"Μαγιάτικη Νύχτα": Πνεύματα, έρωτας και φεγγαράδα στην όπερα του Κόρσακοφ...

 

"Yδάτινα πνεύματα", Ivan Kramskoi

Ο Μάης είναι ο μήνας της άνοιξης, της αναγέννησης της φύσης και της αρμονίας. Τα ανθισμένα δέντρα, τα ήρεμα νερά και η ασημένια ομίχλη που απλώνεται τη νύχτα δημιουργούν ένα σκηνικό γαλήνης αλλά και μυστηρίου. Η νύχτα του Μάη, με τη σιωπή και τη μαγεία της, γεννά ρομαντισμό και αφήνει χώρο στο υπερφυσικό, αποτελώντας ιδανικό πλαίσιο για ιστορίες με φαντάσματα και μαγικά πλάσματα. Όπως σε πολλούς λαούς, έτσι και στη ρωσική και ουκρανική λαϊκή παράδοση, οι μαγιάτικες νύχτες θεωρούνται ιδιαίτερα μυστηριακές... Τότε εμφανίζονται ξωτικά, φαντάσματα και άλλα υπερφυσικά όντα, ενώ μάγισσες και ανήσυχες ψυχές δρουν εντονότερα.

Νικολάι Γκόγκολ

Σε αυτήν ακριβώς την ατμόσφαιρα στηρίζεται ο τίτλος "Νύχτα του Μάη", που επιλέγει ο Νικολάι Γκόγκολ, καθώς συμπυκνώνει το μυστήριο, τη μαγεία, τον ρομαντισμό και το υπερφυσικό στοιχείο που διαπερνούν ολόκληρη την ιστορία. Το έργο είναι το τρίτο παραμύθι της συλλογής "Βράδια σ’ ένα αγρόκτημα κοντά στη Ντικάνκα".

Κεντρικός ήρωας είναι ο νεαρός Κοζάκος Λέβκο, που είναι ερωτευμένος με τη δεκαεπτάχρονη Χάνα. Ο πατέρας του, δήμαρχος του χωριού, αντιτίθεται στον γάμο, επειδή επιθυμεί ο ίδιος τη Χάνα. Κατά τη διάρκεια μιας βόλτας, ο Λέβκο αφηγείται στην αγαπημένη του την ιστορία ενός παλιού, εγκαταλελειμένου σπιτιού δίπλα στη λίμνη. Εκεί ζούσε η Πανόσκα, μια όμορφη κοπέλα που μετά τον θάνατο της μητέρας της, βασανίστηκε από τη νέα μητριά της, η οποία αποδείχθηκε μάγισσα. Καταπιεσμένη και δυστυχισμένη, η Πανόσκα ρίχτηκε στα νερά της λίμνης και πνίγηκε, γι’ αυτό και το παραμύθι είναι γνωστό και με τον τίτλο "Η Πνιγμένη Κόρη". Στον βυθό συνάντησε τα φαντάσματα άλλων πνιγμένων κοριτσιών και, αργότερα, παρέσυρε και τη μάγισσα, η οποία όμως μεταμορφώθηκε και χάθηκε ανάμεσά τους, παραμένοντας άγνωστη.

Στη συνέχεια, ο Λέβκο και οι φίλοι του προσπαθούν να εκδικηθούν τον πατέρα του με φάρσες, αλλά απομακρύνονται όταν εκείνος τους καταδιώκει. Ο Λέβκο μένει μόνος κοντά στο παλιό σπίτι και συναντά το πνεύμα της Πανόσκα, που του ζητά να αναγνωρίσει ποια από τις πνιγμένες κοπέλες είναι η μάγισσα. Εκείνος τα καταφέρνει και ως ανταμοιβή, λαμβάνει ένα γράμμα που εξασφαλίζει τελικά την άδεια του πατέρα του για τον γάμο με τη Χάνα.
Έτσι, η ιστορία συνδυάζει την τραγωδία με το υπερφυσικό και την κοινωνική σάτιρα, ενώ η μορφή της Πανόσκα παραμένει ένα ζωντανό μυστήριο που επιστρέφει στις μαγικές νύχτες του Μάη.

Σλαβική Γιορτή Σέμικ

Από το παραμύθι του Γκόγκολ εμπνεύστηκε την ομώνυμη τρίπρακτη όπερά του ο Ρίμσκυ-Κόρσακωφ. Το λιμπρέτο το έγραψε ο ίδιος ο συνθέτης, συνδυάζοντας στοιχεία κωμωδίας, λυρικής ποίησης και ουκρανικής λαογραφίας, με κεντρικά θέματα την αγάπη, τα πνεύματα της λίμνης (τα γνωστά ρουσάλκι) και τη ζωή στο χωριό. Ο Ρώσος δημιουργός τοποθέτησε χρονικά την ιστορία του κατά την Εβδομάδα των Ρουσάλκι(Σέμικ), μια σλαβική γιορτή του Μαΐου, κοντά στην Πεντηκοστή, η οποία σηματοδοτεί το τέλος της άνοιξης και την αρχή του καλοκαιριού. 

Ρίμσκι Κόρσακωφ

Στην όπερα ενσωμάτωσε ουκρανικά τραγούδια, άσματα για την άνοιξη και μελωδικά χορωδιακά, όλα ενορχηστρωμένα με λαμπερή διαφάνεια, που αναδεικνύει τα υπερφυσικά μοτίβα και προαναγγέλλει τεχνικές τις οποίες αργότερα θα υιοθετούσαν οι ιμπρεσιονιστές.

Ο Κόρσακωφ δημιούργησε ένα έργο γεμάτο λαϊκά φολκλορικά στοιχεία και εντυπωσιακά ορχηστρικά εφέ, όπως γκλισάντι από άρπες και ξύλινα πνευστά, για να αποδώσει το απόκοσμο και μυστηριώδες περιβάλλον, όπου μαγεία και φύση συνυπάρχουν αρμονικά.

Ο 34χρονος Ρίμσκυ-Κόρσακωφ, την περίοδο που προηγήθηκε της σύνθεσης της όπερας, έδειχνε έντονο ενδιαφέρον για το φανταστικό, το παραμυθικό και το υπερφυσικό, ενώ βρισκόταν σε φάση εντατικής μουσικής μελέτης. Έτσι, αποφάσισε να τοποθετήσει τη δράση της όπερας κατά τη διάρκεια του Μάη, ενός μήνα με βαθιές ρίζες στη σλαβική λαογραφία, συνδεδεμένου με τελετουργίες γονιμότητας και με την εμφάνιση των ρουσάλκι, νυμφών του νερού ή εκδικητικών πνευμάτων πνιγμένων γυναικών. Η ιστορία συνδυάζει ρομαντισμό, χιούμορ και υπερφυσικά στοιχεία. Ο συνθέτης αναδεικνύει την παρουσία των υδάτινων πνευμάτων επεκτείνοντας τις σκηνές τους σε περίτεχνα χορωδιακά σύνολα, που αποτυπώνουν την αιθέρια γοητεία τους και τον εκδικητικό χορό τους.

Η παγκόσμια πρεμιέρα της όπερας πραγματοποιήθηκε το 1880 στο Θέατρο Μαριίνσκι της Αγίας Πετρούπολης. Μεταξύ των αξιοσημείωτων συντελεστών ήταν ο Φιόντορ Στραβίνσκι, πατέρας του Ιγκόρ, που υποδύθηκε το ρόλο του δημάρχου. Η υποδοχή από τους κριτικούς ήταν ανάμεικτη, αλλά πολλοί επαίνεσαν τις καινοτόμες ενσωματώσεις των λαϊκών τραγουδιών στην όπερα, καθώς και την πολύχρωμη και ζωντανή ενορχήστρωση.

Η όπερα ξεκινά με την ορχήστρα να ζωγραφίζει μουσικά τη Μαγιάτικη Νύχτα, μεταφέροντας τις μυρωδιές της ανθισμένης φύσης και την ατμόσφαιρα μυστηρίου που την καλύπτει. Σε ένα ήσυχο ουκρανικό χωριό, η μουσική προετοιμάζει την εναρκτήρια σκηνή, όπου αγόρια και κορίτσια συμμετέχουν σε παραδοσιακά παιχνίδια στους δρόμους, χαρίζοντας στην παράσταση μια εορταστική, ζωντανή και λαϊκή αύρα.

Rimsky-Korsakov - May Night "Overture"

Στην ίδια πράξη, αργότερα ο  ερωτευμένος Λέβκο πλησιάζει το σπίτι της Χάνα, παίζοντας τις χορδές της μπαντούρας του και τραγουδάει:

"Ο ήλιος χαμηλώνει, η νύχτα πλησιάζει.

Έλα κοντά μου, αγάπη μου, έστω για μια στιγμή.

Κοιμάσαι ή διστάζεις να φανείς στο φως;

Ποιος θα μπορούσε να μη σε θαυμάσει;

Ή μήπως φοβάσαι να παραδώσεις το λευκό σου πρόσωπο

στο ψυχρό άγγιγμα της νύχτας;

Μη φοβάσαι… είμαστε μόνοι εδώ.

Το βράδυ είναι ήρεμο, απαλό, σχεδόν ιερό.

Κι αν περάσει κάποιος, θα σε κρύψω με το σάλι μου,

κανένα βλέμμα δεν θα μας προδώσει.

Κι αν φυσήξει κρύο, θα σε φυλάξω μέσα στην καρδιά μου.

Θα σκεπάσω τα λευκά σου πόδια με το σκουφί μου

και μ' ένα φιλί θα σε ζεστάνω"

Στο ρόλο του Levko

Εδώ, αξίζει να σημειωθεί ότι ο ρόλος του τενόρου Λέβκο είναι κεντρικός σε ολόκληρο το έργο.
Πρόκειται για μια σπάνια περίπτωση στον Ρίμσκι-Κόρσακοφ, όπου σε μια οπερατική ιστορία αγάπης η έμφαση δεν δίνεται σε γυναίκα, αλλά σε άνδρα.

Ο λόγος πιθανότατα είναι ότι ο συνθέτης βίωνε τα ίδια συναισθήματα που ένιωθε ο ερωτευμένος ήρωας του έργου του. Άλλωστε, η όπερα είναι αφιερωμένη στην αγαπημένη σύζυγο του συνθέτη, γεγονός που προσδίδει στο έργο προσωπική, τρυφερή χροιά.

Rimsky-Korsakov - "May Night , Levko' s aria / "Ο ήλιος χαμηλώνει":

Στην Τρίτη Πράξη, το ασημένιο φεγγάρι φωτίζει τη Μαγιάτικη νύχτα, αντανακλώντας το φως του στη λίμνη, στο εγκαταλελειμμένο αρχοντικό και στον άγριο κήπο που το περιβάλλει. Ο Λέβκο μπαίνει κρατώντας την μπαντούρα του και το παράθυρο του παλιού σπιτιού ανοίγει διάπλατα. Μπροστά του εμφανίζεται το φάντασμα της πνιγμένης γυναίκας, ενώ οι ρουσάλκι αναδύονται από τη λίμνη, τραγουδώντας και λικνιζόμενες σε κυκλικούς χορούς, γεμίζοντας τη σκηνή με μαγεία και υπερφυσική ομορφιά.

"Rusalki", Malczewski Jacek

"Λέβκο:

Ονειρεύομαι;

Βλέπω νεράιδες…

μία-μία να ξεπροβάλλουν στην ακτή…

Τα πρόσωπά τους, χλωμά στο φως του φεγγαριού…

Νερό στάζει από τις μακριές πλεξούδες τους…

Σώματα διάφανα, σαν σκιές…

Ρούχα άσπρα… άσπρα σαν χιόνι…

Υδάτινα πνεύματα:

Είτε δελεάζουμε έναν νεαρό με τραγούδι,

είτε τρομάζουμε τον γέρο με γέλιο…

Μας αρέσει…

Να τραγουδάμε, να παίζουμε…

Με τις ανοιχτόχρωμες σκιές στο φως του φεγγαριού!

Μας αρέσει να στροβιλιζόμαστε στη σκοτεινή λίμνη…

Να βουτάμε στα βάθη της νύχτας…

Να παίζουμε στο κύμα…

Και μερικές φορές…

Ακούγοντας τη νύχτα…

Το θρόισμα του ανέμου στα καλάμια…

Με ελαφριά, αέρινα βήματα…

Βγαίνουμε στην ακτή…

να απολαύσουμε τις φεγγαρίσιες τις αχτίδες…"

Rimsky-Korsakov: "May Night, Act III, Scene with Rusalki":

Μετά από αρκετά ευτράπελα επεισόδια και παρεξηγήσεις, η όπερα κορυφώνεται με μια θριαμβευτική χορωδία, που υμνεί τη μαγεία της νύχτας του Μαΐου, εγκωμιάζει τον ήλιο, τη ζωντάνια της φύσης και την ομορφιά της ζωής:

"Δόξα στον κόκκινο ήλιο,

δόξα στο λαμπερό Μαγιάτικο φεγγάρι!

Δόξα στον ωραίο άνθρωπο,

δόξα στον λευκό κύκνο!

Δόξα, δόξα!"

Rimsky-Korsakov: "May Night, Finale":

Άντερσεν - Ντεμπισί: "Τι είδε ο Δυτικός Άνεμος;"

Η 2 του Απρίλη έχει καθιερωθεί σαν "Ημέρα Παιδικού Βιβλίου", αφού αυτή τη μέρα του 1805 γεννήθηκε ο μεγάλος Δανός παραμυθάς, Χανς Κρίστιαν Άντερσεν.
Από μικρός ξεχώριζε για την πλούσια και ζωηρή φαντασία του. Λέγεται πως πολλές φορές περπατούσε στους δρόμους και φαινόταν να ονειροβατεί. 

Αγαπούσε το διάβασμα και γοητευόταν από το θέατρο, τόσο που πέρασε μια σύντομη περίοδο της ζωής του ως ηθοποιός. Στις παρέες του λάτρευε να απαγγέλλει ποιήματα και χάρη στην ωραία φωνή του, να τραγουδά. Σπούδασε μουσική, την οποία όμως αναγκάστηκε να εγκαταλείψει όταν μια ασθένεια του στέρησε μέρος της φωνητικής του έκτασης.
Στα πρώτα βήματα της καριέρας του ασχολήθηκε με την ποίηση, αλλά τελικά τον θυμόμαστε κυρίως σαν έναν από τους σπουδαιότερους δημιουργούς παραμυθιών, που με τις ιστορίες του μάγεψε γενιές αναγνωστών σε όλο τον κόσμο.

Στο παραμύθι του "Ο Κήπος του Παραδείσου" στεκόμαστε σήμερα, μια μικρή, αλληγορική ιστορία, που συνδυάζει μυθολογικά, ηθικά και φανταστικά στοιχεία.
Ο κύριος ήρωας του παραμυθιού είναι ένας πρίγκιπας-ψυχή που ψάχνει να βρει τον δρόμο προς τον Παράδεισο, αναζήτηση που συμβολίζει την αιώνια ζωή, την ηθική τελειότητα και την πνευματική ολοκλήρωση. Στην πορεία του αντιμετωπίζει δοκιμασίες, πειρασμούς και εμπόδια, που σφυρηλατούν τον χαρακτήρα και την πίστη του. Όταν τελικά φτάνει, ανακαλύπτει έναν κήπο γεμάτο απόλυτη ομορφιά, γαλήνη και φως, που αποπνέει την αγνότητα και την τελειότητα της ψυχής. Το παραμύθι μεταφέρει έτσι το μήνυμα ότι μόνο η υπομονή, η αρετή και η καθαρότητα της ψυχής οδηγούν στην πνευματική ολοκλήρωση.

"Ζέφυρος", Γ.Τσαρούχης

Στο παραμύθι, εμφανίζονται κι οι άνεμοι σαν αγγελιοφόροι της φύσης. Η σχέση του ήρωα μαζί τους συμβολίζει τις δοκιμασίες και τις προκλήσεις, που πρέπει να ξεπεράσει για να φτάσει στην πνευματική τελειότητα, καθώς οι άνεμοι τον καθοδηγούν, τον δοκιμάζουν και ενισχύουν την πορεία του προς την ολοκλήρωση.

Θα διαβάσουμε ένα απόσπασμα-αναφορά στο Ζέφυρο, το Δυτικό άνεμο, γνωστό και ως Πουνέντε. Στη μυθολογία ήταν γιος της Ηούς και του Αστραίου, άνεμος συνήθως απαλός, ήπιος, συνδεδεμένος με το ελαφρύ, ανοιξιάτικο αεράκι. Aπεικονίζεται να κρατά λουλούδια και ως ανάλαφρος άνεμος, νέος, αγένειος και φτερωτός:

-"Από τη Δύση έρχεται και είναι ο αγαπημένος μου απ' όλους. Μυρίζει θάλασσα και φέρνει ένα απαλό δροσερό αεράκι"
-"Μήπως είναι ο μικρός Ζέφυρος;" ρώτησε ο πρίγκιπας.
-"Ναι, είναι ο Ζέφυρος", απάντησε η ηλικιωμένη γυναίκα, "αλλά δεν είναι πια τόσο μικρός".
Ο Ζέφυρος έμοιαζε με δυνατό άντρα του δάσους. Φορούσε μαλακό σκουφάκι και στηριζόταν σε ένα εβένινο ραβδί.
-"Από πού έρχεσαι;" τον ρώτησε η μητέρα του.
-"Από τα άγρια δάση!" απάντησε. "Εκεί όπου οι αγκαθωτοί θάμνοι φτιάχνουνε φράχτες γύρω από κάθε δέντρο, όπου τα νερόφιδα λιάζονται στα βρεγμένα χόρτα, και οι άνθρωποι μοιάζουν αχρείαστοι".
-"Και τι έκανες εκεί;"
-"Κοίταξα τον τεράστιο ποταμό, είδα πως τα νερά του χτυπούσαν στα βράχια και πετούσαν πιτσιλιές στον ουρανό.Ταξίδεψα με τα σύννεφα για να σχηματίσω το ουράνιο τόξο. Είδα τον άγριο βούβαλο να κολυμπά στο νερό, την αγριόπαπια, που πετούσε στα ρηχά και εγώ φυσούσα θύελλες ώστε τα αρχέγονα δέντρα να στροβιλιστούν κι αυτά σαν ξυλόφλουδες...
-"Και δεν έκανες τίποτε άλλο;" ρώτησε η μάνα του.
-"Έκανα πιρουέτες στις σαβάνες, χάιδεψα τ' άγρια άλογα και τίναξα καρύδες από τα ψηλά δέντρα! Ω, ναι, έχω πολλά να διηγηθώ απ'όσα είδα! Αλλά δεν χρειάζεται να λέει κανείς τα πάντα", είπε και φίλησε τη μητέρα του θερμά, που σχεδόν την έριξε προς τα πίσω. Πράγματι, ήτανε άγριο παιδί..."

"Zέφυρος", ανάγλυφο από τον Πύργο των Ανέμων στη Ρωμαϊκή Αγορά

Στο παραμύθι του Άντερσεν, ο Ζέφυρος δεν είναι απλώς ένας απαλός ανοιξιάτικος άνεμος, όπως είδαμε. Είναι ένα πνεύμα της φύσης με διπλή υπόσταση. Φέρνει τη δροσιά, τη μυρωδιά της θάλασσας και την ευχάριστη αίσθηση ελαφρότητας, αλλά ταυτόχρονα έχει άγρια δύναμη, ικανός να στροβιλίσει δέντρα, να φυσήξει θύελλες και να κινηθεί ανάμεσα σε ποτάμια, σαβάνες και δάση. Αυτή η διττή φύση -ήπια και δυναμική, σκιαγραφεί την εικόνα ενός ανέμου, που είναι απαλός και δροσερός, αλλά ταυτόχρονα άγριος και απρόβλεπτος.

Ακριβώς αυτή η διττή φύση του, η αίσθηση αιθέριας κίνησης και εσωτερικής ζωτικότητας είναι που αιχμαλώτισε τη φαντασία του Κλωντ Ντεμπισί στο Πρελούδιό του "Ce qu'a vu le vent d'ouest - Ό,τι είδε ο δυτικός άνεμος" και περιλαμβάνεται στο Πρώτο Βιβλίο Πρελουδίων του, που συνέθεσε στις αρχές του 1910.

Είναι γνωστό ότι ο Γάλλος συνθέτης έτρεφε ιδιαίτερη αγάπη για τα παραμύθια του Άντερσεν. Έτσι, πολλοί μελετητές θεωρούν πως για το συγκεκριμένο Πρελούδιο η έμπνευση προήλθε από την ανάγνωση του παραμυθιού, το οποίο είχε εκδοθεί δύο χρόνια νωρίτερα.
Παράλληλα, αρκετοί υποστηρίζουν ότι πρόκειται για το πιο τεχνικά απαιτητικό πρελούδιο ολόκληρης της συλλογής.

Εδώ θα πρέπει να σημειωθεί ότι ο Ντεμπισί έδινε μεγάλη σημασία στη σειρά των Πρλουδίων του. Έτσι, θεωρείται ότι το έβδομο "Ce qu'a vu le vent d'ouest" , μαζί με το προηγούμενο και το επόμενο κομμάτι, δημιουργούν την πιο έντονη δραματική αντίθεση της συλλογής.
Το έκτο "Des pas sur la neige-Ίχνη στο χιόνι" αποπνέει θλίψη και μοναξιά, το όγδοο "La fille aux cheveux de lin-Κορίτσι με λιναρένια μαλλιά" ζεστασιά και ηρεμία, ενώ το ενδιάμεσο "Ce qu'a vu le vent d'ouest" ξεχωρίζει με την ταραχώδη και δυναμική του ένταση, που έχει χαρακτηριστεί ως "λυτρωτική βία".

Στην αρχή, η μουσική κυλά σαν απαλή πνοή, σαν ο Ζέφυρος να μεταμορφώνεται σε ήχο. Σύντομα όμως αποκτά πάθος και απρόβλεπτη δύναμη, θυμίζοντας τις θυελλώδεις περιπέτειες του ανέμου στον "Κήπο του Παραδείσου".
Έτσι, η μουσική του Ντεμπισί ζωντανεύει σαν άνεμος. Η φύση και η φαντασία σμίγουν, δημιουργώντας ατμόσφαιρα αέναης κίνησης και ονειρικής μαγείας.

Debussy: Prelude VII(Book 1) "Ce qu'a vu le vent d'ouest":

Να θυμίσουμε πως τα "Πρελούδια" του Κλωντ Ντεμπισί είναι μια συλλογή σε 2 βιβλία από 24 κομμάτια για σόλο πιάνο, σε ελεύθερη μορφή, αντίθετα δηλαδή από τα αυστηρά πρότυπα των Πρελουδίων του Μπαχ. Κάθε πρελούδιο έχει και έναν ευφάνταστα απρόσμενο τίτλο, έναν λεκτικό οδηγό για τον ερμηνευτή, που όμως δεν έχει σκοπό να φυλακίσει την εκφραστικότητά του, γι'αυτό και αναγράφεται από το συνθέτη στο τέλος της παρτιτούρας, κάτι σαν προσωπική ανάμνηση, σαν ομιχλώδες αναθύμημα, θολή αναπόληση...,χωρίς να, επηρεάζει τον ερμηνευτή εκ των προτέρων, επιτρέποντάς του να εμβαθύνει εκείνος στα σημεία που αγγίζουν την ψυχή του περισσότερο και να δώσει προσωπικές αποχρώσεις στην ερμηνεία του.

*Κείμενα για τον Χανς Κρίστιαν Άντερσεν υπάρχουν πολλά στο μπλογκ. Περιηγηθείτε!

Ο Θρήνος της Μεγάλης Νύχτας...

Όταν η νύχτα έφτασε στο μέγιστο σκοτάδι της, τα χωριά στα βόρεια βυθίστηκαν σε βαριά σιωπή. Οι φλόγες από τα τζάκια χόρευαν στους τοίχους, αλλά το φως τους φαινόταν μικρό, αδύναμο, μπροστά στο αχανές σκοτάδι. Η νοτισμένη γη και ο παγωμένος αέρας έφερναν μαζί του ψιθύρους που θύμιζαν αρχαίες ιστορίες.
Από τα βάθη των δασών ακούγονταν ένας ήχος λυπητερός, σαν ψιθυριστη μελωδία. Ήταν ο θρήνος της νύχτας, μια μελωδία που γεννιόταν με κάθε αναστεναγμό του ανέμου και κάθε θρόισμα φύλλου...
Οι γέροντες του χωριού έκατσαν γύρω απ' τις φωτιές με τα μάτια τους στραμμένα στις σκιές των δέντρων και θυμήθηκαν τις ιστορίες των προγόνων για τον ήλιο που εξαφανίζεται για να επιστρέψει, για τους σπόρους που κοιμούνται κάτω από το χιόνι, για τη ζωή που αναγεννιέται μέσα απ' τη σιωπή και το σκοτάδι.
Μικρά παιδιά κοίταζαν τ' αστέρια, με τα φαναράκια τους να ρίχνουν μαλακό, χρυσό φως στα πρόσωπά τους.

Κάθε νιφάδα χιονιού που έπεφτε έμοιαζε σαν δάκρυ της γης, δάκρυ που θρηνούσε την απουσία του φωτός, αλλά ταυτόχρονα κρατούσε μέσα του την υπόσχεση της επιστροφής του. Η νύχτα, παρά τη βαριά της μελαγχολία, είχε μια μαγεία που έκανε κάθε ψυχή να νιώθει δεμένη με τον κόσμο, με τις ρίζες, τα δέντρα, με τον παλιό ήχο του αγέρα, που ξέρει τα μυστικά όλων των εποχών.

Σιωπηλά, οι άνθρωποι άφησαν τα δάκρυά τους να κυλήσουν. Δεν ήταν δάκρυα λύπης, αλλά σεβασμού. Κάθε αναστεναγμός έκρυβε την υπόσχεση του φωτός.
Όταν η αυγή άρχισε να σπάει το σκοτάδι, η μελωδία του θρήνου χάθηκε στα γυμνα κλαδιά και την πυκνη φυλλωσιά των δέντρων που συνυπήρχαν στο δάσος του βορρά, αφήνοντας μόνο τη γλυκιά ησυχία και την ανάμνηση της νύχτας...

***


Από τη σιωπή και την αίσθηση αυτού του αρχαίου θρήνου για το φως που φεύγει και ξαναγεννιέται, εμπνεύστηκε η Carolyn Anderson Surrick τη σύνθεση: "Solstice Lament - Θρήνος για το Ηλιοστάσιο".
Το έργο, εκτελεσμένο από το Ensemble Galilei -ένα σύνολο που εστιάζει σε ιστορικά όργανα και σε μουσική με επιρροές από παλιά στυλ και λαϊκή παράδοση- αποπνέει μια βαθιά μελαγχολία και συλλογιστική διάθεση. Η μελωδία συνδέεται με τη μεγαλύτερη νύχτα του χρόνου, το χειμερινό ηλιοστάσιο, εκφράζοντας μοναξιά, θρήνο και στοχασμό για το φως που χάνεται πριν ξαναεπιστρέψει.

Η ενορχήστρωση με φλογέρες, κέλτικη άρπα και βιόλα ντα γκάμπα, δημιουργεί έναν ήχο που ανακαλεί τις παλαιότερες μουσικές παραδόσεις, ενώ ο χαρακτήρας του έργου αιχμαλωτίζει την σιωπή και τη μυστηριακή ομορφιά της μεγαλύτερης νύχτας. Κάθε νότα ψιθυρίζει τον αρχαίο θρήνο της φύσης, προσκαλώντας τον ακροατή να στοχαστεί την εφήμερη απουσία και την προορισμένη επιστροφή του φωτός.

Carolyn Anderson Surrick: "Solstice Lament - Θρήνος για το Ηλιοστάσιο":

Η Carolyn Anderson Surrick είναι πρωτοπόρος στη σύνδεση αναγεννησιακής και μπαρόκ μουσικής με τις κελτικές λαϊκές παραδόσεις. Σε ηλικία 16 ετών, γνώρισε τη βιόλα ντα γκάμπα και αμέσως ερωτεύτηκε τον ήχο της. Σπούδασε στην Καλιφόρνια και συνέχισε μεταπτυχιακά στη μουσικολογία στο Πανεπιστήμιο της Ουάσινγκτον, όπου ίδρυσε το Ensemble Galilei. Το όνομα του συνόλου τιμά τον Β. Γκαλιλέι, πατέρα του αστρονόμου, ο οποίος θεωρούσε ότι η αναγεννησιακή μουσική είχε γίνει πολύ περίπλοκη και είχε χάσει τη σύνδεσή της με τους απλούς ακροατές. Παρατηρώντας παραλληλισμούς με τη σύγχρονη κλασική μουσική, το Ensemble Galilei άρχισε να πειραματίζεται με τρόπους να συνδυάσει μπαρόκ και αναγεννησιακές συνθέσεις με κελτικά λαϊκά στυλ, φέρνοντας τη μουσική πιο κοντά στο κοινό.

Η Κυρία Παραφωνία και το Φεστιβάλ της Ευηχίας...

(η φωτο αλιευμένη από το διαδίκτυο επεξεργασμένη από μένα)

Μια φορά κι έναν καιρό, σε μια μικρή μελωδική πολιτεία που λεγόταν Ηχηλίδα, ζούσαν τρεις καλοσυνάτοι κάτοικοι:

η Κυρία Μουσική, ευγενική και εκφραστική,
η Κυρία Αρμονία, γλυκιά και ισορροπημένη,
και ο Κύριος Ρυθμός, ζωηρός και σταθερός, που του άρεσε να χτυπάει παλαμάκια όταν περπατούσε.

Όλοι στην πόλη ζούσαν ήρεμα, μέσα σε μελωδίες, συμφωνίες και γλυκόηχες συζητήσεις.

Όλοι… εκτός από την Κυρία Παραφωνία.

Η Παραφωνία ήταν πάντα εκτός τόπου και χρόνου. Μιλούσε με σκληρή φωνή, διέκοπτε, φώναζε άσχετα σχόλια και λάτρευε να κουτσομπολεύει:

-"Είδα την Αρμονία να βγαίνει από το σπίτι της Μουσικής! Λες να γράφουν νέα συμφωνία πίσω από την πλάτη του Ρυθμού;"

Οι κάτοικοι της Ηχηλίδας κουνούσαν απογοητευμένοι το κεφάλι τους. Η παρουσία της χαλούσε τη γλυκύτητα της καθημερινότητάς τους. Και το χειρότερο; Κάθε φορά που πλησίαζε η Παραφωνία, τα πουλάκια στα δέντρα σώπαιναν, και οι μελωδίες χάνονταν.

Κάποια μέρα, η Κυρία Μουσική, η Αρμονία και ο Ρυθμός μαζεύτηκαν στο Ωδείο της πόλης για να βρουν μια λύση.

-"Δεν γίνεται να τη διώξουμε," είπε η Μουσική. "Κάθε ήχος έχει θέση - αρκεί να τον μάθουμε να τραγουδά σωστά."
– "Ίσως της λείπει η σωστή συγχορδία," είπε η Αρμονία.
– "Ή ίσως… ο σωστός ρυθμός!" πρότεινε γελώντας ο Ρυθμός.

Έτσι, ετοίμασαν ένα σχέδιο. Κάλεσαν την Παραφωνία στο πρώτο Φεστιβάλ Ευηχίας.

Εκείνη ήρθε, ντυμένη -όπως πάντα- με ένα φόρεμα σε ασύμβατα χρώματα και μια "τσιριχτή" κορδέλα στο κεφάλι της. Μπήκε και αμέσως άρχισε τα σχόλια:

-"Ωχ, πολύ αργό αυτό το κομμάτι…Μήπως ο Ρυθμός πήγε για υπνάκο; Ή μπλέχτηκε στα παπούτσια του και περπατάει σαν χελώνα;"

- Αχού! Αυτή η μελωδία είναι τόσο γλυκιά, που θα μου κολλήσει στα μαλλιά σαν καραμέλα!"

Αντί να θυμώσουν, οι συμπολίτες της απάντησαν με καλοσύνη.

- "Θες να ανέβεις στη σκηνή μαζί μας;" ρώτησε η Αρμονία.
- "Θα σου δείξουμε πώς να τραγουδάς με τη φωνή σου -όχι για να φωνάζεις, αλλά για να… συντονίζεσαι," είπε τρυφερά η Μουσική.

Η Παραφωνία, για πρώτη φορά, ένιωσε να μην την κρίνουν, αλλά να την καλούν να ανήκει κάπου.

Αργά-αργά, άρχισε να αλλάζει. Έμαθε να ακούει πριν μιλήσει. Να περιμένει το σωστό χρόνο όπως της έμαθε ο Ρυθμός. Να επιλέγει φράσεις που δένουν με τις φράσεις των άλλων όπως της έδειξε η Αρμονία. Και με την καθοδήγηση της Μουσικής, έμαθε να μην τραγουδά δυνατά, αλλά να τραγουδά με νόημα και κυρίως συναίσθημα.

Στο τέλος του Φεστιβάλ, βγήκε στη σκηνή με ένα νέο φόρεμα φτιαγμένο από απαλές συγχορδίες, στολισμένο με χαμόγελα και ταιριαστά χρώματα -γαλάζια, ροζ, πράσινα και κίτρινα. Ήταν το φόρεμα της Ευηχίας.

Από τότε, η Παραφωνία δεν ήταν πια η κουτσομπόλα της γειτονιάς. Ήταν η Κυρία Επινόηση, που με τις παλιές της παραφωνίες, έφτιαχνε νέες, ενδιαφέρουσες μελωδίες που κανείς δεν είχε φανταστεί πριν.

Και έτσι, στην Ηχηλίδα, κάθε ήχος είχε τη θέση του.
Και όλοι έζησαν καλά, αρμονικά και ρυθμικά...

(*Αφιερωμένο στα τέσσερα εγγονάκια μου, το Δημήτρη, τον Πάνο, τον Πάνο και την Ελπιδούλα.
Τους εύχομαι στη ζωή τους να βρίσκουν πάντα την εσωτερική αρμονία, όπως οι νότες που συναντιούνται τέλεια σε μια συμφωνία καρδιάς και νου. Εύχομαι επίσης τα λόγια και οι πράξεις τους να εμπνέουν, να γαληνεύουν και να ομορφαίνουν τον κόσμο γύρω τους...)

"Μουσικοί της Βρέμης", ένα διδακτικό παραμύθι των Αδερφών Γκριμ...

"Πορτραίτο των αδελφών Γκριμ", Elisabeth Jerichau-Baumann, 
Μουσείο Βερολίνου, 1855

Κάθε χρόνο στις 2 Απριλίου -ημέρα γέννησης του Δανού παραμυθά, Χανς Κρίστιαν Άντερσεν- γιορτάζεται και η Παγκόσμια Ημέρα Παιδικού Βιβλίου με σκοπό της να εμπνεύσει στα παιδιά την αγάπη για το διάβασμα και να κατευθύνει την προσοχή στο παιδικό βιβλίο.

Ημέρα και μνεία, που κεντρίζει το ενδιαφέρον των παιδιών για τα βιβλία και βοηθάει στην καλλιέργεια της φιλαναγνωσίας.

Τα παραμύθια του Άντερσεν αποτελούν ευχάριστες διηγήσεις, που χαρακτηρίζονται από πολύ πλούσια φαντασία. Ακόμη και η υπερβολή που συχνά διακρίνουμε στις αράδες τους, όπως κι αναφορές σε εξωπραγματικά συμβάντα, κρύβουν αλήθειες της ανθρώπινης ζωής, προσφέροντας σοφά διδάγματα, συμβουλεύουν, προτείνουν, νουθετούν. Μην ξεχνάμε και τις προτροπές του Αϊνστάιν προς τους γονείς να διαβάζουν στα παιδιά τους παραμύθια για να γίνουν περισσότερο ευφυή.

Σπουδαίοι παραμυθάδες και από τους δημοφιλέστερους συλλέκτες παραδοσιακών παραμυθιών υπήρξαν κι οι αδελφοί Γκριμ, Γιάκομπ και Βίλχελμ, γεννημένοι στο Χάναου της Γερμανίας.

Σπούδασαν νομικά, εργάστηκαν σαν βιβλιοθηκάριοι και ως καθηγητές στο Πανεπιστήμιο του Γκέτινγκεν, όπως επίσης εργάστηκαν πάνω στην ιστορική εξέλιξη των γερμανικών γλωσσών, συμμετέχοντας στη σύνταξη του λεξικού της  Γερμανικής Γλώσσας, "Deutsches Wörterbuch". 

"Αδερφοί Γκριμ"

Άρχισαν να συλλέγουν παραμύθια το 1807, τα οποία ο Βίλχελμ προσάρμοσε για παιδιά, δίνοντάς τους την κατάλληλη λογοτεχνική μορφή.

Λίγα χρόνια αργότερα , το 1812 εκδόθηκε και η πρώτη τους συλλογή κι ακολούθησαν κι άλλες, επτά συνολικά, που περιλαμβάνουν πολλά αγαπημένα παραμύθια με τα οποία μεγαλώσαν οι παππούδες οι γονείς, εμείς, τα παιδιά και τα εγγόνια μας και θα συνεχίσουν να διαβάζονται από τις γενιές που θα'ρθουν...

Ανάμεσα στα αμέτρητα και διδακτικά παραμύθια των συλλογών τους ξεχωρίζει και κείνο που αναφέρεται στους "Μουσικούς της Βρέμης".

Μια φορά κι έναν καιρό -μας ιστορεί- ήταν τέσσερα ζώα: ένας γαϊδάρος, ένας σκύλος, μια γάτα κι ένας κόκορας, που δούλευαν πολλά χρόνια υπομονετικά, χωρίς παράπονα και διαμαρτυρίες για το ίδιο αφεντικό. Τα χρόνια όμως είχαν περάσει και τα αφεντικά γερασμένα πια, παραμελούσαν και κακομεταχειρίζονταν τα συμπαθητικά ζώα. Μια μέρα αποφάσισαν να εγκαταλείψουν το σπίτι και να πάνε στη Βρέμη να γίνουν μουσικοί. Όμως στο δρόμο συνάντησαν ληστές, που με εξυπνάδα και λίγη... πονηριά κατάφεραν να τούς διώξουν από το κρησφύγετό τους που έγινε το καινούργιο τους σπίτι. Η εικόνα με τα ζώα να σχηματίζουν μια πυραμίδα με τα σώματά τους προκαλώντας τρόμο και φρίκη στους ληστές είναι το απόλυτο μοτίβο δραματικής κορύφωσης της ιστορίας:

"...Οι τέσσερις φίλοι σκέφτηκαν να βρουν έναν τρόπο για να διώξουν τους κλέφτες από το σπίτι. Επιτέλους κατέληξαν σ’ ένα σπουδαίο σχέδιο που θα απαιτούσε να συνεργαστούν όλοι μαζί. Ο γάιδαρος θα στεκόταν μπροστά στο παράθυρο με τα μπροστινά πόδια του ακουμπισμένα πάνω στο πεζούλι, ο σκύλος θα πηδούσε στην πλάτη του, η γάτα θα σκαρφάλωνε πάνω στο σκύλο και ο τελευταίος απ’ όλους ο κόκορας θα πηδούσε και θα γαντζωνόταν στο κεφάλι της γάτας. Μετά θα έκαναν τρομερό θόρυβο να φοβίσουν τους ληστές.
Έτσι κι έγινε. Μόλις δόθηκε το σύνθημα, άρχισαν όλοι μαζί τη μουσική, καθένας το κομμάτι του. Ο γάιδαρος γκάριζε, ο σκύλος γάβγιζε, η γάτα νιαούριζε και ο κόκορας έκραζε. Μετά όρμησαν από το παράθυρο μέσα στο δωμάτιο και ήταν τόση η ορμή τους και ο θόρυβος της μουσικής τους που σείστηκε το σπίτι. Οι κλέφτες πετάχτηκαν όρθιοι νομίζοντας ότι έρχεται φάντασμα και από το φόβο τους έτρεξαν και χάθηκαν μέσα στο δάσος...[...]
Από τότε οι κλέφτες δεν τόλμησαν να πλησιάσουν ξανά στο σπίτι. Αντίθετα, οι τέσσερις μουσικοί ήταν τόσο πολύ ευχαριστημένοι στο όμορφο σπιτάκι τους που ποτέ ξανά δεν τους πέρασε η ιδέα να το αφήσουν και να πάνε στη Βρέμη.
Κι έζησαν αυτοί καλά κι εμείς καλύτερα..."
(Το απόσπασμα του παραμυθιού είναι από: paidika-paramythia)

Οι μουσικοί ζούσαν ικανοποιημένοι στο σπίτι των ληστών. Έτρωγαν και έπιναν χαρούμενοι και χαμογελαστοί πάντα και καθημερινά έδιναν μια μουσική συναυλία και διασκέδαζαν με την καρδιά τους. Το στιγμιότυπο της συναυλίας απεικονίζεται στην παραπάνω καρτ ποστάλ.

Το 200 χρόνων παραμύθι, που είναι διδακτικότατο, καθώς προσεγγίζει με μαεστρία τις έννοιες της φτώχειας, της βίας, της μετανάστευσης και υπογραμμίζει τα οφέλη της συνεργατικότητας και αλληλεγγύης, δεν έχασε ποτέ τη σημασία του και αποτέλεσε μια ιδιαίτερη πηγή έμπνευσης για τους καλλιτέχνες κάθε μορφής.



1. Μουσικά, έχουμε ιδιαίτερες εμπνεύσεις, όπως εκείνη του αυστραλού συνθέτη, Malcolm Williamson, που βασισμένος στο παραμύθι των γερμανών αδερφών έγραψε μια φωνητική σύνθεση για 6 ανδρικές φωνές που συνεργάζονται a capella και περιγράφουν τις περιπέτειες των τεσσάρων ζώων. Oι έξι ερμηνευτές, δύο κόντρα τενόροι, ένας τενόρος, δύο βαρύτονοι και ένας βαθύφωνος, υποδύονται, εκτός των ζώων, τα σκληρά αφεντικά αλλά και τους ληστές κι εχει εξαιρετικό ενδιαφέρον να μελετήσει κανείς τον τρόπο που χρησιμοποιείται η φωνή στις αλλαγές των ρόλων.
Το ακούμε από τους King's Singers.

Malcolm Williamson: The Musicians of Bremen:

2. Mια σύνθεση για ορχήστρα δωματίου δίνει το 1998 ο γερμανός και γεννημένος στην πόλη της Βρέμης, συνθέτης και μαέστρος, Erke Duit. Ο ταλαντούχος δημιουργός κινείται στο πνεύμα του λαϊκού παραμυθιού κάνοντας χρήση ιδιαιτερων οργανων προκειμένου να αναπαραστήσει τους ήχους των ζώων, τις ευτράπελες καταστάσεις και περιβάλλοντα.
Ακούμε τη χαριτωμένη, πολύχρωμη, αφηγηματικού ύφους, ουβερτούρα:

Erke Duit: "Die Bremer Stadtmusikanten, Ouvertüre":

Σαρλ Περώ: η ιστορία του Γάτου με τις μπότες...

 

"O Παπουτσωμένος Γάτος", Γκυστάβ Ντορέ

Ο "Παπουτσωμένος Γάτος" είναι λαϊκό παραμύθι, οι ρίζες του οποίου είναι πολύ παλιές και πιθανότατα προέρχεται από την Ιταλία. Το αφηγήθηκε και συμπεριέλαβε στη συλλογή του: "Ιστορίες και παραμύθια μιας προηγούμενης εποχής- Histoires ou contes du temps passé" το 1697 ο γάλλος λαογράφος και συγγραφέας, Σαρλ Περώ.

Ο Σαρλ Περώ κατέχει τον τίτλο του "μεγάλου παραμυθά" και τον μνημονεύουμε με αφορμή τη σημερινή επέτειο του θανάτου του (16 Μαΐου 1703).

Έγινε γνωστός με τα ερωτικά του ποιήματα, τις μελέτες του πάνω στην ποίηση και τις καλές τέχνες αρχικά, όμως στη συνέχεια ενθουσίασε με τα παραμύθια του, που αγαπήσαμε μικροί και μεγάλοι.
Μπορεί να τα έγραψε για τη διασκέδαση των παιδιών του, όμως έφεραν στη λογοτεχνία τη μόδα των παραμυθιών. Ανάμεσά τους και ο "Παπουτσωμένος Γάτος"...

Το παραμύθι αναφέρεται στην περιουσία που κληρονομείται σε τρία αδέρφια μετά το θάνατο του μυλωνά πατέρα τους. Ο πρώτος γιος κληρονομεί τον μύλο, ο δεύτερος τον γάιδαρο και ο τρίτος έναν...γάτο. Η αδικία είναι προφανής, ιδιαίτερα για τον μικρότερο που ο γάτος δεν μπορεί να τού φανεί σε τίποτε χρήσιμος. Ή...μπορεί;

Ο γάτος αποδεικνύεται με υπερφυσικές ικανότητες. Έχει ανθρώπινη μιλιά και πολύ κοφτερό μυαλό. Πείθει το γιο του μυλωνά να του φτιάξει ένα ζευγάρι μπότες και από κείνη τη στιγμή ο γάτος τού εξασφαλίζει χρήμα, ακίνητη περιουσία σε χωράφια, ένα τεράστιο, υπέροχο παλάτι, δημιουργώντας τις συνθήκες ώστε να γίνει δεκτός στην αυλή του βασιλιά ως σύζυγος της καλλονής θυγατέρας του. 

O Γάτος επαινέθηκε ως ήρωας για τα χαρακτηριστικά του. Είναι ευφυής, ευρηματικός, τολμηρός,  με άνεση λόγου και πειθώ. Υπήρξαν όμως και κείνοι που σοκαρίστηκαν με τους  γονείς που επέτρεπαν στα παιδιά τους να διαβάσουν το παραμύθι δηλώνοντας πως ήταν μια ιστορία που διδάσκει το ψέμα και την απάτη. 

"O Παπουτσωμένος Γάτος ενώπιον του βασιλιά", Γκυστάβ Ντορέ

"...Ο γιος του μυλωνά έμεινε έκπληκτος που ο γάτος μιλούσε. Τον πήγε στον παπουτσή και του έφτιαξε μπότες.

Ο γάτος φόρεσε τις μπότες, πήρε ένα σακί και το μισογέμισε με σπόρους. [...]

"O Παπουτσωμένος Γάτος", Carl Offterdinger

Μπήκε στο δάσος, άνοιξε το σακί για να φαίνονται οι σπόροι, κρύφτηκε και παραμόνευε. Οι πέρδικες έφτασαν γρήγορα στους σπόρους και η μία μετά την άλλη έμπαιναν στο σακί. Τότε, ο γάτος τράβηξε το σχοινί και έκλεισε τα πουλιά μέσα. Πήρε το σακί στον ώμο και πήγε γρήγορα-γρήγορα στο παλάτι του βασιλιά.

-"Βασιλιά μου, ο αφέντης μου ο Μαρκήσιος του Καραμπάς σου στέλνει πέρδικες".
Ο βασιλιάς ενθουσιασμένος ανταπόδωσε με ένα σακί χρυσάφι.[...]

Μια άλλη μέρα ο γάτος πήρε το αφεντικό του και τού είπε να μπει στη λίμνη να μπανιαριστεί. Πήρε δε τα ρούχα του και τα έκρυψε. Στη συνέχεια πέρασε από τα χωράφια που δούλευαν οι χωρικοί και τους έπεισε όταν τούς ρωτήσουν σε ποιον ανήκει η γη, να πουν στον Μαρκήσιο του Καραμπάς.
Ύστερα πήγε στο μεγάλο παλάτι του μάγου γίγαντα. Τον άρχισε στις καυχησιές και τέλος τον ρώτησε.

-Δηλαδή μπορείς να μεταμορφωθείς και σε μικρό ποντικάκι;
Ο απερίσκεπτος μάγος μεταμορφώθηκε κι ευθύς ο πονηρός γάτος τον έκανε μια χαψιά!

"O Παπουτσωμένος Γάτος", Walter Crane

Σε λίγο επέστρεψε στη λίμνη κι όταν είδε από μακριά να' ρχεται η άμαξα του βασιλιά άρχισε να φωνάζει:

-Βοήθεια ο κύρης μου ο Μαρκήσιος του Καραμπάς πνίγεται! Βοήθεια!
Ο βασιλιάς πλησίασε με τη βασιλοπούλα κι οι άντρες του έβγαλαν το γιο του μυλωνά από τη λίμνη. Τον όμορφο νέο ερωτεύτηκε η βασιλοπούλα κι όλο αναστέναζε.
Περνώντας από τα χωράφια ρώτησε τους χωρικούς ποιανού τη γη δουλεύουν και κείνοι απάντησαν ό,τι τούς είχε ορμηνέψει ο παπουτσωμένος γάτος:
- Του Μαρκήσιου του Καραμπάς ...

Έφτασαν και στο παλάτι του μάγου. Ο Γάτος που είχε φτάσει νωρίτερα τούς υποδέχτηκε. 

-Βασιλιά μου καλωσήρθατε στο παλάτι του αφέντη μου!

Ο βασιλιάς θαμπώθηκε από το φανταχτερό ανάκτορο...[...]
Σε λίγο καιρό η βασιλοπούλα και ο γιος του μυλωνά παντρεύτηκαν. Κι όταν ο βασιλιάς πέθανε έγινε ο άλλοτε φτωχός γιος του μυλωνά, βασιλιάς. Ο δε γάτος πήρε τη θέση του ανώτερου υπουργού. Με τέτοιο κοφτερό μυαλό, την άξιζε...

("Ο Παπουτσωμένος Γάτος", ελεύθερη απόδοση δική μου)


H γοητευτική αφήγηση του παραμυθιού από τον Σαρλ Περώ μάγεψε και μεγάλους συνθέτες με αποτέλεσμα να εμπνευστούν αυτοτελή έργα με πρωταγωνιστή τον πονηρό παπουτσωμένο γάτο ή να τον συμπεριλάβουν ως ήρωά τους στη μουσική τους ιστορία...

Στον Κήπο του Κεραμεικού στο Παρίσι υπάρχει περίτεχνο μαρμάρινο μνημείο προς τιμήν του Σαρλ Περώ. Η βάση του κοσμείται με γλυπτές παραστάσεις ηρώων από τα παραμύθια του, ανάμεσά τους και ο "Παπουτσωμένος γάτος".

1. Πιστά το παραμύθι του Σαρλ Περώ ακολουθεί η πλοκή της μικρής όπερας για παιδιά που συνέθεσε ο Σεζάρ Κούι το 1913.
Η υπόθεση ξετυλίγεται σε τρεις πράξεις και ορχηστρική εισαγωγή, ενώ ευφάνταστα ο συνθέτης συμπληρώνει την ιστορία με λαϊκούς χορούς.
Το λιμπρέτο για την παιδική όπερα-παραμύθι έγραψε μια ρωσίδα δασκάλα και η πρεμιέρα έγινε στη Ρώμη. Οι παραστάσεις συνεχίστηκαν στη Σοβιετική Ένωση και τις ανατολικές χώρες, κατακτώντας το κοινό μικρών και μεγαλύτερων ηλικιών. Mε έντονο το ρώσικο χρώμα, ο Κούι υπηρέτησε πιστά όσα θέσπισαν οι συνθέτες της περίφημης Ομάδας των Πέντε, της οποίας υπήρξε μέλος. Η μουσική του θαυμάστηκε πολύ από τον Φραντς Λιστ.

2. O Πιοτρ Ίλιτς Τσαϊκόφσκυ, μάστορας στις μπαλετικές συνθέσεις εμπνέεται την πλοκή του μπαλετικού παραμυθιού: "Η Ωραία Κοιμωμένη" από τη εκδοχή του Σαρλ Περώ, όπου η Πριγκίπισσα Ωρόρ που κοιμάται για αμέτρητα χρόνια εξαιτίας μιας κατάρας ξυπνά από το φιλί του Πρίγκηπα λύνοντας τα μάγια που την κρατούσαν βουβή στον αιώνιο ύπνο της.  Στους Γάμους του ζευγαριού, που λαμβάνει χώρα στην τρίτη Πράξη του μπαλέτου, ο ρώσος μουσουργός ενσωματώνει χαρακτήρες κι από άλλα παραμύθια του Περώ, σαν προσκεκλημένους στη γαμήλια τελετή, όπως την Κοκκινοσκουφίτσα και τον Παπουτσωμένο Γάτο. Η πρώτη χορεύει με το Λύκο ένα βαλς και o δεύτερος στροβιλίζεται με την Άσπρη Γάτα σε ένα γεμάτο αινιγματισμό και μυστήριο, pas de deux.

Όπως σε πολλά μπαλέτα, μερικές από τις καλύτερες στιγμές προκύπτουν από το συνδυασμό άλλων παραμυθένιων χαρακτήρων που εμφανίζονται στην ιστορία, έτσι και στην Ωραία Κοιμωμένη ένα από αυτά που ξεχωρίζουν είναι το pas de deux του Παπουτσωμένου Γάτου με την παρτενέρ του. Γι' αυτό εξάλλου περιλήφθηκε και στην Σουίτα του μπαλέτου.

The Sleeping Beauty - Puss-in-Boots and White Cat:

3. Στο μπαλέτο του τριών πράξεων "Špalíček" που συνέθεσε το 1932 ο Bohuslav Martinů φέρει τον υπότιτλο: "Μπαλέτο από λαϊκά παιχνίδια, έθιμα και παραμύθια".

Κάθε μια από τις 3 πράξεις βασίζεται και σε ένα γνωστό παραμύθι:
τη Σταχτοπούτα,
το Παραμύθι του τσαγκάρη και του θανάτου και
τον Παπουτσωμένο Γάτο.

Ο Τσέχος συνθέτης βασίστηκε σε ποιήματα του συμπατριώτη του, Karel Jaromír Erben, διάσημο στην εποχή του συλλέκτη λαϊκών παραμυθιών ανάμεσά τους και ο "Γάτος" του Σαρλ Περώ. Ο Μαρτίνου επεξεργάστηκε πολλές φορές τη σύνθεση γι' αυτό υπάρχουν αρκετές εκδοχές της.

Η Πρώτη Πράξη του μπαλέτου περιλαμβάνει 4 σκηνές συμπληρωμένες με χορωδία:
Ι: Βρύση και κότα.
II: Ένα παραμύθι για μια γάτα με μπότες
III: Παίζοντας την Παναγία.
IV: Ένα παραμύθι για μια μαγική τσάντα.

Παρακολουθούμε τη σκηνή της γάτας με τις μπότες στο 3:35:

Σαρλ Περώ: Η Ωραία Κοιμωμένη με μουσικούς ήχους...

"Η Ωραία Κοιμωμένη",  Henry Meynell Rheam , 1899

Ο Σαρλ Περώ γεννήθηκε σαν σήμερα, 12 Γενάρη 1628 και κατέχει τον τίτλο του "μεγάλου παραμυθά".

Τα περισσότερα από τα παραμύθια του, ο διάσημος Σαρλ Περώ τα συμπεριέλαβε στη συλλογή του: "Τα παραμύθια της Μάνας χήνας", που την έγραψε για τη διασκέδαση των παιδιών του κι από τότε αγαπήθηκαν και συγκινούν πολλές γενιές αναγνωστών.

Ανάμεσα στα γνωστότερα παραμύθια του είναι η "Σταχτοπούτα", η "Κοκκινοσκουφίτσα", ο "Κοντορεβυθούλης", ο "Παπουτσωμένος Γάτος", αλλά και η "Ωραία Κοιμωμένη", που προτείνω σήμερα...

Πρώτη γραπτή εκδοχή του πασίγνωστου παραμυθιού της Ωραίας Κοιμωμένης θεωρείται η μεσαιωνική Ναπολιτάνικη ανατριχιαστική ιστορία: "Ήλιος, Σελήνη και Ταλία" που γράφτηκε το 1634, από τον Τζιμπατίστα Μπαζίλε.

Η Πριγκίπισσα Ωρόρ κοιμάται για αμέτρητα χρόνια εξαιτίας μιας κατάρας. Τα μάγια που την κρατούσαν βουβή στον αιώνιο ύπνο της, λύνονται από το φιλί του Πρίγκηπα. Ξυπνά κι ακολουθούν οι λαμπεροί γάμοι του ζευγαριού.


Η "Ωραία Κοιμωμένη", ένα παραμύθι που υπογραμμίζει τη σύγκρουση μεταξύ Καλού και Κακού μάγεψε και κορυφαίους συνθέτες...

1. Είναι η εκδοχή του Σαρλ Περώ της "Ωραία Κοιμωμένης" που εμπνέει στον μάστορα των μπαλετικών συνθέσεων, Πιοτρ Ίλιτς Τσαϊκόφσκυ την πλοκή του ομώνυμου μπαλετικού παραμυθιού: "The Sleeping Beauty" ...

Οι πρωταγωνιστές της πρεμιέρας του 1890

Πρόκειται για μπαλέτο με πρόλογο, τρεις πράξεις και πέντε σκηνές που πρωτοπαρουσιάστηκε το 1890 στο Θέατρο Μαριίνσκι της Αγίας Πετρούπολης. Τη χορογραφία είχε κάνει ο Μαριούς Πετιπά και ο ρώσος συνθέτης αποτυπώνει αριστουργηματικά τη σύγκρουση μεταξύ του Καλού και του Κακού, χρησιμοποιώντας ένα μοτίβο για κάθε περίπτωση, που επαναλαμβάνεται πολλές φορές κατά τη διάρκεια του μπαλέτου. Ένα είδος "leitmotif" που βοηθά στην εξέλιξη της πλοκής.

Οι λαμπεροί Γάμοι του ζευγαριού, λαμβάνουν χώρα στην τρίτη Πράξη του μπαλέτου, όπου ο ρώσος μουσουργός ενσωματώνει χαρακτήρες κι από άλλα παραμύθια του Περώ, σαν προσκεκλημένους στη γαμήλια τελετή, όπως την Κοκκινοσκουφίτσα και τον Παπουτσωμένο Γάτο.

Έτσι, στην Τρίτη Πράξη τα μοτίβα του Καλού και του Κακού δεν εμφανίζονται στην παρτιτούρα του Τσαϊκόφσκυ, δίνοντας χώρο σε χορευτικά μοτίβα, αντιπροσωπευτικά των χαρακτήρων(προσκεκλημένων) που εκπροσωπούν.

Η "Ωραία Κοιμωμένη" συγκαταλέγεται στις πιο ολοκληρωμένες συνθέσεις του κλασικού ρεπερτορίου και θεωρείται το μπαλετικό αριστούργημα του Τσαϊκόφσκυ, καθώς η παραμυθένια πλοκή εμποτίζεται με έντονα συναισθήματα, ενσωματώνοντας μια ανθρώπινη ιστορία-μια ιστορία αθωότητας, που αγγίζει μεν τα όρια του κινδύνου, εντέλει όμως σώζεται από την αγάπη.

Η χορογραφία του Πετιπά ήταν εντυπωσιακή αλλά και άκρως απαιτητική από άποψη τεχνικής. Ένα από τα πιο δύσκολα -από οποιαδήποτε μπαλέτο- adagios είναι εκείνο της πρώτης Πράξης όπου η πριγκίπισσα Ωρόρ χορεύει το "Rose Adagio". 

Tchaicovsky: "The Sleeping beauty", Margot Fonteyn:

2. Το 1922 παρουσιάζεται στη Ρώμη η οπερατική εκδοχή της "Ωραίας Κοιμωμένης" του Περώ, σε μουσική του ιταλού Οτορίνο Ρεσπίγκι.
Ο ιταλικός τίτλος της είναι: "La bella addormentata nel bosco" και το λιμπρέτο έγραψε ο Gianni Bistolfi. 

Η αρχική εκδοχή της όπερας γράφτηκε για κουκλοθέατρο. Έτσι, ερμηνεύτηκε από κούκλες, αλλά συνοδευόταν από ορχήστρα και τραγουδιστές.
Η σύνθεση χαρακτηρίζεται για τη λαμπρή της ενορχήστρωση, στοιχείο που οφείλεται στη μαθητεία του συνθέτη κοντά στον Ρίμσκι-Κόρσακοφ στην Αγία Πετρούπολη, όπου παράλληλα έπαιζε βιόλα στην ορχήστρα του αυτοκρατορικού θεάτρου.

Η παράσταση στέφθηκε από απόλυτη επιτυχία με τις κριτικές την επόμενη μέρα να μιλούν για "καλλιτεχνικό κόσμημα" .

Τα πιο λυρικά μέρη είναι εκείνα που ερμηνεύονται από την πριγκίπισσα και τον πρίγκηπα. Όμως κατά γενική ομολογία ο πιο απαιτητικός ρόλος είναι της Γαλάζια Νεράιδας:

3. Αρκετές δεκαετίες νωρίτερα ο Ρόμπερτ Σούμαν συνέθεσε το "Märchenbilder, Op. 113", μια σουΐτα τεσσάρων "Παραμυθικών Εικόνων" για βιόλα και πιάνο.  

Παρότι στην παρτιτούρα δεν υπάρχει καμία ένδειξη για το ποια συγκεκριμένα παραμύθια είχε στο μυαλό του ο συνθέτης, οι αναλυτές ισχυρίζονται ότι με βάση σημειώσεις του δημιουργού οι δύο πρώτες σκιαγραφούν σκηνές από την ιστορία της Ραπουνζέλ, η τρίτη απεικονίζει τον ξυλοπόδαρο Ρουμπελστίλτσκιν που χορεύει με τη νεράιδα και η τέταρτη αφηγείται το παραμύθι της Ωραίας Κοιμωμένης. 

Αυτή η τελευταία κίνηση της σουΐτας παραπέμπει σε τρυφερή ονειροπόληση, νοσταλγική και αιθέρια, με χαρακτηριστικό και ασυνήθιστο μελωδικά το φινάλε, που η λάμψη και η ζεστασιά του υποδηλώνει τη φράση του παραμυθικού τέλους: "έζησαν αυτοί καλά κι εμείς καλύτερα".

Schumann: "Märchenbilder Op. 113, Mov. IV" / Sviatoslav Richter-Yuri Bashmet:

4. Το 1910 ο Ravel συνέθεσε ένα από τα πιο αγαπητά έργα, τη συλλογή των πέντε παιδικών κομματιών, που  γνωρίζουμε με τον τίτλο: «Η Μάνα μου η Χήνα».

"The Sleeping Beauty" from "Tales of Mother Goose"

Αρχικά γραμμένο για πιάνο για τέσσερα χέρια, για δύο νέους μαθητές πιάνου, τη Μιμή και το Ζαν, παιδιά ενός ζευγαριού φίλων του συνθέτη.
Άγαμος και άτεκνος, ο Ραβέλ λάτρευε τα παιδιά και τον κόσμο της φαντασίας τους.

Αργότερα το έργο ενορχηστρώθηκε και μεταγράφηκε για σόλο πιάνο ή διασκευάστηκε για μπαλέτο.
Μια σύνθεση τρυφερά βελούδινη, που ενέπνευσε στον Ραβέλ ο παραμυθόκοσμος του 17ου αι.
Συγκεκριμένα, μία συλλογή έξι παραμυθιών του Σαρλ Περρώ που κυκλοφόρησαν το 1697, εμπνευσμένα από παραδοσιακά παραμύθια, στα οποία η Μάνα Χήνα, ως δημοφιλής χαρακτήρας της λαϊκής μυθοπλασίας, διαδραματίζει κεντρικό ρόλο.
Ως φιγούρα, παραπέμπει στην γκουβερνάντα, στη γυναίκα εκείνη που, αφηγούμενη ιστορίες στα παιδιά, γίνεται η ίδια κομμάτι της προφορικής παράδοσης.

Ο πρώτος από τους πέντε παραμυθένιους μουσικούς πίνακες έχει τίτλο: "Παβάνα για την Ωραία Κοιμωμένη", είναι σύντομης διάρκειας και εμπνευσμένος από το ομώνυμο παραμύθι. Θα το ακούσουμε στην ορχηστρική του εκδοχή από την Concertgebouw Orchestra υπό την μπαγκέτα του Bernard Haitink:

5.

"Ωραία Κοιμωμένη",
από εικονογράφηση του Γκυστάβ Ντορέ

Ένα ατμοσφαιρικό παραμυθόδραμα για ηθοποιούς-τραγουδιστές με συνοδεία πιάνου, στο οποίο οι στίχοι εξιστορούν το παραμύθι της Ωραίας Κοιμωμένης συνέθεσε η γαλλίδα συνθέτις, Jeanne Élisabeth Marie Vieu, γνωστή με το ψευδώνυμο Pierre Valette το 1902.
Τιτλοφορείται "La Belle au Bois Dormant" και είναι δημιουργία στο στυλ "αδόμενου παραμυθιού" σε 19 ταμπλώ, το κείμενο του οποίου έγραψε ο Lucien Metivet βασισμένος στο παραμύθι του Σαρλ Περώ.
Γεννημένη σε μουσική οικογένεια, η Vieu υπήρξε παιδί-θαύμα που εντυπωσίασε τον Ζυλ Μασνέ τόσο, ώστε να τη δεχτεί -αν και δωδεκάχρονη- στην τάξη του σύνθεσης.
Η "Ωραία Κοιμωμένη" είναι η σύνθεση που έφερε στη γαλλίδα Jane Vieu τη μεγάλη αναγνώριση. Ακούμε από το 7ο ταμπλώ το ομότιτλο αργό βαλς:

Jane Vieu: "La Belle au Bois Dormant":

"Ωραία Κοιμωμένη", Carl Offterdinger

6. Την ίδια χρονιά(1902) με την "Ωραία Κοιμωμένη" της Jane Vieu, στη Γερμανία παρουσιάζεται η όπερα "Dornröschen" του Engelbert Humperdinck γνωστού κυρίως για την επίσης παραμυθική όπερά του: "Χάνσελ και Γκρέτελ".

Το λιμπρέτο της "Κοιμωμένης", που βασίζεται χαλαρά στην ιστορία του Σαρλ Περώ, έγραψε η παραμυθογράφος, Elisabeth Ebeling.

Την τριών πράξεων όπερα του Έγκελμπερτ Χούμπερντινκ, που είναι εξαιρετικά πρωτότυπη -μελωδικά και αρμονικά- με χρήση γερμανικών λαϊκών τραγουδιών στα πρότυπα του Βάγκνερ, μπορείτε να απολαύσετε εδώ.

Το ίδιο έτος σύνθεσης της όπερας, ο δημιουργός επέλεξε 5 μέρη της και παρουσίασε την ομώνυμη σουίτα, που σήμερα εκτελείται περισσότερο.

Humperdinck : Dornröschen Suite:

I. Vorspiel

II. Ballade

III. Irrfahrten 

IV. Dornenschloss 

V. Festklänge 

Τέλος, να αναφέρουμε πως μια σύντομη διασκευή τεσσάρων μερών από την "Ωραία Κοιμωμένη" του Τσαΐκόφσκυ έκανε το 1941 ο Ιγκόρ Στραβίνσκυ που επένδυσε το μπαλέτο "Το Γαλάζιο πουλί" της Lucia Chase.

Stravinsky: "Bluebird, Pas de deux":