Η Μάχη του Μποροντίνο σαν θέμα της πρώτης Πολωνικής προγραμματικής Συμφωνίας...

"Battle of Borodino, 7th September 1812", Peter von Hess 

"Μποροντίνο"

Τι μέρα κι εκείνη! Μέσα απ’ τον καπνό

οι Γάλλοι προχωρούσαν σαν τα σύννεφα,

ορμώντας όλοι πάνω στο οχύρωμά μας.

Οι λογχοφόροι με τα λάβαρα,

οι δραγώνοι με τις ουρές των αλόγων,

όλοι πέρασαν μπροστά μας αστραπή.

Ποτέ δεν θα ματαδείτε τέτοιες μάχες!

Σαν σκιές περνούσαν τα λάβαρα,

μες στον καπνό έλαμπε η φωτιά,

το ατσάλι βροντούσε,

οι σφαίρες ούρλιαζαν

κι απ' το αδιάκοπο χτύπημα

κουράστηκε το χέρι των πολεμιστών

μα τα βλήματα δεν έβρισκαν δρόμο να περάσουν,

γιατί μπροστά τους υψωνόταν

βουνό από ματωμένα κορμιά.

Εκείνη τη μέρα ο εχθρός κατάλαβε καλά

τι θα πει ρωσική ορμή,

τι θα πει μάχη σώμα με σώμα,

άγρια, αλύγιστη πάλη!

Η γη σειόταν σαν τα στήθη μας

άλογα κι άνθρωποι

μπλέχτηκαν σ’ ένα κουβάρι θανάτου,

κι οι ομοβροντίες χιλιάδων κανονιών

ενώθηκαν σ’ ένα μακρόσυρτο ουρλιαχτό...

(Μιχαήλ Λέρμοντοφ: "Μποροντίνο", απόδοση δική μου από τα αγγλικά)

 

Το παραπάνω ποίημα του Λέρμοντοφ αναφέρεται σε μία από τις πιο αιματηρές συγκρούσεις των Ναπολεόντειων Πολέμων, τη Μάχη του Μποροντίνο, που κορυφώθηκε στις 7 Σεπτεμβρίου 1812.

Λεπτομέρεια από το "Πανόραμα του Μποροντίνο"
(Franz Roubaud)

Αντιμέτωπες βρέθηκαν η Μεγάλη Στρατιά του Ναπολέοντα και ο ρωσικός στρατός. Η εξαιρετικά αιματηρή μάχη αποτέλεσε την τελευταία μεγάλη προσπάθεια των Ρώσων να ανακόψουν την προέλαση προς τη Μόσχα. Οι Γάλλοι επικράτησαν τελικά και μία εβδομάδα αργότερα κατέλαβαν τη Μόσχα. Ωστόσο, η εξέλιξη ανέτρεψε τα δεδομένα. Η έλλειψη ανεφοδιασμού, οι κακουχίες και ο βαρύς ρωσικός χειμώνας αποδεκάτισαν τους Γάλλους. Έτσι, το Μποροντίνο, παρότι δεν αποτέλεσε καθαρή ρωσική νίκη, έμεινε βαθιά χαραγμένο σαν σύμβολο αντοχής και θυσίας.

Ο Λέρμοντοφ, που έγραψε το ποίημα "Μποροντίνο" το 1837, με αφορμή την 25η επέτειο της εκστρατείας, δεν μιλά σαν ιστορικός. Δίνει τον λόγο σε έναν παλιό στρατιώτη, ο οποίος θυμάται τη μάχη και απευθύνεται στη νεότερη γενιά.
Έτσι, το Μποροντίνο γίνεται ζωντανή συλλογική μνήμη, αποτελεί στοχασμό πάνω στην ανδρεία, τη θυσία, την ιστορική συνέχεια. 

Η δραματικότητα αυτού του ιστορικού γεγονότος ήταν φυσικό να περάσει και στη μουσική.

Το πιο διάσημο μουσικό έργο που συνδέθηκε με την εκστρατεία του 1812 είναι, βέβαια, η "Ουβερτούρα 1812" του Πιοτρ Ίλιτς Τσαϊκόφσκυ, γραμμένη το 1880. Ο Τσαϊκόφσκυ μετατρέπει την ιστορική σύγκρουση σε ένα τεράστιο ηχητικό και συμβολικό πανόραμα. Το θρησκευτικό άσμα, τα πολεμικά εμβατήρια, οι συγκρούσεις των θεμάτων, οι κανονιοβολισμοί και τελικά οι καμπάνες και ο θρίαμβος λειτουργούν σαν μουσικά σύμβολα της σύγκρουσης Ρωσίας - Γαλλίας.

Έχω αναφερθεί σε παλαιότερο κείμενό μου στην "Ουβερτούρα 1812", οπότε όποιος ενδιαφέρεται μπορεί να ανατρέξει και εδώ.

Όμως ο Τσαϊκόφσκυ δεν ήταν ο μόνος συνθέτης που εμπνεύστηκε από το Μποροντίνο και τη μεγάλη αυτή μάχη.

Ο συνθέτης, Karol Kurpinski

Ήδη το 1812, λίγους μόλις μήνες μετά τα γεγονότα, ο Πολωνός συνθέτης Karol Kurpinski* συνέθεσε μια μεγάλη συμφωνική σύνθεση με έντονα περιγραφικό και πολεμικό χαρακτήρα. Το έργο, γνωστό ως "Bitwa pod Możajskiem, Op. 15 - Η μάχη του Μοζάισκ", φέρει και τον χαρακτηριστικό υπότιτλο "Wielka symfonia bitwę wyobrażająca - Μεγάλη συμφωνία που αναπαριστά μια μάχη".

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η χρονολογία σύνθεσής του. Ο Κουρπίνσκι γράφει το έργο την ίδια ακριβώς εποχή που διαδραματίζονται τα γεγονότα του 1812. Δεν αντιμετωπίζει τη μάχη από απόσταση σαν μακρινή ιστορική ανάμνηση, αλλά σαν γεγονός ζωντανό και επίκαιρο, που βρίσκεται ακόμη στο επίκεντρο της συλλογικής εμπειρίας.

Η ονομασία Możajsk παραπέμπει στην πόλη της ευρύτερης περιοχής, Μοζάισκ, όπου διεξήχθη η μάχη Μποροντίνο. 

Λεπτομέρεια από το "Πανόραμα του Μποροντίνο"
(Franz Roubaud)

Αισθητικά, ο Κουρπίνσκι κινείται στο κλασικιστικό ιδίωμα, όμως στο έργο αυτό διακρίνονται έντονες πρώιμες ρομαντικές τάσεις, ιδιαίτερα μέσα από την προγραμματική διάσταση, την περιγραφική γραφή και τη χρήση πολωνικού λαϊκού μουσικού υλικού. Το "Bitwa pod Możajskiem" θεωρείται η πρώτη πολωνική προγραμματική συμφωνία. Με τη χρήση χαρακτηριστικών μοτίβων, ρυθμών και ηχητικών συμβόλων -όπως στρατιωτικά εμβατήρια, σαλπίσματα- η μουσική αποκτά έντονο, εικονοπλαστικό χαρακτήρα. Με αυτή την έννοια, το έργο βρίσκεται κοντά στη γενικότερη τάση του Μπετόβεν να διευρύνει τα όρια της συμφωνίας και να μετατρέπει την ορχηστρική μουσική σε φορέα συγκεκριμένων ιδεών και εικόνων.

Η μουσική σύνθεση οργανώνεται σε διαδοχικές σκηνές που θυμίζουν μουσικό πίνακα μάχης:

• Η Νύχτα

• Η Αυγή

• Ανατολή του Ήλιου

• Tempo di tamburi

• Μεγάλο Εμβατήριο

• Η Μάχη

• Μεγάλο Εμβατήριο da capo

Η ίδια η διάρθρωση είναι αποκαλυπτική. Ο συνθέτης ξεκινά από την ατμόσφαιρα της αναμονής  -νύχτα και αυγή- και οδηγεί σταδιακά τον ακροατή προς την πολεμική δράση. Τα τύμπανα, τα πνευστά και τα κρουστά αποκτούν ιδιαίτερη σημασία, ενώ η ορχήστρα χρησιμοποιείται με τρόπο εικονογραφικό, ώστε να δημιουργείται η αίσθηση στρατιωτικών συγκρούσεων και κανονιοβολισμών.

Πρόκειται για ένα πρώιμο παράδειγμα μουσικής αφήγησης μάχης, με την ορχήστρα να επιχειρεί να "ζωγραφίσει" με ήχους ένα ιστορικό γεγονός που έγινε μνήμη, τραύμα, ηρωισμός και σύμβολο.

Karol Kurpinski: "Bitwa pod Możajskiem, Op. 15"

*Ο Κάρολ Κουρπίνσκι (1785–1857) θεωρείται από τις σημαντικότερες μορφές της μουσικής ζωής της προεπαναστατικής Πολωνίας. Οι μουσικόφιλοι τον γνωριζουμε σαν δάσκαλο του Σοπέν.Ωστόσο διακρίθηκε σαν μαέστρος, συνθέτης, παιδαγωγός συμβάλλοντας καθοριστικά στην ανάπτυξη της πολωνικής μουσικής.
Μετακομίζοντας στη Βαρσοβία το 1810, ανέπτυξε έντονη μουσική δραστηριότητα, ενώ στις συνθέσεις του συνδύασε το κλασικό μουσικό ιδίωμα με στοιχεία της πολωνικής παράδοσης. Παράλληλα, συνέβαλε σημαντικά στη διάδοση της ευρωπαϊκής μουσικής στην Πολωνία και στη διαμόρφωση μιας σύγχρονης πολωνικής μουσικής ταυτότητας.