

"Ωσαννά τω Υιώ Δαυίδ

Ευλογημένος ο Ερχόμενος εν ονόματι Κυρίου

Ωσαννά εν τοις Υψίστοις!"

Orlando Gibbons: "Hosanna to the Son of David":