Ο Ντήλιους, η νύχτα της Φλόριντα και οι πορτοκαλιές της μνήμης ...

"O Nτήλιους  στο αναπηρικό καροτσάκι"
(Ernest Procter, artuk)

Στις 10 Ιουνίου 1934, έπειτα από πολυήμερη παραμονή σε κωματώδη κατάσταση, ο Φρέντερικ Ντήλιους έσβηνε στο Γκρε-συρ-Λουάν της Γαλλίας. 

Ο θάνατός του υπήρξε η κατάληξη μιας μακράς και οδυνηρής δοκιμασίας. Για χρόνια το σώμα του βρισκόταν υπό αργή πολιορκία. Η σύφιλη, ύπουλη και αμείλικτη, τού αφαίρεσε σταδιακά τη δύναμη των άκρων, το φως των ματιών και την ελευθερία της κίνησης. Δεν κατάφερε όμως να αγγίξει εκείνη τη μυστική περιοχή της ύπαρξής του, που γεννούσε μουσική.

Τα πρώτα συμπτώματα είχαν εμφανιστεί γύρω στο 1910. Δύσπιστος απέναντι στη συμβατική ιατρική, ο Ντήλιους αναζήτησε βοήθεια σε ομοιοπαθητικούς θεραπευτές, ελπίζοντας πως θα μπορούσε να αναχαιτίσει την πορεία της νόσου. Εκείνη, ωστόσο, προχωρούσε αθόρυβα, αφήνοντας πίσω της πόνο, εξάντληση και σκοτάδι. Με τα χρόνια η όρασή του σχεδόν έσβησε, οι μύες ατροφούσαν και οι πόνοι έγιναν μόνιμοι σύντροφοι της καθημερινότητάς του.

Κάποια μέρα του 1928, μέσα σ' αυτή τη σταδιακή έκλειψη της ζωής, έφτασε κοντά του μια απρόσμενη αχτίδα φωτός. Ένας νεαρός πιανίστας και συνθέτης από το Γιορκσάιρ, ο Έρικ Φένμπι, μόλις είκοσι δύο ετών, είχε πληροφορηθεί ότι ο Ντήλιους ήταν πλέον σχεδόν τυφλός και παράλυτος. Συγκινημένος από τη μοίρα του μεγάλου συνθέτη, τού έγραψε προσφέροντας αφιλοκερδώς τις υπηρεσίες του ως βοηθός. Η απάντηση του Ντήλιους ήταν άμεση και θερμή: "Συγκινήθηκα πολύ από την ευγενική και συμπονετική σας επιστολή και θα ήθελα πολύ να δεχτώ την προσφορά σας".

Ο Ντήλιους και ο Έρικ Φένμπι
(πηγή: haggsfarmsociety.co.uk)

Η συνάντηση αυτή έμελλε να αλλάξει τη ζωή και των δύο. Ο Ντήλιους δεν μπορούσε πια να κρατήσει μολύβι ούτε να σημειώσει κάποια νότα. Έτσι ο Φένμπι έγινε τα χέρια του. Καθόταν δίπλα του επί ώρες, αφουγκραζόμενος αποσπασματικές μελωδίες, αδιόρατες ηχητικές εικόνες και μουσικές σκέψεις του συνθέτη. Απ' αυτές τις υπαγορεύσεις γεννήθηκαν τα τελευταία έργα του Ντήλιους.

Πρόκειται για μια από τις πιο συγκινητικές εικόνες στην ιστορία της μουσικής. Ένας άνθρωπος τυφλός και παράλυτος να εξακολουθεί να δημιουργεί κόσμους πλημμυρισμένους από φως. Την ώρα που το σώμα του κατέρρεε, η φαντασία του περιπλανιόταν ακόμη σε καλοκαιρινούς ανέμους, σε ποτάμια που κυλούν αδιάκοπα, σε ορίζοντες λουσμένους από χρυσαφένια λάμψη. Η μουσική του παρέμενε πιστή στην ομορφιά. Όπως τότε...

Ήταν μόλις είκοσι δύο ετών όταν ένα ζεστό καλοκαιρινό βράδυ στη Φλόριντα, καθόταν στη βεράντα του σπιτιού του, ανάμεσα στις πορτοκαλιές της φυτείας. Η μέρα έσβηνε και μέσα από το καταπράσινο ημίφως της τροπικής βλάστησης έφταναν στ’ αυτιά του οι βαθιές, μελωδικές φωνές των Αφροαμερικανών εργατών, που τραγουδούσαν παραδοσιακά τραγούδια. Κάτι από τη μαγεία εκείνης της στιγμής ρίζωσε βαθιά μέσα του και δεν τον εγκατέλειψε ποτέ.
Είχε φτάσει στη Φλόριντα το 1884. Η οικογένειά του τον είχε στείλει εκεί για να ασχοληθεί με την καλλιέργεια πορτοκαλιών, ελπίζοντας ότι θα ακολουθούσε έναν πρακτικό επαγγελματικό δρόμο. Όμως ο νεαρός Ντήλιους βρέθηκε ξαφνικά μέσα σ' έναν κόσμο γεμάτο τροπικά αρώματα, εκτυφλωτικά χρώματα, πυκνή βλάστηση και πρωτόγνωρους ήχους. Εκεί, ανάμεσα στη φύση και στις ανθρώπινες φωνές που αντηχούσαν τα βράδια πάνω από τα δένδρα εσπεριδοειδών, ανακάλυψε το πραγματικό του πεπρωμένο, τη μουσική.

Από εκείνες τις εμπειρίες γεννήθηκε η "Florida Suite", το πρώτο μεγάλο ορχηστρικό έργο του. Παρουσιασμένη το 1888, η σουίτα δεν αποτελεί απλή περιγραφική αναπαράσταση τοπίων, αλλά ένα μουσικό ημερολόγιο αναμνήσεων και αισθήσεων. Μέσα από τέσσερις διαδοχικές εικόνες, ο συνθέτης αναπλάθει τον κόσμο που τον σημάδεψε...Το φως που απλώνεται πάνω από τις πορτοκαλιές, τη γαλήνια ροή του ποταμού Σαιντ Τζονς, τη μαγεία του τροπικού δειλινού και τη μυσταγωγική ηρεμία της νύχτας.

1. Στο πρώτο μέρος, "Daybreak and Dance - Χαραυγή και Χορός", η μουσική αναδύεται αργά μέσα από απαλά ορχηστρικά χρώματα που θυμίζουν την ανατολή του ήλιου πάνω από τη φυτεία.

Portrait of Delius, Ida Gerhardi

Τα ξύλινα πνευστά και οι διακριτικές αρμονικές μεταβολές δημιουργούν μια ατμόσφαιρα αφύπνισης της φύσης. Σταδιακά, η ηρεμία δίνει τη θέση της σε έναν ζωηρό χορό, γεμάτο ρυθμική ενέργεια και λαϊκό παλμό, προαναγγέλλοντας το ενδιαφέρον του Ντήλιους για τις μουσικές παραδόσεις που γνώρισε στην Αμερική.

2. Το δεύτερο μέρος, "By the River - Δίπλα στο Ποτάμι", είναι ίσως το πρώτο δείγμα της ώριμης λυρικής γραφής του. Οι μακρόσυρτες μελωδικές γραμμές, οι διακριτικές χρωματικές αρμονίες και η ρευστή ορχηστρική υφή αποδίδουν την αδιάκοπη κίνηση του ποταμού Σαιντ Τζονς. Η μουσική κυλά χωρίς δραματικές εξάρσεις, οδηγώντας τον ακροατή σε μια κατάσταση ήρεμης περισυλλογής.

3. Στο τρίτο μέρος, "Sunset - near the Plantation - Ηλιοβασίλεμα - κοντά στη Φυτεία", ο Ντήλιους αποκαλύπτει ήδη την εξαιρετική του ικανότητα να ζωγραφίζει ηχητικά τοπία. Οι θερμές αρμονίες, οι απαλοί χρωματισμοί των εγχόρδων και οι λεπτές παρεμβάσεις των ξύλινων πνευστών δημιουργούν την αίσθηση ενός τροπικού δειλινού, όπου το φως χάνεται αργά μέσα σε αποχρώσεις χρυσού...

4. Η σουίτα ολοκληρώνεται με το "At Night - Τη Νύχτα", ένα από τα πιο ατμοσφαιρικά μέρη του έργου. Εδώ η μουσική αποκτά ονειρικό χαρακτήρα. Οι μελωδίες αναδύονται και χάνονται μέσα σε διάφανες αρμονίες, ενώ η ενορχήστρωση δημιουργεί ένα πέπλο μυστηρίου και γλυκιάς νοσταλγίας. Το σκοτάδι παρουσιάζεται σαν χώρος γαλήνης, περισυλλογής και συμφιλίωσης.

Η "Florida Suite" προαναγγέλλει ήδη τον ώριμο Ντήλιους, έναν συνθέτη που δεν ενδιαφέρεται τόσο να αφηγηθεί μια ιστορία, όσο να αιχμαλωτίσει την ουσία της στιγμής, το χρώμα μιας ανάμνησης, το άρωμα ενός τόπου και τη λεπτή συγκίνηση που αφήνει πίσω της η ζωή. Στις σελίδες της διακρίνουμε τα χαρακτηριστικά που αργότερα θα καθιερώσουν το προσωπικό του ύφος, τη χρωματική αρμονία, τις πεντατονικές αναφορές, τις πλατιές λυρικές γραμμές, την ευρηματική χρήση των ξύλινων πνευστών και την αίσθηση μιας φύσης που αναπνέει και πάλλεται αδιάκοπα μέσα στη μουσική.

Στις 10 Ιουνίου 1934 μπορεί να σώπασε η ανθρώπινη φωνή του Ντήλιους. Δεν σώπασε όμως η μουσική του. Εκείνη εξακολουθεί να μας γυρίζει πίσω στη νύχτα της Φλόριντα, στη βεράντα με τις πορτοκαλιές, στους μακρινούς ήχους που ανέβαιναν από τη φυτεία και σημάδεψαν για πάντα τη φαντασία ενός νεαρού οραματιστή. Για να μας θυμίζει ότι οι πιο βαθιές εμπειρίες της ζωής, όταν μεταμορφωθούν σε τέχνη, μπορούν να νικήσουν τον χρόνο, τη φθορά και -τελικά- τον ίδιο τον θάνατο.

Για την ακρόαση της "Florida Suite" αξίζει να στραφούμε σ' έναν από τους σημαντικότερους υποστηρικτές της μουσικής του Ντήλιους, τον Σερ Τhomas Beecham.
Ο σπουδαίος Βρετανός μαέστρος υπήρξε καθοριστικός για τη διάδοση του έργου του συνθέτη, τον οποίο θαύμαζε βαθιά. Μάλιστα, πολύ πριν από την επίσημη έκδοση της παρτιτούρας της "Florida Suite", είχε φροντίσει να αντιγράψει ο ίδιος το χειρόγραφο του Ντήλιους, ώστε να μπορέσει να παρουσιάσει το έργο στο κοινό.

Frederick Delius: "Florida Suite" 
Διευθύνει ο Τhomas Beecham

"Το μεγαλείο πέφτει": Μουσικές προσεγγίσεις του Τέννυσον από κορυφαίους Βρετανούς συνθέτες...

Ο Άλφρεντ Τέννυσον θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους Άγγλους ποιητές και βασικός εκπρόσωπος της βικτωριανής ποίησης. Το αναγνωστικό κοινό τον αγκάλιασε από την πρώτη επαφή με το έργο του, όπως και οι κριτικοί, αλλά και η ίδια η βασίλισσα Βικτωρία, η οποία, σε αναγνώριση του ταλέντου του, τού απένειμε τον τίτλο του "δαφνοστεφούς ποιητή" (Poet Laureate). Το 1884 του αποδόθηκε επίσης ο αριστοκρατικός τίτλος του λόρδου.

Η τρίτη έκδοση του πρώτου μακροσκελούς ποιήματός του, "The Princess - Η Πριγκίπισσα", περιλάμβανε και ποιήματα που αγαπήθηκαν ως ανεξάρτητα. 

Ανάμεσά τους ξεχωρίζει το ποίημα που θα μας απασχολήσει σήμερα, με τίτλο: "The Splendour Falls - Το μεγαλείο πέφτει".

"The splendour falls on castle walls

And snowy summits old in story:

The long light shakes across the lakes,

And the wild cataract leaps in glory..."

"Στου κάστρου τα τοιχώματα το μεγαλείο πέφτει 

και σε κορφές πανάρχαιες που τις σκεπάζει χιόνι.

Το φως το μακρινό τις λίμνες αυλακώνει

κι ο άγριος καταρράκτης χύνεται αγλαός.

Ήχησε σάλπιγγα, ήχησε! Κάνε την άγρια ηχώ να φτερουγίσει

ήχησε σάλπιγγα. απάντησε, ηχώ πριν σβήσεις, σβήσεις, σβήσεις

Ω, αφουγκράσου, ω άκου! Πόσο αχνά, καθάρια

κι ακόμη αχνότερα, πιο καθαρά, πιο πέρα ροβολούν! 

Ω, τι γλυκά πέρα από βράχο και πλαγιά

τα κόρνα από των ξωτικών τη χώρα αχνά ηχούν!

Ήχησε, ν' ακούσουμε την πορφυρή χαράδρα ν' αντηχήσει

ήχησε σάλπιγγα. απάντησε, ηχώ πριν σβήσεις, σβήσεις, σβήσεις

Ω έρωτα! Εκείνη σβήνει εκεί στον αχανή ουρανό,

λιγοθυμά πάνω σε λόφο, κάμπο ή ποταμό

μα η δική μας αντηχεί από ψυχή σ' άλλη ψυχή,

και μεγαλώνει, μεγαλώνει εσαεί.

Ήχησε σάλπιγγα, ήχησε! Κάνε την άγρια ηχώ να φτερουγίσει

ήχησε σάλπιγγα. απάντησε, ηχώ πριν σβήσεις, σβήσεις, σβήσεις"
                                         
                                                   Από τη συλλογή "Η πριγκίπισσα"

(Άλφρεντ Τέννυσον: "12 Ποιήματα", εκδ. Διώνη, απόδοση: Παντ. Ανδρικόπουλος, σελ.7)

Πρόκειται για ποίημα άφθαστης μουσικότητας, καθώς στο πρωτότυπο παρατηρείται εσωτερική ομοιοκαταληξία στον 1ο και 3ο στίχο κάθε στροφής (π.χ. falls - walls, shakes - lakes).

Το ποίημα περιγράφει ένα μαγευτικό φυσικό τοπίο και τον τρόπο με τον οποίο το φως κινείται μέσα σε αυτό. Κεντρική θέση κατέχει ο ήχος της σάλπιγγας: άλλοτε άγριος, άλλοτε τρυφερός ή με πνευματική χροιά. Ο ποιητής απευθύνεται στον ακροατή, καλώντας τον να αφουγκραστεί την αντήχηση. Στη δεύτερη στροφή, η σκηνή επεκτείνεται στον μυστηριώδη κόσμο των ξωτικών (Elfland), ενώ η τελευταία στροφή αφήνει έναν διακριτικό υπαινιγμό για την αθανασία της ανθρώπινης ψυχής.

Ο συγκερασμός ρομαντικού οίστρου και τρυφερότητας με φιλοσοφική ενδοσκόπηση της ανθρώπινης ύπαρξης είναι εξαιρετικά επιτυχημένος. Καθόλου τυχαίο το γεγονός ότι το ποίημα συγκίνησε πλήθος καλλιτεχνών:

1. Ήταν το 1885, όταν ο Φρέντερικ Ντήλιους μελοποιεί το συγκεκριμένο ποίημα του Τέννυσον. Σε μια εποχή όπου ο συνθέτης βρισκόταν ακόμη στην αναζήτηση της προσωπικής του μουσικής φωνής, δημιουργεί μια σύνθεση που ξεχωρίζει για τον έντονο λυρισμό, την ποιητικότητα και τη χρωματική πλούσια υφή. Ο Ντήλιους αναθέτει την έκφραση του ποιήματος στις αγγελικές φωνές μιας χορωδίας, οι οποίες δεν υπηρετούν απλώς το κείμενο, αλλά γίνονται φορείς χρωμάτων, διαθέσεων, εικόνων και ηχητικών εφέ.

Η μουσική ροή είναι αιθέρια και διαφανής, με συχνές εναλλαγές υφής και δυναμικών, δημιουργώντας την εντύπωση μιας ηχητικής ζωγραφικής. Η χορωδία περιγράφει τις εικόνες της φύσης, τη λάμψη που πέφτει στους τοίχους του κάστρου, τον ήχο της σάλπιγγας, τις αντηχήσεις στα βουνά, και την ποιητική διάθεση του δειλινού...

Delius: "The Splendour falls on Castle Walls":

2. Το 1896, σε ηλικία μόλις 24 ετών, ο Ralph Vaughan Williams συνέθεσε ένα τραγούδι για φωνή και πιάνο βασισμένο στο ποίημα του Τέννυσον, "Το μεγαλείο πέφτει".

Παρόλο που πρόκειται για μια πρώιμη σύνθεση, ήδη διαφαίνεται το μελωδικό χάρισμα, η λεκτική ευαισθησία και η λυρική φαντασία που θα χαρακτήριζαν το μετέπειτα έργο του συνθέτη.

Ralph Vaughan Williams: "The Splendour Falls":

3. Το ποίημα περιλαμβάνεται επίσης στον κύκλο τραγουδιών του Gustav Holst, "Four Songs from "The Princess" (έργο του 1907), βασισμένο σε ποιήματα του Alfred Tennyson. Ο κύκλος ανήκει στην πρώιμη δημιουργική περίοδο του Χολστ και αναδεικνύει τη βαθιά του σύνδεση με την αγγλική ποίηση και το λυρικό στοιχείο.

Η μελοποίηση αποτελεί κομψοτέχνημα. Διακρίνεται για την εκλεπτυσμένη απλότητα, τη διακριτική μουσικότητα, την υποβλητική, λυρική γλώσσα, προσφέροντας μια μοναδική φωνητική ερμηνεία της ποίησης του Tέννυσον. Ο Χολστ καταφέρνει να γεφυρώσει τον ποιητικό λόγο με τη μουσική σε μια σύνθεση σπάνιας ομορφιάς, που παραμένει ένα πολύτιμο στολίδι της αγγλικής λυρικής παράδοσης.

Gustav Holst, "Four Songs from "The Princess - The Splendour Falls":

4. Κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, ο Βρετανός συνθέτης Benjamin Britten συνέθεσε το έργο "Serenade for Tenor, Horn and Strings, Op. 31", ανταποκρινόμενος σε ένα αίτημα του νεαρού και χαρισματικού κορνίστα Dennis Brain. Η σύνθεση ολοκληρώθηκε το 1943 και αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά έργα του Μπρτίττεν, όπου η φωνή, το κόρνο και τα έγχορδα συνυπάρχουν σε μια ατμόσφαιρα ονειρική, μελαγχολική και στοχαστική.
Το έργο είναι ουσιαστικά μια μουσική "σκηνή της νύχτας", που περιλαμβάνει μια εισαγωγή και έναν επίλογο, παιγμένους από σόλο κόρνο, ενώ μεταξύ τους παρεμβάλλονται έξι μελοποιημένα ποιήματα Άγγλων ποιητών, από τον 15ο έως τον 19ο αιώνα. Τα ποιήματα επιλέχθηκαν με κοινό θεματικό άξονα τη νύχτα, ως φυσικό φαινόμενο, αλλά και ως υπαρξιακή κατάσταση...ηρεμία, γαλήνη, μαγεία, αλλά και τρόμος, σκοτεινές σκέψεις, υπαινιγμοί θανάτου. Το κόρνο παίζει καθοριστικό ρόλο, άλλοτε ηχεί σαν σάλπισμα από απόσταση, άλλοτε σαν εσωτερική φωνή ή απόηχος της ανθρώπινης ψυχής.

Το τρίτο μέρος του έργου φέρει τον τίτλο "Nocturne" και βασίζεται στο παραπάνω ποίημα του Τέννυσον. Πρόκειται  για μια συγκινητική μουσική αναπαράσταση της απόκοσμης, σχεδόν μυθικής εικόνας που περιγράφει ο Τέννυσον. Ο ήχος γίνεται φορέας συναισθήματος, μνήμης και στοχασμού, ενώ η "αντήχηση" στο ποίημα αντανακλάται και μουσικά με επαναλήψεις και απόηχους μέσα στην ορχήστρα και τη φωνή.

Britten: "Serenade for tenor, horn & strings, Op.31 - Nocturne" / Peter Pears

5. Τέλος, μια ξεχωριστή θέση στις μουσικές αποτυπώσεις του ποιήματος "The Splendour Falls" του Τέννυσον κατέχει η βαθιά λυρική εκδοχή του Cecil Armstrong Gibbs, ενός συνθέτη που υπήρξε ιδιαίτερα αγαπητός στη βασίλισσα Ελισάβετ και γνώρισε ευρεία αναγνώριση και αγάπη στη Βρετανία, κυρίως χάρη στη σημαντική του συμβολή στη χορωδιακή μουσική.

Ο Gibbs υπήρξε μαθητής των διακεκριμένων Βρετανών μουσικών Ralph Vaughan Williams και Adrian Boult, γεγονός που διαμόρφωσε τη μουσική του αισθητική και ενίσχυσε την αφοσίωσή του σε έναν εθνικό, λυρικό ήχο.
Η μελοποίηση του είναι βαθιά εκφραστική, με σαφώς αναγνωρίσιμη αγγλική εθνική χροιά. Ο συνθέτης χρησιμοποιεί ευφάνταστα μοτίβα εμπνευσμένα από βρετανικά λαϊκά τραγούδια, ενώ ταυτόχρονα αναπτύσσει μια λεπτοδουλεμένη ιμπρεσιονιστική ατμόσφαιρα, που παραπέμπει στον Κλωντ Ντεμπισί, συνθέτη τον οποίο ο Gibbs θαύμαζε βαθύτατα και συχνά επικαλούνταν για τις πρωτοποριακές του συνθετικές ιδέες.

Cecil Armstrong Gibbs: "The Splendour Falls":

Το κείμενο γράφτηκε στη μνήμη του Alfred Tennyson, ο οποίος έφυγε από τη ζωή στις 6 Οκτωβρίου 1892, σε ηλικία 83 ετών, ύστερα από σύντομη ασθένεια με συμπτώματα γρίπης, που πιθανόν εξελίχθηκε σε πνευμονία. Μέχρι την τελευταία στιγμή διατήρησε διαύγεια πνεύματος. 
Ο θάνατός του προκάλεσε βαθιά συγκίνηση στη βρετανική κοινωνία, καθώς ο Τέννυσον δεν ήταν απλώς ο "δαφνοστεφής ποιητής" της Βικτωριανής εποχής, αλλά και μια συμβολική μορφή εθνικής ενότητας και πολιτιστικής ταυτότητας. Η κηδεία του πραγματοποιήθηκε με τιμές εθνικού ήρωα, στο Αβαείο του Γουέστμινστερ, όπου ετάφη στο περίφημο "Poets’ Corner", δίπλα σε άλλους σπουδαίους ποιητές.

Στο μπλογκ υπάρχουν κι άλλα κείμενα για τον Τέννυσον. Περιηγηθείτε!

Percy Shelley: "...έγινε στάχτη με το βλέμμα στραμμένο στ' αστέρια..."

"The Funeral of Shelley", Louis Édouard Fournier

Ο Πέρσυ Σέλλεϋ ήταν ένας από τους σημαντικότερους Άγγλους ρομαντικούς ποιητές, γνωστός για την ιδεαλιστική του ποίηση, τον επαναστατικό του πνεύμα και τη ρηξικέλευθη σκέψη του.

Γεννημένος σε αριστοκρατική οικογένεια, σπούδασε στο πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, υπήρξε αντισυμβατικός και ελεύθερου πνεύμα, φλογερός υπερασπιστής της κοινωνικής δικαιοσύνης και της αγάπης. Το έργο του διακρίνεται για τον μουσικό του ρυθμό, τον λυρισμό και τη βαθιά πίστη του στην ηθική δύναμη της τέχνης.

Πνίγηκε τραγικά σε ηλικία μόλις 29 ετών, στις 8 Ιουλίου 1822, όταν το ιστιοφόρο του έπεσε σε καταιγίδα και βυθίστηκε ανοικτά του κόλπου της Σπέτσια στην Ιταλία, όπου διέμενε ο Σέλλευ για λόγους υγείας. Το σώμα του ξεβράστηκε περίπου 10 μέρες αργότερα κι αναγνωρίστηκε από τα προσωπικά του αντικείμενα, που βρέθηκαν στις τσέπες του.

Σύμφωνα με την ιταλική νομοθεσία της εποχής, τα σώματα των πνιγμένων έπρεπε να καούν για λόγους υγιεινής. Έτσι, οι ποιητές φίλοι του, Λόρδος Βύρωνας, Εντουαρντ Τρελώνυ και Λη Χαντ, διοργάνωσαν μια ιδιότυπη τελετή αποτέφρωσης στην ίδια την παραλία.

Ο Λόρδος Μπάυρον στεκόταν "βουβός και σκοτεινός σαν άγαλμα", ενώ ο Τρελώνυ είπε πως όταν το σώμα άρχισε να καίγεται, η καρδιά του Σέλλεϋ δεν αποτεφρώθηκε πλήρως, κάτι που ερμηνεύτηκε ποιητικά ως "το άφθαρτο στοιχείο του πάθους και της ιδέας". Λέγεται πως την καρδιά την πήρε η σύζυγος του ποιητή, Μαίρη Σέλλεϋ και την κράτησε τυλιγμένη σε μετάξι για όλη της τη ζωή.

Η τελετή αποτέφρωσης έχει περάσει στη λογοτεχνική ιστορία σαν ένα από τα πιο δραματικά επεισόδια του Ρομαντισμού: "ένας ποιητής της φωτιάς και του ανέμου, που έφυγε στη θάλασσα και έγινε στάχτη με το βλέμμα στραμμένο στα αστέρια".

Πέρσυ Σέλλεϋ

Τη σκηνή έχει απεικονίσει στο παραπάνω εικαστικό του "The Funeral of Shelley" ο Louis Édouard Fournier με συγκλονιστική ομορφιά και ρομαντική θεατρικότητα. Στο κέντρο βρίσκεται η πυρά, πάνω στην οποία καίγεται το άψυχο σώμα του Σέλλεϋ, σχεδόν αποσπασμένο από το περιβάλλον — σαν να ανήκει ήδη στον άλλο κόσμο. Γύρω του βρίσκονται τρεις μορφές σε πένθιμη στάση, ντυμένοι στα μαύρα: ο Λόρδος Βύρων, ο Έντουαρντ Τρελώνυ και ο Λη Χαντ.

Ο πίνακας κυριαρχείται από χρυσές και καφεκόκκινες αποχρώσεις, που συμβολίζουν τη φωτιά, τον θάνατο αλλά και την εξύψωση. Το φως επικεντρώνεται στη σορό, δίνοντάς της μια σχεδόν αγγελική αύρα. Το υπόλοιπο τοπίο είναι θαμπό, με φόντο μια θάλασσα που διαγράφεται πίσω από τις μορφές, σαν μνημονικό ίχνος του τρόπου θανάτου του ποιητή.
Το ρομαντικό εικαστικό έργο εξιδανικεύει το νεκρό καλλιτέχνη. Ο Σέλλεϋ καίγεται σαν αρχαίος ήρωας ή μάρτυρας της Τέχνης. Η θάλασσα πίσω, ήρεμη και αδιάφορη, λειτουργεί ως υπενθύμιση της αδυναμίας του ανθρώπου μπροστά στο φυσικό στοιχείο.
Η φωτιά είναι λύτρωση. Οι φλόγες καταπίνουν σιγά σιγά το σώμα και το αποδίδουν στο άυλο. Η σκηνή παραπέμπει σε ελληνική τραγωδία, αλλά και σε θρησκευτική τελετουργία.

Η σιωπή του πίνακα, η πένθιμη ηρεμία του τοπίου, η φωτεινότητα της σορού μέσα στις φλόγες, όλα μιλούν για έναν άνθρωπο που ανήκε περισσότερο στο ιδεατό παρά στο εγκόσμιο. Η απώλεια δεν δείχνεται με λυγμούς αλλά με σεβασμό και μεγαλείο. Ένα είδος αισθητικής εξύψωσης του θανάτου.

Τη μνήμη του Πέρσυ Σέλλεϋ τιμούμε με το ποίημά του: "Φιλοσοφία του έρωτα", που έγραψε το 1819. Πρόκειται για ένα στοχαστικό, λυρικό έργο που εξερευνά τη βαθιά μεταφυσική, πνευματική και αισθησιακή διάσταση της αγάπης. Δεν πρόκειται απλώς για έναν ύμνο στον ανθρώπινο έρωτα, αλλά για μια φιλοσοφική θεώρηση που ενώνει το σώμα και το πνεύμα, τη φύση και το άπειρο, τον άνθρωπο και το θείο.

Μέσα στα ρυάκια χύνοντ’ οι πηγές

κι οι ωκεανοί με τα ποτάμια σμίγουν.

Στα ουράνια των ανέμων οι πνοές

η μια την άλλη αόρατες τυλίγουν.

Και τίποτα δε ζει στη μοναξιά.

Νόμος θεϊκός κάθε ύπαρξη του κόσμου

τη ρίχνει σε μιας άλλης αγκαλιά:

– Αχ, έλα πια στην αγκαλιά μου, φως μου!

Τα όρη φιλούνε τον ψηλό τον ουρανό,

τα κύματα αγκαλιάζουν το ’να τ’ άλλο,

και κάθε λουλουδάκι δροσερό

στ’ αδέρφια του έρωτα σκορπά μεγάλο.

Του ήλιου το φως φιλεί τη γη θερμά,

φιλεί η σελήνη πέλαγα αφρισμένα…

– Αχ, τι αξίζουν όλα τούτα τα φιλιά

αν εσύ φως μου δε φιλείς εμένα;

Μετάφραση: Ε. Ψαρά

• Γνωστός για την αγάπη του στην ποίηση είναι ο Frederick Delius. Tρία ποιήματα του Σέλλευ μελοποιεί ο συνθέτης για φωνή μέτζο και πιάνο το 1891 και τα παρουσιάζει υπό τον τίτλο: "3 Shelley Songs". Πρόκειται για τα: "Indian Love Song", "The Queen of my Heart" και το πιο δημοφιλές: "Love's Philosophy". Ένας κύκλος γνωστός για τις λυρικές μελωδίες και τα ατμοσφαιρικά σκηνικά, αντανακλώντας το χαρακτηριστικό στυλ του Ντήλιους.

Delius: 3 Shelley Songs: II. Love's Philosophy

• Το 2015 η κορυφαία Βρετανή, Cecilia McDowall εμπνεύστηκε από το ποίημα του Σέλλευ μια a capella χορωδιακή σύνθεση κατόπιν παεαγγελίας από την Europa Cantat.Ενα γλυκό και τρυφερό χορωδιακό τραγούδι που αντανακλά την ιδέα της αγάπης. Η χορωδιακή γραφή και η  ευφάνταστη χρήση στεναγμών με επιφωνήματα από τις φωνές των χορωδών μεταφέρουν τη μελαγχολική αίσθηση του ποιητικού λόγου του Σέλλεϋ, όπως και οι επαναλήψεις της λέξης "εσύ" στο τέλος του κομματιού τονίζουν το θέμα της ανεκπλήρωτης ή χαμένης αγάπης.Η Cecilia McDowall έχει χαρακτηριστεί ως δημιουργός με "επικοινωνιακό χάρισμα, πολύ σπάνιο στη σύγχρονη μουσική". Βραβευμένη συνθέτρια πολλάκις, εμπνέεται από εξωμουσικά θέματα(ποίηση, ζωγραφική...) και η χορωδιακή της γραφή συνδυάζει ρυθμική ζωντάνια με εκφραστικό λυρισμό.

Cecilia McDowall: Love's Philosophy

• Το ποίημα μελοποίησε νωρίτερα και ο Roger Quilter.
  Ερμηνεύει η Janet Baker:

Η Καμίλ κι ο θρύλος της ινδής Σακούνταλα ...

 

Camille Claudel: "Sakuntala" ή "Vertumnus et Pomona"

H Kλοντέλ εργαζόμενη
πάνω στο γλυπτό "Σακουντάλα"

"Η Καμίλλη περιμένει. Έκθεση των Ηλυσίων Πεδίων, 1888. Δεν αντέχει άλλο να περιμένει τα αποτελέσματα. Πηγαινοέρχεται. Περνάει μπροστά από την Έκθεση, απομακρύνεται, ξαναγυρίζει. Μέρες ολόκληρες δουλεύει συνέχεια. Εξαντλήθηκε. Δούλεψε και ξαναδούλεψε το ζευγάρι, δεκάδες φορές...[...]

Περπατάει, ζεσταίνεται, βλέπει από μακριά τον κόσμο.[...].

Θα'χουν κολλήσει τη μύτη τους πάνω στο ζευγάρι...Θα' θελε να τούς φωνάξει:

"Εδώ πρόκειται για την ψυχή μου, ό,τι πιο ιερό έχω!

Ακούστε, κύριοι: αυτές είναι ώρες δουλειάς, ώρες αναζήτησης, ώρες που η ψυχή μου φλέγεται!"

[...]

Θυμάται εκεί τη βραδιά με τον Ροντέν...[...] Εκείνος κρέμεται πάνω της με βλέμμα ικετευτικό, απελπισμένο.

Ένας άντρας στα γόνατα, παρατημένος, ένα πρόσωπο κατεστραμμένο. [...]

Αισθάνεται αμέσως την επιθυμία να καταπιαστεί με τη γλυπτική, να φτιάξει επιτέλους το ζευγάρι της. Πίνει τον καφέ της και ψάχνει τους ινδικούς θρύλους.

Να, ο θρύλος Σακούνταλα, ο βασιλιάς που ψάχνει σαν τρελός να ξαναβρεί τη χαμένη πολυαγαπημένη του, ανακτώντας τη μνήμη του σ' ένα λεπτό αιωνιότητας...

[...]

Τρυπώνει στην Έκθεση. Ακούει: "Σακούνταλα. Γύψος. Γλύπτης: Δεσποινίς Καμίλλη Κλοντέλ. Έπαινος"

(Ανν Ντελμπέ: "Μια Γυναίκα-Καμίλλη Κλοντέλ", εκδ. Εστία, μτφ.Σρουμπούλη Αγνή, σελ. 189-193)

H Κλοντέλ -όπως θα καταλάβατε- διοχέτευσε το δικό της πάθος για τον Ωγκίστ Ροντέν στο γλυπτό "Shakuntala", που φιλοτέχνησε σε διάφορες εκδοχές, από γύψο, χαλκό, αλλά και μάρμαρο.

Ο γονατιστός άντρας με διάχυτο τον πόθο και την αδημονία αγκαλιάζει τη γυναίκα που γέρνει προς το μέρος του. Η ταλαντούχα γλύπτρια εμφυσά πνοή στο έργο της, καθώς η έμπνευση έρχεται από τη φλογερή στιγμή: της επανένωσης της Σακούνταλα με το σύζυγό της μετά από τον μακροχρόνιο χωρισμό τους... 

Ο αδερφός της Καμίλ, Πωλ, θεωρούσε ύψιστης καλλιτεχνικής σύλληψης και δημιουργίας το γλυπτό αυτό επισημαίνοντας πως: 

"απεικονίζει την ιερότητα της σμίξης δυο ψυχών. Και οι δυο βουβοί. Η γυναίκα με κρεμασμένο το ένα χέρι -σαν κλαδί σπασμένο- υποκύπτει στη βαρύτητα-αγάπη. Το άλλο τοποθετημένο στο στήθος.
Ο άντρας την αγκαλιάζει με λαχτάρα προστατεύοντας αυτή την καρδιά, το υπέρτατο καταφύγιο αγνότητας. Είναι αδύνατο να φανταστεί κανείς κάτι πιο φλογερό και συνάμα σεμνό κι αμόλυντο..."

Η μαρμάρινη εκδοχή ολοκληρώθηκε το 1905 και έχει τον υπότιλο: "Vertumnus et Pomona"

Αναπαράσταση σκηνής από το θρύλο σε ταπισερί
από τον Ούγγρο Sandor Nagy
(pinterest)

Ο θρύλος της ινδής Σακούνταλα με θέμα εμπνευσμένο από τον αρχαίο επικό κύκλο της Μαχαμπαράτα, πλην της Κλοντέλ έδωσε ώθηση και σε αρκετούς μουσουργούς. Όλοι, έχουν στηριχτεί στην μυθιστορηματική αφήγηση του ινδού ποιητή, Καλιντάσα.

"Ο Καλιντάσα σε έμπνευση"

W. Douglas

Πρόκειται για το σπουδαιότερο και ωριμότερο έργο του, γραμμένο στα σανσκριτικά, ένα ρομαντικού χαρακτήρα δράμα σε πέντε πράξεις. 

Κατά τον Γκαίτε, αυτό το έργο του "Σαίξπηρ της Ινδίας", όπως χαρακτηρίζεται ο Καλιντάσα, είναι "το τελειότερο επίτευγμα της κλασικής ινδικής λογοτεχνίας όλων των εποχών".  Τα ένθερμα λόγια του Γκαίτε για το επικό αριστούργημα μαρτυρά τον ανυπέρβλητο θαυμασμό του: "Η Σακούνταλα παντρεύτηκε την άνοιξη της νιότης με τους καρπούς που επιφέρει η δύση της", ενώ ο Ραμπουντανάθ Ταγκόρ συμπλήρωσε: "η Σακούνταλα εκφράζει την ανύψωση της αγάπης από το επίπεδο της παρερχόμενης φυσικής ομορφιάς στης σφαίρα της αιώνιας ομορφιάς των εσωτερικών αξιών".

Ο Καλιντάσα στις γεμάτες ρομαντισμό αράδες του ξεδιπλώνει την ιστορία της Σακούνταλα, που βρέθηκε μωρό στο δάσος δίπλα σε πουλιά. Μετά από χρόνια γνώρισε το βασιλιά Ντουσμαντά, που είχε βγεί σε κυνήγι ελαφιών. Ερωτεύτηκαν και παντρεύτηκαν. Όμως ο Ντουσμαντά την εγκατέλειψε υπό την επιρροή της κατάρας του δυσαρεστημένου Μάγου. Η γυναίκα κατέφυγε στις ερημιές, όπου και ανέθρεψε το γιο τους, καρπό του έρωτά τους. Πολύ αργότερα η κατάρα υπερνικιέται και ο βασιλιάς τελικά ξανασμίγει με τη γυναίκα του στον ουρανό...

1. Δεδομένης της εξαιρετική πλοκής του δράματος του Καλιντάσα, δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι ο έμπειρος Αντόνιο Σαλιέρι ενθάρρυνε το μαθητή του, Φραντς Σούμπερτ να γράψει τη δική του εκδοχή πάνω στο ινδουιστικό θέμα. Έτσι,  το 1820 ο νεαρός Βιεννέζος συνθέτει την όπερα "Sakontala", η οποία όμως έμεινε ημιτελής.
Δομημένη σε τρεις Πράξεις, σώζονται μόνο θραύσματα. Το μόνο, ολοκληρωμένο από τον συνθέτη, μέρος είναι το τελικό χορωδιακό της 1ης Πράξης: "Sieg deinen Fahnen, König"(28:48). Ένας από τους συνθέτες, που εργάστηκαν στη συμπλήρωση και αναπροσαρμογή της όπερας του Σούμπερτ είναι κι ο Δανός, Karl Aage Rasmussen.

F. Schubert: "Sakontala"

2. Μία από τις γοητευτικότερες ουβερτούρες πάνω στο θρύλο της Σακούνταλα γράφτηκε από τον Ουγγροαυστριακό συνθέτη Karl Goldmark το 1865. Μια σύνθεση, που οι μουσικολόγοι χαρακτηρίζουν την πιο εντυπωσιακή έκφραση του ταλέντου του συνθέτη στην ορχηστρική μουσική. Με παραμυθική αύρα και με μικρές, μελαγχολικές ή ταραγμένες  φράσεις να υποδεικνύουν  τη διάθεση των ηρώων της ιστορίας, ο Γκόλντμαρκ αναδεικνύει έντονα τα ρομαντικά στοιχεία της μουσικής του, που μαρτυρούν επιρροές από Σούμαν, αλλά και Μπραμς...

Karl Goldmark:  "Sakuntala Overture, Op. 13":

3. Εκτός από τη μουσική, ο ιταλός συνθέτης Φράνκο Αλφάνο έγραψε και το λιμπρέτο, βασισμένο στο δράμα του Καλιντάσα για την ομώνυμη τρίπρακτη όπερά του: "Sakuntala", που θεωρείται το σπουδαιότερο έργο του.

Έκανε πρεμιέρα το 1921 με κοινό και κριτικούς να το υποδέχονται με ενθουσιασμό, όμως κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου η παρτιτούρα καταστράφηκε, αναγκάζοντας το δημιουργό της σε αναπροσαρμογή και με νέο τίτλο:  "Ο θρύλος της Σακούνταλα". H παρτιτούρα του Aλφάνο απηχεί μουσικά ιδιώματα από τη σύγχρονη γαλλική μουσική, ιδιαίτερα Ντεμπισιανές και Ραβελικές αποχρώσεις.

Aπολαμβάνουμε την σύντομη πλην ονειρική Ουβερτούρα και την 1η Πράξη της όπερας:

4. Tην ίδια περίπου περίοδο με τον Αλφάνο παρουσιάζεται στη Ρωσία και το μπαλέτο "Shakuntala", έμπνευση του σούφι ποιητή, μουσικολόγου και φιλοσόφου, Hazrat Inayat Khan, από το νέο θέατρο του Alexander Tairov. Ο δάσκαλος Χαν χώρισε την εργασία του σε 4 μέρη που αντιστοιχούσαν στα τέσσερα στάδια στοχαστικής μελέτης βασισμένης στο θρύλο. Ο σκηνοθέτης Ταϊρόφ προσδοκούσε να στήσει ένα θέαμα πολλαπλών τεχνών. Έτσι, τον έλκυσε η ιδέα του Χαν για μια "ουράνια" μπαλετική παράσταση, όπου δεν θα ακολουθεί την κλασική χορευτική φόρμα, αλλά θα έχει πυρήνα δραματικές κινήσεις με μυστικιστική αίσθηση.

Το ακούμε στη διασκευή του για κουαρτέτο εγχόρδων.

Hazrat Inayat Khan: "Shakuntala":

5. Φαίνεται πως ο Δανός ποιητής και ζωγράφος  της Αποικίας του Σκάγκεν, Χόλγκερ Ντράχμαν παρακολουθώντας μια παράσταση του έργου του Καλιντάσα στο Μόναχο, εντυπωσιάστηκε τόσο από τους παραλληλισμούς μεταξύ των δικών του κατεστραμμένων γάμου και σχέσεων και αυτού της Σακούνταλα, που έγραψε το ομώνυμο ποίημα:

"Απ'τη λαχτάρα να κοιμηθώ δεν μπορούσα.

Με χάιδεψε στο πρόσωπο ένα ευωδιαστό αεράκι

που έμπαινε απ' το παράθυρό μου

σαν μυρωδάτο ποτάμι.

Άκουσα τους ψηλούς φοίνικες

να συρίζουν αχνά μια γλυκιά μουσική

Ψίθυρους απ'όπου πέρασες, απ'όπου περπάτησες:

Σακούνταλα, Σακούνταλα."

Δυο είναι οι περισσότερο γνωστές μελοποιήσεις του ποιήματος: του Christian Sinding και του Fr. Delius

Ι) Christian Sinding: "Sakuntala"

Από καλλιτεχνική οικογένεια ο νορβηγός συνθέτης, αδελφός του ζωγράφου Otto και του γλύπτη Stephan Sinding, διακοσμεί ένα μεγάλο μέρος της συνοδείας με αιθέρια αρπέζ, αντανακλάσεις του θροΐσματος, των ψιθύρων και της ερωτικής νοσταλγίας!
Κυματισμός από έξαρση συναισθήματος, παραλήρημα και μουσικό μουρμουρητό...

II)  Fr. Delius: "Sakuntala" :

Ο Φρέντερικ Ντήλιους έδειξε από μικρός τα μουσικά του χαρίσματα. Παρότι οι γονείς του αντιτάχθηκαν στο όνειρο του γιου τους να ασχοληθεί με τη μουσική, εκείνος πεισματικά ξεκίνησε σπουδές στο Ωδείο της Λειψίας, όπου γνωρίστηκε με τον Έντβαρντ Γκριγκ με τον οποίο συνδέθηκε με μια βαθιά φιλία, που κράτησε ως το τέλος της ζωής τους.
O  Γκριγκ χαρακτήριζε τον Ντήλιους : "ποιητή και ονειροπόλο". Δεν είχε άδικο, καθώς ακόμα κι ένας αδαής διακρίνει στις μελωδίες του χαρακτήρα μυστικιστικό, αριστοτεχνικό πλάσιμο μυστηριακής ατμόσφαιρας και λεπτής γοητείας, όπως ακριβώς και στην δική του "Σακούνταλα", συμβαίνει.

6. Τέλος, το 2012, ο αμερικανός συνθέτης, Jake Heggie επιλέγει να συμπεριλάβει το συγκεκριμένο γλυπτό της Κλοντέλ ως μέρος του Κύκλου τραγουδιών που συνέθεσε για μέτζο-σοπράνο και κουαρτέτο εγχόρδων βασισμένα στη ζωή και το έργο της Γαλλίδας γλύπτριας. Η σύνθεση που τιτλοφορείται "Camille Claudel: Into the fire" έγινε κατόπιν παραγγελίας από την San Francisco Performances, με τη διάσημη μεσόφωνο, Joyce DiDonato να αναλαμβάνει το απαιτητικότατο σολιστικό μέρος.

Jake Heggie: "Camille Claudel: Into the Fire: No. 3. Shakuntala"

Η προικισμένη γαλλίδα γλύπτρια, Καμίλ Κλοντέλ που έσβησε μέσα στη μοναξιά και την υπαρξιακή απορία, είχε ένα μοναδικά δημιουργικό μυαλό.
Γεννήθηκε σαν σήμερα, 8 Δεκέμβρη του 1864, επέτειος που έδωσε την αφορμή γι' αυτό το κείμενο-αναφορά στο αριστουργηματικό γλυπτό της-έμπνευση από την ινδική μυθολογία...

Delius: "Ρωμαίος και Ιουλιέτα του χωριού" σ' έναν πουαντιγισμό ήχων...

 

Mια ξεχωριστή μορφή στην Ιστορία της Μουσικής γεννήθηκε σαν σήμερα, 29 Γενάρη του 1862. Πρόκειται για τον άγγλο, ολλανδογερμανικής καταγωγής, Φρέντερικ Ντήλιους, που από μικρός έδειξε τα ιδιαίτερα μουσικά του χαρίσματα. Όμως, οι πλούσιοι γονείς του αντιτάχθηκαν στο όνειρο του γιου τους να ασχοληθεί με τη μουσική. Ο Φρέντερικ αναγκάστηκε να φύγει από το σπίτι, όπου έφθασε στην Αμερική να ασχολείται με την καλλιέργεια εσπεριδοειδών. Τελικά, κατάφερε να πάρει τη συγκατάθεση των γονιών του κι έτσι άρχισε τις σπουδές του στο Ωδείο της Λειψίας, όπου γνωρίστηκε με τον Έντβαρντ Γκριγκ με τον οποίο συνδέθηκε με μια βαθιά φιλία, που κράτησε ως το τέλος της ζωής τους.

O  Γκριγκ χαρακτήριζε τον Ντήλιους : "ποιητή και ονειροπόλο".

Η μουσική του Ντήλιους δεν εντάσσεται σε κανένα συγκεκριμένο είδος, ούτε σε Εθνικές Σχολές και διακρίνεται για το μυστικιστικό χαρακτήρα της, όπως επίσης είναι διαποτισμένη με παγανιστική θρησκευτικότητα, πλάθοντας μυστηριακή ατμόσφαιρα, λεπτής γοητείας.

Ο Ντήλιους έγραψε έξι όπερες και μία απ'αυτές, την πιο επιτυχημένη και δημοφιλέστερη, θα απολαύσουμε σήμερα.

Πρόκειται για την όπερα: "A Village Romeo and Juliet-Ρωμαίος και Ιουλιέτα του χωριού", που ο συνθέτης έγραψε το 1907. Εκτός από τη μουσική υπογράφει και το αγγλικό λιμπρέτο μαζί με τη ζωγράφο σύζυγό του, Γιέλκα.

Αποτελεί ένα έξοχο δείγμα της δημιουργίας του, που χαρακτηρίστηκε ως "ζωγραφικός πίνακας σμιλευμένος με ήχους".

Η υπόθεση θυμίζει την ομότιτλη Σαιξπηρική τραγωδία:

Δυο νέοι μεγαλώνoυν μαζί σε ένα χωριό της Γερμανίας και μεταξύ τους αναπτύσσεται πλατωνική αγάπη. Όμως οι οικογένειές τους βρίσκονται στα μαχαίρια και μισιούνται για θέματα ιδιοκτησίας αγροτικής γης. Οι δυο ερωτευμένοι αποφασίζουν να το σκάσουν. Έτσι δίνουν ραντεβού μια σκοτεινή νύχτα στην όχθη του ποταμού που διαρρέει το χωριό. Μπαίνουν στη βάρκα, που τούς απομακρύνει από το μίσος και τις φιλονικίες των δικών τους που τούς στερεί την ευτυχία.
Η βάρκα παρασύρεται από το ρεύμα...Αποφασίζουν να ενωθούν μέσω του θανάτου τους. Αφαιρούν τη βαλβίδα της βάρκας, που βυθίζεται παίρνοντας στο βυθό τους δυο ερωτευμένους.

Η όπερα πάλι, ίσως θυμίσει σε κάποιους το Βαγκνερικό "Τριστάνο και Ιζόλδη" και την "Liebesnacht", μια νύχτα αγάπης των εραστών, μαζί και για πάντα ενωμένοι στο θάνατο.

Και πράγματι η πυκνή ορχηστρική γραφή του Ντήλιους παραπέμπει σε παρόμοιες τεχνικές του Βάγκνερ, όπως και η χρήση λαϊκών παραδοσιακών μελωδιών. Ωστόσο, οι περιγραφικές, ζωγραφικές αρμονίες του Ντήλιους είναι πρωτότυπες και χαρακτηριστικές, μακριά από το ορχηστρικό ένδυμα που επιλέγει ο γερμανός συνθέτης.

Πιο δημοφιλές από τα μέρη της όπερας είναι το συμφωνικό ιντερλούδιο "Περίπατος στον Κήπο του Παραδείσου" που ακούγεται μεταξύ πέμπτης και έκτης σκηνής και συχνά εκτελείται και μεμονωμένα.

Thomas Beecham

Η όπερα "A Village Romeo and Juliet" αποτελεί σπουδαία σελίδα του οπερατικού ρεπερτορίου.
Ο συνθέτης "ζωγραφίζει" περίτεχνα τη ιδανική αγάπη και υπέρτατη θυσία των δυο νέων μέσα σε κλίμα παραδείσιας γαλήνης.

Οι μουσικολόγοι επισημαίνουν πως μπορεί η μουσική του Ντήλιους να μην είναι αρχιτεκτονικά αυστηρά δομημένη, έχει όμως τη χάρη της ηχητικής ζωγραφικής, ένα στυλ "πουαντιγισμού των ήχων", καταφέρνοντας να συγχωνεύει τις λεπτομέρειες των ηχοχρωμάτων ως ολότητα, όχι μόνο  με τη βοήθεια της ακοής, αλλά και του εγκεφάλου.

Το έργο του Nτήλιους έγινε ευρύτερα γνωστό χάριν στον μαέστρο Τόμας Μπήτσαμ που υπήρξε ενθουσιώδης θαυμαστής του και είναι εκείνος που οργάνωσε κατά καιρούς Φεστιβάλ με έργα Ντήλιους με σκοπό την διάδοσή τους και γνωριμία τους με το φιλότεχνο ακροατήριο.
Έτσι, επιλέγουμε να ακούσουμε υπό την μπαγκέτα του την όπερα, όπως και τη διασκευή του στο περίφημο "Walk to the Paradise Garden".

F. Delius: "A Village Romeo and Juliet" / Thomas Beecham:

Delius: "The Walk to the Paradise Garden" (arr. Beecham):

Για τον Ντήλιους μπορείτε να διαβάσετε και εδώ.

Azy Gouziou (Άζη Γουζίου)31 January 2021 at 10:32

Αγαπώ την μουσική του Ντέλιους, Ελπίδα μου! Όπως το κοντσέρτο του για τσέλο, το έργο του In a summer garden, το On hearing the first cuckoo in Spring και άλλα. Την όπερα ολόκληρη δεν την έχω ακούσει, αλλά αυτή η διασκευή του Μπήτσαμ στο "Walk to the Paradise Garden" είναι ένα όνειρο! Και βέβαια, αυτή η ιστορία των ερωτευμένων που μόνο ο θάνατος χωρίζει (ή ενώνει) θα είναι πάντα μια πηγή έμπνευσης για συνθέτες, παρμένη μέσα απ' της ζωής το παιχνίδι. Ευχαριστούμε πολύ, καλή μου φίλη!
ReplyDelete

"Στην καρδιά και στην πόλη να βρέχει...", σταγόνες Βερλαίν στις νότες γνωστών συνθετών...

 

"Η Μουσική πάνω απ'όλα!"
(Πωλ Βερλαίν)

Ο Πωλ Βερλαίν ξεκίνησε ως ποιητής των σαλονιών, πέρασε από τη φάση των ερωτικών και άλλων υπερβολών για να καταλήξει χωρίς να το θέλει, ο ηγέτης της "παρακμιακής σχολής" κάνοντας γνωστούς τους "καταραμένους ποιητές". Συνδέθηκε με τη σχολή του παρνασσισμού, χαρακτηρίζεται ως λυρικός ποιητής που σημάδεψε τη μετάβαση από το ρομαντισμό στο συμβολισμό και διακρίνεται για τo μουσικό αποτέλεσμα της γραφής του.

Πλούσια η εργογραφία του, ο ποιητής υιοθέτησε ένα μοναδικό, δικό του ύφος και εξέφρασε με λυρισμό και γλαφυρότητα τις έντονες εμπειρίες του.

Τα ταραχώδη συμβάντα στο βίο του, το ποτό, οι ουσίες, και η ρέμπελη ζωή κλόνισαν την υγεία του με αποτέλεσμα, τον σχετικά πρόωρο θάνατό του, σε ηλικία μόλις 51 ετών στο Παρίσι, στις 8 Γενάρη 1896.
Θάφτηκε δυο μέρες αργότερα στο Cimetière des Batignolles.

1. Η ποίηση του Βερλαίν επηρέασε βαθιά τη μουσική του Kλωντ Ντεμπισί.

Κι οι δυο τους εμπνεύστηκαν από την λεπτότητα και την απόχρωση των μορφών, στοιχεία τα οποία έθεσαν ως βάση για μια νέα μορφή στην προϋπάρχουσα τέχνη.

Απόψε θα σας καληνυχτίσω με ένα μελοποιημένο από τον Κλωντ Ντεμπισί ποίημά του με τίτλο: "Il Pleure dans mon Coeur".

 Ανήκει στον κύκλο τραγουδιών με ποιήματα του Βερλαίν κι έχει τίτλο: "Ariettes oubliées-Ξεχασμένα Τραγούδια".

"Να κλαίει μες στην καρδιά μου

και στην πόλη να βρέχει...

Ποια να' ν' αυτή που τρέχει

η πίκρα ως την καρδιά μου;

Ω, γλυκός ήχος της βροχής

απ 'τις σκιές και κατά γης!

Για τον καημό μιανής ψυχής

ω, το τραγούδι της βροχής!

Δίχως αιτία να βρέχει,

-μα η καρδιά δεν αντέχει

Σε πρόδωσε κανείς;

Όχι, Άδικα πονείς.

Αχ, ποια άλλη θλίψη, ανίσως

δεν το ξέρεις γιατί

-δίχως αγάπη ή μίσος-

η θλίψη σου κρατεί;"

(μτφ: Τέλλος Άγρας, Νέα Εστία, τεύχος 167)

Debussy : "Ariettes Oubliées: Il Pleure dans mon Coeur"

2. Μια πιο σκοτεινή και -τολμώ το χαρακτηρισμό- πιο έντονης βεριστικής διάθεσης είναι η εκδοχή του ποιήματος σε μελοποίηση του Γκαμπριέλ Φωρέ.
Τα ηχοχρώματα καθόλου παστέλ, αντανακλούν τη μελαγχολική βροχή, την υγρασία της άθλιας ζωής του Βερλαίν, όταν διέμενε με τον Μπωντλαίρ στο βόρειο Λονδίνο το φθινόπωρο του 1872, περίοδο που γράφτηκε το ποίημα. Αρμονίες και εκφραστικές ενδείξεις μεταφέρουν ολάκερη την κατάθλιψη του ποιητή, του βυθισμένου στα νερά της απελπισίας. To πιάνο αποτυπώνει τη ρυθμική, μονότονη βροχή, ενώ ο σολίστ περιγράφει ένα κενό συναισθήματος...Τιτλοφορήθηκε "Spleen" και συμπεριλήφθηκε στη σύνθεση του Φωρέ: "4 Mélodies, Op. 51"

Fauré: "4 Mélodies, Op. 51 - 3. Spleen":

3. Το ίδιο ποίημα αποτέλεσε θεματικό υλικό για την πιανιστική μινιατούρα του Zoltán Kodály: "Il pleut dans la ville".

Είναι το τρίτο από τα "Seven Pieces for Piano, op. 11".

Κανείς διακρίνει την επίδραση της γαλλικής τέχνης (συγκεκριμένα του Ντεμπισιανού ύφους)  στην καλλιτεχνική ανάπτυξη του νεαρού Ζόλταν, και μαρτυρά την  εκτίμηση του ούγγρου συνθέτη προς τον ιμπρεσιονιστή γάλλο δημιουργό.

Kodaly - Il pleut dans la ville:

4. To 1895 o Φρέντερικ Ντήλιους μελοποιεί Βερλαίν και δημοσιεύει τη σύνθεσή του σ'ένα κύκλο τραγουδιών με τίτλο: "Lieder - Dichtungen von P. Verlaine".

Πρώτο από τα ποιήματα του γάλλου ποιητή είναι το "l pleut dans la ville". Ατμοσφαιρική σύνθεση για φωνή και πιάνο, αναδύει την ευαισθησία και συγκίνηση ενός παθιασμένου νεαρού ρομαντικού… Κανείς, στα μοτίβα και τις αρμονίες, διακρίνει αμυδρές ανταύγειες από Γκριγκ.Απολύτως φυσικό λόγω της μακροχρόνιας φιλίας τους...

Delius: "Drei Lieder, 1."lI pleut dans la ville":

5. Αναγνωρίσιμα ιμπρεσιονιστική είναι η μελοποίηση του μέλους της ομάδας των Απάτσι, Florent Schmitt.

Σε εκλεκτικό στυλ, βαθιά προσωπική, με πάθος, πνευματικότητα, λαμπυρίζει από αρμονικό λεξιλόγιο...Λεπτεπίλεπτη, μια σύνθεση της οποίας ο δημιουργός ακολουθεί πλήρως το γαλλικό ιδίωμα.
Αργή διαδοχή πληθωρικών συγχορδιών και μελωδικές ιδέες, που διέπεται από μελαγχολικό λυρισμό και κομψότητα, υποβάλλουν την εντύπωση μιας βροχερής σκηνής με πρόσωπα σε απόγνωση και απελπισία...

Florent Schmitt: "3 Mélodies, Op. 4, ΙΙ. ll pleut dans la ville":

To κείμενο δημοσιεύτηκε και στο ηλεκτρονικό περιοδικό iporta.gr.

Στο μπλογκ υπάρχουν κι άλλα κείμενα-αναφορές σε μελοποιημένα ποιήματα του Βερλαίν. Περιηγηθείτε!

Χ.Κ.Άντερσεν: ένας παραμυθάς, ρομαντικός ποιητής

Γεννήθηκε στις 2 Απριλίου 1805 στο Όντενσε της Δανίας.
Ο Χανς Kρίστιαν Άντερσεν ήταν ένα παιδί με εξαιρετική φαντασία. Πολλές φορές περπατούσε στο δρόμο σαν ονειροπαρμένος! Περνούσε ώρες ατέλειωτες διαβάζοντας και γράφοντας ποιήματα!
Το διάβασμα ήταν γι’ αυτόν καταφύγιο και πηγή συγκινήσεων, αλλά και τροφή μιας τερατώδους φιλομάθειας. Τού άρεσε επίσης σε παρέες με φίλους να απαγγέλει ή να τραγουδά με τη δυνατή και γλυκοκέλαδη φωνή του.

Λάτρευε και το θέατρο!
Έτσι, αποφάσισε να γίνει ηθοποιός, κάτι για το οποίο απορρίφθηκε επειδή ήταν "κοκκαλιάρης και άσχημος"!

Καθώς λοιπόν, είχε ωραία φωνή, άρχισε να σπουδάζει μουσική, αλλά μετά από μια ασθένεια, έχασε κάποιες από τις ψηλές νότες του και συνειδητοποίησε πως το μόνο ταλέντο που του είχε απομείνει ήταν το ταλέντο της ποίησης.
Οι στίχοι του άρεσαν και βρήκε έναν πάτρονα που τον στήριξε οικονομικά...Έτσι, ξεκίνησε σαν ποιητής...

Πριν λοιπόν γίνει ο μεγάλος παραμυθάς, που εμείς γνωρίζουμε, ο Άντερσεν υπήρξε ποιητής και στιχουργός.
Το ποιητικό του ανθολόγιο πλημμυρίζει λυρισμό!Σκέψεις, συναισθήματα, ιδέες μέσα από πληθώρα εκφραστικών μέσων που καταγράφονται μέσα από μια γλώσσα απλή, που με αυτή τη λιτότητά της επιδεικνύει περισσότερη φαντασία και αισθαντικότητα!

Aπό τους σκανδιναβούς συνθέτες που μελοποίησαν το μεγαλύτερο αριθμό κειμένων του Άντερσεν, ήταν ο Εντβαρντ Γκριγκ.

Το 1830, και στα πρότυπα του ποιητικού ύφους του Χάινε, ο Άντερσεν έγραψε μια σειρά ρομαντικών ποιημάτων με θέμα τον έρωτα, εμπνευσμένα από το πλατωνικό του ειδύλλιο με μια νεαρή δεσποσύνη, τα οποία τιτλοφόρησε: "Hjertets melodier -Μελωδίες της καρδιάς".

Ο Γκριγκ επέλεξε 4 ποιήματα  από τη συλλογή, τα οποία  μελοποίησε στη νεότητα του, όταν ερωτευμένος με την ξαδέρφη του και μετέπειτα γυναίκα του Νίνα θέλησε μέσα από την συνθετική του τέχνη, να τής εκφράσει τα αγνά συναισθήματά του...
Σε κάποια από τις κρυφές συναντήσεις τους, τής δώρισε τις: "Μελωδίες της καρδιάς", τα οποία η Νίνα ερμήνευσε αργότερα.

Τα τραγούδια δεν εκδόθηκαν μέχρι το 1865,  που τυπώθηκαν με  έξοδα του συνθέτη. Η έκδοση αφιερώθηκε στον Χανς Κρίστιαν Άντερσεν, φυσικά, και τού δόθηκε ένα προσωπικό αντίγραφο με την ένδειξη:"Με θαυμασμό και απεριόριστο σεβασμό".

Τα τραγούδια αυτά αποτελούν τα πρώτα δείγματα της μουσικής γραφής του Γκριγκ, με τον έντονο λυρισμό, και φρεσκάδα.

1. "To brune Øjne-Δυο καστανά μάτια", οι στίχοι του οποίου εκφράζουν το καθαρό βλέμμα της αγαπημένης του...

"Δυο μάτια καστανά, που είδα πρόσφατα, 

την ψυχή μου φυλάκισαν κι ολάκερη τη ζωή μου, 

Εκπέμπουν γαλήνη και παιδική αθωότητα, 

Ποτέ δεν θα φύγουν απ' τη σκέψη μου"

To συγκεκριμένο ποίημα  σε γερμανική μετάφραση, μελοποίησε και ο Φρέντερικ Ντήλιους, σύνθεση των νεανικών χρόνων του. Μην ξεχνάμε πως τα μισά από τα εξήντα λήντερ του Ντήλιους είναι σκανδιναβικής έμπνευσης λόγω της μακροχρόνιας φιλίας του με τον Γκριγκ.

2. "En Digters Bryst-Η καρδιά ενός ποιητή", είναι η δική του καρδιά που πονά απ'την απόρριψη...

"Aν δεν κατανοείς την αιώνια κίνηση των κυμάτων 

ούτε την έμπνευση που γεννά ο βρυχηθμός τους 

ούτε το βαθύ συναίσθημα στην ευωδία του άνθους

ούτε την αχτίδα του ήλιου που παλεύει την καταιγίδα και τον άνεμο 

ούτε το σκίρτημα της καρδιάς στο κελάηδημα του πουλιού,

Πώς θα κατανοήσεις την καρδιά ενός ποιητή; "

3. "Jeg elsker Dig-Σ 'αγαπώ" (το πιο διάσημο από τα τέσσερα. Έχει μεταφραστεί και διασκευαστεί πολλάκις)

"Σ ' αγαπώ...

Είσαι η σκέψη μου.

η ύπαρξη μου, είσαι!

Εσύ, ευτυχία πρώτη της καρδιάς μου!

Σ ' αγαπώ

όσο τίποτα στη γη ετούτη 

Σ ' αγαπώ στο τώρα

και στην αιωνιότητα!"

Το ακούμε στα Νορβηγικά από την Kirsten Flagstad, σε μια ιστορική ηχογράφηση τον Απρίλη του 1936:

To τραγούδι πέρασε και στην λαϊκή κουλτούρα με τον τίτλο: "Σ'αγαπώ" και αποτέλεσε ένα από τα βασικά μουσικά θέματα στην ταινία "Song of Norway", που παρουσιάζει τη ζωή του Γκριγκ και τον μεγάλο έρωτα της ζωής του, τη Νίνα...

Παρακολουθούμε τη ΣΚΗΝΗ:

4. "Min Tanke er et mægtigt Fjeld-Οι σκέψεις μου με βαραίνουν":

"Σαν το βουνό βαρύς ο λογισμός 

όπως μακραίνει στα ουράνια

κι η καρδιά μου, βαθύς ωκεανός

όπου άγρια κύματα συγκρούονται"

(*Οι μεταφράσεις των ποιημάτων του Άντερσεν είναι δικές μου από τα Αγγλικά. Ζητώ την κατανόησή σας...)

 

"Ποτέ πια"...: μια επωδός-έμπνευση!

Paul Gauguin: "Nevermore"

"Γρίφος θάναι ή αίνιγμά του κι ίσως μήνυμα θανάτου

και στο κάθισμά μου απάνω , χίλιες τόσες σκέψεις κάνω

Και στο νου μου τώρα βάνω για ποιό λόγο αληθινά

Σα μιαν επωδή μακάβρια να μου λέει όλο ξανά

Το κοράκι : Ποτέ πια !"

(Εντγκαρ Άλαν Πόε)

Γκωγκέν: Αυτοπροσωπογραφία

Την πολυτέλεια μιας άγριας ομορφιάς θέλει να απεικονίσει στον πίνακα "Nevermore" ο γάλλος μετα-ιμπρεσσιονιστής ζωγράφος Πωλ Γκωγκέν.
Ένας από τους μείζονες ζωγράφους όλων των εποχών, ο Γκωγκέν, που γεννήθηκε σαν σήμερα 7 Ιουνίου του 1848, χρησιμοποιεί τη ζωγραφική ως μέσο επίλυσης των προσωπικών γρίφων του, ψάχνει μέσω αυτής απαντήσεις στις πνευματικές ανάγκες του.

Το εικαστικό του "Nevermore", παρουσιάστηκε σε ένα δείπνο στο Παρίσι το 1895 λίγο πριν την oριστική αναχώρηση του καλλιτέχνη για την Πολυνησία.
Η γυμνή "Pahura"(γυναίκα ή ερωμένη του από την Ταϊτή) ξαπλωμένη ηδονικά με τη σκούρα, λάγνα σάρκα της παντελώς ακάλυπτη, αναδύει όλη την ένταση της επιθυμίας, τη φλόγα της λαχτάρας για τη γνωριμία του ζωγράφου μ' ένα νέο κόσμο και τον πρωτογονισμό του!

Στο σκοτεινό φόντο δυο φιγούρες συνομιλούν.
Το μαξιλάρι σε μια λαμπρή ώχρα,  συναρπάζει μυστηριωδώς.
Στο περβάζι του παραθύρου ένα κοράκι, εντείνει το αινιγματικό και δυσεξήγητο στους δρόμους αναζήτησης από τον θεατή που αναρωτιέται: "Πρόκειται για πόθο ή για φόβο κι ανησυχία;"

Η βάρβαρη αίγλη παρελθόντων χρόνων, λουσμένη σε χρώματα σκόπιμα μελαγχολικά και θλιμμένα.
Γοητευτικός ρεαλισμός, μια ρομαντική φαντασία του Γκωγκέν, που ερμηνεύει συνειδητά την αθλιότητα του περιβάλλοντός του.

Αν και ο Γκωγκέν ποτέ δεν παραδέχτηκε πως το "πουλί του διαβόλου" έχει ομοιότητες με τη δυσοίωνη ποιητική δημιουργία του καταραμένου Έντγκαρ Άλαν Πόε, η επιγραφή επάνω αριστερά με τη γνωστή επαναλαμβανόμενη φράση από το περιβόητο "ΚΟΡΑΚΙ": "Nevermore-Ποτέ πια", αποτελεί σαφή αναφορά στο ποίημα.
Εξάλλου και η παρουσίαση του εικαστικού συνοδεύτηκε και με απαγγελία του ποιήματος.

Fr. Delius

Ο πίνακας αγοράστηκε για 500 φράγκα από τον άγγλο συνθέτη Φρέντερικ Ντήλιους, που εκείνη την εποχή ζούσε στο Genz, μια περιοχή έξω από το Παρίσι, σε μια δημιουργική, καλλιτεχνική του περίοδο, στην οποία είχε συμβάλει και η φιλική σχέση που είχε αναπτύξει με προσωπικότητες της Τέχνης, ανάμεσά τους και ο Πωλ Γκωγκέν.

"Γρίφος θάναι ή αίνιγμά του κι ίσως μήνυμα θανάτου..."

Σκοτεινιά, μυστήριο, θλίψη ανάκατη με προσδοκώμενη ευτυχία κι ανάσασμα, τα συναισθήματα. Συναισθήματα,  που εντείνονται κατά τη διάρκεια του Α' Παγκοσμίου πολέμου.
Με τη ματιά να παρατηρεί το πολύτιμο απόκτημά του και την επιγραφή του "Ποτέ πια", στροβιλίζουν στο νου και την ψυχή του Ντήλιους σκόρπια μουσικά μοτίβα, που αργότερα θα χρησιμοποιήσει στην "3η Σονάτα του για βιολί και πιάνο".

Ένα έργο απαιτητικό, και τεχνικά και εκφραστικά σε τρεις κινήσεις:
I. Slow,
II. Andante scherzando και
III. Lento - Cοn moto.

Ιδιαίτερα το πρώτο μέρος του (Slow), αντικατοπτρίζει όλη εκείνη τη θλίψη, τoν ψυχικό μαρασμό, τη φρίκη και τον αποτροπιασμό που γεννά ο πόλεμος...
Aπερίγραπτα πειστικός ο μουσικός διάλογος σε ό,τι στοχεύει ο συνθέτης...
Με μια νοσταλγική έκσταση, μια ελπίδα για ανάκτηση του χαμένου παραδείσου...
Η μουσική τροφοδοτεί με αυτονόητο τρόπο την ερμηνεία των στοχασμών...

Στο πορτρέτο του Ντήλιους φιλοτεχνημένο από την σύζυγό του ζωγράφο, Jelka Rosen-Delius, ο  συνθέτης ποζάρει μπρος από το εικαστικό απόκτημά του, το "Nevermore" του Γκωγκέν: