Καβάφης: "Ο καθρέφτης στην είσοδο" - ένας στοχασμός πάνω στο εφήμερο της ομορφιάς...

 

"Πορτρέτο Κ.Καβάφη", Νικ. Γώγος

Στις 29 Απριλίου, ημερομηνία γέννησης και θανάτου του Κωνσταντίνου Π. Καβάφη, τιμούμε έναν από τους σημαντικότερους ποιητές της νεοελληνικής λογοτεχνίας, του οποίου το έργο συνδέεται βαθιά με τη μνήμη, τον χρόνο και την ανθρώπινη εμπειρία.

Ο ίδιος αυτοπροσδιορίζεται με τρόπο χαρακτηριστικό:
"Είμαι Κωνσταντινουπολίτης την καταγωγήν, αλλά εγεννήθηκα στην Αλεξάνδρεια σ' ένα σπίτι της οδού Σερίφ. Μικρός πολύ έφυγα, και αρκετό μέρος της παιδικής μου ηλικίας το πέρασα στην Αγγλία. Κατόπιν επισκέφθην την χώραν αυτήν μεγάλος, αλλά για μικρόν χρονικόν διάστημα. Διέμεινα και στη Γαλλία. Στην εφηβικήν μου ηλικίαν κατοίκησα υπέρ τα δύο έτη στην Κωνσταντινούπολη. Στην Ελλάδα είναι πολλά χρόνια που δεν επήγα. Η τελευταία μου εργασία ήταν υπαλλήλου εις ένα κυβερνητικόν γραφείον εξαρτώμενον από το υπουργείον των Δημοσίων Έργων της Αιγύπτου. Ξέρω Αγγλικά, Γαλλικά και ολίγα Ιταλικά."

Μέσα από αυτή τη διαρκή μετακίνηση ανάμεσα σε τόπους και πολιτισμούς -Αλεξάνδρεια, Αγγλία, Γαλλία, Κωνσταντινούπολη- διαμορφώνεται η ιδιαίτερη, εσωστρεφής και ιστορικά στοχαστική φυσιογνωμία της ποίησής του, στην οποία περιλαμβάνονται ιστορικά, ερωτικά και φιλοσοφικά ποιήματα. Στο σύνολο του έργου του,154 είναι τα ποιήματα πουαναγνώρισε ο ίδιος ο ποιητής γιάυτο και ονομάζονται "Αναγνωρισμένα". Ανάμεσά τους συγκαταλέγεται και το "Ο καθρέπτης στην είσοδο", που έγραψε το 1930 και διαβάζουμε σήμερα. 

"Το πλούσιο σπίτι είχε στην είσοδο
έναν καθρέπτη μέγιστο, πολύ παλαιό·
τουλάχιστον προ ογδόντα ετών αγορασμένο.

Ένα εμορφότατο παιδί, υπάλληλος σε ράπτη

(τες Κυριακές, ερασιτέχνης αθλητής),
στέκονταν μ’ ένα δέμα. Το παρέδωσε 
σε κάποιον του σπιτιού, κι αυτός το πήγε μέσα
να φέρει την απόδειξι. Ο υπάλληλος του ράπτη
έμεινε μόνος, και περίμενε.

Πλησίασε στον καθρέπτη και κοιτάζονταν
κι έσιαζε την κραβάτα του. Μετά πέντε λεπτά
του φέραν την απόδειξι. Την πήρε κι έφυγε.

Μα ο παλαιός καθρέπτης που είχε δει και δει,
κατά την ύπαρξήν του την πολυετή,

χιλιάδες πράγματα και πρόσωπα·
μα ο παλαιός καθρέπτης τώρα χαίρονταν
κι επαίρονταν που είχε δεχθεί επάνω του
την άρτιαν εμορφιά για μερικά λεπτά"

Μέσα από μια απλή καθημερινή σκηνή, ο ποιητής στοχάζεται πάνω στη σχέση της ομορφιάς με τον χρόνο. Ένας νεαρός υπάλληλος στέκεται για λίγα λεπτά μπροστά σε έναν παλιό καθρέφτη, χωρίς να αντιλαμβάνεται τη σημασία της στιγμής. Η νεότητά του είναι φευγαλέα, όμως ακριβώς αυτή η προσωρινότητά της την καθιστά πολύτιμη. Ο ποιητής δείχνει ότι η ομορφιά δεν έχει διάρκεια, αλλά αποκτά αξία μέσα από τη σύντομη και σπάνια εμφάνισή της.
Ο καθρέφτης, σαν φορέας μνήμης, αναδεικνύει τη στιγμή και της δίνει διαχρονική διάσταση. Έχοντας δει αμέτρητες εικόνες, ξεχωρίζει αυτή τη μορφή και υπερηφανεύεται που τη φιλοξένησε. Έτσι, το ποίημα υποδηλώνει ότι η τέχνη -όπως ο καθρέφτης- διασώζει ό,τι διαφορετικά θα χανόταν. Η αξία της εμπειρίας δεν βρίσκεται στη διάρκειά της, αλλά στην ένταση και στη δύναμή της να παραμένει ζωντανή στη μνήμη.

"Πορτρέτο Κ.Καβάφη", Γράββαλος Παν.
(averoffmuseum)

Το ποίημα έχει μελοποιηθεί από τον σπουδαίο συνθέτη Γιώργο Κουρουπό και περιλαμβάνεται στον δίσκο "Αρχή του κόσμου πράσινη", όπου ο δημιουργός μελοποιεί ποιήματα των Ελύτη, Σαπφούς, Αρχίλοχου, Εμπειρίκου και Καβάφη.
Ο ίδιος έχει δηλώσει σε συνένετευξή του ότι ο "συνθέτης ερωτεύεται ένα ποίημα και προσπαθεί να το εκφράσει μουσικά, διατηρώντας το νόημα και τη συγκίνησή του, ενώ σημειώνει πως η καβαφική ποίηση είναι ιδιαίτερα απαιτητική, καθώς δεν στηρίζεται σε παραδοσιακό μέτρο, αλλά σε έναν εσωτερικό ρυθμό που πρέπει να ανακαλυφθεί."

Στη συγκεκριμένη μελοποίηση, που ερμηνεύει ο βαρύτονος Τάσης Χριστογιαννόπουλος, το ύφος είναι στοχαστικό, λιτό και εσωτερικό, με μια διακριτική σκηνικότητα. Η μουσική παραμένει αφηγηματική, αφήνοντας τον ποιητικό λόγο στο επίκεντρο και ακολουθώντας τον φυσικό ρυθμό της γλώσσας χωρίς έντονες κορυφώσεις.

Παρά τη φαινομενική απλότητα, διακρίνονται λεπτοί ρυθμικοί τονισμοί και μικρές μουσικές κινήσεις που προσδίδουν ζωντανή, σχεδόν παιχνιδιάρικη διάσταση. Αυτές οι στιγμιαίες εξάρσεις λειτουργούν σαν υπαινιγμοί, φωτίζοντας λεπτομέρειες της σκηνής -όπως το κοίταγμα στον καθρέφτη ή το ίσιωμα της γραβάτας- δημιουργώντας μια διακριτική αίσθηση θεατρικότητας.

Έτσι, η μελοποίηση ισορροπεί ανάμεσα στο στοχαστικό και στο ανάλαφρο. Από τη μία αναδεικνύει την καβαφική ατμόσφαιρα του χρόνου, της μνήμης και της φευγαλέας ομορφιάς, ενώ από την άλλη αφήνει να διαφανεί μια παιχνιδιάρικη ζωντάνια, σαν η σκηνή να ζωντανεύει μπροστά στον ακροατή. Το αποτέλεσμα είναι μια μουσική ανάγνωση που δεν επεξηγεί απλά το ποίημα, αλλά το μετατρέπει σε ζωντανή εμπειρία, γεμάτη λεπτότητα και υπαινιγμό.

Καβάφης - Κουρουπός: "Ο καθρέφτης στην είσοδο"

(ερμηνεύει ο βαρύτονος Τάσης Χριστογιαννόπουλος)

Για τον Κ.Καβάφη υπάρχουν πολλά κείμενα στο μπλογκ. Περιηγηθείτε!

Bohuslav Martinů - "Ημίχρονο": Η μουσική της εξέδρας ...

Τα τελευταία χρόνια η 25η Απριλίου έχει καθιερωθεί ως "Παγκόσμια Ημέρα Ποδοσφαίρου και Φιλίας". Στο πλαίσιο του εορτασμού πραγματοποιούνται φιλικοί ποδοσφαιρικοί αγώνες οι οποίοι ξεκινούν με την ανταλλαγή των συμβολικών "Βραχιολιών της Φιλίας".
Τα Βραχιόλια είναι φτιαγμένα από κορδέλες πράσινου και μπλε χρώματος, όπου το πράσινο συμβολίζει τον χλοοτάπητα και το γαλάζιο του χρώμα του ουρανού.

O Σοστακόβιτς στο γήπεδο

Από τους φανατικούς ποδοσφαιρόφιλους συνθέτες, δεινός οπαδο της στρογγυλής θεάς υπήρξε ο Ντμίτρι Σοστακόβιτς...Ο ρώσος συνθέτης υποστήριζε θερμά την ομάδα της Ζενίτ Αγίας Πετρούπολης(τότε Λένιγκραντ), την οποία ακολουθούσε στα εντός συνήθως έδρας, παιχνίδια της.
Συχνά δε, αρθρογραφούσε σε αθλητικές εφημερίδες σχολιάζοντας τους αγώνες.
Άλλο παραδειγμα ποδοσφαιρόφιλου είναι ο ο Έντβαρντ Έλγκαρ, ο οποίος υποστήριζε την ομάδα Wolverhampton Wanderers και παρακολουθούσε όποτε μπορούσε τους αγώνες της.

Από την άλλη πλευρά, υπήρξαν συνθέτες που δεν έβλεπαν το ποδόσφαιρο σαν άθλημα μόνο, αλλά και σαν κοινωνικό φαινόμενο, ανάμεσά τους ο Μπένζαμιν Μπρίττεν και ο Χανς Άισλερ, που έδειξαν ενδιαφέρον για τα μαζικά αθλητικά θεάματα, χωρίς όμως να συνδέονται με συγκεκριμένη ομάδα.

Περιστασιακό ενδιαφέρον για το ποδόσφαιρο, συνδεδεμένο κυρίως με την εμπειρία του θεάματος και της ατμόσφαιρας, έδειξε ο Τσέχος συνθέτης, Bohuslav Martinů.
Στις αρχές της δεκαετίας του 1920 βρισκόταν στο Παρίσι, όπου μελετούσε σύνθεση με τον Albert Roussel, ενώ συγκατοικούσε με έναν αθλητικογράφο και ανταποκριτή τσεχικής εφημερίδας, ο οποίος τον μύησε στον κόσμο των σπορ και τον συνόδευε συχνά στο γήπεδο.

Το 1924 ο Mαρτίνου συνέθεσε το "Half-Time - Ημίχρονο", ένα από τα πλέον ιδιαίτερα έργα του, το οποίο αποτελεί σύντομο ορχηστρικό εμπνευσμένο από την ατμόσφαιρα ενός ποδοσφαιρικού αγώνα και ειδικότερα από την ένταση του ημιχρόνου.
Πρόκειται για ένα ροντό, το οποίο ολοκλήρωσε μέσα σε μόλις μία εβδομάδα, αντλώντας έμπνευση από ποδοασφαιρικό αγώνα, που είχε παρακολουθήσει νωρίτερα.
Ο συνθέτης δεν επικεντρώθηκε τόσο στο ίδιο το παιχνίδι όσο στη συμπεριφορά και την ψυχολογία των θεατών, επιδιώκοντας να αποδώσει μουσικά τη συλλογική ένταση και τον παλμό της εξέδρας.
Για να πετύχει αυτή τη ζωηρή, δυναμική απεικόνιση, χρησιμοποίησε πλούσια ενορχήστρωση με πνευστά, χάλκινα, κρουστά και πιάνο oμπλιγάδο, δημιουργώντας ηχητική ενέργεια και ρυθμική ένταση. Το έργο βασίζεται σε επαναλαμβανόμενα ρυθμικά μοτίβα και σύντομες φράσεις, που παραπέμπουν στον μοντερνισμό της εποχής και θυμίζουν το ύφος του Iγκόρ Στραβίνσκυ.
Παράλληλα, το "Half-Time" ενσωματώνει ηχητικά στοιχεία που παραπέμπουν στο στάδιο, όπως σφυρίγματα και φωνές του πλήθους, συνδέοντας τη μουσική με τη σύγχρονη αστική εμπειρία και το πνεύμα του φουτουρισμού.
Η μορφή της σύνθεσης βασίζεται στη δομή των παραλλαγών. Περιλαμβάνει επτά παραλλαγές με εισαγωγή και coda, ενώ κάθε παραλλαγή ξεκινά με μια μεταμορφωμένη εκδοχή της αρχικής φανφάρας, η οποία ερμηνεύεται ως το σφύριγμα του διαιτητή που σηματοδοτεί τη λήξη του πρώτου ημιχρόνου.

Μέσα απ' αυτό το έργο αναδεικνύεται η στροφή της μουσικής του 20ού αιώνα προς την καθημερινή ζωή και τα μαζικά θεάματα, καθιστώντας το ζωντανή ηχητική αποτύπωση μιας έντονης συλλογικής εμπειρίας...
Το "Hμίχρονο" έκανε πρεμιέρα στην Πράγα τον Δεκέμβριο του 1924 από την Τσέχικη Φιλαρμονική υπό τη διεύθυνση του Βάτσλαβ Τάλιτς. 
Η υποδοχή του έργου υπήρξε διχασμένη, με έντονες αντιδράσεις από το κοινό και τους κριτικούς, ενώ άλλοι προέβλεψαν τη μελλοντική του αναγνώριση. Παρά τις αντιπαραθέσεις, το έργο υιοθετήθηκε από κύκλους της σύγχρονης μουσικής και το 1925 επιλέχθηκε ως αντιπροσωπευτικό έργο στο φεστιβάλ της Διεθνούς Εταιρείας Σύγχρονης Μουσικής. 

Bohuslav Martinů: "Half - time, H.142"

Παλαιότερο κείμενο για το ποδόσφαιρο και σχετική μουσική σύνθεση του Σοστακόβιτς μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

Πρωινή Σερενάτα στην ανατολή της ψυχής...

Στην απλότητα του πρωινού φωτός, εκεί όπου ο ήλιος απλώνεται και λούζει την πλάση, κρύβεται κάτι βαθύτερο από μια όμορφη εικόνα. Κάθε ανατολή μοιάζει σαν ήρεμη υπόσχεση αναγέννησης της φύσης, αλλά και του εσωτερικού μας κόσμου.

Η μέρα ξεκινά απαλά, οι σκιές υποχωρούν, οι ήχοι γίνονται πιο καθαροί...Μέσα σε αυτή τη διακριτική αρμονία, οι σκέψεις βρίσκουν χώρο να ηρεμήσουν και να ωριμάσουν. Γιατί η ομορφιά δεν είναι ποτέ μόνο αυτό που βλέπουμε, είναι αυτό που νιώθουμε να αφυπνίζεται μέσα μας, μια αδιόρατη κίνηση της ψυχής προς το φως.

Στο ξεκίνημα της φωτεινής, ανοιξιάτικης μέρας, ας θυμηθούμε πως "μια νέα ανατολή δεν είναι μόνο φως στον ουρανό, αλλά και φως μες στην ψυχή"....
Κι αυτή η εσωτερική ανατολή συχνά βρίσκει τρυφερή έκφραση στην ποίηση και τη μουσική...

"Morgenständchen - Πρωινή Σερενάτα"

"Στις κορφές των δέντρων πνέουν δροσεροί άνεμοι,

κι από μακριά ακούγεται το τραγούδι των πηγών,

μέσα στη σιωπή των φαραγγιών

αντηχεί η φωνή του δάσους και το κελάηδημα των πουλιών.

Ντροπαλά όνειρα, σύντροφοι του παιχνιδιού,

ανεβαίνουν με το πρώτο φως της αυγής,

στα τρεμάμενα βλαστάρια της κληματαριάς

γλιστρούν μέσα κι έξω από το παράθυρο.

Κι εμείς πλησιάζουμε ακόμη, μισοχαμένοι στο όνειρο,

και με μουσική αποκαλύπτουμε ό,τι στα δέντρα έξω

τραγουδά το απέραντο ανοιξιάτικο τοπίο"

Το παραπάνω ποίημα του Joseph Karl Benedikt μελοποίησε η ευαίσθητη και ταλαντούχα Φάννυ Μέντελσον-Χένσελ και περιλαμβάνεται στον κύκλο "Sechs Lieder, Op. 1".
Πρόκειται για μια φωτεινή και λεπταίσθητη σύνθεση που μοιάζει να αιχμαλωτίζει ακριβώς εκείνη τη στιγμή της μετάβασης, όταν η μέρα ξυπνά σιγά-σιγά και ο κόσμος αναπνέει ξανά.

Στη μουσική της αποτυπώνεται μια αίσθηση ήρεμης αναγέννησης. Το φως απλώνεται, οι ήχοι της φύσης αναδύονται αδιόρατα και όλα κινούνται μέσα σε μια αρμονική, ονειρική ισορροπία. Κι όμως, πέρα από την εξωτερική εικόνα, διακρίνω τον υπαινιγμό της "εσωτερικής ανατολής", εκεί όπου η ψυχή αφυπνίζεται μαζί με τη φύση, βρίσκοντας τη δική της διαύγεια, γαλήνη και λεπτή συγκίνηση.

Fanny Mendelssohn : "Morgenständchen":

J.M.W. Turner: ο Ζωγράφος του Φωτός, ο Ποιητής του Τοπίου...

 

J. M. W. Turner: "Corfe Castle", (1811)

Ο J. M. W. Turner (γεννημένος στο Λονδίνο στις 23 Απριλίου 1775) υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους Άγγλους ρομαντικούς ζωγράφους και πρωτοπόρος στη μεταγενέστερη εξέλιξη της τοπιογραφίας, χαρακτηρισμένος συχνά ως "ζωγράφος του φωτός" για την εμμονική του ενασχόληση με τις μεταμορφώσεις της φωτεινότητας. Το έργο του διακρίνεται από τη ρευστότητα των μορφών, όπου τα τοπία διαλύονται σε φωτεινές, σχεδόν αφηρημένες δίνες χρώματος και ενέργειας, καθιστώντας δυσδιάκριτα τα όρια ανάμεσα σε ουρανό, θάλασσα και γη. Μέσα απ' αυτή τη δυναμική του φωτός, ο Ουίλιαμ Τέρνερ δεν απεικονίζει, αλλά μεταφράζει τη φύση σε οπτική εμπειρία διαρκούς μεταβολής, όπου το φως γίνεται το βασικό εκφραστικό του μέσο. Το ύφος του συνδυάζει ρεαλιστική παρατήρηση με έντονη ποιητική και οραματική διάθεση, προαναγγέλλοντας σε πολλά σημεία την αφαίρεση της μοντέρνας τέχνης.

J. M. W. Turner, Selfportrait

Το 1811 ο Tέρνερ ταξίδεψε στη Νότια Αγγλία, προκειμένου να απεικονίσει τα τοπία της, και από αυτή την περιοδεία προέκυψε ένα εκτενές τετράδιο σχεδίων (Picturesque Views on the Southern Coast of England), όπου ανάμεσα σε γρήγορα σκίτσα ακτών, όρμων και ερειπίων παρεμβάλλονται και ποιητικά αποσπάσματα που αποκαλύπτουν μια λιγότερο γνωστή πλευρά του καλλιτέχνη.
Στο πλαίσιο του εγχειρήματος, ο Tέρνερ συνδυάζει ζωγραφική και λόγο, μετατρέποντας το σύνολο των σκίτσων του σε ένα ιδιότυπο εργαστήριο, όπου η εμπειρία του τοπίου γίνεται ταυτόχρονα εικόνα και στοχασμός. Τα ποιητικά αυτά θραύσματα λειτουργούν σαν "παράλληλο βλέμμα" που επιχειρεί να συλλάβει την εσωτερική δυναμική του τοπίου, τη σχέση του με το φως, το χρόνο, τη φθορά. Μέσα από τη διαρκή σύνδεση αντίληψης, σκέψης και δημιουργίας, αναδύεται ένας καλλιτέχνης, που δεν διαχωρίζει τη ζωγραφική από τον λόγο, αλλά αναζητά μια ενιαία ποιητική γλώσσα για να αποδώσει τον κόσμο. Ήδη από τους πρώτους στίχους διακρίνεται μια στάση ταπεινής επίκλησης στη Μούσα της έμπνευσης, όπου η καλλιτεχνική πράξη παρουσιάζεται σαν δύσκολο, πλην αναγκαίο εγχείρημα:

"Στη Μούσα, που τα βήματά μας απαλά καθοδηγεί,

θα προσφέρω ό,τι δύναμη η ψυχή μου σιωπηλά φυλά

και με ελπίδα ταπεινή, σχεδόν ικεσία της καρδιάς,

να βρει δικαίωση η αδύναμη προσπάθεια

που δεν ζητεί, παρά μόνο να ευχαριστήσει."

J. M. W. Turner: "Landscape in Dorset"

Αυτή ακριβώς η σύνθεση εικόνας, στοχασμού και ποιητικής γλώσσας των τετραδίων του Ουίλιαμ Τέρνερ αποτέλεσε, σε μεταγενέστερο χρόνο, πηγή έμπνευσης για το έργο "The Prince of the Rocks: the world of J.M.W. Turner" της Natalia Kouznetsova, ένα ιδιαίτερα εύγλωττο παράδειγμα της σύγχρονης τάσης για διάλογο ανάμεσα στις τέχνες, όπου ζωγραφική, μουσική και ποίηση συνυπάρχουν σε ένα ενιαίο αισθητικό σύμπαν με κεντρική μορφή τον Turner.
Το έργο δεν επιχειρεί μια απλή μουσική εικονογράφηση των τοπίων του ζωγράφου, αλλά επιδιώκει να μεταφέρει την εσωτερική ποιητικότητα της όρασης, τον τρόπο με τον οποίο ο Tέρνερ αντιλαμβάνεται το φως, τη φύση και το τοπίο σαν μεταφυσικές δυνάμεις. Η μουσική λειτουργεί σαν ενδιάμεσος χώρος όπου η εικαστική εμπειρία μετασχηματίζεται σε ηχητική ροή. Η συνθέτις επιλέγει για λιμπρέτο, ποιητικά αποσπάσματα Άγγλων ποιητών (Σέλλεϋ, Μπάϋρον, Τέννυσον, Σαίξπηρ).

Σήμερα, εστιάζουμε στο 7ο μέρος της σύνθεσης με τίτλο "Corfe Castle and Studland Bay", εμπνευσμένο από ομότιτλους πίνακες του Τέρνερ από το τετράδιο σκίτσων του 1811,  όπου ενσωματώνονται στίχοι του ίδιου, αναδεικνύοντάς τον εκτός από ζωγράφο και σαν ποιητή του τοπίου...
Η γλώσσα του παραμένει ακατέργαστη, αλλά με πρωτοφανή εκφραστική δύναμη, σαν να συνεχίζει τη ζωγραφική του με άλλα μέσα, όπου το φως γίνεται λέξη και η ατμόσφαιρα μετατρέπεται σε ρυθμό.

"Νότια απ’ την εγκοπή της ακτής,

του Corfe τα ερείπια -πύργοι ρημαγμένοι- στέκουν ακόμη,

ανάμεσα σε δυο υψώματα αγέρωχα,

που γέρνουν απαλά και δανείζουν στους τοίχους τους το σχήμα.

Η καμαρωτή γέφυρα, ο πύργος που υψώνεται ακόμη,

κι η τάφρος βαθιά -σχεδόν ξεχασμένη-

μόλις που θρέφει πια τα λιγοστά, περιπλανώμενα κοπάδια.

Κι όμως, οι τοίχοι που γέρνουν, οι πύλες που ραγίζουν,

κηρύττουν σιωπηλά την εξουσία του χρόνου

το κοφτερό του σκήπτρο που όλα τα λυγίζει.

Ως και τα έγκατα της γης ανοίγονται στο πέρασμά του,

ομολογώντας την κυριαρχία του

εδώ, στον κόλπο του Studland,

όπου η φθορά γίνεται φως..."

Η φωνητική γραμμή και η πιανιστική συνοδεία ενώνονται σε έναν ενιαίο μουσικό σχολιασμό του τοπίου του Turner, μεταφέροντας την εικόνα των ερειπίων του Κάστρου Corfe, της ατμόσφαιρας του κόλπου Studland και της αίσθησης του χρόνου που "διαβρώνει" τη μορφή τους. Η φωνή λειτουργεί σαν ποιητικός φορέας της αφήγησης, εκφέροντας τον λόγο σαν στοχασμό πάνω στο τοπίο. Το πιάνο, αντίθετα, δρα σαν εικαστικό υπόστρωμα. Αποδίδει τη ρευστότητα του φωτός και της ύλης μέσα από αρμονικές μετατοπίσεις, διαλυόμενες συγχορδίες και επαναλαμβανόμενα μοτίβα που εμφανίζονται, υποχωρούν και επανέρχονται...

Natalia Kouznetsova: "The Prince of the Rocks: the world of J.M.W. Turner" 
Mov.VII: "Corfe Castle and Studland Bay"
Στίχοι: J.M.W. Turner

Παλαιότερα κείμενα για τον Ουίλιαμ Τέρνερ μπορείτε να διαβάσετε εδώ και εδώ.

Δον Κιχώτης: Με τη λόγχη στ’ άστρα, για τα μάτια της Δουλτσινέας...

"Dulcinea del Toboso", Charles Robert Leslie
(Victoria and Albert Museum)

Ο Μιγκέλ ντε Θερβάντες, δημιουργός του αθάνατου μυθιστορήματος "Δον Κιχώτης", χάρισε στην παγκόσμια λογοτεχνία έναν ήρωα που ξεχωρίζει για την ιδεαλιστική και ιπποτική του φύση. Στο κέντρο αυτής της ιστορίας βρίσκεται η Δουλτσινέα, η "μούσα" του Δον Κιχώτη. Δεν είναι ένας φυσικός χαρακτήρας, αλλά περισσότερο η έμπνευση και η κινητήρια δύναμη των προσπαθειών του Θερβαντικού ήρωα.

Συγκεκριμένα, ο Δον Κιχώτης είναι ερωτευμένος με μια νεαρή γειτόνισσά του, την οποία ο ίδιος αποκαλεί Δουλτσινέα, πείθοντας τον εαυτό του πως πρέπει να τη σώσει, καθώς υποτίθεται ότι βρίσκεται υπό την επήρεια μαγικών δυνάμεων. Το όνομα "Δουλτσινέα" προέρχεται από την ισπανική λέξη dulce(=γλυκιά) και δηλώνει μια σχεδόν εξωπραγματική γλυκύτητα. Ακόμα και σήμερα, η αναφορά σε κάποιο πρόσωπο ως "Δουλτσινέα" υποδηλώνει μια ιδεαλιστική, ιπποτική αφοσίωση και αγάπη.

"Το όνομά της είναι Δουλτσινέα του Τοβόσο. Η πατρίδα της είναι το Τοβόσο της Καστίλης, και είναι γνωστή σε όλο τον κόσμο για την ομορφιά, την αρχοντιά και την αρετή της.

Μιγκέλ ντε Θερβάντες

Τα μαλλιά της είναι χρυσά σαν τον ήλιο, το μέτωπό της καθάριο σαν το ουράνιο τόξο, τα φρύδια της δύο ημισέληνοι, τα μάτια της ήλιοι που λάμπουν. Τα μάγουλά της είναι σαν ρόδα της αυγής, το στόμα της μοιάζει με κοράλλι, τα δόντια της με μαργαριτάρια, ο λαιμός της με κιονόκρανο από ελεφαντόδοντο. Το στήθος της καμωμένο από μάρμαρο, τα χέρια της πορσελάνινα και το δέρμα της λευκό σαν το χιόνι. Όλη της η ύπαρξη είναι ένα κόσμημα που δημιούργησε η φύση για να δείξει στον κόσμο τι σημαίνει τελειότητα.

Και αν η τύχη, ή η θεία πρόνοια, την έφερε σ' ένα χωριό και όχι σε ένα παλάτι, αυτό δεν έχει καμία σημασία. Διότι το αληθινό μεγαλείο δεν κατοικεί στα παλάτια, αλλά στην ψυχή. Και στη Δουλτσινέα, αυτό το μεγαλείο λάμπει σαν ήλιος στο μεσουράνημα".

(Το παραπάνω απόσπασμα αποτελεί την πιο χαρακτηριστική περιγραφή της Δουλτσινέας από τον Δον Κιχώτη και συναντάται στο Πρώτο Μέρος, Κεφάλαιο 13 του ομώνυμου μυθιστορήματος του Μιγκέλ ντε Θερβάντες).

Το απόσπασμα αποκαλύπτει τη ρομαντική και ιδεαλιστική φαντασία του Δον Κιχώτη, ο οποίος μέσα στο μυαλό του έχει μετατρέψει την απλή αγρότισσα, Αλντόνσα σε ιδανικό γυναικείο πρότυπο, βασισμένο στα πρότυπα των μεσαιωνικών ιπποτικών μυθιστορημάτων. Στην πραγματικότητα, η Δουλτσινέα λειτουργεί περισσότερο ως σύμβολο του δικού του ιδανικού κόσμου, παρά ως υπαρκτό πρόσωπο.

"Ο Δον Κιχώτης συναντά τη Δουλτσινέα", Charles Robert Leslie
(Victoria and Albert Museum)

O Ραβέλ την εποχή σύνθεσης των τραγουδιών

Το "Don Quichotte à Dulcinée - Ο Δον Κιχώτης στην Δουλτσινέα" είναι ένας κύκλος τραγουδιών που συνέθεσε ο Μωρίς Ραβέλ το 1932, κατόπιν παραγγελίας για την ταινία του Γκέοργκ Παμπστ: "Δον Κιχώτης", στην οποία πρωταγωνιστούσε ο διάσημος Ρώσος μπάσος Φιοντόρ Σαλιάπιν. 

Αρχικά ζητήθηκε από τον Ραβέλ να συνθέσει τέσσερα τραγούδια, όμως η ραγδαία επιδείνωση της υγείας του καθυστέρησε την ολοκλήρωση του έργου. Τελικά, ο Παμπστ ανέθεσε τη σύνθεση στον Ζακ Ιμπέρ, ενώ ο Ραβέλ κατόρθωσε να ολοκληρώσει τρία τραγούδια, που αποιτελούν τα τελευταία ολοκληρωμένα έργα του πριν τον θάνατό του.

Τα τραγούδια του κύκλου, σε ποίηση του Πολ Μοράν, αναδεικνύουν τις τρυφερές, ειλικρινείς αλλά και χιουμοριστικές πτυχές της ιστορίας του Δον Κιχώτη σε σχέση με την Δουλτσινέα και χαρακτηρίζονται από την έντονη ισπανική επιρροή που διατρέχει μεγάλο μέρος του έργου του Ραβέλ.

Η Δουλτσινέα στο Μνημείο Θερβάντες
στη Μαδρίτη

Τα τρία τραγούδια του κύκλου:

Ι. Chanson romanesque (Ρομαντικό τραγούδι)

Ο Δον Κιχώτης εκφράζει την αφοσίωσή του προς τη Δουλτσινέα, δηλώνοντας ότι θα έκανε τα πάντα για να την ευχαριστήσει. Η μουσική συνοδεία μιμείται την κιθάρα, δημιουργώντας έναν ρομαντικό και ιπποτικό τόνο.Η μελωδία είναι απλή, με εκφραστικές κορυφώσεις που τονίζουν την αφοσίωση και το πάθος του Δον Κιχώτη για τη Δουλτσινέα. Η φωνή του τραγουδιστή ερμηνεύει με ευαισθησία και ζεστασιά, δίνοντας έμφαση στα συναισθήματα. Η αρμονία είναι διακριτική, με χρήση απαλών συγχορδιών, που προσδίδουν ονειρικό χαρακτήρα, ενώ οι χρωματισμοί παραπέμπουν στην ισπανική μουσική παράδοση, ενισχύοντας την ατμόσφαιρα της μεσαιωνικής ιπποτικής εποχής.

"Αν μου' λεγες ότι η γη

με τη στροφή της σε ζαλίζει

θα έστελνα τον Πάντσα ευθύς

να την ακινητοποιήσει.

Αν μου' λεγες ότι πλήττεις

από έναν ανθισμένο με αστέρια, ουρανό

αψηφώντας τους θεϊκούς τους νόμους

θα' κοβα τη νύχτα με μαχαίρια.

Αν μου' λεγες: "το σύμπαν

έτσι άδειο δεν μ' ευφραίνει

Θεέ Ιππότη, με τη λόγχη στο χέρι",

Θα φώτιζα μ' άστρα τον περαστικό άνεμο.

Αλλά αν μου'λεγες ότι το αίμα μου

σε μένα ανήκει πιότερο από σένα, Κυρά μου,

θα ’σκιζε η μομφή την καρδιά μου

κι ευλογώντας σε, θα πέθαινα μπροστά σου.

Ω Δουλτσινέα!"

ΙΙ. Chanson épique (Επικό Τραγούδι)

Μνημείο Δον Κιχώτη και Δουλτσινέας, Καστίλη

Εδώ, ο Δον Κιχώτης απευθύνει προσευχή στους Αγίους Μιχαήλ και Γεώργιο, ζητώντας την προστασία τους για να υπερασπιστεί τη Δουλτσινέα. 

Εχει μεγαλοπρεπή και σοβαρό χαρακτήρα, με τη μελωδία να αποπνέει αίσθημα ηρωισμού και πνευματικής δύναμης. 

Τα επαναλαμβανόμενα μουσικά μοτίβα είναι έτσι δομημένα ώστε να δημιουργούν αίσθηση προσευχής και προσήλωσης. Οι αρμονίες πλούσιες, αλλά και σκοτεινές, ενισχύουν την αίσθηση ιερότητος και μυστηρίου. 

"Καλέ μου Άγιε Μιχαήλ, που μου χαρίζεις δύναμη

να δω την Κυρά μου και ν’ ακούσω τη φωνή της

Άγιε Μιχαήλ, που μ' ευνοείς,

να την ευφραίνω και να στέκω πλάι της.

Άγιε Μιχαήλ, σε ικετεύω, κατέβα

μαζί με τον Άγιο Γεώργιο, απ’ το φως,

στο βωμό της Κυράς με το γαλανό μανδύα.

Με μιαν αχτίδα ουράνια, ευλόγησε τη λόγχη μου 

και το ίδιο καθαρή

το ίδιο θεοσεβής,

το ίδιο ταπεινή, σεμνή,

είν’ η Κυρά μου.

Ω, Άγιε Γεώργιε και Άγιε Μιχαήλ,

φύλακες Άγγελοι της νύχτας μου!

Η γλυκιά μου Κυρά τόσο μοιάζει

μ’ Εσένα, Μαντόνα με το γαλανό μανδύα!  

Αμήν"

"Dulcinée", Marchel Duchamp *

ΙΙΙ. Chanson à boire(Τραγούδι του ποτού)

Το τελευταίο τραγούδι είναι μια ζωηρή και χιουμοριστική άρια, με έντονο κωμικό και εορταστικό χαρακτήρα, που εκφράζει τη χαρά της ζωής και την απόλαυση της στιγμής.
Η μουσική ενεργητική, παιχνιδιάρικη και χορευτική (με στοιχεία από την ισπανική παραδοσιακή μουσική, όπως ο ρυθμός της χότα), με έντονες διακυμάνσεις και αυθορμητισμό, αναδεικνύει το χιουμοριστικό και ανάλαφρο πνεύμα του τραγουδιού. Εμφανής είναι η αίσθηση ανεμελιάς, ελευθερίας και της απόλαυσης, με μια νότα αυτοσαρκασμού και χιούμορ, που ταιριάζει στον χαρακτήρα του Δον Κιχώτη, ο οποίος παρότι ιππότης και ιδεαλιστής, δεν παύει να έχει και ανθρώπινες αδυναμίες.

"Ανάθεμα τον ψεύτη, ω ξακουστή Κυρά,

που για να με πάρει απ' τα γλυκά σου μάτια

λέει πως η αγάπη και το παλιό κρασί

σκοτεινιάζουν την καρδιά και την ψυχή μου

Αχ! Πίνω από χαρά!

Η χαρά είν' ο μόνος σκοπός,

κι εκεί βαδίζω λαμπρός

μόλις πιω, μόλις πιω!

Ανάθεμα τον ζηλιάρη

που κλαίει, στενάζει

και ορκίζεται

πως ποτέ δεν θα μεθύσει στη ζωή.

Αχ! Πίνω από χαρά!

Η χαρά είν’ ο μόνος σκοπός,

κι εκεί βαδίζω λαμπρός

μόλις πιω, μόλις πιω!"

Το απολαμβάνουμε από τον Fischer-Dieskau, η ερμηνεία του οποίου στο "Don Quichotte à Dulcinée" ξεχωρίζει για τη βαθιά εκφραστικότητα και τη λεπτή συναισθηματική ισορροπία, αποδίδοντας με μοναδικό τρόπο την πολυδιάστατη ψυχή του ήρωα.

Ravel: "Don Quichotte à Dulcinée" / Fischer-Dieskau:

Το κείμενο γράφτηκε για τα 410 χρόνια από το θάνατο του ισπανού συγγραφέα,
Μιγκέλ ντε Θερβάντες(22 Απριλίου 1616), το έργο του οποίου ανήκει χρονικά στη "Χρυσή εποχή" της Ισπανίας.



*Το εικαστικό "Dulcinée" του Μαρσέλ Ντυσάν εμπνέεται από τον χαρακτήρα της Δουλτσινέας του Δον Κιχώτη, αν και δεν την απεικονίζει κυριολεκτικά. Αντίθετα, χρησιμοποιεί το όνομά της για να αναδείξει έννοιες όπως ο έρωτας, η φαντασίωση, η εξιδανίκευση και η ψευδαίσθηση, όλα κεντρικά θέματα τόσο στην τέχνη του Ντυσάν όσο και στο μυθιστόρημα του τιμώμενου Θερβάντες.


**(Η απόδοση των ποιημάτων στα ελληνικά είναι δική μου, οπότε ζητώ την επιείκειά σας...)

Lord Byron: "Βαδίζει μες στην ομορφιά", Ποίηση, Μουσική και ρομαντικό ιδεώδες...

 

Οι "Εβραϊκές Μελωδίες" είναι μια συλλογή 30 ποιημάτων του Λόρδου Μπάυρον, που στην πλειονότητά τους γράφτηκαν για να συνοδεύσουν μουσική του Ισαάκ Νάθαν, συνθέτη και ραβίνου.

Ο Νάθαν, επειδή δεν είχε στίχους για να προσαρμόσει στις μελωδίες που σχεδίαζε να χρησιμοποιήσει στη λειτουργία της συναγωγής, ζήτησε τη συνδρομή του Μπάιρον.

Τα κίνητρα του Μπάυρον φαίνεται να ήταν γνήσια, καθώς ένιωθε συμπάθεια για την υπόθεση των Εβραίων. Παρόλα αυτά, τα ποιήματα δεν είχαν σκοπό να μεταδώσουν θρησκευτικό μήνυμα και δεν γράφτηκαν από μια συνεπή θεολογική ή πολιτισμική σκοπιά. Αντίθετα, αντικατοπτρίζουν την ευρύτερη συμπάθειά του προς τους καταπιεσμένους. Στην τραγική θέση των εξόριστων Εβραίων, ο Μπάιρον αναγνώριζε τη δυστυχία του ανθρώπου γενικότερα. Ο ίδιος είχε γράψει ότι "οι Έλληνες έχουν τόσο μικρή πιθανότητα λύτρωσης από τους Τούρκους όσο οι Εβραίοι από την ανθρωπότητα γενικά".

Επιπλέον, παραχώρησε τα πνευματικά δικαιώματα των ποιημάτων στον Νάθαν.

Κάποια από τα ποιήματα είχαν ήδη γραφτεί πριν από τη συνεργασία τους, ανάμεσά τους και το "She Walks in Beauty":

Βαδίζει μες στην ομορφιά, όπως η νύχτα

στον αστροφώτιστο ανέφελο ουρανό

στο βλέμμα και στην όψη της φορά

ό,τι πιο άριστο, λαμπρό και σκοτεινό

που στη αυθάδικη τη μέρα δε χωρά

διυλισμένο φως- γλυκό και θεϊκό

Μία λιγότερη αχτίδα, παραπάνω μια σκιά,

την άφατή της χάρη θα χαλούσαν- κείνη

που κυματίζει στα εβένινα μαλλιά

και τη μορφή της τόσο απαλά λαμπρύνει

όταν οι σκέψεις της εκφράζονται γλυκά,

αγνά και τρυφερά, στην ακριβή τους κλίνη

Σε τούτο δώ το μάγουλο, πάνω απ’ αυτό το φρύδι

ήρεμα κι απαλά, μα πόσο εκφραστικά,

το νικητήριο χαμόγελο, η αστραφτερή γαλήνη

    που διηγούνται νουν ειρηνικό, και συναμά

μία ζωή γεμάτη λάμψη, καλοσύνη

μι’ αγάπη αθώα, μίαν άδολη καρδιά!

(μτφ:Μ. Θαλασσινός, πηγή: mavrosgatos.blogspot.com)

Anne Beatrix Wilmot

Tο ποίημα "She Walks in Beauty" του Λόρδου Μπάυρον είναι ένα από τα πιο γνωστά λυρικά έργα της ρομαντικής ποίησης. Γράφτηκε το 1814, εμπνευσμένο από την Anne Beatrix Wilmot, πανέμορφη ερασιτέχνη βοτανολόγο, που ο 25χρονος ποιητής γνώρισε σε κοινωνική εκδήλωση και υμνεί το εξωτερικό της κάλλος αλλά και την εσωτερική της γαλήνη και αθωότητα. Ο ποιητής προβάλλει την ιδανική αρμονία ανάμεσα στο φως και τη σκιά, δείχνοντας πως η ψυχική καθαρότητα και η ηρεμία αντανακλώνται στο πρόσωπο και στη στάση της γυναίκας.

Με μελωδική γλώσσα και ήρεμη ροή, ο Μπάιρον δημιουργεί ένα αιθέριο πορτρέτο όπου τα αντίθετα, όπως το φως και το σκοτάδι, δεν συγκρούονται αλλά συνεργάζονται. Το λευκό και το μαύρο μετριάζουν το ένα το άλλο, αναδεικνύοντας μια ισορροπημένη, ιδανική μορφή ομορφιάς, σύμφωνη με το ρομαντικό ιδεώδες, όπου φύση, συναίσθημα και ηθική συνυπάρχουν αρμονικά.

Isaac Nathan: "She Walks in Beauty":

Στο πέρασμα του χρόνου το ποίημα "She Walks in Beauty" έχει εμπνεύσει πολλούς συνθέτες, είτε στην πρωτότυπη αγγλική, είτε μεταφρασμένο σε άλλες γλώσσες. 

Μια ιδιαίτερα σημαντική μεταγενέστερη μελοποίηση προέρχεται από τον Γερμανό συνθέτη Carl Loewe, γνωστόν για τα λυρικά τραγούδια και τις δραματικές μπαλάντες του.

 Ο Loewe μελοποίησε το ποίημα στη γερμανική εκδοχή με τίτλο "Sie geht in Schönheit", το οποίο εντάχθηκε στη σειρά τραγουδιών "Hebräische Gesänge von Byron, Op. 5 No. 1 -Εβραϊκά Τραγούδια του Μπάυρον, γύρω στο 1824. 
Η μελωδία διαμορφώθηκε σύμφωνα με την αισθητική του πρώιμου ρομαντικού ληντ, με έμφαση στη φωνητική γραμμή και την εκφραστική συνοδεία για πιάνο.

Ο Loewe μετέφερε τη λεπτότητα και την αρμονία του ποιήματος σε νέο μουσικό και γλωσσικό πλαίσιο, διευρύνοντας τη "ζωή" του, πέρα από την αγγλόφωνη πρωτότυπη μορφή. Mια προσέγγιση που συνδέει την αγγλική λυρική ποίηση με τη γερμανική παράδοση του ληντ...

Carl Loewe: "Sie geht in Schönheit":

Το κείμενο γράφτηκε στη μνήμη του φιλέλληνα ποιητή...

Οι "Σκοτεινές Ψυχές" του Ανατόλ Φρανς στη γαλλική mélodie του Μασνέ...

 

"Στην Τέχνη όπως και στην Αγάπη, το ένστικτο είναι αρκετό"

(Ανατόλ Φρανς)

O σπουδαίος Γάλλος μυθιστοριογράφος, ποιητής και κριτικός, Ανατόλ Φρανς, γεννήθηκε στο Παρίσι σαν σήμερα, 16 Απριλίου 1844.

Το 1921 τιμήθηκε με το Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας σε "αναγνώριση των λαμπρών λογοτεχνικών του επιτευγμάτων, που χαρακτηρίζονται από την αρχοντιά του ύφους, τη βαθιά ανθρώπινη συμπάθεια, τη χάρη και την Γαλατική ιδιοσυγκρασία".

Ως γιος βιβλιοπώλη, πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του μέσα στα βιβλία. Τα πρώτα του ποιήματα επηρεάστηκαν από την κλασική παράδοση και τον παρνασσισμό, αποκαλύπτοντας έναν ευαίσθητο δημιουργο -αρκετά όμως κυνικό για τους ανθρώπινους θεσμούς- που χαρακτηρίστηκε για ιδεολογικό σκεπτικισμό. 

Στην πρώιμη δημιουργική του περίοδο ανήκει η συλλογή του "Les Poèmes dorés - Τα χρυσά Ποιήματα" του 1873 μια ποιητική σύνθεση με έμφαση στη μορφική αρτιότητα και τον αισθητισμό. Τα ποιήματα διακρίνονται για τη λεπτή λυρικότητα, τις αναφορές σε μύθους και φιλοσοφικά ζητήματα, καθώς και για μια διάθεση που ισορροπεί ανάμεσα στον ιδεαλισμό και τη διακριτική μελαγχολία, ενώ παράλληλα προαναγγέλλουν τον στοχαστικό χαρακτήρα που θα αναπτύξει αργότερα ο συγγραφέας.

Από αυτή τη συλλογή επιλέγουμε το ποίημα του "Âmes obscures - Σκοτεινές ψυχές", στο οποίο αναδεικνύεται η μαγική και σχεδόν ιερή σχέση των παιδιών με τον κόσμο, καθώς η "σκοτεινή", δηλαδή άγραφη και ανεπεξέργαστη ψυχή τους μεταμορφώνεται σε γοητεία μπροστά στο θαύμα της ύπαρξης:

"Τα πάντα στην αμετάβλητη φύση

είναι ένα θαύμα για τα μικρά παιδιά:

Γεννιούνται και η σκοτεινή ψυχή τους

μεταμορφώνεται σε γοητεία.

Η αντανάκλαση αυτής της μαγείας

δίνει στο βλέμμα τους μια σπίθα.

Ήδη η όμορφη ψευδαίσθηση

διεγείρει την αδύναμη ενέργεια τους.

Το άγνωστο, το θεϊκό άγνωστο,

τους λούζει σαν βαθιά νερά.

Μάταια τους μιλάμε,

κατοικούν σε άλλο κόσμο.

Τα αγνά τους μάτια, τα ορθάνοιχτα μάτια τους

είναι γεμάτα παράξενα όνειρα.

Ω ! Τι όμορφα που είναι αυτά τα αγγελάκια

Χαμένα στο αρχαίο σύμπαν!

Τα ανέμελα και χαρούμενα κεφάλια τους

ονειρεύονται ενώ εμείς σκεφτόμαστε.

Με συγκίνηση βιώνουν

την ανακάλυψη της ζωής."

("Σκοτεινές ψυχές από τη συλλογή: "Τα χρυσά Ποιήματα", Ανατόλ Φρανς)

Ο συνθέτης, Ζυλ Μασνέ

Στο παραπάνω ποίημα, ο δημιουργός αντιπαραθέτει την παιδική αθωότητα και φαντασία με τη λογική των ενηλίκων, τονίζοντας ότι τα παιδιά βιώνουν το "άγνωστο" σαν κάτι θεϊκό και συναρπαστικό, ενώ οι μεγάλοι αδυνατούν να συμμεριστούν αυτή την εμπειρία. Έτσι, το ποίημα λειτουργεί σαν ύμνος στην παιδική ευαισθησία και στη δύναμη της φαντασίας, αλλά και σαν υπαινιγμός για την απώλεια αυτής της μαγείας με την ωρίμανση...

Το ποίημα του Aνατόλ Φρανς "Σκοτεινές Ψυχές" μελοποιήθηκε από τον Ζυλ Μασνέ, ο οποίος εκτιμούσε ιδιαίτερα το έργο του και χρησιμοποίησε συχνά κείμενά του ως λιμπρέτα, με γνωστότερο εκείνο για την όπερα "Θαΐς".
Η μελοποίηση εντάσσεται στο πλαίσιο της γαλλικής melodie, του εκλεπτυσμένου δηλαδή είδους για φωνή και πιάνο που άνθισε στα τέλη του 19ου αιώνα, και χαρακτηρίζεται από λεπτό λυρισμό και διακριτική εκφραστικότητα.

Ο Mασνέ αποδίδει μουσικά το ποίημα με ήπια αφηγηματική μελωδική γραμμή και διάφανη συνοδεία, αποφεύγοντας τη δραματικότητα και εστιάζοντας στην εσωτερικότητα και την ονειρική ατμόσφαιρα του κειμένου, έτσι ώστε να αναδεικνύεται η αθώα και μυστηριώδης διάσταση της παιδικής ψυχής μέσα από απαλές αρμονικές αποχρώσεις και μια αίσθηση αιθέριας γαλήνης.

"Âmes obscures": Αnatole France - Jules Massenet

Ο Ανατόλ Φρανς και η φλογέρα του Νεκτάριου ...

 

Δεν είναι τυχαίο που ο σπουδαίος Γάλλος μυθιστοριογράφος και κριτικός,  Ανατόλ Φρανς ασχολήθηκε με τα γράμματα, καθώς ο πατέρας του διέθετε βιβλιοπωλείο, δίνοντάς του την ευκαιρία να βρίσκεται σε καθημερινή επαφή με τον κόσμο των βιβλίων. Τα γραπτά του συνδυάζουν το σκωπτικό χιούμορ με τους σκοτεινούς θαλάμους του υποσυνειδήτου και τις αντιθεοκρατικές αντιλήψεις.

Ο μεγάλος συγγραφέας, που γεννήθηκε σαν σήμερα, 16 Απριλίου 1844, υπήρξε υπερασπιστής των ανθρώπινων δικαιωμάτων,  εκλέχτηκε ακαδημαϊκός, ενώ το 1921 τιμήθηκε και με το Βραβείο Νόμπελ.

"Ο Εωσφόρος, που κάποτε ριγούσε ως τα βάθη της ψυχής του σα σκεφτόταν τον πόνο που βασίλευε στον κόσμο τώρα είχε χάσει το αίσθημα του οίκτου.
 [...]
Τώρα αναγάλλιαζε με τις δοξολογίες και τις πράξεις ευχαριστίας. Του άρεσε να εγκωμιάζουν τη σοφία και τη δύναμή του. Άκουγε με χαρά τους ψαλμούς των Χερουβείμ που υμνούσαν τις καλοσύνες του και δεν ευχαριστιόταν καθόλου με τη φλογέρα του Νεκτάριου επειδή τραγουδούσε τη φύση, τόνιζε τη δύναμη και την αγάπη που υπάρχει στο μικρότερο έντομο, το πιο ταπεινό χορταράκι κι έψαλλε τη χαρά και την ελευθερία..."

(Ανατόλ Φρανς:"Η ανταρσία των Αγγέλων", εκδ. Αστάρτη, μτφ. Λόισκα Αβαγιανού)

Ένας από τους ήρωες του Ανατόλ Φρανς, στο παραπάνω μυθιστόρημά του είναι κι ο Νεκτάριος, ένας γέροντας βοσκός, που διασκεδάζει παίζοντας τη φλογέρα του, και συγχρόνως μια φιγούρα μέσω του οποίου βρίσκει ο συγγραφέας ευκαιρία να προβάλλει τις δικές του αναζητήσεις, φιλοσοφικές και ιδεολογικές του ταλαντεύσεις.
Να θυμίσουμε πως τα βιβλία του νομπελίστα Φρανς εξαιτίας του αντιθεοκρατικού πνεύματός τους απαγορεύτηκαν από την Εκκλησία.

Ο Νεκτάριος και οι μελωδίες που φυσά στον αυλό του, δίνουν έμπνευση στον Charles Koechlin να συνθέσει μια συλλογή με έργα για σόλο φλάουτο.
Ενας συνθέτης που άφησε έντονο το προσωπικό στίγμα του στη γαλλική μουσική ο Σαρλ Κεκλέν, μαθητής των Φωρέ και Μασνέ, το 1944 ολοκληρώνει τη συλλογή "Les chants de Νectaire - Τα τραγούδια του Νεκτάριου" που περιλαμβάνει 96 μινιατούρες, που ομαδοποιούνται σε 3 τόμους (op. 198, op 199, op. 200) έντονης πνευματικότητας και  διαλογισμού, με καθέναν να "περιγράφει" σκηνές από το παραπάνω έργο του Ανατόλ Φρανς.

Ο Κεκλέν για μια ακόμη φορά μαρτυρά την αγάπη του στη λογοτεχνία,  αποσπάσματα της οποίας μεταφέρει με τους ήχους του πλαγίαυλου σε αυτή την γαλήνια, κατευναστική, ειρηνική μουσική χαλάρωσης και ψυχικής ευεργεσίας...Άλλοτε παιχνιδιάρικα ή νοσταλγικά κι άλλοτε αρχαϊκού ή νεωτεριστικού ύφους, τα μέρη, πάντα όμως με ιδιαίτερο χρωματισμό και ηχητική απαλότητα, που λειαίνουν κάθε τραχύτητα μέσα μας.
Με κάθε φύσημα στο φλάουτο ωθείται σε αιώρηση ολάκερη η φιλοσοφία περί εσωτερικής αρμονίας.

Απολαμβάνουμε μινιατούρες από καθέναν από τους τρείς τόμους:

1. Οp. 198: "Γλυκές Ώρες":
Λεπτή λυρικότητα και διακριτική νοσταλγία..
Ποιητικός μινιμαλισμός, ποτισμένος γλυκιά μελαγχολία...

2. Οp. 199: "Μέσα στο αρχαίο δάσος":
Μυστικιστική εσωστρέφεια, αρχέγονη ατμόσφαιρα. Ηχητικό τοπίο μυστηρίου, σαν περιπλάνηση σε έναν χώρο γεμάτο μνήμες και αόρατες παρουσίες...

3. Οp. 200: "Ο ύμνος του φιλόσοφου πριν από τη νύχτα των αστεριών":
Αίσθηση ήρεμης περισυλλογής, σαν μια τελευταία σκέψη πριν την επαφή με το νυχτερινό σύμπαν.Μια βαθιά "προσευχή", διαλογισμός στο κατώφλι του άπειρου...