Η μαγεία των λουλουδιών της Georgia O’ Keeffe ...

O' Keefe: "Oriental Poppies"

Σήμερα στρέφουμε το βλέμμα σε μια από τις πλέον ξεχωριστές μορφές της αμερικανικής μοντέρνας ζωγραφικής, μια δημιουργό που κατόρθωσε να μετατρέψει την απλότητα της φύσης σε βαθιά προσωπική, ποιητική-εικαστική γλώσσα.

Γεννημένη στο Ουισκόνσιν των Ηνωμένων Πολιτειών, στις 15 Νοεμβρίου 1887, η Τζόρτζια Ο’ Κιφ έδειξε από νωρίς την κλίση της προς τη ζωγραφική. Πολύ γρήγορα αναζήτησε τον δικό της εκφραστικό δρόμο, διαμορφώνοντας ένα αναγνωρίσιμο ύφος, όπου οι λιτές φόρμες, οι τολμηρές χρωματικές επιλογές και η ιδιαίτερη ευαισθησία απέναντι στον φυσικό κόσμο συνυπήρχαν αρμονικά.
Η καλλιτεχνική της διαδρομή συνδέθηκε αρχικά με τη Νέα Υόρκη, ενώ αργότερα τα απέραντα τοπία του Νέου Μεξικού έγιναν ο τόπος μιας βαθύτερης δημιουργικής αναζήτησης. Η έρημος, οι βράχοι, τα οστά ζώων και τα άνθη αποτέλεσαν ανεξάντλητες πηγές έμπνευσης, προσφέροντάς της αφορμές ν' ανακαλύψει την κρυμμένη δύναμη και την εσωτερική ομορφιά των πραγμάτων. Μέσα από τη δική της ματιά, ακόμη και το πιο ταπεινό στοιχείο της φύσης αποκτούσε μνημειακή παρουσία, αποκτώντας διαστάσεις που ξεπερνούσαν την απλή απεικόνιση.

O' Keefe: "Red Poppy"
(πηγή: wikiart.org)

Τα λουλούδια υπήρξαν το πιο αναγνωρίσιμο κεφάλαιο της δημιουργίας της.
Η Ο’ Κιφ τα προσέγγισε με μια πρωτόγνωρη εικαστική τόλμη, απομακρύνοντάς τα από τον συνηθισμένο διακοσμητικό τους ρόλο. Τα απομόνωσε, τα μεγέθυνε και τα ανέδειξε σε σύμπαντα χρωμάτων και σχημάτων. Τα πέταλα απλώνονται στον καμβά σαν απαλές κυματιστές επιφάνειες, οι καμπύλες αποκτούν αρχιτεκτονική ακρίβεια και οι χρωματικές μεταβάσεις αποκαλύπτουν λεπτομέρειες που συχνά διαφεύγουν από μια βιαστική ματιά.
Ήθελε, ουσιαστικά, να μάθει στον θεατή να στέκεται απέναντι σ' ένα λουλούδι με την προσοχή που του αξίζει, να αφουγκράζεται τη σιωπηλή του ομορφιά. Έτσι, το γνώριμο γίνεται απρόσμενο, το μικροσκοπικό αποκτά απεραντοσύνη και η φυσική μορφή αγγίζει τα όρια της αφαίρεσης. Οι συνθέσεις της αφήνουν χώρο για συμβολικές αναγνώσεις, χωρίς να εξαντλούνται σε μία και μοναδική ερμηνεία.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της ιδιαίτερης εικαστικής αντίληψης αποτελεί η "Κόκκινη Παπαρούνα", ένα έργο στο οποίο το άνθος κυριαρχεί με την επιβλητική του παρουσία. Τα πέταλα καταλαμβάνουν σχεδόν ολόκληρη την επιφάνεια του καμβά, ενώ το κόκκινο ξεδιπλώνεται σε πλούσιες διαβαθμίσεις, από τις βαθιές, σκιερές αποχρώσεις έως τις φωτεινότερες περιοχές που λούζονται στο φως. Στο σκοτεινό κέντρο του άνθους συγκεντρώνεται το βλέμμα, οδηγούμενο στον μυστικό πυρήνα κι οι απαλές καμπυλώσεις των πετάλων δημιουργούν αίσθηση αργής, ανεπαίσθητης κίνησης.
Η παπαρούνα, με την εντυπωσιακή αλλά εφήμερη άνθισή της, μπορεί να ιδωθεί ως υπενθύμιση της παροδικότητας της ζωής και της εύθραυστης φύσης κάθε όμορφης στιγμής. Το κόκκινο, από την άλλη, πάλλεται από πάθος, δύναμη και ζωτικότητα, παραπέμποντας στη διαρκή αναγέννηση του φυσικού κόσμου. Μέσα απ' αυτή τη συνύπαρξη ευθραυστότητας και έντασης, η Ο’ Κιφ μεταμορφώνει ένα απλό άνθος σε μια εικόνα γεμάτη συναισθηματική και συμβολική δύναμη.

 Τζόρτζια Ο’ Κιφ

Κι αν η Τζόρτζια Ο’ Κιφ μάς έμαθε να παρατηρούμε ένα λουλούδι με διαφορετική ματιά, να ανακαλύπτουμε στις καμπύλες των πετάλων του την κίνηση και στις χρωματικές του διαβαθμίσεις το φως, η μουσική έρχεται να συνεχίσει αυτή την αναζήτηση μέσα από έναν διαφορετικό εκφραστικό κόσμο, εκείνον του ήχου.
Εμπνευσμένη από τη ζωγραφική της σπουδαίας Αμερικανίδας δημιουργού είναι η σύνθεση "O’Keeffe’s Flora" της Αμερικανίδας συνθέτριας Eleanor Cory, ένα έργο που επιχειρεί να μεταφέρει στη μουσική τη μοναδική ματιά της ζωγράφου πάνω στον κόσμο των λουλουδιών. Αντλώντας έμπνευση από τις μεγενθυμένες φυσικές μορφές, τις καμπύλες, τις χρωματικές αντιθέσεις και τη ζωτική τους ενέργεια, η Cory δημιουργεί μια σύνθεση σε τρία μέρη, καθένα από τα οποία συνομιλεί με έναν χαρακτηριστικό πίνακα της Ο’ Κιφ:
Two Jimson Weeds, Jack-in-the-Pulpit V και Red Poppy.

Το τρίτο μέρος, εμπνευσμένο από τον πίνακα "Red Poppy", μας εισάγει στην εκρηκτική ομορφιά της κόκκινης παπαρούνας. Η μουσική αποκτά ένταση και δραματική εξέλιξη, μέσα από εκτεταμένες μελωδικές φράσεις, πλούσιες ηχητικές υφές και δυναμικές κορυφώσεις, που αποδίδουν τη χρωματική ένταση και τη ζωντάνια του άνθους. Ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι ηχοχρωματικές αντιθέσεις των οργάνων. Το φλάουτο και το όμποε, με τις φωτεινές και ευέλικτες μελωδικές γραμμές τους, παραπέμπουν στις λεπτές αποχρώσεις και στις καμπύλες των πετάλων, ενώ το φαγκότο και τα τσέλα, με τους βαθύτερους ήχους και την πυκνότερη αρμονική παρουσία τους, ανακαλούν το σκοτεινό, μυστηριώδες κέντρο του άνθους.

Με τη σύνθεσή της, η Eleanor Cory επιχειρεί να αναδημιουργήσει μέσα από τον ήχο την εμπειρία της θέασης του άνθους. Μας προσκαλεί ν' ανακαλύψουμε μουσικά όσα η Ο’ Κιφ μάς αποκάλυψε μέσα από το χρώμα, τη δύναμη, την ευθραυστότητα και τη μαγική πολυπλοκότητα ενός λουλουδιού. Γιατί η τέχνη, όποιας μορφής, έχει πάντα την ίδια μοναδική δύναμη να μεταμορφώνει κάτι μικρό και φαινομενικά οικείο σε εμπειρία απέραντη...

Απολαύστε!

Eleanor Cory: "O’ Keeffe’s Flora, N.3: Red Poppy"

Στο μπλογκ υπάρχουν και άλλα κείμενα για την Τζόρτζια Ο' Κιφ. Περιηγηθείτε!

Κλωντ Μονέ: Όταν ο κήπος του Ζιβερνί γίνεται ήχος ...

 

Monet: "Le Jardin de l'artiste à Giverny"

"Δεν υπήρξε απλώς ζωγράφος. Υπήρξε καλλιεργητής του βλέμματος."

Ο χαρακτηρισμός αυτός δεν είναι τυχαίος για τον σπουδαίο Γάλλο ζωγράφο, Κλωντ Μονέ. Γεννημένος σαν σήμερα, 14 Νοέμβρη του 1840 στο Παρίσι, αμφισβήτησε από νωρίς τη σταθερότητα της μορφής και στράφηκε προς το εφήμερο, τη στιγμή που περνά, το φως που μεταβάλλεται.. Ως ιδρυτική μορφή του Ιμπρεσιονισμού, δεν αφιέρωσε τη ζωή του στο να συλλαμβάνει τα πράγματα όπως είναι, αλλά όπως γίνονται μέσα στον χρόνο, μέσα στο φως, μέσα στην ίδια την αίσθηση.

Το 1883 εγκαθίσταται στο Ζιβερνί, ένα ήσυχο Νορμανδικό χωριό. Εκεί βρίσκει το σπίτι του, αλλά ταυτόχρονα δημιουργεί έναν ολόκληρο προσωπικό κόσμο. Ο κήπος του δεν λειτουργεί σαν σκηνικό, αλλά σαν εργαστήριο...δεν αποτελεί φόντο, αλλά πρωταγωνιστεί. Με επιμονή εμμονική, ο Μονέ φυτεύει, μετακινεί, παρατηρεί, πειραματίζεται. Χαράσσει διαδρομές για το φως, επιτρέπει στο νερό να γίνει καθρέφτης του ουρανού. Ο κήπος του Ζιβερνί μετατρέπεται στο μεγάλο του έργο και οι πίνακες, στις διαδοχικές καταγραφές του.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο γεννιέται, το 1900, o "Jardin de l'artiste à Giverny - Ο Κήπος του Καλλιτέχνη στο Ζιβερνί", μία από τις πιο γνωστές ελαιογραφίες του, που σήμερα εκτίθεται στο Μουσείο Ορσέ στο Παρίσι. Ανήκει στον μεγάλο κύκλο έργων που δημιούργησε ο Μονέ στον κήπο του κατά τα τελευταία τριάντα χρόνια της ζωής του, όταν η ζωγραφική του γίνεται ολοένα πιο εσωτερική, διαλογιστική.
Στον πίνακα, σειρές από ροζ και μωβ ίριδες άναρχα φυτεμένες, διατάσσονται διαγώνια. Βρίσκονται κάτω από δέντρα και λούζονται από ένα φως που μεταμορφώνει τους τόνους και διαλύει τα περιγράμματα. Στο βάθος, πίσω από το φύλλωμα, διακρίνεται το σπίτι του Μονέ.

Για το ζωγράφο, ο κήπος του Ζιβερνί δεν υπήρξε μόνο τόπος έμπνευσης, υπήρξε συνομιλητής. Έζησε εκεί μέχρι τον θάνατό του το 1926, παρατηρώντας τις εποχές να περνούν πάνω από τα ίδια άνθη, τα ίδια νερά, τους ίδιους θάμνους, ποτέ όμως με τον ίδιο τρόπο. Σε αυτόν τον κήπο, η φύση μεταφράζεται σε χρώμα, σε φως, σε αίσθηση. Και ο Μονέ, μέχρι το τέλος, έμεινε πιστός σε αυτή τη "μετάφραση".

O Moνέ στον κήπο του στο Ζιβερνί

Ο πίνακας, το θέμα του, οι χρωματικοί του συνδυασμοί και η εσωτερική του οργάνωση αποτέλεσαν την αφετηρία για τον τίτλο και τον μουσικό άξονα της ομώνυμης σύνθεσης του Edward Gregson. Πρόκειται για ένα έργο που επιστρέφει στις απαρχές του για να τις επαναδιατυπώσει μέσα από το φίλτρο της ωριμότητας και της εμπειρίας.

Η πρώτη του εκδοχή γράφτηκε το 1964, όταν ο Γκρέγκσον, μόλις δεκαεννέα ετών και φοιτητής στην Ακαδημία Μουσικής, συνέθεσε ένα "Ρομάντζο για κλαρινέτο και πιάνο" για έναν κλαρινετίστα συμφοιτητή του. Ήδη σε αυτή τη νεανική μορφή, το έργο αποκάλυπτε μια έμφυτη ευαισθησία στο ηχόχρωμα και μια αρμονική γλώσσα ρευστή και χρωματική, προσανατολισμένη περισσότερο στην αίσθηση παρά στη δομική αυστηρότητα.

Περίπου πενήντα χρόνια αργότερα, ο συνθέτης επέστρεψε σε κείνο το υλικό, με διάθεση νοσταλγίας, αλλά κι επαναπροσδιορισμού. Το ξαναέγραψε ουσιαστικά για κόρ ανγκλέ και κουαρτέτο εγχόρδων, επιτρέποντας στην εμπειρία μιας ολόκληρης ζωής να αναδείξει και να εμβαθύνει τις αρχικές του ιδέες. Εκεί όπου άλλοτε υπήρχε υπαινιγμός, τώρα διαμορφώνεται ένας σαφής αρμονικός ορίζοντας και μεγαλύτερη εκφραστική πυκνότητα.

Ο χρωματικός χαρακτήρας της μουσικής αυτής επαναφέρει στη μνήμη τα ύστερα έργα του Κλωντ Μονέ, όλα δημιουργημένα στον κήπο του στο Ζιβερνί. Όπως και στη ζωγραφική του, το ζητούμενο δεν είναι η απλή απεικόνιση της φύσης, αλλά η βιωμένη εμπειρία της...το φως που μεταβάλλεται αδιάκοπα, οι αποχρώσεις που ρέουν η μία μέσα στην άλλη, η αίσθηση μιας ανεπαίσθητης, διαρκούς κίνησης. Απ' αυτή τη βαθιά συγγένεια προέκυψε και ο τίτλος του έργου, "Le Jardin de l’artiste à Giverny."

Στη σύνθεση, το κόρ ανγκλέ κινείται με τόνο εσωστρέφειας και ήρεμης μοναχικότητας, ενώ το κουαρτέτο εγχόρδων άλλοτε στηρίζει κι άλλοτε αντανακλά τις φράσεις του, διαμορφώνοντας ένα ηχητικό τοπίο συνεχών μεταπτώσεων. Ο ακροατής καλείται να περιπλανηθεί μέσα σ' έναν κόσμο χρωμάτων και υφών, σαν να σταματά σε διαφορετικές γωνιές ενός κήπου, ανακαλύπτοντας κάθε φορά νέες λεπτομέρειες. Όπως στον κήπο του Μονέ, έτσι κι εδώ, ένα αόρατο ρεύμα αέρα μετακινεί τις μορφές, ανασυνθέτει τα μοτίβα και μεταπλάθει τη μνήμη και το φως σε μουσική εμπειρία...

Edward Gregson: "Le Jardin de l’artiste à Giverny":

Rossini: Βασιλιάς της ουβερτούρας με έμπνευση της τελευταίας στιγμής...

Υπάρχουν μουσικές, που ακόμη κι αν δεν γνωρίζουμε τον δημιουργό τους, μας είναι αμέσως οικείες. Αρκούν οι πρώτες νότες για να αναγνωρίσουμε τη μελωδία, να παρασυρθούμε από τον ρυθμό και σχεδόν ασυναίσθητα, ν' αρχίσουμε να τη σιγοτραγουδάμε. Ανάμεσα στους συνθέτες που κατόρθωσαν να δημιουργήσουν τέτοια μουσική ξεχωρίζει αναμφίβολα ο Τζοακίνο Ροσίνι, ένας από τους πιο χαρισματικούς και ευφυείς δημιουργούς της ιταλικής όπερας.

Οι "Εισαγωγές" των οπερών του αποτελούν ένα ξεχωριστό κεφάλαιο στην ιστορία της μουσικής. Ξεπέρασαν τα όρια του λυρικού θεάτρου και απέκτησαν αυτόνομη ζωή στις αίθουσες συναυλιών, κατακτώντας μια θέση ανάμεσα στα πιο δημοφιλή έργα του συμφωνικού ρεπερτορίου. Η μελωδική τους ευρηματικότητα, η εκρηκτική ρυθμική ενέργεια, οι ευφάνταστες εναλλαγές των ορχηστρικών χρωμάτων και πάνω απ’ όλα, το περίφημο σταδιακό χτίσιμο της έντασης, γνωστό ως "Rossini crescendo", συνθέτουν ένα ύφος μοναδικό και αμέσως αναγνωρίσιμο.

Ο τρόπος με τον οποίο ο Ροσίνι εργαζόταν ήταν εξίσου ξεχωριστός με τη μουσική του. Συχνά άφηνε τις εισαγωγές για την τελευταία στιγμή, προκαλώντας την αγωνία των θεατρικών επιχειρηματιών και την ανυπομονησία των μουσικών που περίμεναν τις παρτιτούρες. Δεν δίσταζε, μάλιστα, να αξιοποιεί μουσικό υλικό από παλαιότερες όπερές του, προσαρμόζοντάς το σε νέες συνθέσεις. Για κείνον, η πρακτική αυτή ήταν ένας αποτελεσματικός τρόπος να ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις της θεατρικής ζωής, χωρίς να χάνει τη δημιουργική του ευστροφία.


Η αναβλητικότητά του, σε συνδυασμό με το αστείρευτο χιούμορ του, έγινε με τα χρόνια πηγή πολλών ιστοριών, άλλων βασισμένων σε πραγματικά περιστατικά και άλλων που απέκτησαν τη γοητεία μουσικού θρύλου:

• 
  Μία από τις πιο γνωστές συνδέεται με την εισαγωγή της όπερας "Η Κλέφτρα Κίσσα", που ο Ροσίνι συνέθεσε το 1817. Σύμφωνα με τον ίδιο, την έγραψε την ίδια ημέρα της πρεμιέρας, στη Σκάλα του Μιλάνου. Βρισκόταν στο θέατρο κοντά στη σκηνή υπό την επιτήρηση τεσσάρων εργατών. Κάθε φορά που ολοκλήρωνε μια σελίδα, εκείνοι τη μετέφεραν αμέσως στους αντιγραφείς που περίμεναν από κάτω, ώστε να ετοιμαστούν εγκαίρως τα μουσικά μέρη για την ορχήστρα.
  Ο συνθέτης, με το γνωστό του πνεύμα, αστειευόταν πως αν οι σελίδες δεν έβγαιναν εγκαίρως, οι εργάτες θα τον πετούσαν από το παράθυρο!

Η εισαγωγή της "Κλέφτρας Κίσσας", με τα επιβλητικά χτυπήματα των στρατιωτικών τυμπάνων στην αρχή της, προαναγγέλλει μια μουσική γεμάτη ένταση, θεατρικότητα και ορμή.

Rossini: "La gazza ladra, Overture"
(Herbert von Karajan)

• 
  
  Εξίσου χαρακτηριστική είναι η ιστορία που συνοδεύει τον "Οθέλλο" και πρωταγωνιστή της έχει τον θεατρικό επιχειρηματία Domenico Barbaja. Σύμφωνα πάλι με το συνθέτη, ο Barbaja, έχοντας κουραστεί να περιμένει την ολοκλήρωση της εισαγωγής, αποφάσισε να πάρει δραστικά μέτρα. Έκλεισε τον Ροσίνι σε ένα δωμάτιο στην έπαυλή του στη Νάπολη, αφήνοντάς τον με ένα πιάτο μακαρόνια και δίνοντάς του τη σαφή εντολή πως δεν θα έβγαινε προτού τελειώσει την παρτιτούρα!
  Η εικόνα του Ροσίνι, απομονωμένου με τα μακαρόνια του και την υποχρέωση να ολοκληρώσει τη μουσική του, είναι ασφαλώς απολαυστική. Μπορεί να μην γνωρίζουμε πόση αλήθεια κρύβεται πίσω απ' αυτήν, αποτυπώνει όμως εύστοχα το πνεύμα των ιστοριών που συνόδευσαν τον συνθέτη, έναν άνθρωπο που αντιμετώπιζε ακόμη και τις πιο πιεστικές περιστάσεις με χιούμορ...
  
  
  Rossini: "Gulielmo Tell, Overture"
  (Ricardo Chailly)
  
  
  
  
  


• 
  Ακόμη πιο απρόσμενη είναι η ιστορία που συνδέεται με την εισαγωγή του "Κόμη Ορύ", που ο Ροσίνι συνέθεσε το 1828. 
  Μας αφηγείται πως ο Ροσίνι συνέθετε ενώ ψάρευε, έχοντας τα πόδια του βυθισμένα στο νερό. Κοντά του βρισκόταν ο Ισπανός τραπεζίτης φίλος του, που είχε ιδιαίτερη αδυναμία στις ατελείωτες συζητήσεις για την οικονομία της Ισπανίας. Ο συνθέτης, όπως φαίνεται, δεν ενοχλείτο από την αδιάκοπη φλυαρία του και συνέχιζε απερίσπαστος τη δουλειά του...
  Πρόκειται για μια απολαυστική -αν και από πολλούς αμφισβητούμενη- ιστορία, που ταιριάζει πάντως στον μύθο ενός δημιουργού ικανού να βρίσκει έμπνευση ακόμη και κάτω από απροσδόκητες συνθήκες.
  
  
  
  Rossini: "Le Comte Ory, Overture"
  
  
  
  
  
  
  
  
• 
  Το 1829 ο Ροσίνι παρουσίασε στο Παρίσι τον "Γουλιέλμο Τέλλο", την τελευταία του όπερα και ένα από τα σημαντικότερα έργα της δημιουργικής του πορείας.
  
  Η εισαγωγή της είναι ένα μικρό ορχηστρικό αριστούργημα, με εντυπωσιακή αρχιτεκτονική και έντονη αφηγηματική δύναμη. Αναπτύσσεται σε τέσσερις διακριτές ενότητες: ξεκινά με τη γαλήνια ατμόσφαιρα της αυγής και το χαρακτηριστικό σόλο των τσέλων, περνά στη δραματική ένταση μιας καταιγίδας, επιστρέφει στην ειδυλλιακή ηρεμία της υπαίθρου και καταλήγει στον περίφημο καλπασμό, ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα μουσικά φινάλε όλων των εποχών.
  Γύρω από τη σύνθεσή της διηγούνται μια ακόμη απολαυστική ιστορία. Σύμφωνα με αυτήν, ο Ροσίνι εργαζόταν σε ένα διαμέρισμα, περιστοιχισμένος από φίλους που κάπνιζαν, έπιναν, τραγουδούσαν και συζητούσαν ζωηρά. Η φασαρία, ωστόσο, δεν στάθηκε εμπόδιο στη δημιουργική του έμπνευση. Απερίσπαστος, συνέχισε να συνθέτει και ολοκλήρωσε την περίφημη εισαγωγή, αποδεικνύοντας πως τίποτε δεν μπορούσε να διαταράξει τη μουσική του συγκέντρωση.
  
  

  Rossini: "Gulielmo Tell, Overture"
  (Herbert von Karajan)
  
  
  
  
  
  
  

Πέρα όμως από τα ευτράπελα περιστατικά και τις ιστορίες που πέρασαν από γενιά σε γενιά, οι εισαγωγές του Ροσίνι αποκαλύπτουν την ουσία της μουσικής του ιδιοφυΐας. Φανερώνουν έναν συνθέτη με βαθιά γνώση των δυνατοτήτων της ορχήστρας, εξαιρετικό θεατρικό ένστικτο και σπάνια αίσθηση της μελωδίας. Ήξερε να αιχμαλωτίζει από την πρώτη στιγμή την προσοχή του ακροατή, να δημιουργεί προσμονή, να συσσωρεύει σταδιακά την ένταση και να οδηγεί τη μουσική σε  εκρηκτική κορύφωση.
Ίσως γι’ αυτό οι εισαγωγές του εξακολουθούν να συναρπάζουν. Γιατί δεν διαθέτουν μόνο τη λάμψη και τη ζωντάνια μιας άλλης εποχής, αλλά και ακαταμάχητη αίσθηση θεατρικότητας.

Τζοακίνο Ροσίνι(καρικατούρα)

Οι ιστορίες που τις συνοδεύουν συμπληρώνουν με τον δικό τους τρόπο το πορτρέτο του Ροσίνι. Μας συστήνουν έναν μεγάλο δημιουργό που δεν περιβαλλόταν από τη σοβαροφάνεια την οποία συχνά αποδίδουμε στις μουσικές ιδιοφυΐες, αλλά ήξερε να αυτοσαρκάζεται, να γελά με τις δυσκολίες του και να αντιμετωπίζει τις πιέσεις με ευρηματικότητα.



Το κείμενο γράφτηκε στη μνήμη του Τζοακίνο Ροσίνι, που σαν σήμερα, 13 Νοέμβρη του 1868 έφυγε από τη ζωή λόγω πνευμονίας.  
Θεωρείται ένας από τους κύριους εκφραστές του μπελκάντο. Οι μελωδίες του ανέδυαν μια φινέτσα και κομψότητα κι αγαπήθηκαν τόσο, που του αποδόθηκε ο τίτλος του "ιταλού Μότσαρτ".
Eπίσης υπήρξε εκπληκτικός πιανίστας και θαυμάστηκε για τις ερμηνείες του από τους Λιστ και Σαι Σανς, ενώ ο Μπετόβεν τον συμβούλευσε "να μην γράψει άλλο μουσικό είδος πλην από όπερα μπούφα γιατί η φύση του ήταν καμωμένη και ταιριαστή μόνο με αυτή".



Στο ιστολόγιο θα βρείτε πολλά ακόμη άρθρα αφιερωμένα στον Ροσίνι. Για να τα ανακαλύψετε, αρκεί να πληκτρολογήσετε το όνομα του συνθέτη στη γραμμή αναζήτησης.

"Fedora": Όταν ο έρωτας γίνεται εξομολόγηση και η εκδίκηση, τραγωδία...

 

Στις 12 Νοεμβρίου 1948, στο Μιλάνο, έφυγε από τη ζωή, σε ηλικία 81 ετών, ο Ιταλός συνθέτης, Ουμπέρτο Τζορντάνο.

Γεννημένος στη Φότζια της νότιας Ιταλίας, ο Τζορντάνο αφιέρωσε τη ζωή του στη μουσική δημιουργία. Σπούδασε στο περίφημο Ωδείο της Νάπολης, κοντά στον συνθέτη και παιδαγωγό Paolo Serrao, και σύντομα αναδείχθηκε σε μία από τις σημαντικότερες μορφές της ιταλικής όπερας.

Ανήκει στους κύριους εκπροσώπους του ιταλικού βερισμού, του καλλιτεχνικού ρεύματος που επιχείρησε να μεταφέρει στη σκηνή την αλήθεια της ανθρώπινης ύπαρξης...τα πάθη, τις κοινωνικές αντιθέσεις, τον έρωτα, την προδοσία και την τραγική μοίρα των ανθρώπων. Η μουσική του διακρίνεται για τη μελωδική ευαισθησία, τη δραματική ένταση και την εκφραστική δύναμη της ορχήστρας.
Το 1929 ανακηρύχθηκε μέλος της Βασιλικής Ακαδημίας της Ιταλίας, ενώ, πέρα από την όπερα, ασχολήθηκε και με τη συμφωνική, τη χορωδιακή και τη μουσική δωματίου.

Το έργο που σφράγισε τη διεθνή του πορεία ήταν ο "Andrea Chénier", εμπνευσμένος από τη ζωή και την τραγική μοίρα του Γάλλου ποιητή Αντρέ Σενιέ, ο οποίος οδηγήθηκε στη γκιλοτίνα κατά τη Γαλλική Επανάσταση. Ακολούθησαν σημαντικές όπερες, ανάμεσά τους η "Fedora", που προτείνω να απολαύσουμε, η οποία κατέχει ξεχωριστή θέση στο οπερατικό ρεπερτόριο.

Η όπερα "Fedora" βασίζεται στο ομώνυμο θεατρικό έργο του Γάλλου δραματουργού Βικτοριέν Σαρντού.

H Σάρα Μπερνάρ στο ρόλο της Φεντόρα

Η πρώτη σπίθα για τη δημιουργία της όπερας γεννήθηκε το 1889, όταν ο νεαρός τότε Τζορντάνο παρακολούθησε στο Θέατρο Μπελίνι της Νάπολης την παράσταση του έργου, με πρωταγωνίστρια τη σπουδαία Γαλλίδα ηθοποιό Σάρα Μπερνάρ, για την οποία είχε γραφτεί ο ομώνυμος ρόλος.

Η παράσταση είχε γνωρίσει μεγάλη επιτυχία, ενώ η ηρωίδα της έμελλε να συνδεθεί ακόμη και με την ονομασία του γνωστού τσόχινου καπέλου "φεντόρα", που φορούσε η ηθοποιός.

Γοητευμένος από τη δραματική δύναμη του έργου, ο Τζορντάνο ζήτησε από τον Σαρντού την άδεια να το μεταφέρει στην όπερα. Ωστόσο, ο γάλλος συγγραφέας αρχικά αρνήθηκε, καθώς ο Ιταλός συνθέτης δεν είχε ακόμη κατακτήσει την αναγνώριση που θα του εξασφάλιζε μια τέτοια συνεργασία. 

Η διεθνής επιτυχία του "Andrea Chénier" το 1896 άλλαξε τα δεδομένα. Ο Τζορντάνο είχε πλέον καθιερωθεί και ύστερα από νέες διαπραγματεύσεις, εξασφαλίστηκε τελικά η άδεια για τη διασκευή.
Η "Fedora" παρουσιάστηκε το 1898, στο Teatro Lirico του Μιλάνου, με τον μεγάλο τενόρο Ενρίκο Καρούζο στον ρόλο του Λορίς Ιπάνοφ, συμβάλλοντας αποφασιστικά στην ανάδειξη της διεθνούς του σταδιοδρομίας.
Τον ομώνυμο ρόλο της πριγκίπισσας Φεντόρα ερμήνευσε η διακεκριμένη σοπράνο Τζέμμα Μπελιντσόνι.

Κοστούμια από την πρεμιέρα της όπερας
(sapere.it)

Η υπόθεση της όπερας θέλει την πριγκίπισσα Φεντόρα, την παραμονή του γάμου της, να βλέπει τον αγαπημένο της, κόμη Βλαντιμίρ, να μεταφέρεται στο σπίτι θανάσιμα τραυματισμένος από πυροβολισμό. Ορκίζεται να εκδικηθεί τον θάνατό του και ακολουθεί τον ύποπτο για τη δολοφονία, κόμη Λορίς Ιπάνοφ, μέχρι το Παρίσι. Εκεί, όμως, η δίψα της για εκδίκηση υποχωρεί μπροστά στον έρωτα που γεννιέται ανάμεσά τους.
Όταν ο Λορίς τής αποκαλύπτει ότι σκότωσε τον Βλαντιμίρ σε αυτοάμυνα, επειδή εκείνος διατηρούσε ερωτική σχέση με τη σύζυγό του, η Φεντόρα συνειδητοποιεί με φρίκη πως η επιστολή που είχε ήδη στείλει στις ρωσικές αρχές, καταγγέλλοντας τον Λορίς, έχει προκαλέσει τον θάνατο του αδελφού και της μητέρας του.
Συντετριμμένη από τις ενοχές και την απελπισία, παίρνει το δηλητήριο που κρύβει στον σταυρό της και πεθαίνει στην αγκαλιά του αγαπημένου της.

(uk.pinterest)

Θα ακούσουμε την άρια της Φεντόρα "Dio di giustizia - Θεέ της δικαιοσύνης" από την Γ΄ Πράξη της όπερας. Είναι μια συγκλονιστική στιγμή εσωτερικής συντριβής. Η ηρωίδα έχει μόλις μάθει ότι η καταγγελία της οδήγησε στον θάνατο δύο ανθρώπους. Συνειδητοποιώντας το βάρος της ευθύνης της, στρέφεται στον Θεό με μια βαθιά εξομολογητική προσευχή. Δεν ζητά επιείκεια για τον εαυτό της, καθώς θεωρεί τον εαυτό της ανάξιο, αλλά ικετεύει να σωθεί ο αγαπημένος της.

Η μουσική του Τζορντάνο αποτυπώνει με αξιοθαύμαστη λεπτότητα τη μεταστροφή της ηρωίδας. Η λυρική μελωδία, οι μακρές φωνητικές φράσεις και η διακριτική συνοδεία της ορχήστρας δημιουργούν ατμόσφαιρα περισυλλογής και βαθιάς συγκίνησης. Η φωνή της Φεντόρα δεν εκφράζει πια την οργή και εκδίκηση, αλλά την ενοχή, τη μετάνοια και την απελπισμένη αγάπη. Είναι μια από τις πιο ανθρώπινες και ευάλωτες στιγμές του έργου.

"Θεέ της δικαιοσύνης,
που με το άγιο βλέμμα σου
εξετάζεις τις αγωνίες
και μετράς τις τύψεις,

Θεέ του ελέους,
που δεν αρνείσαι να ακούσεις
εκείνον που σε ικετεύει 
για τη σωτηρία κάποιου άλλου

μη δείξεις επιείκεια σε μένα,
που είμαι ανάξια,
μα σώσε τον Λορίς, σώσε τον αγαπημένο μου!"

Giordano: "Fedora / Dio di giustizia"

(στο ρόλο του τίτλου η Magda Olivero)

Όπως αναφέρθηκε παραπάνω ο ρόλος του Λορίς Ιπάνοφ γράφτηκε από το συνθέτη για τον Ενρίκο Καρούζο.
Ήταν τόση η επιτυχία της όπερας και ιδιαίτερα του Καρούζο, που ο ίδιος ο Τζορντάνο αναφέρει:

"Οι αντιδράσεις του κοινού έμοιαζαν με εκρήξεις πάθους, ένα συνεχές παραλήρημα!

Με μεθυστική καταιγίδα  μπορώ να συγκρίνω τα ασταμάτητα χειροκροτήματα του κοινού που επευφημούσε τον Καρούζο καλώντας τον σε επανειλημμένα encore...

Ούτε θυμάμαι πόσες φορές τραγούδησε και ξανατραγούδησε την άρια "Amor ti vieta", για το πλήθος που τον επευφημούσε μέσα σε διαρκή παραζάλη...

Η "Fedora", δεν χωρούσε αμφιβολία πως είχε δημιουργήσει ένα νέο αστέρι.

Η φωνή του Καρούζο είχε κατακτήσει την καρδιά όλων".

Ο Καρούζο έχει σκιτσάρει πλην του εαυτού του και τον συνθέτη στα δεξιά,
ενώ στο πάνω μέρος σχεδίασε ένα πεντάγραμμο
με τα πρώτα μέτρα από την άρια: "Amor ti vieta"

Η άρια: "Amor ti vieta-Ο έρωτας δεν σου επιτρέπει", παρότι αρκετά σύντομης διάρκειας, είναι η δημοφιλέστερη της όπερας, εξαιρετικά δεξιοτεχνική γι'αυτό και συχνά επιλέγεται από τενόρους προκειμένου να δείξουν τις φωνητικές τους ικανότητες.

Ακούγεται στη 2η Πράξη της όπερας, όταν ο Κόμης Λόρις ομολογεί την αγάπη του για τη Φεντόρα.

Θα απολαύσουμε τον θρυλικό τενόρο σε μια ΙΣΤΟΡΙΚΗ ηχογράφηση  του 1902, με τον συνθέτη Ουμπέρτο Τζορντάνο να τον συνοδεύει στο πιάνο.

"Ο έρωτας δεν σου επιτρέπει να μη μ' αγαπάς…

Το χέρι σου, το απαλό, που με απωθεί

γυρεύει το σφίξιμο του δικού μου χεριού.

Το βλέμμα σου μου ψιθυρίζει: "Σ’ αγαπώ!"

κι ας λένε τα χείλη σου: "Δεν θα σ’ αγαπήσω ποτέ!"

 Giordano: "Fedora / Amor Ti Vieta"

Enrico Caruso:

Το φουαγιέ της Βιεννέζικης Όπερας και η απαίτηση του αυτοκράτορα...

Κρατική Όπερα Βιέννης

Είναι κτίσμα επιβλητικό και κομψότατο. Χλιδάτο, πολυτελές, μεγαλόπρεπο και εξαιρετικά καλαίσθητο! Αναφέρομαι στην Staatsoper, την Κρατική όπερα της Βιέννης, που θεωρείται από τις σπουδαιότερες παγκοσμίως μουσικά, αλλά και αρχιτεκτονικά αποτελεί κόσμημα και πολύτιμο στολίδι της πόλης.
Η κατασκευή της ξεκίνησε το 1863 και με την ολοκλήρωσή της  το 1869 άνοιξε τις πύλες της στους φιλόμουσους Βιεννέζους με την αριστουργηματική όπερα του Μότσαρτ : "Ντον Τζιοβάννι".

Η κατασκευή του λαμπρού κτίσματος αρχικά απογοήτευσε, με μερίδα του Τύπου να εκφράζεται αρνητικά, ενώ ο ίδιος ο αυτοκράτορας Φραγκίσκος Ιωσήφ, το παρομοίασε με "σιδηροδρομικό σταθμό".

Η αντιμετώπιση αυτή στάθηκε αφορμή για τον αρχιτέκτονά της, Έντουαρντ Φαν Ντερ Νιλ να αυτοκτονήσει λίγες μέρες μετά, ενώ το καρδιακό επεισόδιο που υπέστη ο συνεργάτης του  Σίκαρντ Φον Σίκαρντσμπουργκ στάθηκε μοιραίο για τη ζωή του και πιστεύεται πως προέκυψε υπό το βάρος της σκληρής κριτικής. Οι ενοχές και οι τύψεις για τον αυτοκράτορα ήταν τόσες, ώστε από τότε όταν τού ζητούσαν να τοποθετηθεί για κάποιο καλλιτεχνικό έργο, πάντα έδινε την ίδια τυποποιημένη και ασφαλή απάντηση: "Είναι εξαιρετικό, το θαύμασα απεριόριστα!".

H Aρμονία ιππεύει το άλογο της Ερατώς

Στην μεγαλοπρεπή πρόσοψη του κτιρίου της Βιεννέζικης Όπερας, που έχει διατηρηθεί ατόφια, δεσπόζουν  αναγεννησιακά τόξα και στα πλαϊνά της ξεχωρίζουν δυο έφιππα αγάλματα. Είναι τα δυο φτερωτά άλογα της Μούσας Ερατώς, που ιππεύουν οι προσωποποιημένες σε γυναικείες φιγούρες, Αρμονία και Ποίηση.

Στο εσωτερικό, εξαιρετικής ομορφιάς είναι η μνημειώδης μαρμάρινη σκάλα, τα μπαλκόνια με τα αγάλματα των επτά Καλών Τεχνών, οι λεπτοδουλεμένοι μαρμάρινοι κίονες, τα κομψά φωτιστικά, η τοιχογραφία της οροφής που αναπαριστά την θεά Τύχη να σκορπά τα δώρα της και οι χρυσοποίκιλτοι καθρέφτες, συνθέτοντας έτσι μια αισθητικά μοναδική ατμόσφαιρα όλο χλιδή και ανυπέρβλητη εκλεκτική πολυτέλεια.

Ξεχωρίζουν επίσης η Αίθουσα του τσαγιού δίπλα στο θεωρείο του αυτοκράτορα, η Αίθουσα Γκούσταβ Μάλερ προς τιμήν του μεγάλου συνθέτη και μαέστρου που κατά τη διάρκεια της δεκαετούς θητείας του εκεί (1897-1907) καθιέρωσε σπουδαίες μεταρρυθμίσεις και καλλιτεχνικές καινοτομίες.

Σήμερα όμως σε αυτή τη νοερή περιήγηση στο εσωτερικό της μνημειώδους Όπερας της Βιέννης στεκόμαστε στο πανέμορφο φουαγιέ της, που φέρει το όνομα Φουαγιέ Σβιντ, προς τιμήν του αυστριακού μεγάλου ζωγράφου Μόριτς φον Σβιντ (Moritz von Schwind). 

Όπερα Βιέννης: Schwind-foyer
(Πηγή: wiener-staatsoper)

Ο ζωγράφος φιλοτέχνησε στην αίθουσα 16 ελαιογραφίες, που κοσμούν τους τοίχους της περιμετρικά με σκηνές από όπερες  και άλλα μουσικά έργα κάτω από τα οποία  έχει τοποθετηθεί η προτομή του συνθέτη τους.

Όπερα Βιέννης: Schwind-foyer, Μότσαρτ
(Πηγή: wiener-staatsoper)

Όπερα Βιέννης: Schwind-foyer, Μπετόβεν
(Πηγή: wiener-staatsoper)

Βλέπουμε το μπούστο του Μότσαρτ και σκηνές από τον "Μαγικό Αυλό" του, Μπετόβεν κι απεικονίσεις από τον "Φιντέλιο" του, τον "Έγκμοντ", αλλά και όπως ο Σβιντ φαντάστηκε την ζωγραφική αποτύπωση της "Ποιμενικής".
Θαυμάζουμε επίσης επεισόδια από τον "Οθέλλο" του Ροσίνι, τον "Κουρέα της Σεβίλλης" και την "Υπνοβάτιδα" του ή την "Αρμίδα" του Γκλουκ.

Schwind-foyer, Χάυντν:"Δημιουργία"
(Πηγή: wiener-staatsoper)

Schwind-foyer, Βέμπερ: "Ελεύθερος Σκοπευτής"
(Πηγή: wiener-staatsoper)

Μια αιθέριων χρωματισμών εικόνα από τον Κήπο της Εδέμ  με τους Αδάμ και Εύα εντυπωσιάζει, έμπνευση από το θαυμαστό ορατόριο του Χάυντν: "Δημιουργία", ενώ δίπλα της γοητεύει μια μνημειώδης σκηνή από τους "Ουγενότους" του Μέγιερμπερ.

Στιγμιότυπα από το αριστούργημα του Βέμπερ "Ελεύθερος Σκοπευτής" ενθουσιάζουν με τις αδρές πινελιές κάθε φιλότεχνο, όπως και οι σκηνές από το ληντ του Σούμπερτ: "Βασιλιάς των Ξωτικών" πάνω σε ποίηση Γκαίτε συνεπαίρνουν εξίσου...

Ο ιδιοφυής Βιεννέζος ζωγράφος φαίνεται να γοητεύεται από τον ιπποτισμό, τη λαογραφία, την παράδοση κι ασφαλώς τη μουσική, απ' όπου αντλούσε έμπνευση, μια τέχνη που αγαπούσε πολύ, καθώς μικρός είχε διδαχθεί βιολί και συχνά συμμετείχε ως εκτελεστής σε μικρές ορχήστρες. Μάλιστα υπήρξε καρδιακός φίλος του Σούμπερτ, μερικά από τα τραγούδια του οποίου, εικονογράφησε.

Ο τρόπος απεικόνισης σκηνών και επεισοδίων από τα κορυφαία μουσικά έργα στο Φουαγιέ της Κρατικής Όπερας της Βιέννης έκαναν τον γερμανό ζωγράφο και τότε Δ/ντή της Ακαδημίας Τεχνών, Peter von Cornelius να χαρακτηρίσει την τέχνη του Μόριτς φον Σβιντ ως "οπτική μετάφραση της ευφορίας της μουσικής, που προκαλεί η τέχνη των ήχων στην ανθρώπινη ψυχή".

Οι σκηνές που απεικονίζονται στο Schwind-foyer μαρτυρούν τη σπουδαιότητα των μουσικών έργων απ' όπου προέρχονται και τη θέση τους στο ρεπερτόριο την περίοδο κτίσης της Βιεννέζικης Όπερας. 

Η επιλογή όλων των έργων έγινε από μια επιτροπή με επικεφαλής τον διάσημο αυστριακό μουσικοκριτικό Έντουαρντ Χάνσλικ, εκτός από ένα, που "απαίτησε" ο ίδιος ο Αυτοκράτορας, Φραγκίσκος Ιωσήφ, που ενδιαφερόταν πολύ για τα σχέδια και τη διακόσμηση της Όπερας.
Στη θέση του Μπελίνι και της μοναδικής "Νorma" του, που είχε προτείνει η επιτροπή, ο γαλαζοαίματος ζήτησε αντ' αυτού τον αυστριακό συνθέτη Carl Ditters von Dittersdorf. Έτσι απορρίφθηκε ο ιταλός δημιουργός του μπελκάντο κι επιλέχθηκε η δημοφιλέστατη κωμική όπερα του αυστριακού: "Ο γιατρός κι ο Φαρμακοποιός", που συνέχιζε να κάνει πάταγο από την εποχή που πρωτοπαρουσιάστηκε στο Burgtheater της Βιέννης σχεδόν έναν αιώνα νωρίτερα.

Schwind-foyer, Dittersdorf: "Ο γιατρός κι ο Φαρμακοποιός"
(Πηγή: wiener-staatsoper)

Όλοι θυμούνταν πως η όπερα μπούφα "Doktor und Apotheker" του Dittersdorf γνώρισε τεράστια επιτυχία, πήρε διθυραμβικότατες κριτικές με τον σύγχρονο τύπο να δηλώνει πως είναι "η μοναδική μεταξύ όλων των νέων γερμανικών οπερών που άξιζε να κερδίσει το πιο παρατεταμένο χειροκρότημα για την πρωτότυπη μουσική της, τη γεμάτη από ευκολομνημόνευτα θέματα, σεναριακές ανατροπές, ευτράπελα επεισόδια, ένα -στο σύνολό του- πραγματικό αριστούργημα τέχνης".
Παρουσιάστηκε συνολικά 72 φορές στα Βιεννέζικα θέατρα μέσα σε μια δεκαετία καθιστώντας τη την πιο δημοφιλή όπερα στην Ευρώπη!

Να θυμίσουμε πως ο Dittersdorf υπήρξε βιρτουόζος του βιολιού και παραγωγικότατος συνθέτης. Συνέθεσε  120 συμφωνίες, 45 όπερες και αμέτρητα έργα θρησκευτικής μουσικής, όπως και έργα μουσικής δωματίου. Η δημοτικότητά του δε, ανταγωνίστηκε εκείνη των Χάυντν, Γκλουκ, ακόμα και του Μότσαρτ! Η μεγάλη μουσική καταξίωση του και το έργο που τού χάρισε την απόλυτη δόξα και φήμη είναι η όπερα "Doktor und Apotheker", που όπως φαίνεται δικαίως ο αυτοκράτορας απαίτησε την απεικόνισή της από τον Μόριτς φον Σβιντ.

Carl Ditters von Dittersdorf

Αξίζει να σημειωθεί πως ο συνθέτης ως νεαρός και ολοκληρώνοντας τις σπουδές του στο  βιολί  διορίστηκε στην ορχήστρα της εκκλησίας των Βενεδικτίνων στο Freyung. Οι  δάσκαλοί του δε,  εντυπωσιασμένοι με τις ικανότητες του μαθητή τους, τον παρότρυναν να μελετήσει φούγκα,  αντίστιξη και σύνθεση. Οι άριστες επιδόσεις του τον έφεραν στην Αυλή να αναλαμβάνει τη θέση του αρχιβιολιστή και μαέστρου στην ορχήστρα του Αυτοκρατορικού Θεάτρου.  

Ας επανέλθουμε όμως στην όπερα "Ο γιατρός κι ο Φαρμακοποιός".
Το λιμπρέτο  της στηρίχτηκε σε προγενέστερη γαλλική κωμωδία με πρωταγωνιστές δυο ορκισμένους εχθρούς, τον Stössel, φαρμακοποιό  του χωριού και τον γιατρό, Doktor Krautmann.
Ο φαρμακοποιός ελπίζει να παντρέψει την κόρη του με έναν πλούσιο , όμως η κοπέλα είναι ερωτευμένη με άλλον. Πολλά είναι τα ευτράπελα επεισόδια που στήνονται και κρατούν σε υψηλά επίπεδα το ενδιαφέρον των θεατών, ενώ η πρωτότυπη μουσική του Ντίσερντορφ υπογραμμίζει τις εύθυμες σκηνές και περίπλοκες καταστάσεις, που τελικά οδηγούν σε ένα αίσιο τέλος με τους νεαρούς εραστές να  εξασφαλίζουν με δόλο την υπογραφή των γονέων στο γαμήλιο συμβόλαιο.

 

Θα ακούσουμε την ουβερτούρα, αλλά και το μέρος λίγο πριν το φινάλε, ένα ντουέτο που θεωρείται το αριστουργηματικότερο μέρος της όπερας. Εκτελείται από τους δυο πρωταγωνιστές-εχθρούς και μελλοντικούς συμπεθέρους και στην ουσία αποτελεί τη μουσική μεταφορά του καυγά του γιατρού με τον φαρμακοποιό, τον οποίο ο πρώτος αποκαλεί "τσαρλατάνο".

Karl Ditters von Dittersdorf:Doktor und Apotheker/ overture:

Doktor und Apotheker: Act II, Duett. "Sie Sind Ein Scharlatan":

Το εικαστικό κύκνειο άσμα του Ανρί Ματίς...

 

Henri Matisse, "The Sorrows of the King" 

Μια εμπύρετη παιδική ασθένεια ήταν η αιτία να γνωρίσει τον "Παράδεισο". 

Ο Ανρί Ματίς, κορυφαίος Γάλλος ζωγράφος που έφυγε από τη ζωή σαν σήμερα, 3 Νοεμβρίου 1954, θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους καλλιτέχνες του 20ού αιώνα, ιδρυτής του κινήματος του φωβισμού και μία από τις σπουδαιότερες μορφές της μοντέρνας τέχνης.
Παιδάκι ακόμα, κι ενώ έπρεπε να μείνει περιορισμένος στο σπίτι λόγω ασθενείας, η μητέρα του του έφερε ένα σετ ζωγραφικής για να απασχολείται. Ήταν η αρχή: τα χρώματα και οι γραμμές μετατράπηκαν για τον νεαρό Ματίς σε έναν "μικρό Παράδεισο", και αποφάσισε πως ήθελε να γίνει ζωγράφος. Όπως θα ομολογούσε αργότερα:

"Από την πρώτη στιγμή που κράτησα στα χέρια μου το κουτί με τις μπογιές, ήξερα ότι αυτή θα ήταν η ζωή μου. Ρίχτηκα σαν θεριό που χιμάει στο πράγμα που λαχταρά".

και η μητέρα του τον συμβούλευσε να μην περιορίζεται από τους κανόνες της τέχνης, αλλά να ακολουθεί τα συναισθήματά του.

Από το 1917 μέχρι το 1954 ο Ματίς έζησε στο Σιμιέ, ένα προάστιο της Νις. Το 1941 διαγνώστηκε με καρκίνο και αναγκάστηκε να περάσει ένα μέρος των τελευταίων χρόνων της ζωής του σε αναπηρική καρέκλα. Παρά τις δυσκολίες, δεν εγκατέλειψε την τέχνη του. Αντίθετα, αφοσιώθηκε στην τεχνική του χαρτοκοπτικού κολάζ, μετατρέποντας το ψαλίδι σε πινέλο και το χρώμα σε καθαρή τέχνη της ζωής.
Μέσα από αυτή τη μέθοδο δημιούργησε μερικά από τα πλέον αναγνωρίσιμα έργα του, ανάμεσα στα οποία και το "The Sorrows of the King - Η Θλίψη του Βασιλιά", που αποτελεί το εικαστικό του κύκνειο άσμα.

pinterest

Πρόκειται για μεγαλειώδες χαρτοκοπτικό κολάζ, με πολύχρωμες φόρμες -πράσινες, μπλε, μαύρες, κίτρινες και μωβ- να αιωρούνται πάνω στον λευκό καμβά, σχηματίζοντας μια ποιητική σκηνή....Δημιουργεί έναν βασιλιά-μουσικό που παίζει κιθάρα, περιτριγυρισμένο από χορεύτριες και φτερωτές μορφές φωτός.

Παρά τον τίτλο, η αίσθηση του έργου δεν είναι σκοτεινή. Επικρατεί μια μελαγχολική γαλήνη, ένας ύμνος στη ζωή και τη δημιουργία. Ο Ματίς, καταβεβλημένος από ασθένεια, εστιάζει στο απόσταγμα της τέχνης του, την ένωση χρώματος, κίνησης και μουσικής. Κάθε σχήμα πάλλεται, κάθε χρωματική αντίθεση λειτουργεί σαν ρυθμός, σαν μελωδία που υψώνεται μέσα απ' τη σιωπή.
Στο κέντρο του πίνακα εμφανίζεται μια μαύρη μορφή, σιλουέτα του ίδιου του καλλιτέχνη, καθισμένη στην πολυθρόνα της. Γύρω της διατάσσονται στοιχεία που αναπαριστούν τις απολαύσεις και τις εμπειρίες που σηματοδότησαν τη ζωή του. Τα κίτρινα πέταλα παραπέμπουν στη χαρά και στον ρυθμό της μουσικής, η πράσινη οδαλίσκη στην Ανατολή, ενώ η χορεύτρια τιμά το γυναικείο σώμα και τον αισθησιασμό.

Το έργο ανήκει στην τελευταία καινοτόμο περίοδο του Ματίς, όταν ήδη υπέφερε από σοβαρή αρθρίτιδα και καρκίνο, αναγκασμένος να χρησιμοποιεί αναπηρικό καροτσάκι, όπως προείπαμε.
Στην τέχνη του Ματίς, η δημιουργία δεν είναι μόνο οπτική, αλλά βαθιά βιωματική και συναισθηματική, όπου κάθε χρώμα και κάθε σχήμα έχουν τη δύναμη να μεταφέρουν τη ζωή σε καθαρή μορφή τέχνης. Η ευτυχία, όπως φαίνεται μέσα από την τέχνη του, αναδύεται από την ισορροπία ανάμεσα στη δράση και το συναίσθημα, από το πώς σχήματα και χρώματα συναντιούνται με αρμονία.
Κάτι τέτοιο επισημαίνει και ο Οδυσσέας Ελύτης, που υπήρξε μέγας θαυμαστής του ζωγράφου: "Η ευτυχία είναι η ορθή σχέση ανάμεσα στις πράξεις (σχήματα) και στα αισθήματα (χρώματα). Η ζωή μας κόβεται και οφείλει να κόβεται, στα μέτρα που έκοψε τα χρωματιστά χαρτιά του ο Matisse."

Από το συγκεκριμένο έργο του Ματίς εμπνεύστηκε ο Βρετανός συνθέτης Peter Seabourne το ομώνυμο σεπτέτο του "The Sadness of the King".
Στη μουσική του, η "θλίψη" μεταφράζεται σε ηχητική εσωτερικότητα. Οι ήχοι απλώνονται σαν πολύχρωμες επιφάνειες, με φράσεις που αναπνέουν αργά και ρυθμούς που μοιάζουν να αιωρούνται. Η μουσική του Seabourne δεν αφηγείται, ζωγραφίζει. Όπως ο Mατίς συνθέτει με χρώμα και κίνηση, έτσι ο συνθέτης πλάθει έναν ηχητικό πίνακα, όπου κάθε όργανο λειτουργεί σαν διαφορετική απόχρωση φωτός.

Η σύνθεση έχει χαρακτήρα σύγχρονης κλασικής μουσικής, με νεορομαντική και μεταμοντέρνα επιρροή κι επιδιώκει να αποδώσει τα χρώματα και την κινητικότητα του έργου του Mατίς, μεταφέροντας σε ήχο τη ζωγραφική έννοια της φόρμας, του χρώματος και της κίνησης που χαρακτηρίζουν το πρωτότυπο κολάζ.

Στο "The Sorrows of the King", ο Mατίς φαίνεται να καταθέτει την τελευταία του συμφωνία, μια σύνθεση όπου η μορφή, το φως και ο ρυθμός γίνονται ένα. Είναι το αντίο ενός καλλιτέχνη που βλέπει τη ζωή σαν μουσική και την τέχνη σαν τρόπο να συνεχίζει να χορεύει ακόμη και μέσα στη σιωπή.
Το σεπτέτο του Seabourne λειτουργεί αντίστοιχα ως διαθεματικό έργο, όπου η εικαστική τέχνη εμπνέει μουσική σύνθεση. Η μορφή, ο ρυθμός, το χρώμα και η κίνηση του πίνακα μεταγράφονται σε μουσικά μοτίβα και δομές, δείχνοντας πώς ένας σύγχρονος δημιουργός μπορεί να αντλήσει έμπνευση από κλασικό έργο ζωγραφικής, δημιουργώντας γέφυρες μεταξύ των τεχνών...

Peter Seabourne: "The Sadness of the King":

Άγιοι Κοσμάς και Δαμιανός: Μουσική δοξολογία για την ανιδιοτελή προσφορά τους...

"Κοσμάς και Δαμιανός", Ψηφιδωτά, Ραβέννα

Σήμερα, 1η Νοεμβρίου, η Εκκλησία μας τιμά τη μνήμη των Αγίων Αναργύρων, Κοσμά και Δαμιανού, των δύο αδελφών που έζησαν κατά τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες και αφιέρωσαν τη ζωή τους στη διακονία του ανθρώπινου πόνου.

"Ο αποκεφαλισμός των Αγίων Κοσμά και Δαμιανού"
Φρα Αντζέλικο 

Ιατροί και θεραπευτές, προσέφεραν τις γνώσεις και τις υπηρεσίες τους χωρίς να ζητούν αμοιβή, βλέποντας στον ασθενή όχι μόνο τον πάσχοντα άνθρωπο, αλλά τον ίδιο τον πλησίον. Η ιαματική τους προσφορά δεν περιοριζόταν στη θεραπεία του σώματος. Αντλούσε τη δύναμή της από την πίστη, την ταπεινότητα και την ανιδιοτελή αγάπη προς τον συνάνθρωπο.

Η επίγεια πορεία τους ολοκληρώθηκε με τον αποκεφαλισμό τους, ύστερα από σκληρούς διωγμούς και βασανιστήρια, καθώς παρέμειναν ακλόνητοι στην πίστη τους. Με τη θυσία της ζωής τους επισφράγισαν την αφοσίωσή τους στον Θεό και την αγάπη τους προς τον άνθρωπο. 
Στη χριστιανική παράδοση έμειναν γνωστοί ως Ανάργυροι, καθώς προσέφεραν τις υπηρεσίες τους χωρίς να λαμβάνουν αργύρια, χωρίς χρηματικό αντάλλαγμα.

"Το θαύμα του μαύρου ποδιού"
Φρα Αντζέλικο

Η θαυματουργική τους δράση συνδέθηκε με τη θεραπεία ποικίλων ασθενειών, όπως τύφλωση, παραλύσεις, ενώ η παράδοση αναφέρει ότι προσέφεραν τη θεραπευτική τους φροντίδα και στα ζώα. Ένα από τα πιο γνωστά θαύματα που συνδέθηκαν με το όνομά τους στη Δυτική Εκκλησία είναι το λεγόμενο "θαύμα του μαύρου ποδιού". Σύμφωνα με μεσαιωνική διήγηση, οι δύο Άγιοι εμφανίστηκαν σε όνειρο σε διάκονο μιας εκκλησίας στη Ρώμη, ο οποίος υπέφερε από σοβαρή ασθένεια στο πόδι. Αφαίρεσαν το άρρωστο μέλος και το αντικατέστησαν με το υγιές πόδι ενός πρόσφατα νεκρού Αιθίοπα. Όταν ο ασθενής ξύπνησε, είχε θεραπευτεί. Το περιστατικό έγινε ιδιαίτερα δημοφιλές στη δυτική θρησκευτική τέχνη, όπου απεικονίστηκε από πολλούς ζωγράφους.

Η μνήμη των Αγίων Κοσμά και Δαμιανού ανακαλεί το βαθύτερο νόημα της θεραπείας...την ανακούφιση του πόνου, τη συμπόνια και την αγάπη ως έμπρακτες εκδηλώσεις της πίστης.

Με αναφορά στους Αγίους Κοσμά και Δαμιανό, τους αδελφούς γιατρούς και μάρτυρες της πρώιμης χριστιανικής περιόδου είναι η "Missa Sanctorum Cosmae et Damiani" του Ιταλού συνθέτη, Antonio Caldara.
Αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της εκκλησιαστικής δημιουργίας του ύστερου μπαρόκ, αναδεικνύοντας τη συνθετική ωριμότητα και την ιδιαίτερη εκφραστική του ταυτότητα. Ο Καλντάρα, ο οποίος υπηρέτησε στην αυτοκρατορική αυλή της Βιέννης, διαμόρφωσε ένα προσωπικό ύφος, στο οποίο η ιταλική μελωδική ευαισθησία και η λυρικότητα συνυπάρχουν με την πολυφωνική επεξεργασία και τη μεγαλοπρέπεια της κεντροευρωπαϊκής εκκλησιαστικής παράδοσης. Η Λειτουργία για τους Κοσμά και Δαμιανό εντάσσεται στο πνευματικό και καλλιτεχνικό περιβάλλον της καθολικής λατρείας, όπου η μουσική λειτουργεί σαν μέσο έκφρασης της θρησκευτικής ευλάβειας αλλά και σαν φορέας υψηλής αισθητικής και τελετουργικής μεγαλοπρέπειας.

"Το θαύμα του μαύρου ποδιού"

Μέσα από την εναλλαγή χορωδιακών και σολιστικών ενοτήτων, την αντιπαράθεση ομοφωνικών και πολυφωνικών γραφών και την ευέλικτη διαχείριση των φωνητικών συνόλων, ο Καλντάρα προσδίδει στο λειτουργικό κείμενο έντονη δραματικότητα και εκφραστική ποικιλία. Ιδιαίτερα στα εκτενέστερα μέρη του Gloria και του Credo, οι διαδοχικές ενότητες αναδεικνύουν τη λεπτομερή μουσική επεξεργασία του κειμένου, ενώ η αντιστικτική γραφή συνυπάρχει οργανικά με τη μελωδική αμεσότητα και τον λυρικό χαρακτήρα των σολιστικών μερών. Η μεγαλοπρέπεια των χορωδιακών επεισοδίων και η ισορροπία ανάμεσα στην πολυφωνική πυκνότητα και τη διαύγεια της μουσικής υφής συνθέτουν ένα έργο στο οποίο η λειτουργική κατάνυξη συναντά την εκλεπτυσμένη αισθητική του μπαρόκ.
Η "Missa Sanctorum Cosmae et Damiani" αποκαλύπτει έτσι την ιδιαίτερη ικανότητα του συνθέτη να μετασχηματίζει το ιερό κείμενο σε μια συνεκτική μουσική αφήγηση έντονης πνευματικότητας και εκφραστικού πλούτου.

Caldara: "Missa Sanctorum Cosmae et Damiani"

Εικαστική και μελωδική αντήχηση του Νοεμβρίου...

Joachim von Sandrart: "November"

Ο Νοέμβριος, μήνας μεταβατικός και σιωπηλός, φέρνει μαζί του την αίσθηση της φθοράς, της ενδοσκόπησης και της προετοιμασίας για τον χειμώνα. Μέσα από την τέχνη, είτε οπτική είτε μουσική, ανακαλύπτουμε πώς οι άνθρωποι διαχρονικά έχουν αποτυπώσει αυτή τη μοναδική στιγμή του χρόνου: την εύθραυστη ισορροπία ανάμεσα στη δραστηριότητα και τη σιωπή, τη φθορά και την αναγέννηση. Οι καλλιτέχνες μάς προσκαλούν σ' έναν στοχαστικό διάλογο με τη φύση, το χρόνο και την ανθρώπινη εμπειρία.

Ο πίνακας "Νοέμβριος" του γερμανού ζωγράφου, (που δραστηριοποιήθηκε κατά τη διάρκεια της Χρυσής Ολλανδικής εποχής), Joachim von Sandrart φιλοτεχνημένος το 1643, αποτελεί μέρος της σειράς "Δώδεκα Μήνες". Η ελαιογραφία εκτίθεται σήμερα στην Πινακοθήκη στο κάστρο Σλάισχαϊμ, κοντά στο Μόναχο.

Η παράσταση απεικονίζει μια χειμωνιάτικη σκηνή κυνηγιού. Ένας άνδρας, ντυμένος με γούνα και καπέλο, φέρει στους ώμους το θήραμά του, κουνέλια και πτηνά, ενώ στο βάθος διακρίνεται μια μικρή πόλη. Στον γύρω χώρο, σκυλιά τον ακολουθούν και τα πεσμένα φύλλα παρασύρονται από τον άνεμο. Ο γκρίζος ουρανός προαναγγέλλει τον επερχόμενο χειμώνα.
Ο πίνακας υπερβαίνει την απλή ρεαλιστική απεικόνιση του κυνηγιού, καθώς είναι γεμάτος συμβολισμούς. Ο κυνηγός αντιπροσωπεύει την ανθρώπινη δραστηριότητα σε έναν δύσκολο μήνα, την προετοιμασία για τον χειμώνα και την ανάγκη επιβίωσης. Τα θηράματα και τα σκυλιά δηλώνουν επιτυχία, προσπάθεια και συνεργασία με τη φύση, ενώ ο άνεμος και τα πεσμένα φύλλα εκφράζουν τη φθορά, τη μετάβαση και τον κύκλο της ζωής και του χρόνου.
Η σύνθεση λειτουργεί ως αλληγορία. Ο Νοέμβριος παρουσιάζεται σαν μήνας προετοιμασίας, ενδοσκόπησης και αρμονίας με το φυσικό κόσμο, υπενθυμίζοντας τη σχέση ανθρώπου και φύσης και την αναπόφευκτη φθορά. Ο Σάντραρτ συνδυάζει το τοπίο, την ηθογραφία και την αλληγορία, δημιουργώντας έναν πίνακα που αποπνέει χειμωνιάτικη ατμόσφαιρα και στοχαστική διάθεση, προσκαλώντας τον θεατή να σκεφτεί την ανθρώπινη θέση στον κύκλο της φύσης.

Το 1875, ο αρχισυντάκτης ενός μουσικού περιοδικού ανέθεσε στον Πιοτρ Ίλιτς Τσαϊκόφσκυ να γράψει 12 μικρές συνθέσεις, μία για κάθε μήνα του έτους. Έτσι προέκυψαν οι "Времена года - Εποχές", δώδεκα κομμάτια σύντομου χαρακτήρα για σόλο πιάνο, καθένα από τα οποία αποτυπώνει τα χαρακτηριστικά του αντίστοιχου μήνα. Κάθε μουσικό κομμάτι συνοδευόταν από ένα ποιητικό επίγραμμα, προσδίδοντας στις νότες και λεκτική διάσταση συναισθημάτων και στοχασμού.

Στην περίπτωση του "Νοεμβρίου", το επίγραμμα από τον Νικολάι Νεκράσοφ αναφέρεται στην "Τρόικα", το παραδοσιακό έλκηθρο στη Ρωσία, που το σέρνουν τρία άλογα:

"Στη μοναξιά σου μην κοιτάς τον δρόμο,

και μην βιαστείς την τρόικα ν' ακολουθήσεις 

Πνίξε μονομιάς και για πάντα

το φόβο της λαχτάρας που σφίγγει την καρδιά σου"

Η τρόικα εδώ λειτουργεί ως μεταφορά της ζωής που περνά γρήγορα και αμείλικτα, των εξωτερικών ρυθμών που συχνά μας πιέζουν, αλλά και της ανάγκης να διατηρήσουμε την εσωτερική μας ηρεμία. Ο Νοέμβριος, μήνας μεταβάσεων και προετοιμασίας για τον χειμώνα, καλεί τον άνθρωπο να βρει τον δικό του ρυθμό, να προχωρήσει με προσοχή και αυτοσυνείδηση, παρά την πίεση του κόσμου γύρω του.

Σ’ αυτό το πλαίσιο, η μουσική μινιατούρα "Νοέμβριος" του Τσαϊκόφσκυ λειτουργεί ως ιδανική αντιστοιχία με το εικαστικό του Sandrart. Η σύνθεση αποτυπώνει τη φθινοπωρινή μελαγχολία, την εσωτερική στοχαστική διάθεση, αλλά και το σταθερό ρυθμό καλώντας μας ν' ακολουθήσουμε τη δική μας "τρόικα", δηλαδή την πορεία της ζωής μας με συνειδητότητα.

Μουσικολογικά, ο Τσαϊκόφσκυ χρησιμοποιεί λεπτές αρμονικές μεταπτώσεις, συχνές αλλαγές δυναμικής και μελωδικές γραμμές που μιμούνται τον άνεμο ανάμεσα στα γυμνά δέντρα. Το μεσαίο τμήμα με κινητική, ρυθμική ενέργεια παραπέμπει στην κίνηση του έλκηθρου.

Συνδυάζοντας τον πίνακα του Σάντραρτ με τη μουσική του Τσαϊκόφσκυ, ο Νοέμβριος εμφανίζεται ως μήνας στοχασμού και εσωτερικής πορείας. Η εικόνα του κυνηγού και των ζώων συνυπάρχει με τις ήρεμες, μελαγχολικές νότες, ενώ η μουσική "τρόικα" του ρώσου συνθέτη μας υπενθυμίζει ότι η ζωή κυλά με ταχύτητα, αλλά η προσωπική μας συνειδητή πορεία είναι αυτή που δίνει νόημα και αρμονία στον χρόνο...

Η "Τρόικα" πάντα δημοφιλής σύνθεση σε εκτελεστές, απετέλεσε αγαπημένο encore του Σερκέι Ραχμάνινοφ, από τα μαγικά δάκτυλα του οποίου παιγμένη, απολαμβάνουμε:

Tchaikovsky: "Seasons Op. 37a: XI: November-Troika"

Πιάνο: Sergey Rachmaninov