Ο Ιησούς του Ναυή, το θαύμα της Γαβαών και ο Μουσόργκσκυ...

G

Γκυστάβ Ντορέ: "Ο Ιησούς του Ναυή διατάζει τον Ήλιο να σταθεί ακίνητος"

Η Εκκλησία μας σήμερα, 1η Σεπτεμβρίου τιμά μία από τις σημαντικότερες μορφές της Παλαιάς Διαθήκης, τον Ιησού του Ναυή, διάδοχο του Μωυσή, καθώς μετά το θάνατο του δεύτερου ήταν εκείνος που ανέλαβε την ηγεσία του λαού του Ισραήλ και οδήγησε τις φυλές του στη Γη της Επαγγελίας.
Σύμφωνα με το ομώνυμο βιβλίο της Βίβλου, το όνομά του συνδέεται με τις μεγάλες κατακτήσεις της Χαναάν, από την πτώση της Ιεριχούς ως τις μάχες εναντίον των βασιλείων της περιοχής.

"Ο Ιησούς του Ναυή διατάζει τον Ήλιο να σταθεί ακίνητος"
Carlo Maratta

Ανάμεσα στα πιο εντυπωσιακά επεισόδια της βιβλικής αφήγησης βρίσκεται η μάχη στη Γαβαών. Καθώς οι Ισραηλίτες με τον ηγέτη τους πολεμούν τους Αμορραίους, ο Ιησούς του Ναυή απευθύνεται στο Θεό και ζητά να παραταθεί η ημέρα, ώστε ο εχθρός να μην προλάβει να διαφύγει. Τότε "ο ήλιος στάθηκε και η σελήνη έμεινε ακίνητη", μέχρις ότου ο λαός ολοκληρώσει τη νίκη του:

"...καί εἶπεν Ἰησοῦς: Στήτω ὁ ἥλιος κατά Γαβαών, καί ἡ σελήνη κατά φάραγγα Αἰλών.

καί ἔστη ὁ ἥλιος καί ἡ σελήνη ἐν στάσει, ἕως ἠμύνατο ὁ Θεός τούς ἐχθρούς αὐτῶν

(Ιησούς του Ναυή 10:12–14).

Το παράδοξο και μεγαλειώδες αυτό θαύμα -ο ήλιος που σταματά στον ουρανό πάνω από τη Γαβαών- αποτέλεσε διαχρονικά μια ιδιαίτερα δυνατή εικόνα για την τέχνη και κυρίως τη μουσική.
Αυτήν ακριβώς τη στιγμή επιλέγει ο Μόδεστος Μουσόργκσκυ και παρουσιάζει στην καντάτα του "Ιησούς του Ναυή - Иисус Навин",  ένα κορυφαίο κι από τα πιο δραματικά σημεία της σύνθεσής του, μετατρέποντας τη βιβλική αφήγηση σε έντονη μουσική εικόνα πίστης, μάχης και θεϊκής επέμβασης.

 Η σύνθεση προορίζεται για δύο σολίστ, μικτή χορωδία και ορχήστρα και γράφτηκε το διάστημα 1874 - 1877. Η ορχηστρική μορφή που γνωρίζουμε σήμερα ολοκληρώθηκε μετά τον θάνατο του συνθέτη από τον Ρίμσκι-Κόρσακοφ. 

John Martin: "Ο Ιησούς του Ναυή διατάζει τον Ήλιο να σταθεί ακίνητος"

Το λιμπρέτο της καντάτας έγραψε ο ίδιος ο Μουσόργκσκυ, ελεύθερα εμπνευσμένο από το Βιβλίο του Ιησού του Ναυή, με επίκεντρο την κατάκτηση της Χαναάν, τις μάχες του Ισραήλ και κυρίως, το θαυμαστό επεισόδιο της Γαβαών, όπου, "ακινητοποιήθηκε ο ήλιος"...

Το έργο αρχίζει με έναν πολεμικό ύμνο των Ισραηλιτών και αναφέρεται στην πτώση της Ιεριχούς και στις νίκες στη Χαναάν. Ακολουθεί η προειδοποίηση προς το λαό του Ισραήλ να παραμείνει σε εγρήγορση απέναντι στους εχθρούς του, ενώ στη συνέχεια η μουσική στρέφεται προς τον θρήνο των γυναικών της Χαναάν.
Η κορύφωση έρχεται με το θαύμα της Γαβαών και τη χαρακτηριστική φράση "Ο ήλιος ακινητοποιήθηκε".
Το έργο ολοκληρώνεται με την επανάληψη του θριαμβευτικού στοιχείου και τη μεγαλειώδη δοξολογία του Ιησού του Ναυή.

Ο συνθέτης Μ. Μουσόργκσκι

Σημαντικό μέρος του πολεμικού χορωδιακού υλικού προέρχεται από το "Πολεμικό τραγούδι των Λιβύων", που είχε γράψει ο Μουσόργκσκυ για την ημιτελή όπερά του "Salammbô". Το υλικό αυτό μετασχηματίζεται και αποκτά εδώ έναν νέο δραματικό ρόλο, ως έκφραση του αγωνιστικού πνεύματος του Ισραήλ:

"Με θάρρος, με τόλμη ριχτείτε στη μάχη! Εμπρός! Τραβήξτε τις λόγχες, Ισραηλίτες!"

Αντίθετα, η ενότητα "Κλαίνε οι γυναίκες της Χαναάν" (προσθήκη αποκλειστικά του συνθέτη)  αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά λυρικά του σημεία:

"Οι γυναίκες της Χαναάν κλαίνε, τα χωριά τους στενάζουν και απειλητικά σύννεφα καλύπτουν τον ουρανό τους.Κάτω από τα τείχη της Γαβαών, τα βασίλεια των αρχαίων Αμορραίων θα καταρρεύσουν και ποτάμια θα ρέουν τα πικρά δάκρυα".

Ακούγοντας τη σύνθεση, μπορούμε ακόμη να διακρίνουμε το ενδιαφέρον του Μουσόργκσκυ για την εβραϊκή μουσική παράδοση.

"Ιησούς του Ναυή", από τοιχογραφία του 12ου αι.
 στη Μονή Οσίου Λουκά

Ο συνθέτης είχε δείξει ιδιαίτερο ενδιαφέρον τόσο για την ψαλμωδία και το θρησκευτικό μέλος των Εβραίων όσο και για το λαϊκό τους τραγούδι, και φαίνεται ότι αξιοποίησε μελωδικά στοιχεία που είχε ακούσει στην Αγία Πετρούπολη. (Συγκεκριμένα, λέγεται πως τη δεκαετία του 1860, ο νεαρός Μουσόργκσκυ άκουσε, έναν Εβραίο ράφτη να τραγουδά ένα παραδοσιακό τραγούδι. Η μελωδία αυτή του έκανε ιδιαίτερη εντύπωση και ο συνθέτης την κατέγραψε, διατηρώντας την ως μουσικό αποτύπωμα μιας παράδοσης που τον είχε γοητεύσει).

Δεν πρόκειται, βέβαια, για προσπάθεια πιστής αναπαράστασης της αρχαίας εβραϊκής μουσικής. Ο Μουσόργκσκυ δημιουργεί, με τον δικό του τρόπο, ένα ιδιαίτερο και έντονα αρχαϊκό ηχητικό σύμπαν, που υπηρετεί τη δραματικότητα της αφήγησης.
Ο "Ιησούς του Ναυή" αποτελεί έτσι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της μοναδικής ικανότητας του Μουσόργκσκυ να μεταμορφώνει ένα βιβλικό θέμα σε ένα βαθιά προσωπικό μουσικό όραμα. Δεν περιορίζεται στην απλή αφήγηση μιας ιστορίας της Παλαιάς Διαθήκης. Δημιουργεί τη δραματική εικόνα ενός ολόκληρου λαού που αγωνίζεται, φοβάται, θρηνεί, νικά και τελικά δοξάζει τον ηγέτη του και το Θεό του...

Modest Mussorgsky: "Jesus Navin" 

Ο Μουσόργκσκυ αφιέρωσε την καντάτα στη σύζυγό του, αλλά και στον ρωσικό λαό, ο οποίος είναι βαθιά συνδεδεμένος με την παράδοση της Ορθοδοξίας, την ειλικρινή πίστη στον Θεό και την Εκκλησία.

Αξίζει να θυμηθούμε ότι ο συνθέτης συνήθιζε να ξεκινά τη σύνθεση ενός έργου σχεδιάζοντας στην πρώτη σελίδα της παρτιτούρας το σημείο του Σταυρού. Η πράξη αυτή μας επιτρέπει να υποθέσουμε ότι ο Μουσόργκσκυ ξεκινούσε τη δημιουργική του διαδικασία με προσευχή, έχοντας την πεποίθηση ότι ο Κύριος θα τον καθοδηγούσε και θα τον ενέπνεε στη σύνθεση...

Για το ορατόριο "Ιησούς του Ναυή" του Χαίντελ μπορείτε να διαβάσετε εδώ.