Rubens - Strozzi: "Οι Τρεις Χάριτες"...

 

Peter Paul Rubens: "The 3 Graces", Prado

"Ο Ρούμπενς τράνταξε συθέμελα τη ζωγραφική με την κρυμμένη δύναμη
και την εσωτερική ζωή που έβαζε στο καθετί.

Κάλλιστα θα χαρακτηριζόταν ο Όμηρος της ζωγραφικής". (kathimerini)

Rubens self portrait

Αυτά έγραψε ο  Ευγένιος Ντελακρουά  για τον γεννημένο σαν σήμερα, 28 Ιουνίου 1577, Πέτερ Πάουλ Ρούμπενς, ενός από τους σημαντικότερους Φλαμανδούς ζωγράφους.

Εξαιρετικά παραγωγικός ο Ρούμπενς, διακρίθηκε για τα ελκυστικά μυθολογικά θέματα του και ιδιαίτερα  για τον τρόπο που απέδιδε τις γυναίκες με απαλές πινελιές, ως πληθωρικές φιγούρες γεμάτες αισθησιασμό και ηδονή. Αυτό το στυλ ήταν πολύ δημοφιλές εκείνη την εποχή και οδήγησε σε όρους όπως το "Rubenesque" για να περιγράψουν τα ηδονικά γυναικεία γυμνά.

"Ζωγραφίζω τους  γυναικείους γλουτούς στρογγυλεμένους,
με τρόπο που να θέλω να απλώσω το χέρι και να χαϊδέψω τη σάρκα..."

(Ρούμπενς)

Peter Paul Rubens: "The 3 Graces"
Palazzo Pitti

Φαίνεται πως από τα πολύ αγαπημένα έργα του Φλαμανδού καλλιτέχνη ήταν "Οι τρεις Χάριτες" , αν σκεφτούμε πως αποτύπωσε το θέμα αρκετές φορές. Εκείνο δε που σήμερα εκτίθεται στο Μουσείο Πράδο δεν το αποχωρίστηκε ποτέ. Βρισκόταν στην προσωπική συλλογή του ως το θάνατό του. 

Απεικονίζει τις τρεις θεότητες, κόρες κατά μια εκδοχή του Διονύσου και της Αφροδίτης  αγκαλιασμένες σχηματίζοντας  κύκλο με τη θέση των ποδιών τους να υποδηλώνει χορευτική κίνηση. Οι χρωματικές επιλογές του ζωγράφου με τον καταγάλανο ουρανό στο βάθος και τη μοσχοβολιστή γιρλάντα από ανθισμένα λευκά και κόκκινα τριαντάφυλλα που κρέμεται πάνω από τα αισθησιακά κορμιά των Χαρίτων, σκιαγραφούν ένα "λαχταριστό" σκηνικό...
Μόνη πηγή φωτός ο ήλιος, που καθώς φιλτράρεται περνώντας μέσα από τα πυκνά δέντρα, λούζει πρόσωπα και χώρο με το φως του...

Peter Paul Rubens: "The 3 Graces"
dulwichpicturegallery

Στη λάβρα του αισθησιασμού που αναδύει το εικαστικό, μόνη δροσιά το νερό που τρέχει ορμητικά από το συντριβάνι στα δεξιά...Πάνω του ένας ερωτιδέας κρατώντας το  κέρας της αφθονίας, θαυμάζει το χορό των γυναικών , που η ανάλαφρη κίνησή τους αντηχεί τη θαυμαστή λαμπρότητά τους. 

Θέαινες της γοητείας και του κάλλους οι Χάριτες, αλλά και της φύσης και της ανθρώπινης δημιουργικότητας. Αγαπούσαν ο,τιδήποτε καλαίσθητο, πρέσβευαν την ομορφιά, στοιχείο που έκανε τους ανθρώπους να πιστεύουν πως εκτός από τις Μούσες, ήταν και οι Χάριτες  που τούς έδιναν τα ταλέντα και τις δεξιότητες για την τέχνη.
Ο Όμηρος ισχυρίζεται πως οι Χάριτες ήταν μέρος της ακολουθίας της Αφροδίτης και συχνά υμνούσαν τη θεά της ομορφιάς, όπως αναφέρεται στο εκπληκτικό μαδριγάλι "Le tre grazie a Venere - Οι Τρεις Χάριτες προς την Αφροδίτη" της βενετσιάνας Barbara Strozzi  από το βιβλίο της "Μαδριγάλια για 2,3,4 ή 5 φωνές".

 "Bella madre d’Amore 

anco non ti ramembra

 che nuda avesti di bellezze il grido, 

in sul troiano lido,
dal giudice pastore..."

Barbara Strozzi 

Να θυμίσουμε πως η σύγχρονη του Ρούμπενς, Barbara Strozzi υπήρξε μια τεράστιας φήμης Ιταλίδα τραγουδίστρια και συνθέτρια του πρώιμου μπαρόκ. Ήταν νόθα κόρη  ενός καταξιωμένου ποιητή και διανοούμενου της Γαληνοτάτης Βενετίας και μιας υπηρέτριάς του. Ο πατέρας της την αναγνώρισε και φρόντισε για την σωστή μόρφωσή της, όταν κατάλαβε την κλίση της στη μουσική τέχνη. Έτσι ανέθεσε την εκπαίδευση της στον Francesco Cavalli.
Η Στρότσι ανήκει στις λίγες  γυναίκες της εποχής που έκαναν καριέρα συνθέτριας και κατέκτησαν δημόσια αναγνώριση. Εξέδωσε αρκετούς τόμους έργων κοσμικής και εκκλησιαστικής, οργανικής ή φωνητικής μουσικής, γεγονός που φανερώνει τη μεγάλη παραγωγικότητα και επιτυχία της.
Ίδρυσε την Accademia degli Unisoni με πολλές υψηλές προσωπικότητες στους κόλπους της. Το ταλέντο της στο τραγούδι επαινούνταν από πολλούς και "η φωνή της παρομοιαζόταν με αυτή του Αμφίονα και του Ορφέα, καθώς και με τον ήχο της αρμονίας των σφαιρών".

Το ομοφωνικού χαρακτήρα μαδριγάλι της Στρότσι εμπλουτίζεται με αντιστικτικά περάσματα, ενώ υπάρχουν φράσεις του ποιητικού κειμένου που "χρωματίζονται" μουσικά προκειμένου να αποδοθεί το εκφραστικό τους περιεχόμενο και να ενισχυθεί το παιχνιδιάρικο, αισθησιακό και ελαφρώς ειρωνικό τους ύφος.

Το ιταλικό κείμενο παίζει με τον μύθο της "Κρίσης του Πάρη", όπου η Αφροδίτη κέρδισε το μήλο της έριδος επιδεικνύοντας τη γυμνή της ομορφιά. Ο ποιητής την πειράζει που τώρα επιλέγει να στολίζεται με βαριά ρούχα, καταλήγοντας στο διαχρονικό συμπέρασμα του ερωτικού παιχνιδιού πως η ομορφιά που κρύβεται και αρνιέται, γίνεται ακόμα πιο ποθητή:

Μάνα του έρωτα γλυκιά, ακόμα δεν θυμάσαι που

ολόγυμνη κέρδισες της ομορφιάς το στέμμα;

Στης Τροίας την ακρογιαλιά,

τον κριτή σου σαν κοιτούσες,

τον βοσκό εκείνον, που με θάμβος σ' αντίκρυζε;

Κι αν γυμνή αρέσεις ακόμα

και στα μάτια των απλών βοσκών της Ίδης,

φιλάρεσκη κυρά μου,

γιατί με τόσα στολίδια και τόσα ακριβά μεταξωτά

πασχίζεις να κρυφτείς απ’ των εραστών σου το βλέμμα;

Ή ντύσε τις Χάριτες και τους γυμνούς σου Έρωτες

ή πέταξε κι εσύ μακριά τα πέπλα, τα στολίδια, τους μανδύες.

Απ’ τα λατρευτά σου μέλη τίποτα κρυφό ας μην απομείνει!

Γελάς και δεν απαντάς...

Α, ναι, τα κρύβεις, τα σκεπάζεις όλα!

Γιατί καλά γνωρίζεις πως πιο πολύ ποθείται,

και πιο ακριβά απ' όλα πάντα εκτιμάται,

η ομορφιά εκείνη που αρνιέται να δοθεί.

Barbara Strozzi : "Le tre grazie a Venere":

Τελικά, οι "Τρεις Χάριτες" για τον Ρούμπενς δεν ήταν μόνο ένα αριστούργημα της ζωγραφικής του, αλλά μια συμπύκνωση του ιδανικού της ομορφιάς που υπηρετούσε ολόκληρη η μπαρόκ εποχή. Την ίδια ομορφιά που ο ζωγράφος απέδωσε με φως, χρώμα και σάρκα, η Στρότσι έντυσε με φωνές και μουσική. Στον καμβά του ενός και στις νότες της άλλης, οι Χάριτες εξακολουθούν να χορεύουν αιώνια, υπενθυμίζοντάς μας πως οι τέχνες συνομιλούν μεταξύ τους, υμνώντας το κάλλος, τον έρωτα και τη δημιουργική δύναμη του ανθρώπου...

Barbara Strozzi: εμπνευσμένη και δυναμική συνθέτρια...

 Με αφορμή την "Ημέρα της Γυναίκας"

Η Barbara Strozzi υπήρξε μια τεράστιας φήμης Ιταλίδα τραγουδίστρια και συνθέτρια του πρώιμου μπαρόκ.
Γεννήθηκε στη Βενετία το 1619 και πέθανε στην Πάδοβα το 1677.
Νόθα κόρη -μάλλον- ενός καταξιωμένου ποιητή και διανοούμενου της Γαληνοτάτης Βενετίας και μιας υπηρέτριάς του. Ο πατέρας της την αναγνώρισε και φρόντισε για την σωστή μόρφωσή της, όταν κατάλαβε την κλίση της στη μουσική τέχνη.
Έτσι ανέθεσε την εκπαίδευση της στον Francesco Cavalli, ενώ τής στάθηκε ουσιαστικά στην έκδοση της πρώτης συλλογής της το 1644 παρέχοντάς της όλα τα κείμενα που χρειαζόταν, αλλά και τις απαραίτητες γνωριμίες μέσω των πολλών διασυνδέσεών του.

Η Στρότσι ανήκει στις λίγες  γυναίκες της εποχής που έκαναν καριέρα συνθέτριας και κατέκτησαν δημόσια αναγνώριση. Εξέδωσε αρκετούς τόμους έργων κοσμικής και εκκλησιαστικής, οργανικής ή φωνητικής μουσικής, γεγονός που φανερώνει τη μεγάλη παραγωγικότητα και επιτυχία της.

Καθώς ήταν η μοναδική κληρονόμος της περιουσίας του πατέρα της, χωρίς έννοιες για τα προς το ζην, αφοσιώθηκε πλήρως στην τέχνη της(αν και υπήρξαν και περίοδοι στερήσεων στο βίο της). 

Ίδρυσε την Accademia degli Unisoni με πολλές υψηλές προσωπικότητες στους κόλπους της. Το ταλέντο της στο τραγούδι επαινούνταν από πολλούς και η φωνή της παρομοιαζόταν με αυτή του Αμφίονα και του Ορφέα, καθώς και με τον ήχο της αρμονίας των σφαιρών.

Το σπουδαίο όμως είναι πως παρότι το περιβάλλον που μεγάλωσε ήταν ανδροκρατούμενο, η Μπάρμπαρα Στρότσι  κατάφερε να διακριθεί και να κερδίσει την αποδοχή των ανδρών συναδέλφων της με την εξαιρετικής ποιότητας μουσική της, αλλά και την μεγάλη αποφασιστικότητά της ως προς την έκδοση των έργων της θέτοντας τα θεμέλια για τις γυναίκες που επεδίωκαν παρόμοια καριέρα. Μην ξεχνάμε πως οι περισσότερες γυναίκες της εποχής της ήταν υποχρεωμένες να χρησιμοποιούν ανδρικό ψευδώνυμο για να εκδώσουν τα έργα τους. Όμως εκείνη δεν δέχτηκε ποτέ κάτι τέτοιο. Πάντα υπέγραφε η ίδια τις δημιουργίες της, καθιστώντας την μία από  τις πρώτες γυναίκες συγγραφείς κοσμικής μουσικής.

Επίσης αδιαφορώντας για τα ήθη της εποχής, έγινε από επιλογή ανύπανδρη μητέρα τριών παιδιών.

Αξίζει ακόμη να αναφέρουμε πως αρκετοί από τους τόμους των συλλογών της ήταν αφιερωμένοι σε γυναίκες.
Ο πρώτος τόμος στη δούκισσα της Τοσκάνης, Βικτώρια ντέλα Ρόβερε, ο πέμπτος στην Άννα των Μεδίκων και ο όγδοος στη δούκισσα του Μπράουνσβαϊγκ, Σοφία.

Η 7η συλλογή της: "Diporti di Euterpe"(1659) περιλαμβάνει καντάτες και αριέτες, και αφιερώθηκε στο Βενετσιάνο Δόγη, Νικολό Σαγκρέντο.

Προτείνω να ακούσουμε την έντονα δραματική και συναισθηματική σε ύφος, καντάτα: "Lagrime mie" για φωνή και μπάσο κοντίνουο, η οποία βασίζεται σε ποίημα του Pietro Dolfino.
Περιγράφει την οδύνη και απόγνωση ενός άντρα για την αγαπημένη του.
Ο νέος εκλιπαρεί για το θάνατο, καθώς δεν μπορεί να έχει την κοπέλα που αγαπά, αφού ο πατέρας της -που αντιδρά στην αγάπη τους- την κρατά φυλακισμένη.

Συγκλονιστική είναι η αρχική φράση "Δάκρυά μου, γιατί κρατιέστε πίσω", που επαναλαμβάνεται στη μέση αλλά και στο τέλος της σύνθεσης. Το αξιοθαύμαστο  είναι ο μουσικός τρόπος που η Στρότσι περιγράφει τα δάκρυα, που κυλούν διστακτικά, μέσω μιας κατιούσας βηματικής κίνησης της μελωδίας από ένα ψηλό φωνητικό ρεγκίστρο, πάνω σε στατική αρμονία. Οι φθόγγοι μεγάλης διάρκειας εναλλάσσονται με φθόγγους σύντομης και οι τρίλιες εντείνουν την περιγραφή των δακρύων. 

Barbara Strozzi: "Diporti di Euterpe, Op.7 - - Lagrime mie":

"Δάκρυα μου, γιατί κρατιέστε πίσω; 
Γιατί δεν αφήνετε να ξεσπάσει ο  πόνος ο μεγάλος
που  την ανάσα μου κόβει και πιέζει την καρδιά μου; 

Η Λυδία, η πολυλατρευτή μου, 
φυλακίστηκε απ' πατέρα της τον αυστηρό. 
Ανάμεσα σε δύο τοίχους 
η όμορφη αθώα μου αγαπημένη, κλεισμένη.

Εκεί, όπου ακτίνα ήλιου δεν μπορεί να φτάσει. 
κι αυτό θλίβει με  περισσότερο 
και προκαλεί βαρύ τον πόνο 
γιατί η αγάπη μου για μένα, υποφέρει...

Γιατί, λυπημένα μάτια μου, δεν κλαίτε; 
Δάκρυά μου, γιατί κρατιέστε πίσω; ..."

Εξαιρετικές και οι συνθέσεις της, ιερής μουσικής.
Ο  πέμπτος  τόμος των συλλογών της έχει τίτλο: "Sacri Musicali Affetti", και αφιερώθηκε στην Άννα των Μεδίκων, με τη συνθέτρια να επιβραβεύεται από την Aρχιδούκισσα με μια χρυσή κασετίνα  διακοσμημένη με το πορτρέτο της και ρουμπίνια, και ένα χρυσό κολιέ με πολύτιμους λίθους. 
Μάλιστα τα κουτσομπολιά της εποχής, που έδιναν κι έπαιρναν για τη φλογερή ανύπανδρη μητέρα, έλεγαν πως "η Signora Strozzi τα αναδείκνυε δεόντως και "κοκορευόταν" φορώντας τα ανάμεσα στα δύο τροφαντά της, όμορφα στήθη..."

Από τη συλλογή θα ακούσουμε το μοτέτο: "Mater Anna", με το οποίο η Στρότσι αποτίει φόρο τιμής στην μητέρα της Παναγίας, Άννα και συγχρόνως στην απόγονο του Οίκου των Μεδίκων, λάτρη και πάτρονα των τεχνών, Άννα:

Η μητέρα Άννα έφερε τον απόγονο της υπόσχεσης, 

που όλοι ευλογούν.

Η γλυκιά Άννα, η  πιο ευσεβής,  για όλους κάρπισε

τα πιο όμορφα φρούτα, απ'όπου ο γλυκός Ιησούς.

Μητέρα Άννα, γλυκιά Άννα, πόσο ευλογημένη είναι η μήτρα σου

και η Οικία του Δαβίδ απ' όπου ήρθες.

Ακούστε, έθνη, αυτό το απροσδόκητο θαύμα,

ακούστε την Άννα που λέει: 

"Χαίρομαι γιατί από τη στείρα μήτρα μου προήλθε ο Θείος σπόρος!"

Barbara Strozzi:"Sacri Musicali Affetti-Mater Anna":

***

Για την Ημέρα της Γυναίκας υπάρχουν πολλά κείμενα στο μπλογκ. Στη γραμμή αναζήτησης πάνω αριστερά, πληκτρολογήστε "Γυναίκα" και θα εμφανιστούν όλα τα σχετικά άρθρα.