Η Κάλλας και ο Βάγκνερ...

[Στη μνήμη της Μαρίας Κάλλας]

H Kάλλας στο ρόλο της Κούντρι(1949)

Η Κάλλας σε σχέση με τον Βάγκνερ αποτελεί ένα κεφάλαιο μικρό σε έκταση, αλλά τεράστιο σε σημασία.

Παρότι η ντίβα έμεινε στην ιστορία ως η μεγάλη αρχιέρεια του μπελκάντο, η σχέση της με τον Βάγκνερ αποτελεί μια μικρή, όμως θρυλική παρένθεση στην καριέρα της. Μια παρένθεση που δεν φωτίζει μόνο τις φωνητικές της δυνατότητες, αλλά και το καλλιτεχνικό της θάρρος.

Γιατί πριν γίνει η απόλυτη Νόρμα, Τόσκα ή Ελβίρα, η Κάλλας τόλμησε και τραγούδησε Βάγκνερ και μάλιστα όχι ρόλους δευτερεύοντες, αλλά κολοσσιαίους, αυτούς που ακόμη και οι ειδικευμένες δραματικές σοπράνι αντιμετωπίζουν με δέος.
Από το 1947 έως το 1950 ερμήνευσε την Ιζόλδη σε 12 παραστάσεις του Τριστάνου, ενώ τραγούδησε επίσης ως Κούντρι στον Πάρσιφαλ και συμμετείχε σε παραγωγές των Βαλκυριών.

Οι κριτικοί της εποχής έμειναν άφωνοι. Θαύμασαν το "βαρύ μέταλλο" των κλασικών Βαγκνερικών δραματικών σοπράνι, αλλά κυρίως εντυπωσιάστηκαν γιατί η νεαρή καλλιτέχνις διέθετε κάτι περισσότερο δυσεύρετο: καθαρότητα, εκφραστικό βάθος και απόλυτη ευφυΐα στον χειρισμό της φράσης.
Έλεγαν χαρακτηριστικά πως "ο Βάγκνερ της Κάλλας δεν δάμαζε με δύναμη το κύμα της ορμητικής μουσικής του, αλλά με πνεύμα".

Ήταν στο Θέατρο La Fenice, το 1949, σε μια παράσταση των Βαλκυριών, που γράφτηκε η ιστορία.
Ο Tullio Serafin, διακρίνοντας τη δραματική της στόφα και αντιλαμβανόμενος το αληθινό της πεπρωμένο, την παρότρυνε να αφήσει το βαρύ Βαγκνερικό ρεπερτόριο και να κοιτάξει την παρτιτούρα από τους "Πουριτανούς" του Μπελίνι.
Η αντικατάσταση της άρρωστης Margherita Carosio στην Ελβίρα αποτέλεσε το κομβικό σημείο. Εκεί, σε μια στιγμή ανάγκης, ξεκλειδώθηκε η πραγματική ταυτότητα της Κάλλας και ξεκίνησε η πιο σημαντική επανάσταση στην όπερα του 20ού αιώνα, η αναβίωση του μπελκάντο.

Κι όμως, οι λιγοστές Βαγκνερικές καταγραφές της έχουν σήμερα μια αξία μοναδική.
Εκτός από το ότι είναι σπάνιες, μας επιτρέπουν να ακούσουμε πώς θα ηχούσε ο Βάγκνερ, αν γραφόταν για φωνή με την εκφραστική στόφα μιας τραγωδού.

Στην άρια της Κούντρι "Ιch sah das Kind" (στα ιταλικά "Ho visto il figlio", η Κάλλας φορτίζει κάθε συλλαβή σαν να κουβαλά αίμα και όραμα.
Ο ήχος της γίνεται υπνωτικός, σκοτεινός κι άλλοτε γεμάτος παλμό, υπονοώντας ότι πίσω από κάθε λέξη υπάρχει μια ιστορία που δεν ειπώθηκε ποτέ ολοκληρωμένα.

Στο ρόλο της Κούντρι ήταν που τράβηξε για πρώτη φορά την προσοχή του Λουκίνο Βισκόντι. Ο ίδιος θυμόταν:
"Την πρώτη φορά που είδα τη Μαρία υποδυόταν την Κούντρι και ήταν αρκετά παχουλή.  Στη δεύτερη πράξη εμφανιζόταν σχεδόν ημίγυμνη, τυλιγμένη με μέτρα διάφανου σιφόν υφάσματος. Μια υπέροχη, δελεαστική γυναίκα, σαν οδαλίσκη… Κάθε βράδυ που τραγουδούσε, εξασφάλιζα το ίδιο θεωρείο και φώναζα σαν τρελός όταν υποκλινόταν. Της έστελνα λουλούδια. Παρότι ήταν εύσωμη, στη σκηνή ήταν πεντάμορφη, επιβλητική...Εκτός από τη θεσπέσια φωνή, ήταν και οι χειρονομίες της που σε παρέσυραν με την αέρινη κίνησή τους..."

Οι κριτικοί αργότερα έγραφαν πως στις Βαγκνερικές στιγμές της "φαίνεται το μέγεθος που θα είχε, αν είχε στραφεί ολοκληρωτικά στο γερμανικό ρεπερτόριο, αλλά και η σοφία της που δεν το έκανε".
Γιατί αν και η φωνή της μπορούσε να το αντέξει, η ψυχή της ανήκε αλλού. Εκεί όπου ο Μπελίνι και ο Ντονιτσέτι μεταμόρφωναν την οδύνη σε τραγούδι.

Έτσι, το Βαγκνερικό κεφάλαιο της Κάλλας δεν είναι τόσο αυτό που έκανε, όσο αυτό που υπέδειξε ότι μπορούσε να κάνει.
Και γι’ αυτό παραμένει γοητευτικό, ένας καθρέφτης της δύναμής της πριν η μοίρα της αποκαλύψει τον πραγματικό της δρόμο...

Η άρια "Ho visto il figlio" από τον Parsifal του Βάγκνερ ακούγεται στην πρώτη σκηνή της Β΄ Πράξης, εκεί όπου η Kundry, μια φιγούρα που στέκει ανάμεσα στο φως και το σκοτάδι, καταραμένη, διχασμένη, σχεδόν ακαθόριστη στην ανθρώπινη υπόστασή της, ανοίγει έναν από τους πιο μυστικούς θαλάμους της ψυχής της.

Με λόγια που μοιάζουν περισσότερο με αναλαμπές μνήμης παρά με αφήγηση, προσπαθεί να συγκινήσει τον Πάρσιφαλ διηγούμενη το οραματικό της βίωμα: τη στιγμή που είδε τον Χριστό στην αγκαλιά της Παναγίας. Μια λάμψη αγνότητας που την άγγιξε για μια μόνο ανάσα, προτού χαθεί ξανά στο πέπλο της κατάρας που την κυκλώνει.

Δεν πρόκειται για άρια με την παραδοσιακή έννοια. Είναι ένα δραματικό ξέσπασμα, μια εξομολόγηση που ακολουθεί τον παλμό της συνείδησης, ρυθμικά ελεύθερη, σχεδόν ομιλητική, γεμάτη ψυχικές δονήσεις. Εκεί, ο Βάγκνερ δεν γράφει μουσική για να τραγουδηθεί. Γράφει συνείδηση που πάλλεται, χτισμένη πάνω σε απότομες, σχεδόν τρομακτικές εναλλαγές συναισθημάτων.

Ο συνθέτης ζητά από τη φωνή να διανύσει ολόκληρο το τόξο της ανθρώπινης ψυχής. Να ξεκινήσει με τρυφερότητα σαν χάδι απαλό, να γλιστρήσει στην ενοχή μιας πληγής που δεν κλείνει, να μετατραπεί σε αυτοκατηγορία που σφίγγει τον λαιμό και τελικά να φτάσει σε μια έκρηξη, μια κραυγή δαιμονική, όπου η Κούντρι διαλύεται και ξαναγεννιέται μέσα στο ίδιο της το σκοτάδι...

Wagner: "Parsifal, Ho visto il figlio", Maria Callas:

Πίτερ Μπρίγκελ: "Ο Θρίαμβος του Χρόνου" και η ηχητική του αντανάκλαση...

"Ο Θρίαμβος του Χρόνου", Πίτερ Μπρίγκελ ο Πρεσβύτερος

[Στη μνήμη του Πίτερ Μπρίγκελ του Πρεσβύτερου]

Πιθανώς αυτοπροσωπογραφία του Μπρίγκελ

Ο Πίτερ Μπρίγκελ ο Πρεσβύτερος υπήρξε ένας από τους κορυφαίους Φλαμανδούς ζωγράφους και χαράκτες της Αναγέννησης. 

Η τέχνη του ξεχωρίζει για τις πολυπρόσωπες, πολυσύνθετες σκηνές της καθημερινής ζωής, στις οποίες απεικονίζει με λεπτομέρεια και αληθοφάνεια τη ζωή των απλών ανθρώπων της εποχής του. Οι πίνακές του δεν είναι απλά ρεαλιστικές αναπαραστάσεις της φύσης και της κοινωνίας, αλλά εμπεριέχουν στοχαστικά και φιλοσοφικά νοήματα που αφορούν την ανθρώπινη μοίρα, την παροδικότητα, καθώς και τις ηθικές και κοινωνικές διαστάσεις της ζωής.

Το χαρακτικό του "The Triumph of Time-Θρίαμβος του Χρόνου" αποτελεί μια επιβλητική και βαθιά συμβολική απεικόνιση της αδυσώπητης δύναμης του χρόνου και της φθοράς που επιφέρει στην ανθρώπινη ύπαρξη. Στο κέντρο κυριαρχεί η μορφή του Χρόνου, προσωποποιημένη ως γιγάντιος ιππέας πάνω σε άμαξα που τη σέρνουν άγρια άλογα, και την οποία ακολουθεί απειλητικά η μορφή του Θανάτου.

Ακολουθεί ένας ελέφαντας (σύμβολο δύναμης και εξουσίας) πάνω στον οποίο στέκεται ένας άγγελος(προσωποποίηση της Δόξας ή της Φήμης), που σαλπίζει.

Ο Χρόνος, γεμάτος αποφασιστικότητα και ακατάβλητη ενέργεια, προχωρά ασταμάτητα, οδηγώντας ένα πλήθος ανθρώπων που παρασύρονται από την αμείλικτη πορεία του. 

Οι ανθρώπινες μορφές που τον ακολουθούν είναι συμβολικές, εκπροσωπώντας την ποικιλία των ανθρωπίνων καταστάσεων και εμπειριών, από τη νεότητα, τη χαρά και τη φιληδονία, έως τη γήρανση, τη θλίψη και, τελικά, τον θάνατο.Χαρακτηριστικά παρατηρείστε πως κρατάει ένα μωρό, δηλώνοντας τον κύκλο ζωής-θανάτου. Ακόμα κι όταν γεννιέται μια νέα ζωή, ο χρόνος παραμένει η υπέρτατη δύναμη.

Ο δρόμος είναι γεμάτος μουσικά όργανα, εργαλεία και άλλα αντικείμενα, αναπαριστώντας την εφήμερη αξία των κοσμικών απολαύσεων.. 

Η σύνθεση αποπνέει μια βαριά, σχεδόν αποκαλυπτική ατμόσφαιρα, εντείνοντας τη σοβαρότητα και τη δραματικότητα του θέματος. Το τοπίο γύρω από τη φιγούρα του Χρόνου καλύπτεται από ένα πέπλο ματαιότητας και αναπόφευκτης φθοράς. Σε δεκάδες μικρές σκηνές, διάσπαρτες στον χώρο του πίνακα, άνθρωποι απασχολούνται με τις καθημερινές τους δραστηριότητες. Εργάζονται, γιορτάζουν, πολεμούν, όμως όλες αυτές οι πράξεις μοιάζουν ασήμαντες μπροστά στη διαρκή και αμείλικτη ροή του χρόνου.

Η συμβολική δύναμη του έργου έγκειται στο γεγονός ότι ο χρόνος δεν κάνει διακρίσεις. Είναι η μοναδική καθολική δύναμη που αγκαλιάζει και καθορίζει την ύπαρξη κάθε ανθρώπου, ανεξαρτήτως κοινωνικής θέσης, ηλικίας ή επιθυμιών. Μέσα απ' αυτή τη σύνθετη και στοχαστική απεικόνιση, ο Μπρίγκελ υπενθυμίζει την παροδικότητα της ζωής και τη βεβαιότητα του τέλους, ενθαρρύνοντας τον θεατή να αναλογιστεί τη δική του θέση απέναντι στον χρόνο.

Ο "Θρίαμβος του Χρόνου" δεν είναι μόνο έργο τέχνης. Είναι μια ποιητική και φιλοσοφική δημιουργία που μέσω της τέχνης αγγίζει το διαχρονικό θέμα της φθοράς, της ματαιότητας και της ανθρώπινης μοίρας. Πρόκειται για ένα έργο που συγκινεί, ταράζει, και τελικά προσκαλεί τον θεατή σε έναν βαθύ υπαρξιακό στοχασμό.

Η Μουσική Έμπνευση:

Μια συμφωνική απεικόνιση της αμείλικτης πορείας του χρόνου, εμπνευσμένη από το παραπάνω χαρακτικό του Πίτερ Μπρίγκελ αποτελεί η ομότιτλη σύνθεση "The Triumph of Time" του Βρετανού Harrison Birtwistle. Είναι το δημοφιλέστερο έργο του συνθέτη και γράφτηκε το 1971. Από τις πιο εμβληματικές συμφωνικές δημιουργίες του 20ού αιώνα, η μουσική μεταφέρει τον στοχαστικό και σκοτεινό τόνο της εικαστικής αναπαράστασης του χρόνου, δημιουργώντας έναν ηχητικό κόσμο όπου η ακινησία, η πορεία και η φθορά, συνυπάρχουν.

Η δομή της σύνθεσης βασίζεται σε αργή, κυκλική ανάπτυξη με σπειροειδή ένταση, χωρίς κορύφωση, όπου επαναλαμβανόμενα ρυθμικά και αρμονικά μοτίβα σταδιακά μεταμορφώνονται και σβήνουν, αποδίδοντας τη φθορά και την αναπόφευκτη ροή του χρόνου.
Η ενορχήστρωση είναι μεγαλειώδης, με τα χάλκινα και τα κρουστά να δημιουργούν μια ατμόσφαιρα νεκρικής τελετουργίας, λειτουργώντας σαν ηχητικά "memento mori". Τα έγχορδα σχηματίζουν ένα υποβλητικό αρμονικό φόντο, ενώ τα ξύλινα προσθέτουν φωνητικού τύπου υφές, σαν ψίθυροι ή στεναγμοί.Το έργο βασίζεται σε μια αργή, συνεχώς μεταβαλλόμενη ηχητική γραμμή, που διαχέεται σε όλη την ορχήστρα. Η υφή είναι πυκνή και πολυεπίπεδη, με τεχνικές αντιστικτικής ανάπτυξης που θυμίζουν τις μικροσκοπικές αφηγήσεις στο χαρακτικό του Μπρίγκελ. Όπως ο ζωγράφος αποτυπώνει τη ματαιότητα και την παγίδευση μέσα στον χρόνο, έτσι και ο Birtwistle δημιουργεί μια μουσική εμπειρία χωρίς λύτρωση ή διαφυγή, μια ηχητική αλληγορία της ανθρώπινης μοίρας υπό την κυριαρχία του χρόνου.

Η σύνθεση "The Triumph of Time" του Harrison Birtwistle έχει χαρακτηριστεί από πολλούς μουσικοκριτικούς ως ένα από τα σημαντικότερα συμφωνικά έργα του 20ού αι. Πολλοί επισήμαναν ότι δεν ασχολείται με τον χρόνο ως διάρκεια, αλλά ως μορφή κίνησης, αποτυπώνοντας ηχητικά τη συνεχόμενη μετάλλαξη και διάβρωση του ήχου.Άλλοι, το χαρακτήρισαν από τα πλέον "ανατριχιαστικά" έργα του Birtwistle, ένα "θαυμαστό αντάτζιο Μαλεριανής εμβέλειας", ενώ η εφημερίδα The Independent το παρομοίασε με έναν "τελετουργικό θρήνο που μετατρέπεται σε πομπή, όπου ο χρόνος αλέθει ασταμάτητα.Τα ηχητικά μοτίβα του θυμίζουν το αναπόφευκτο του θανάτου..."

Ας απολαύσουμε αυτή την εμπνευσμένη μουσική σύνθεση, που καθιστά τον ακροατή συμμέτοχο στην αναμέτρηση με την παροδικότητα. Ακριβώς όπως και ο θεατής του χαρακτικού του Μπρίγκελ, που βρίσκεται αντιμέτωπος με την αμείλικτη πορεία του χρόνου, σ' έναν κόσμο γεμάτο μορφές που φθείρονται, αντιστέκονται ή παραδίδονται στη λήθη...

Harrison Birtwistle: "The Triumph of Time"

Διευθύνει ο Pierre Boulez

Για τον Μπρίγκελ μπορείτε να διαβάσετε παλαιότερα κείμενα εδώ και εδώ.

"Απ’ τ’ αγκάθι φύτρωσε το ρόδο": Ο Charpentier υμνεί τη Γέννηση της Παναγίας...

Murillo: "Natività della Vergine"

8 Σεπτεμβρίου σήμερα, φίλοι μου, μια ημέρα χαράς και μεγαλείου, καθώς η Εκκλησία μας τιμά τη Γέννηση της Υπεραγίας Θεοτόκου, τη γέννηση εκείνης που μέσα στη σιωπή της Ιστορίας, θα γινόταν η απαρχή ενός ανείπωτου μυστηρίου.

Γεννιέται εκείνη που με την καθαρότητα της καρδιάς της και την απόλυτη προσφορά του εαυτού της στον Θεό, θα γίνει το ταπεινό και Άγιο "σκεύος της Χάριτος".
Με τη γεννησή Της προετοιμάζεται κάτι ασύλληπτα μεγάλο, η ενανθρώπηση του Θεού. Η Παναγία είναι η γυναίκα που θα δεχθεί μέσα της τον Αχώρητο, θα κρατήσει στην αγκαλιά της τον Δημιουργό και θα γίνει η γέφυρα ανάμεσα στο κτιστό και στο Άκτιστο.
Σήμερα γεννιέται η ελπίδα.

Αυτή τη σιωπηλή μεγαλοσύνη της γέννησης αποτύπωσε με μοναδικό τρόπο ο Ισπανός ζωγράφος του μπαρόκ, Μπαρτολομέ Μουρίγιο, στο έργο του "Η Γέννηση της Παρθένου", που φιλοτέχνησε το 1661 για το παρεκκλήσι της Σύλληψης στον Καθεδρικό της Σεβίλλης και σήμερα εκτίθεται στο Λούβρο..

Ο Μουρίγιο, γνωστός κυρίως για τις σκηνές της καθημερινής ζωής και τις μορφές φτωχών παιδιών και ανθρώπων της Σεβίλλης, μεταφέρει και εδώ την ίδια ανθρώπινη ματιά. Η γέννηση της Παναγίας δεν παρουσιάζεται σαν μεγαλόπρεπη θρησκευτική σκηνή, αλλά σαν μια οικεία στιγμή ανθρώπινης τρυφερότητας.

Στο κέντρο, ένα μικρό και ανυπεράσπιστο βρέφος βρίσκεται στην αγκαλιά των γυναικών, ενώ η Αγία Άννα αναπαύεται στο κρεβάτι της. Κι όμως, από τη μορφή της νεογέννητης Παναγίας αναβλύζει ένα φως που φωτίζει ολόκληρη τη σκηνή.

Οι άνθρωποι γύρω της βλέπουν ένα νεογέννητο παιδί.
Οι άγγελοι, όμως, γνωρίζουν ήδη το μυστήριο.
Εκείνη που κρατούν στην αγκαλιά τους θα γίνει η Μητέρα του Θεού. 

Τα μεγαλύτερα θαύματα αρχίζουν μέσα στην ταπεινότητα.

Χρόνια πολλά σε όλους! Η Παναγία να γεμίζει τις καρδιές μας με το φως και τη χάρη Της.

Λίγα χρόνια αργότερα, ο ίδιος πυρήνας του μυστηρίου βρίσκει μια διαφορετική, αλλά εξίσου συγκινητική έκφραση στη μουσική. Ο Γάλλος συνθέτης Marc-Antoine Charpentier συνέθεσε το 1671, το σύντομο θρησκευτικό μοτέτο "Nativité de la Vierge, H.309", γνωστό και με τον λατινικό τίτλο "In nativitatem Beatae Mariae Virginis".

Marc-Antoine Charpentier

Πρόκειται για ένα χαρακτηριστικό μοτέτο, γραμμένο για δύο φωνές και basso continuo. Η λιτή μουσική γραφή αφήνει το κείμενο και την εκφραστική δύναμη των φωνών να βρίσκονται στο επίκεντρο.

Ιδιαίτερα συμβολική είναι η αρχική φράση του έργου: "Sicut spina rosam genuit Judea Mariam -Καθώς απ’ τ’ αγκάθι φύτρωσε το ρόδο, έτσι η Ιουδαία γέννησε τη Μαριάμ". Μέσα σε λίγες μόνο λέξεις συμπυκνώνεται το θεολογικό νόημα της γιορτής...Μέσα από τον ανθρώπινο και ατελή κόσμο γεννιέται εκείνη που θα γίνει η Μητέρα του Θεού.

Ο Σαρπαντιέ, έχοντας γνωρίσει από κοντά την ιταλική μουσική παράδοση κατά την παραμονή του στη Ρώμη, συνδυάζει τη γαλλική ευαισθησία με την έντονα ιταλική, ρητορική αντίληψη της μουσικής. Η μουσική δεν έχει το ρόλο συνοδείας του κειμένου,μόνο. Η μουσική ερμηνεύει, αναδεικνύει και μεταφέρει το συναισθηματικό του περιεχόμενο.

Οι δύο φωνές άλλοτε κινούνται μαζί και άλλοτε εναλλάσσονται, δημιουργώντας έναν διακριτικό εσωτερικό διάλογο, ενώ το basso continuo λειτουργεί σαν σταθερό αρμονικό θεμέλιο. Έτσι, μέσα από μια φαινομενικά απλή και σύντομη μουσική σύνθεση, ο Σαρπαντιέ μετατρέπει το θεολογικό κείμενο σε μουσική προσευχή.

Αξίζει να θυμηθούμε πως ο Σαρπαντιέ συνδέθηκε στενά με τον οίκο της Marie de Lorraine και εργάστηκε για πολλά χρόνια στην αυλή της. Η δούκισσα, βαθιά αφοσιωμένη στην Παναγία, διατηρούσε ένα περίφημο μουσικό σύνολο, στο πλαίσιο του οποίου ο μουσουργός συνέθεσε μεγάλο μέρος της θρησκευτικής του παραγωγής. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει ένας εντυπωσιακός αριθμός έργων αφιερωμένων στην Παναγία.

"Καθώς απ’ τ’ αγκάθι φύτρωσε το ρόδο,

έτσι η Ιουδαία εγέννησε τη Μαριάμ.

Υμνείτε, πιστοί χοροί,

και με φωνές που εναλλάσσονται

αναπέμψατε γλυκύτατα άσματα

Διότι κατά το άγιο θέλημά Του

και προς δόξαν του Κυρίου,

του πλουτίζοντος τα πάντα με τη χάρη Του,

ας υψωθεί η δοξολογία μας"

Marc-Antoine Charpentier: "Nativité de la Vierge, H. 309":

Η Μάχη του Μποροντίνο σαν θέμα της πρώτης Πολωνικής προγραμματικής Συμφωνίας...

"Battle of Borodino, 7th September 1812", Peter von Hess 

"Μποροντίνο"

Τι μέρα κι εκείνη! Μέσα απ’ τον καπνό

οι Γάλλοι προχωρούσαν σαν τα σύννεφα,

ορμώντας όλοι πάνω στο οχύρωμά μας.

Οι λογχοφόροι με τα λάβαρα,

οι δραγώνοι με τις ουρές των αλόγων,

όλοι πέρασαν μπροστά μας αστραπή.

Ποτέ δεν θα ματαδείτε τέτοιες μάχες!

Σαν σκιές περνούσαν τα λάβαρα,

μες στον καπνό έλαμπε η φωτιά,

το ατσάλι βροντούσε,

οι σφαίρες ούρλιαζαν

κι απ' το αδιάκοπο χτύπημα

κουράστηκε το χέρι των πολεμιστών

μα τα βλήματα δεν έβρισκαν δρόμο να περάσουν,

γιατί μπροστά τους υψωνόταν

βουνό από ματωμένα κορμιά.

Εκείνη τη μέρα ο εχθρός κατάλαβε καλά

τι θα πει ρωσική ορμή,

τι θα πει μάχη σώμα με σώμα,

άγρια, αλύγιστη πάλη!

Η γη σειόταν σαν τα στήθη μας

άλογα κι άνθρωποι

μπλέχτηκαν σ’ ένα κουβάρι θανάτου,

κι οι ομοβροντίες χιλιάδων κανονιών

ενώθηκαν σ’ ένα μακρόσυρτο ουρλιαχτό...

(Μιχαήλ Λέρμοντοφ: "Μποροντίνο", απόδοση δική μου από τα αγγλικά)

 

Το παραπάνω ποίημα του Λέρμοντοφ αναφέρεται σε μία από τις πιο αιματηρές συγκρούσεις των Ναπολεόντειων Πολέμων, τη Μάχη του Μποροντίνο, που κορυφώθηκε στις 7 Σεπτεμβρίου 1812.

Λεπτομέρεια από το "Πανόραμα του Μποροντίνο"
(Franz Roubaud)

Αντιμέτωπες βρέθηκαν η Μεγάλη Στρατιά του Ναπολέοντα και ο ρωσικός στρατός. Η εξαιρετικά αιματηρή μάχη αποτέλεσε την τελευταία μεγάλη προσπάθεια των Ρώσων να ανακόψουν την προέλαση προς τη Μόσχα. Οι Γάλλοι επικράτησαν τελικά και μία εβδομάδα αργότερα κατέλαβαν τη Μόσχα. Ωστόσο, η εξέλιξη ανέτρεψε τα δεδομένα. Η έλλειψη ανεφοδιασμού, οι κακουχίες και ο βαρύς ρωσικός χειμώνας αποδεκάτισαν τους Γάλλους. Έτσι, το Μποροντίνο, παρότι δεν αποτέλεσε καθαρή ρωσική νίκη, έμεινε βαθιά χαραγμένο σαν σύμβολο αντοχής και θυσίας.

Ο Λέρμοντοφ, που έγραψε το ποίημα "Μποροντίνο" το 1837, με αφορμή την 25η επέτειο της εκστρατείας, δεν μιλά σαν ιστορικός. Δίνει τον λόγο σε έναν παλιό στρατιώτη, ο οποίος θυμάται τη μάχη και απευθύνεται στη νεότερη γενιά.
Έτσι, το Μποροντίνο γίνεται ζωντανή συλλογική μνήμη, αποτελεί στοχασμό πάνω στην ανδρεία, τη θυσία, την ιστορική συνέχεια. 

Η δραματικότητα αυτού του ιστορικού γεγονότος ήταν φυσικό να περάσει και στη μουσική.

Το πιο διάσημο μουσικό έργο που συνδέθηκε με την εκστρατεία του 1812 είναι, βέβαια, η "Ουβερτούρα 1812" του Πιοτρ Ίλιτς Τσαϊκόφσκυ, γραμμένη το 1880. Ο Τσαϊκόφσκυ μετατρέπει την ιστορική σύγκρουση σε ένα τεράστιο ηχητικό και συμβολικό πανόραμα. Το θρησκευτικό άσμα, τα πολεμικά εμβατήρια, οι συγκρούσεις των θεμάτων, οι κανονιοβολισμοί και τελικά οι καμπάνες και ο θρίαμβος λειτουργούν σαν μουσικά σύμβολα της σύγκρουσης Ρωσίας - Γαλλίας.

Έχω αναφερθεί σε παλαιότερο κείμενό μου στην "Ουβερτούρα 1812", οπότε όποιος ενδιαφέρεται μπορεί να ανατρέξει και εδώ.

Όμως ο Τσαϊκόφσκυ δεν ήταν ο μόνος συνθέτης που εμπνεύστηκε από το Μποροντίνο και τη μεγάλη αυτή μάχη.

Ο συνθέτης, Karol Kurpinski

Ήδη το 1812, λίγους μόλις μήνες μετά τα γεγονότα, ο Πολωνός συνθέτης Karol Kurpinski* συνέθεσε μια μεγάλη συμφωνική σύνθεση με έντονα περιγραφικό και πολεμικό χαρακτήρα. Το έργο, γνωστό ως "Bitwa pod Możajskiem, Op. 15 - Η μάχη του Μοζάισκ", φέρει και τον χαρακτηριστικό υπότιτλο "Wielka symfonia bitwę wyobrażająca - Μεγάλη συμφωνία που αναπαριστά μια μάχη".

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η χρονολογία σύνθεσής του. Ο Κουρπίνσκι γράφει το έργο την ίδια ακριβώς εποχή που διαδραματίζονται τα γεγονότα του 1812. Δεν αντιμετωπίζει τη μάχη από απόσταση σαν μακρινή ιστορική ανάμνηση, αλλά σαν γεγονός ζωντανό και επίκαιρο, που βρίσκεται ακόμη στο επίκεντρο της συλλογικής εμπειρίας.

Η ονομασία Możajsk παραπέμπει στην πόλη της ευρύτερης περιοχής, Μοζάισκ, όπου διεξήχθη η μάχη Μποροντίνο. 

Λεπτομέρεια από το "Πανόραμα του Μποροντίνο"
(Franz Roubaud)

Αισθητικά, ο Κουρπίνσκι κινείται στο κλασικιστικό ιδίωμα, όμως στο έργο αυτό διακρίνονται έντονες πρώιμες ρομαντικές τάσεις, ιδιαίτερα μέσα από την προγραμματική διάσταση, την περιγραφική γραφή και τη χρήση πολωνικού λαϊκού μουσικού υλικού. Το "Bitwa pod Możajskiem" θεωρείται η πρώτη πολωνική προγραμματική συμφωνία. Με τη χρήση χαρακτηριστικών μοτίβων, ρυθμών και ηχητικών συμβόλων -όπως στρατιωτικά εμβατήρια, σαλπίσματα- η μουσική αποκτά έντονο, εικονοπλαστικό χαρακτήρα. Με αυτή την έννοια, το έργο βρίσκεται κοντά στη γενικότερη τάση του Μπετόβεν να διευρύνει τα όρια της συμφωνίας και να μετατρέπει την ορχηστρική μουσική σε φορέα συγκεκριμένων ιδεών και εικόνων.

Η μουσική σύνθεση οργανώνεται σε διαδοχικές σκηνές που θυμίζουν μουσικό πίνακα μάχης:

• Η Νύχτα

• Η Αυγή

• Ανατολή του Ήλιου

• Tempo di tamburi

• Μεγάλο Εμβατήριο

• Η Μάχη

• Μεγάλο Εμβατήριο da capo

Η ίδια η διάρθρωση είναι αποκαλυπτική. Ο συνθέτης ξεκινά από την ατμόσφαιρα της αναμονής  -νύχτα και αυγή- και οδηγεί σταδιακά τον ακροατή προς την πολεμική δράση. Τα τύμπανα, τα πνευστά και τα κρουστά αποκτούν ιδιαίτερη σημασία, ενώ η ορχήστρα χρησιμοποιείται με τρόπο εικονογραφικό, ώστε να δημιουργείται η αίσθηση στρατιωτικών συγκρούσεων και κανονιοβολισμών.

Πρόκειται για ένα πρώιμο παράδειγμα μουσικής αφήγησης μάχης, με την ορχήστρα να επιχειρεί να "ζωγραφίσει" με ήχους ένα ιστορικό γεγονός που έγινε μνήμη, τραύμα, ηρωισμός και σύμβολο.

Karol Kurpinski: "Bitwa pod Możajskiem, Op. 15"

*Ο Κάρολ Κουρπίνσκι (1785–1857) θεωρείται από τις σημαντικότερες μορφές της μουσικής ζωής της προεπαναστατικής Πολωνίας. Οι μουσικόφιλοι τον γνωριζουμε σαν δάσκαλο του Σοπέν.Ωστόσο διακρίθηκε σαν μαέστρος, συνθέτης, παιδαγωγός συμβάλλοντας καθοριστικά στην ανάπτυξη της πολωνικής μουσικής.
Μετακομίζοντας στη Βαρσοβία το 1810, ανέπτυξε έντονη μουσική δραστηριότητα, ενώ στις συνθέσεις του συνδύασε το κλασικό μουσικό ιδίωμα με στοιχεία της πολωνικής παράδοσης. Παράλληλα, συνέβαλε σημαντικά στη διάδοση της ευρωπαϊκής μουσικής στην Πολωνία και στη διαμόρφωση μιας σύγχρονης πολωνικής μουσικής ταυτότητας.

"Συνέχισε έτσι…" - Η μουσική συνάντηση Γκριγκ - Λιστ

O Grieg γύρω στο 1870

Το πρωινό της 4ης Σεπτεμβρίου είχε απλώσει ένα λεπτό, διάφανο στρώμα ομίχλης πάνω από το φιορδ του Τρόλντχαουγκεν.
Ο Έντβαρντ Γκριγκ καθόταν στο ξύλινο παγκάκι του κήπου, τυλιγμένος με μια ελαφριά κουβέρτα.  Σήμερα είχε τα γενέθλιά του. Στα μάτια του καθρεφτιζόταν η γαλήνη του νορβηγικού τοπίου, όμως ο νους του ταξίδευε σε άλλες συντεταγμένες, εκεί όπου το φως ήταν πιο θερμό και το μάρμαρο είχε το πάλλευκο χρώμα της αιωνιότητας.
Οι σκέψεις του διακόπηκαν από τον γλυκό ήχο των βημάτων της Νίνας. Η γυναίκα του πλησίασε κρατώντας έναν δίσκο με αχνιστό καφέ και ένα μικρό, μοσχομυριστό κέικ που είχε ψήσει η ίδια.

-"Χρόνια πολλά, γλυκέ μου, Έντβαρντ", ψιθύρισε. Ακούμπησε τον δίσκο στο τραπέζι και του χάρισε ένα φιλί στο μέτωπο.
Ο Γκριγκ την κοίταξε με ευγνωμοσύνη, πήρε το ζεστό φλιτζάνι στα χέρια του και ανέπνευσε το άρωμα.
-"Ξέρεις, Νίνα..." είπε με φωνή χαμηλή..."Καθώς σε έβλεπα να' ρχεσαι, σκεφτόμουν πως η ζωή μας είναι σαν μια μεγάλη σονάτα. Κι όμως, αν δεν ήταν εκείνο το ταξίδι στη Ρώμη, το 1870, ίσως να μην είχαμε βρει ποτέ το σωστό τόνο για να την εκτελέσουμε".
Η Νίνα κάθισε δίπλα του, μαζεύοντας το σάλι της, ξέροντας πως ο σύζυγός της ήταν έτοιμος να ξεδιπλώσει τις πολύτιμες αναμνήσεις του.
-"Είμαι σίγουρη πως σκέφτηκες τον Λιστ".
-"Ναι, εκείνον, το σπουδαίο και μεγαλοφυή, Φραντς Λιστ", απάντησε βγάζοντας βαθύ αναστεναγμό.
-"Ήμουν μόλις είκοσι έξι ετών, Νίνα. Ένας άσημος Νορβηγός με τις αποσκευές του γεμάτες αμφιβολίες. Κι εκείνος, ένας ζωντανός μύθος, κλεισμένος εκείνη την περίοδο στο μοναστήρι Santa Francesca Romana, στη Ρώμη. Θυμάμαι την πρώτη φορά που τον αντίκρισα εκείνο τον Φλεβάρη του 1870. Το ανάστημά του, τα μακριά του δάχτυλα... Όταν του έδωσα τη "Δεύτερη Σονάτα" μου για βιολί, ένιωσα την καρδιά μου να χτυπά σαν ακατάπαυστο στακκάτο.Κι ύστερα, συνέβη το θαύμα..."

Ο Γκριγκ ήπιε μια γουλιά καφέ και τα μάτια του άστραψαν από το δέος της θύμησης.
-"Δεν διάβασε τις νότες, Νίνα, μόνο. Τις μεταμόρφωσε. Καθώς το πιάνο του αντηχούσε στους πέτρινους τοίχους της μονής, έπαιζε ταυτόχρονα το μέρος του πιάνου και τις λυρικές γραμμές του βιολιού. Μπορούσες να ακούσεις το legato των εγχόρδων μέσα από τα πλήκτρα του! Καταλαβαίνεις; Ήταν τόσο απόκοσμο, τόσο απόλυτο, που θυμάμαι τον εαυτό μου να γελάει... Να γελάει σαν ηλίθιος από την αμηχανία και τον απροσμέτρητο θαυμασμό. Πώς βρήκα το κουράγιο -ο αναιδής- να του ψιθυρίσω πως το τέμπο του πρώτου μέρους έπρεπε να είναι λίγο πιο συγκρατημένο, απορώ! Κι όμως! Εκείνος με άκουσε με μια ευγένεια που μόνο οι αληθινά μεγάλοι διαθέτουν".

Grieg: "Violin Sonata, N.2"

Η Νίνα χαμογέλασε. Έκοψε ένα ακόμη κομμάτι από το κέικ και τον ρώτησε:
-"Και τον Απρίλιο; Όταν του πήγες το Κονσέρτο;"
-"Α, ο Απρίλιος...", είπε εκείνος. Η φωνή του Γκριγκ είχε αλλάξει τώρα. Είχε γίνει πιο τραγουδιστή, ενώ ένα αδιόρατο χαμόγελο ζωγραφίστηκε στα ρυτιδιασμένα χείλη του.
-"Θυμάσαι, ε; Το χειρόγραφο του "Κονσέρτου σε Λα ελάσσονα" ήταν το ίδιο μου το είναι. Ήμουν 25 χρονών και πολύ περήφανος γι' αυτή μου τη δημιουργία. Ο Λιστ το πήρε στα χέρια του κι άρχισε να το διαβάζει πρίμα-βίστα μπροστά στους συγκεντρωμένους μουσικούς. Φαντάσου λίγο τη σκηνή...Τα χέρια του να πετούν πάνω από τα αρπέζ της εισαγωγής, να δίνει υπόσταση σε ολόκληρη την ορχήστρα με δέκα μόνο δάχτυλα. Κι όταν έφτασε στο δεύτερο θέμα, εκείνο το γλυκό, μελαγχολικό μοτίβο, ενθουσιάστηκε τόσο που ξέσπασε σε επιφωνήματα! 

O Γκριγκ και η Νίνα στο Τρόλντχαουγκεν

Τότε ήταν που μου πρότεινε να δώσω τη μελωδία σε μια σόλο τρομπέτα αντί για τα τσέλα, για να αποκτήσει, όπως έλεγε, μεγαλύτερη λάμψη. Κι όταν άλλαξε εκείνη τη νότα, από Σολ δίεση σε Σολ φυσικό, δημιουργώντας αιφνίδια, φωτεινή τροπικότητα, πετάχτηκε όρθιος φωνάζοντας πως αυτό ήταν "θησαυρός"! Αν και Ούγγρος, η ψυχή του καταλάβαινε τον Βορρά".

Ο Γκριγκ σώπασε για λίγο, κοιτάζοντας τα χέρια του.
-"Ξέρεις, αγάπη μου... στην αρχή τον άκουσα. Στην πρώτη έκδοση έβαλα την τρομπέτα του. Ήμουν πολύ μικρός για να αρνηθώ στον Λιστ. Όμως, τα χρόνια πέρασαν. Και η μουσική πρέπει να επιστρέφει στο σπίτι της. Η τρομπέτα ήταν πολύ γερμανική, πολύ πομπώδης για το δικό μας oμιχλώδες φως. Ήθελα το βάθος, το βελούδινο παράπονο που μόνο τα τσέλα μπορούν να ανασύρουν από τη νορβηγική γη. Έτσι, το άλλαξα ξανά. Επέστρεψα στην αρχική μου έμπνευση και νομίζω πως δικαιώθηκα".

Η Νίνα ακούμπησε το χέρι της πάνω στο δικό του. "Δεν κράτησες τις διορθώσεις του, αλλά κράτησες κάτι άλλο, έτσι δεν είναι;"
-"Έχεις δίκιο! Κράτησα την ψυχή του", απάντησε ο Γκριγκ, και ένα δάκρυ συγκίνησης φάνηκε στην άκρη των ματιών του. "Όταν τελείωσε το Κονσέρτο, με πλησίασε, με κοίταξε στα μάτια και μου είπε λόγια που έγιναν το φυλαχτό μου: "Συνέχισε έτσι, σου το λέω εγώ. Έχεις αυτό που χρειάζεται, και μην αφήσεις κανέναν να σε τρομάξει!"...

"Αυτή η φράση, Νίνα μου, ήταν που με γέννησε σαν συνθέτη. Δεν ξανασυναντηθήκαμε ποτέ από τότε. Αλλά κάθε φορά που ακουμπώ τα πλήκτρα και αναζητώ τον εαυτό μου μέσα στα παραδοσιακά μας μοτίβα και τα τραγούδια των βουνών, νιώθω το χέρι του στον ώμο μου"

Ο Έντβαρντ πήρε μια μπουκιά ακόμη από το κέικ της Νίνας. Ήταν 4 του Σεπτέμβρη σήμερα και το είχε κάνει για τα γενέθλιά του. Η γεύση της αγάπης τον επανέφερε στο παρόν. Η ομίχλη στο φιορδ είχε αρχίσει να διαλύεται, αφήνοντας τον ήλιο να φωτίσει τον κήπο τους...

Grieg: "Piano Concerto in A minor, Op. 16":

* Όσα ξεδιπλώθηκαν στον ανθισμένο κήπο του Τρόλντχαουγκεν δεν ήταν παρά η ιστορική αλήθεια, ντυμένη με το πέπλο της θύμησης. Οι δύο αυτές συναντήσεις στην Ιταλία του 1870 είναι πραγματικές. Μεταφέρθηκαν σαν μουσικό παραμύθι όπου ο "γηραιός μάγος του πιάνου", Λιστ αντίκρισε στο πρόσωπο του νεαρού Νορβηγού, Γκριγκ, τον εκλεκτό των σκανδιναβικών μύθων. Ο ενθουσιασμός του Λιστ για την πρωτόγνωρη, γεμάτη φως και βόρειο άνεμο, συνθετική προσέγγιση του Γκριγκ δεν ήταν μονάχα έπαινος, αλλά ιερή "βάπτιση" που χάρισε στο βορρά έναν από τους μεγαλύτερους συνθέτες της παγκόσμιας μουσικής...

Ανρί Ρουσσώ: ο "Τελώνης", που πριν από το τέλος, ζωγράφισε ένα "Όνειρο"...

 

Henri Rousseau, αυτοπροσωπογραφία

Ο Ανρί Ρουσσώ υπήρξε ένα ανήσυχο και ατίθασο πνεύμα, με έντονη δημιουργικότητα και διαρκή αναζήτηση, την οποία προσπάθησε να εκφράσει μέσα από την τέχνη. Εργάστηκε σαν υπάλληλος στο τελωνείο του Παρισιού, απ’ όπου προέκυψε και το γνωστό παρατσούκλι του, "Τελώνης".
Παράλληλα με τη ζωγραφική, ασχολήθηκε με την ποίηση, ενώ υπήρξε και ερασιτέχνης συνθέτης και βιολιστής, αποκαλύπτοντας μια καλλιτεχνική φύση που ξεπερνούσε τα όρια του ζωγραφικού καμβά.
Μετά τη συνταξιοδότησή του, το 1893, χρειάστηκε να συμπληρώνει τη μικρή του σύνταξη με περιστασιακές εργασίες, μεταξύ άλλων παίζοντας βιολί στους δρόμους. Για ένα διάστημα εργάστηκε επίσης σε περιοδικά, φιλοτεχνώντας αρκετά από τα εξώφυλλά τους. Παρά τις οικονομικές δυσκολίες, συνέχισε αφοσιωμένος στη ζωγραφική, ακολουθώντας τον δικό του, απολύτως προσωπικό δρόμο.

Τον Μάρτιο του 1910 παρουσίασε τον τελευταίο του πίνακα, "Le rêve - Το Όνειρο". Τον ίδιο μήνα φαίνεται πως τραυματίστηκε κατά λάθος στο πόδι. Η πληγή μολύνθηκε και καθώς παραμελήθηκε, εξελίχθηκε σε σοβαρή λοίμωξη και τελικά σε γάγγραινα. Εισήχθη στο νοσοκομείο, όπου υποβλήθηκε σε χειρουργική επέμβαση, απ΄την οποία δεν κατάφερε να αναρρώσει. Πέθανε, σαν σήμερα, 2 Σεπτεμβρίου 1910 από επιπλοκές της λοίμωξης.

Ο τάφος του Ρουσσώ με την επιτύμβια επιγραφή
που έγραψε ο Απολλιναίρ

Στην κηδεία του παρευρέθηκαν φίλοι και σημαντικές μορφές της καλλιτεχνικής πρωτοπορίας, ανάμεσά τους ο Κωνσταντίν Μπρανκούζι, ο Πωλ Σινιάκ και ο Γκιγιόμ Απολλιναίρ. Ο τελευταίος έγραψε την επιτύμβια επιγραφή, την οποία ο Μπρανκούζι χάραξε στον τάφο του:

"Σε χαιρετούμε, γλυκέ μας Ρουσσώ, μας ακούς.

Ο Ντελονέ, η γυναίκα του, ο κύριος Κεβάλ κι εγώ.

Ας περάσουν οι αποσκευές μας αδασμολόγητες

από τις πύλες τ' ουρανού.

Θα σου φέρουμε πινέλα, χρώματα και καμβά,

για να μπορέσεις να περάσεις τον ιερό σου χρόνο

μέσα στο φως και την Αλήθεια της Ζωγραφικής,

όπως κάποτε ζωγράφισες το πορτρέτο μου

με φόντο τα αστέρια"

Η επιγραφή μετατρέπει με τρυφερότητα το θάνατο σε ένα φανταστικό πέρασμα προς έναν κόσμο όπου ο Ρουσσώ μπορεί να συνεχίσει να ζωγραφίζει.

 

Henri Rousseau: "The Muse Inspiring the Poet"

Η αναφορά "...ζωγράφισες το πορτρέτο μου με φόντο τα αστέρια" παραπέμπει στον ονειρικό κόσμο της τέχνης του και συνδέεται με το εικαστικό του: "The Muse Inspiring the Poet - Η Μούσα εμπνέοντας τον Ποιητή", όπου απεικονίζονται ο Απολλιναίρ και η γαλλίδα ζωγράφος, Μαρί Λωρενσέν, η οποία έχει αναγνωριστεί σαν η μούσα του Απολλιναίρ.

Όπως προαναφέρθηκε, τελευταίο έργο του Ρουσσώ είναι το "Le rêve - Το όνειρο",  που μοιάζει να συνοψίζει τον ιδιαίτερο, ονειρικό κόσμο της ζωγραφικής του. Tα λόγια του:

"Όταν βρίσκομαι στον βοτανικό κήπο και παρατηρώ τα παράξενα φυτά από εξωτικούς τόπους, μου φαίνεται πως μπαίνω σ’ ένα όνειρο…"

εξηγούν την έμπνευσή του. 

Στο κέντρο της σύνθεσης τοποθετεί μια γυμνή γυναίκα ξαπλωμένη σε βελούδινο ανάκλιντρο, μέσα σε έναν πυκνό, εξωτικό κήπο. Πολύχρωμα άνθη και πλούσια βλάστηση απλώνονται παντού, σε αμέτρητες αποχρώσεις του πράσινου, ενός χρώματος που ο Ρουσσώ χειρίζεται με ιδιαίτερη μαεστρία.
 

Henri Rousseau: "Le rêve"

Ανάμεσα στα φυλλώματα εμφανίζονται τα λιοντάρια, που παρακολουθούν με ορθάνοιχτα μάτια τη γυμνή μορφή, προσδίδοντας στη σκηνή παράξενη, σουρεαλιστική ατμόσφαιρα, ενώ μια μυστηριώδης φιγούρα εκτελεί πνευστό όργανο, τύπου κλαρινέτο. 
Η εξαιρετική προσήλωση του ζωγράφου στη λεπτομέρεια, η ζωηρότητα των χρωμάτων και η συνύπαρξη του οικείου με το παράλογο δημιουργούν μια εικόνα απ'όπου αναδύεται το υποσυνείδητο και το όνειρο. Ο ίδιος ο Ρουσσώ συνόδευσε τον πίνακα με μια ποιητική λεζάντα, αφιερωμένη στην εξωτική, γυναικεία φιγούρα, που την αποκαλεί, Υadwigha:

"Yadwigha, είσαι τ’ όμορφο όνειρο

που σαν απαλά αποκοιμηθώ,

ακούω τον ήχο μιας musette

που εκτελεί ο όμορφος τροβαδούρος.

Κι ενώ ασημίζει το φεγγάρι

τα λουλούδια και τα καταπράσινα δέντρα,

τα άγρια φίδια τεντώνουν τ’ αυτί τους

στην εύθυμη μελωδία"

 

Στο "Όνειρο" ο Ρουσσώ συνδυάζει αντιφατικές ποιότητες, την αθωότητα και την αισθησιακή πρόκληση, τη φυσικότητα και το παράδοξο, την ακρίβεια της παρατήρησης και την ελευθερία της φαντασίας. Το αποτέλεσμα είναι μια εικόνα μυστηριώδης και υπνωτική.
Αυτή ακριβώς την αινιγματική ποιητικότητα μεταφέρει ο καναδός συνθέτης, Daniel Foley, στη μουσική του. Εμπνευσμένος από τον κόσμο του Ρουσσώ, συνέθεσε το "Le rêve", στο πλαίσιο της σειράς "Hommage à Henri Rousseau", μεταφέροντας το εικαστικό όνειρο του ζωγράφου σε έναν αντίστοιχα ονειρικό ηχητικό κόσμο...Πρόκειται για σύνθεση μουσικής δωματίου για βιολί, κλαρινέτο/μπάσο κλαρινέτο και πιάνο.

Το "Le rêve" χαρακτηρίζεται από ονειρική, αιωρούμενη ατμόσφαιρα, αργή εξέλιξη, λεπτές ηχοχρωματικές μεταβολές και μουσική ροή που αποφεύγει τις έντονες αντιθέσεις. Οι διακριτικές μεταμορφώσεις του μουσικού υλικού και η αίσθηση μετέωρου χρόνου δημιουργούν υπνωτική ηχητική αίσθηση, μεταφέροντας στη μουσική την αμφίσημη συνύπαρξη πραγματικότητας και φαντασίας, που χαρακτηρίζει τον πίνακα του Ρουσσώ.

Daniel Foley: "Hommage à Henri Rousseau, ΙΙ. Le rêve"

Παλαιότερα κείμενα για τον Ανρί Ρουσσώ μπορείτε να διαβάσετε εδώ, εδώ και εδώ.|

Σεπτέμβρης: "Το θέρος ριγά μπροστά στο τέλος που φτάνει..."

 

"September", William Coffin

"ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ"

"Πενθεί ο κήπος,

Ψυχρή η βροχή στάζει στ’ άνθη.

Στο θέρος ρίγος

Μπροστά στο τέλος που φτάνει.

Χρυσοστάζει ψηλά

Φύλλωμα ακακίας βροχή.

Θέρος έκπληκτο μειδιά

Προς του’ ανθόνειρου’ αργή φυγή.

Ώρες μένει στα ρόδα

Και γαλήνης ποθεί σιγή.

Κουρασμένα πια τώρα

Όμματα του αργοκλείει"

("Σεπτέμβρης", Χέρμαν Έσσε, μτφ:Χριστάκης Πουμπουρής)

Παρότι ακόμη οι ζέστες καλά κρατούν και το καλοκαίρι φαίνεται να μην θέλει να μας αποχαιρετήσει, ο Σεπτέμβρης φέρνει μαζί του εκείνη τη λεπτή αίσθηση της αλλαγής. Φέρνει μια αδιόρατη μετατόπιση από το φως και την ανεμελιά του καλοκαιριού προς την ηρεμία και τον στοχασμό του φθινοπώρου.


Ο Χέρμαν ΄Έσσε, στο ποίημά του "September", μεταφέρει αυτήν ακριβώς την εικόνα...Έναν κήπο που πενθεί, τη βροχή που πέφτει πάνω στα λουλούδια, το καλοκαίρι που υποχωρεί και τη φύση που αποχαιρετά αθόρυβα τη φωτεινή εποχή.

Ρ. Στράους

Υπάρχει μια γλυκιά μελαγχολία, αλλά και μια ήρεμη αποδοχή της φθοράς και της μετάβασης.

Αυτή την ατμόσφαιρα αποδίδει υπέροχα ο Ρίχαρντ Στράους στο "September", από τα "Vier letzte Lieder-Τέσσερα τελευταία Τραγούδια", κύκλο τραγουδιών για σοπράνο και ορχήστρα, που αποτελεί το κύκνειο άσμα του συνθέτη.
Η μουσική του -θαρρείς- ακολουθεί το αργό κλείσιμο των "κουρασμένων ματιών" του καλοκαιριού. Έτσι, ο Σεπτέμβριος γίνεται σύμβολο του τέλους του καλοκαιριού, αλλά και της γαλήνιας συμφιλίωσης με το τέλος.
Ποίημα και μουσική, μας θυμίζουν πως ακόμη και ο αποχαιρετισμός μπορεί να έχει τη δική του ομορφιά...

Το ακούμε σε μια ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΗΧΟΓΡΑΦΗΣΗ από την Κίρστεν Φλάγκσταντ. Τη Φιλαρμονική του Λονδίνου διευθύνει ο Βίλχελμ Φουρτβαίνγκλερ.

Λίγο πριν από τον θάνατό του, ο Ρίχαρντ Στράους εμπιστεύτηκε στην Φλάγκσταντ την πρώτη παρουσίαση των "Vier letzte Lieder". Της ζήτησε να επιλέξει η ίδια τον μαέστρο και την ορχήστρα.
Η επιλογή της υπήρξε αντάξια της περίστασης...

Ο ήχος είναι παλιός και η ποιότητά του απέχει παρασάγγας από τα σημερινά δεδομένα. Όμως, φίλοι μου, υπάρχουν εκτελέσεις που η ιστορική και καλλιτεχνική τους αξία είναι τέτοια, ώστε οι τεχνικές αδυναμίες περνούν σε δεύτερο πλάνο...

R. Strauss: "Vier letzte Lieder, II: September"
Wilhelm Furtwangler - Kirsten Flagstad  

Χέρμαν Έσσε

Πληροφοριακά να αναφέρουμε πως τα "Τέσσερα Τελευταία Τραγούδια" συντέθηκαν το 1948 στην Ελβετία, όπου ο Ρ. Στράους είχε εγκατασταθεί μετά τον πόλεμο. Ο τίτλος δεν είναι του συνθέτη, ούτε τα τραγούδια γράφτηκαν σαν ενιαίος κύκλος, συνδέονται όμως θεματικά με τον αποχαιρετισμό και τον θάνατο, μέσα στο κλίμα του μεταπολεμικού κόσμου και της επίγνωσης του δικού του τέλους.
Εκείνη την περίοδο, ο Στράους συνάντησε τυχαία τον Χέρμαν Έσσε σε ελβετικό ξενοδοχείο. Ο ποιητής, που δεν εκτιμούσε το "εκρηκτικό" ύφος του συνθέτη, χαρακτήρισε τα τραγούδια "δεξιοτεχνικά και εκλεπτυσμένα, αλλά χωρίς κέντρο", εκφράζοντας την προσωπική του επιφύλαξη για το βαθύτερο πνευματικό τους περιεχόμενο, παρά τον θαυμασμό του για την τεχνική αρτιότητα και την εκλεπτυσμένη ομορφιά τους.

Επέλεξα να συνοδεύσω το κείμενο με το εικαστικό του William A. Coffin, "September", γιατί αποδίδει υπέροχα αυτή τη λεπτή στιγμή της μετάβασης. Ο Coffin δεν ζωγραφίζει έναν "νεκρό", φθινοπωρινό κόσμο. Ο θερισμός έχει τελειώσει, το καλοκαίρι αποσύρεται, όμως η φύση δεν έχει παραδοθεί στο φθινόπωρο, ακόμη.

Ο πίνακας βρίσκεται "ανάμεσα σε δύο εποχές", όπως ακριβώς και η μουσική του Στράους στο "September".Ο αγρός με τα δεμάτια από στάχυα που έχουν απομείνει μετά τον θερισμό, η χαμηλή βλάστηση και τα διάσπαρτα κίτρινα άνθη, σαν μικρές τελευταίες πινελιές του καλοκαιριού και ο απέραντος, γκριζογάλανος ουρανός δημιουργούν αίσθηση σιωπής, γλυκιάς μελαγχολίας και ήρεμου αποχαιρετισμού φέρνοντας στον νου το στίχο του Έσσε: 

"Το θέρος ριγά 
μπροστά στο τέλος που φτάνει..."

Όμορφο, μελωδικό μήνα σε όλους!

Ο Ιησούς του Ναυή, το θαύμα της Γαβαών και ο Μουσόργκσκυ...

G

Γκυστάβ Ντορέ: "Ο Ιησούς του Ναυή διατάζει τον Ήλιο να σταθεί ακίνητος"

Η Εκκλησία μας σήμερα, 1η Σεπτεμβρίου τιμά μία από τις σημαντικότερες μορφές της Παλαιάς Διαθήκης, τον Ιησού του Ναυή, διάδοχο του Μωυσή, καθώς μετά το θάνατο του δεύτερου ήταν εκείνος που ανέλαβε την ηγεσία του λαού του Ισραήλ και οδήγησε τις φυλές του στη Γη της Επαγγελίας.
Σύμφωνα με το ομώνυμο βιβλίο της Βίβλου, το όνομά του συνδέεται με τις μεγάλες κατακτήσεις της Χαναάν, από την πτώση της Ιεριχούς ως τις μάχες εναντίον των βασιλείων της περιοχής.

"Ο Ιησούς του Ναυή διατάζει τον Ήλιο να σταθεί ακίνητος"
Carlo Maratta

Ανάμεσα στα πιο εντυπωσιακά επεισόδια της βιβλικής αφήγησης βρίσκεται η μάχη στη Γαβαών. Καθώς οι Ισραηλίτες με τον ηγέτη τους πολεμούν τους Αμορραίους, ο Ιησούς του Ναυή απευθύνεται στο Θεό και ζητά να παραταθεί η ημέρα, ώστε ο εχθρός να μην προλάβει να διαφύγει. Τότε "ο ήλιος στάθηκε και η σελήνη έμεινε ακίνητη", μέχρις ότου ο λαός ολοκληρώσει τη νίκη του:

"...καί εἶπεν Ἰησοῦς: Στήτω ὁ ἥλιος κατά Γαβαών, καί ἡ σελήνη κατά φάραγγα Αἰλών.

καί ἔστη ὁ ἥλιος καί ἡ σελήνη ἐν στάσει, ἕως ἠμύνατο ὁ Θεός τούς ἐχθρούς αὐτῶν"

(Ιησούς του Ναυή 10:12–14).

Το παράδοξο και μεγαλειώδες αυτό θαύμα -ο ήλιος που σταματά στον ουρανό πάνω από τη Γαβαών- αποτέλεσε διαχρονικά μια ιδιαίτερα δυνατή εικόνα για την τέχνη και κυρίως τη μουσική.
Αυτήν ακριβώς τη στιγμή επιλέγει ο Μόδεστος Μουσόργκσκυ και παρουσιάζει στην καντάτα του "Ιησούς του Ναυή - Иисус Навин",  ένα κορυφαίο κι από τα πιο δραματικά σημεία της σύνθεσής του, μετατρέποντας τη βιβλική αφήγηση σε έντονη μουσική εικόνα πίστης, μάχης και θεϊκής επέμβασης.

 Η σύνθεση προορίζεται για δύο σολίστ, μικτή χορωδία και ορχήστρα και γράφτηκε το διάστημα 1874 - 1877. Η ορχηστρική μορφή που γνωρίζουμε σήμερα ολοκληρώθηκε μετά τον θάνατο του συνθέτη από τον Ρίμσκι-Κόρσακοφ. 

John Martin: "Ο Ιησούς του Ναυή διατάζει τον Ήλιο να σταθεί ακίνητος"

Το λιμπρέτο της καντάτας έγραψε ο ίδιος ο Μουσόργκσκυ, ελεύθερα εμπνευσμένο από το Βιβλίο του Ιησού του Ναυή, με επίκεντρο την κατάκτηση της Χαναάν, τις μάχες του Ισραήλ και κυρίως, το θαυμαστό επεισόδιο της Γαβαών, όπου, "ακινητοποιήθηκε ο ήλιος"...

Το έργο αρχίζει με έναν πολεμικό ύμνο των Ισραηλιτών και αναφέρεται στην πτώση της Ιεριχούς και στις νίκες στη Χαναάν. Ακολουθεί η προειδοποίηση προς το λαό του Ισραήλ να παραμείνει σε εγρήγορση απέναντι στους εχθρούς του, ενώ στη συνέχεια η μουσική στρέφεται προς τον θρήνο των γυναικών της Χαναάν.
Η κορύφωση έρχεται με το θαύμα της Γαβαών και τη χαρακτηριστική φράση "Ο ήλιος ακινητοποιήθηκε".
Το έργο ολοκληρώνεται με την επανάληψη του θριαμβευτικού στοιχείου και τη μεγαλειώδη δοξολογία του Ιησού του Ναυή.

Ο συνθέτης Μ. Μουσόργκσκι

Σημαντικό μέρος του πολεμικού χορωδιακού υλικού προέρχεται από το "Πολεμικό τραγούδι των Λιβύων", που είχε γράψει ο Μουσόργκσκυ για την ημιτελή όπερά του "Salammbô". Το υλικό αυτό μετασχηματίζεται και αποκτά εδώ έναν νέο δραματικό ρόλο, ως έκφραση του αγωνιστικού πνεύματος του Ισραήλ:

"Με θάρρος, με τόλμη ριχτείτε στη μάχη! Εμπρός! Τραβήξτε τις λόγχες, Ισραηλίτες!"

Αντίθετα, η ενότητα "Κλαίνε οι γυναίκες της Χαναάν" (προσθήκη αποκλειστικά του συνθέτη)  αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά λυρικά του σημεία:

"Οι γυναίκες της Χαναάν κλαίνε, τα χωριά τους στενάζουν και απειλητικά σύννεφα καλύπτουν τον ουρανό τους.Κάτω από τα τείχη της Γαβαών, τα βασίλεια των αρχαίων Αμορραίων θα καταρρεύσουν και ποτάμια θα ρέουν τα πικρά δάκρυα".

Ακούγοντας τη σύνθεση, μπορούμε ακόμη να διακρίνουμε το ενδιαφέρον του Μουσόργκσκυ για την εβραϊκή μουσική παράδοση.

"Ιησούς του Ναυή", από τοιχογραφία του 12ου αι.
 στη Μονή Οσίου Λουκά

Ο συνθέτης είχε δείξει ιδιαίτερο ενδιαφέρον τόσο για την ψαλμωδία και το θρησκευτικό μέλος των Εβραίων όσο και για το λαϊκό τους τραγούδι, και φαίνεται ότι αξιοποίησε μελωδικά στοιχεία που είχε ακούσει στην Αγία Πετρούπολη. (Συγκεκριμένα, λέγεται πως τη δεκαετία του 1860, ο νεαρός Μουσόργκσκυ άκουσε, έναν Εβραίο ράφτη να τραγουδά ένα παραδοσιακό τραγούδι. Η μελωδία αυτή του έκανε ιδιαίτερη εντύπωση και ο συνθέτης την κατέγραψε, διατηρώντας την ως μουσικό αποτύπωμα μιας παράδοσης που τον είχε γοητεύσει).

Δεν πρόκειται, βέβαια, για προσπάθεια πιστής αναπαράστασης της αρχαίας εβραϊκής μουσικής. Ο Μουσόργκσκυ δημιουργεί, με τον δικό του τρόπο, ένα ιδιαίτερο και έντονα αρχαϊκό ηχητικό σύμπαν, που υπηρετεί τη δραματικότητα της αφήγησης.
Ο "Ιησούς του Ναυή" αποτελεί έτσι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της μοναδικής ικανότητας του Μουσόργκσκυ να μεταμορφώνει ένα βιβλικό θέμα σε ένα βαθιά προσωπικό μουσικό όραμα. Δεν περιορίζεται στην απλή αφήγηση μιας ιστορίας της Παλαιάς Διαθήκης. Δημιουργεί τη δραματική εικόνα ενός ολόκληρου λαού που αγωνίζεται, φοβάται, θρηνεί, νικά και τελικά δοξάζει τον ηγέτη του και το Θεό του...

Modest Mussorgsky: "Jesus Navin" 

Ο Μουσόργκσκυ αφιέρωσε την καντάτα στη σύζυγό του, αλλά και στον ρωσικό λαό, ο οποίος είναι βαθιά συνδεδεμένος με την παράδοση της Ορθοδοξίας, την ειλικρινή πίστη στον Θεό και την Εκκλησία.

Αξίζει να θυμηθούμε ότι ο συνθέτης συνήθιζε να ξεκινά τη σύνθεση ενός έργου σχεδιάζοντας στην πρώτη σελίδα της παρτιτούρας το σημείο του Σταυρού. Η πράξη αυτή μας επιτρέπει να υποθέσουμε ότι ο Μουσόργκσκυ ξεκινούσε τη δημιουργική του διαδικασία με προσευχή, έχοντας την πεποίθηση ότι ο Κύριος θα τον καθοδηγούσε και θα τον ενέπνεε στη σύνθεση...

Για το ορατόριο "Ιησούς του Ναυή" του Χαίντελ μπορείτε να διαβάσετε εδώ.