"Χαίρε, Βαρβάρα ευλογημένη" - Ύμνος στη Μάρτυρα μέσα από μουσική και ζωγραφική...

 

Peter Paul Rubens: "Η Αγία Βαρβάρα διαφεύγει από τον πατέρα της"(1620)

Οι εκκλησιαστικές παραδόσεις αποτελούν έναν πολύτιμο θησαυρό μνήμης και πίστης, μέσα από τον οποίο η Εκκλησία μεταδίδει ανά τους αιώνες τα γεγονότα, τα πρόσωπα και τα διδάγματα που σημάδεψαν την πνευματική της πορεία. Ανάμεσα σ’ αυτές τις παραδόσεις ξεχωρίζει ιδιαίτερα η μορφή της Αγίας Βαρβάρας, μιας μάρτυρος που τιμάται με ξεχωριστή ευλάβεια στον ελληνικό χώρο αλλά και σε ολόκληρη την Ευρώπη και τον κόσμο.

Σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, η Αγία Βαρβάρα έζησε τον 3ο αιώνα, είτε στη Νικομήδεια της Μικράς Ασίας είτε στην Ηλιούπολη της Αιγύπτου. Ο βίος της αναφέρει ότι ήταν μια εξαιρετικά όμορφη νεαρή γυναίκα, την οποία ο πατέρας της, ο φανατικός ειδωλολάτρης Διόσκορος, κρατούσε απομονωμένη σε πύργο για να την προστατεύσει από κάθε μνηστήρα. Παρ’ όλα αυτά, η Βαρβάρα ασπάστηκε μυστικά τον Χριστιανισμό, γεγονός που όταν αποκάλυψε στον πατέρα της εκείνος εξοργίστηκε απεριόριστα και αποφάσισε να την θανατώσει ο ίδιος. Καθώς η Βαρβάρα προσπάθησε να δραπετεύσει, ο Διόσκορος την κατεδίωξε και την αποκεφάλισε. Όμως αμέσως μετά χτυπήθηκε από κεραυνό και πέθανε. Έτσι, η Αγία Βαρβάρα καθιερώθηκε ως μία από τις σημαντικότερες μάρτυρες της χριστιανικής παράδοσης και η μνήμη της τιμάται κάθε χρόνο στις 4 Δεκεμβρίου.

Ρούμπενς, Αυτοπροσωπογραφία

Αυτή ακριβώς τη δραματική στιγμή της καταδίωξης αποτυπώνει ο Πίτερ Πολ Ρούμπενς στο έργο του που βλέπετε παραπάνω και τιτλοφορείται "Η Αγία Βαρβάρα διαφεύγει από τον πατέρα της"(περ. 1620). Ο σπουδαίος μπαρόκ ζωγράφος είχε αναλάβει τότε να δημιουργήσει μια σειρά από έργα για τη νέα Εκκλησία των Ιησουιτών στην Αμβέρσα. Τα περισσότερα καταστράφηκαν σε πυρκαγιά το 1718, αλλά τα σχέδια παρέμειναν στην κατοχή του και διασώθηκαν.
Στον πίνακα, η Αγία Βαρβάρα παρουσιάζεται την ώρα που τρέχει απεγνωσμένα για να γλιτώσει. Το σώμα της προβάλλει προς τα μπρός, τα ενδύματά της ανεμίζουν και το πρόσωπό της αποπνέει φόβο αλλά και ακλόνητη αποφασιστικότητα -στοιχεία που συνδέουν άμεσα τη ζωγραφική αφήγηση με τον ιστορικό βίο της. Πίσω της ξεπροβάλλει η σκοτεινή, επιθετική φιγούρα του πατέρα της, Διόσκουρου, κρατώμτας σπαθί, έτοιμος να την τιμωρήσει για την πίστη της.

Η σύνθεση του Ρούμπενς, γεμάτη έντονο φως και βαθιές σκιές, ενισχύει το δραματικό στοιχείο. Το φως λούζει τη μορφή της Αγίας, αναδεικνύοντας την αγνότητα και τη δύναμή της, ενώ το σκοτάδι που περιβάλλει τον πατέρα της συμβολίζει την απειλή και την αδικία. Ο ζωγράφος κατορθώνει να αποδώσει ένταση και θεατρικότητα, κάνοντας τη σκηνή να μοιάζει ζωντανή.

Pierluigi da Palestrina

Το πεντάφωνο μοτέτο "Gaude Barbara beata - Χαίρε, Βαρβάρα ευλογημένη του Pierluigi da Palestrina αποτελεί εγκώμιο προς τιμήν της Αγίας Βαρβάρας και προορίζεται για λειτουργική χρήση στη μνήμη της. Η σύνθεση γράφτηκε γύρω στο 1570 και ενσαρκώνει όλα τα χαρακτηριστικά της ώριμης αναγεννησιακής γραφής του Παλεστρίνα: η αντίστιξη είναι καθαρή και ισορροπημένη, οι φωνητικές γραμμές ομαλές και η συνολική υφή διαυγής και διάφανη. Οι φωνές εισέρχονται διαδοχικά με μιμητική πολυφωνία, δημιουργώντας μια ήρεμη, φωτεινή και πνευματικά ανυψωτική ατμόσφαιρα, που αντανακλά πλήρως το χαρμόσυνο και εγκωμιαστικό περιεχόμενο του κειμένου. Ιδιαίτερα η μελωδική γραμμή της σοπράνο προσδίδει στο έργο αίσθηση πνευματικής ανάτασης, ενώ οι διακριτές μουσικές ενότητες ρέουν με φυσικότητα, χωρίς διακοπές, ενισχύοντας την εσωτερική ενότητα του ύμνου. Με αυτόν τον τρόπο, το μοτέτο αποδίδει με απόλυτη ευγένεια και καθαρότητα την τιμή προς την Αγία Βαρβάρα, εκφράζοντας με υποδειγματικό τρόπο το ύφος και το πνεύμα της ρωμαϊκής σχολής της Αναγέννησης.

Οι στίχοι του ύμνου αντηχούν σαν προσευχή, κυλώντας ήρεμα και με πνευματική ροή:

Χαίρε, Βαρβάρα ευλογημένη,

κραταιά στη θεία διδασκαλία

που τιμήθηκες με το μυστήριο των αγγέλων.

Χαίρε, Παρθένα αγαπημένη απ' τον Θεό,

που μιμήθηκες τον Τίμιο Πρόδρομο

στον αγώνα της ζωής.

Χαίρε, γιατί σε επισκέφθηκε ο Χριστός

και θεράπευσε τις πληγές σου

με το ίδιο Του το χέρι.

Χαίρε, γιατί αξιώθηκες

να λάβεις ό,τι με πίστη ζήτησες,

με τη χάρη του Υιού του Θεού.

Χαίρε, γιατί σε ύψωσε ο Κύριος

στα ουράνια

και σε σκέπασε με το λαμπρό σου μαρτύριο.

Κι εμάς, που σε δοξολογούμε,

οδήγησέ μας κοντά σου

όταν τελειώσει η πορεία μας στη γη.

Ω Βαρβάρα όμορφη και τιμημένη,

πρέσβευε στο Χριστό υπέρ ημών.

Pierluigi da Palestrina: "Gaude Barbara beata"

Η Αγία Βαρβάρα παραμένει σύμβολο πίστης, θάρρους και ακλόνητης αφοσίωσης στον Χριστό. Μέσα από τη ζωγραφική του Ρούμπενς και το μοτέτο του Παλεστρίνα, η μνήμη της ζωντανεύει προσκαλώντας κάθε καρδιά να συνδεθεί με το πνεύμα της. Ας αφήσουμε το μαρτυριό της να μας εμπνέει στη ζωή, δίνοντας θάρρος στις δοκιμασίες και δύναμη στην πίστη. 
Χρόνια Πολλά στις εορτάζουσες!Είθε η Αγία να συνοδεύει πάντα τα βήματά μας, φωτίζοντας το δρόμο μας με αγάπη και ευλογία!

Rubens - Strozzi: "Οι Τρεις Χάριτες"...

 

Peter Paul Rubens: "The 3 Graces", Prado

"Ο Ρούμπενς τράνταξε συθέμελα τη ζωγραφική με την κρυμμένη δύναμη
και την εσωτερική ζωή που έβαζε στο καθετί.

Κάλλιστα θα χαρακτηριζόταν ο Όμηρος της ζωγραφικής". (kathimerini)

Rubens self portrait

Αυτά έγραψε ο  Ευγένιος Ντελακρουά  για τον γεννημένο σαν σήμερα, 28 Ιουνίου 1577, Πέτερ Πάουλ Ρούμπενς, ενός από τους σημαντικότερους Φλαμανδούς ζωγράφους.

Εξαιρετικά παραγωγικός ο Ρούμπενς, διακρίθηκε για τα ελκυστικά μυθολογικά θέματα του και ιδιαίτερα  για τον τρόπο που απέδιδε τις γυναίκες με απαλές πινελιές, ως πληθωρικές φιγούρες γεμάτες αισθησιασμό και ηδονή. Αυτό το στυλ ήταν πολύ δημοφιλές εκείνη την εποχή και οδήγησε σε όρους όπως το "Rubenesque" για να περιγράψουν τα ηδονικά γυναικεία γυμνά.

"Ζωγραφίζω τους  γυναικείους γλουτούς στρογγυλεμένους,
με τρόπο που να θέλω να απλώσω το χέρι και να χαϊδέψω τη σάρκα..."

(Ρούμπενς)

Peter Paul Rubens: "The 3 Graces"
Palazzo Pitti

Φαίνεται πως από τα πολύ αγαπημένα έργα του Φλαμανδού καλλιτέχνη ήταν "Οι τρεις Χάριτες" , αν σκεφτούμε πως αποτύπωσε το θέμα αρκετές φορές. Εκείνο δε που σήμερα εκτίθεται στο Μουσείο Πράδο δεν το αποχωρίστηκε ποτέ. Βρισκόταν στην προσωπική συλλογή του ως το θάνατό του. 

Απεικονίζει τις τρεις θεότητες, κόρες κατά μια εκδοχή του Διονύσου και της Αφροδίτης  αγκαλιασμένες σχηματίζοντας  κύκλο με τη θέση των ποδιών τους να υποδηλώνει χορευτική κίνηση. Οι χρωματικές επιλογές του ζωγράφου με τον καταγάλανο ουρανό στο βάθος και τη μοσχοβολιστή γιρλάντα από ανθισμένα λευκά και κόκκινα τριαντάφυλλα που κρέμεται πάνω από τα αισθησιακά κορμιά των Χαρίτων, σκιαγραφούν ένα "λαχταριστό" σκηνικό...
Μόνη πηγή φωτός ο ήλιος, που καθώς φιλτράρεται περνώντας μέσα από τα πυκνά δέντρα, λούζει πρόσωπα και χώρο με το φως του...

Peter Paul Rubens: "The 3 Graces"
dulwichpicturegallery

Στη λάβρα του αισθησιασμού που αναδύει το εικαστικό, μόνη δροσιά το νερό που τρέχει ορμητικά από το συντριβάνι στα δεξιά...Πάνω του ένας ερωτιδέας κρατώντας το  κέρας της αφθονίας, θαυμάζει το χορό των γυναικών , που η ανάλαφρη κίνησή τους αντηχεί τη θαυμαστή λαμπρότητά τους. 

Θέαινες της γοητείας και του κάλλους οι Χάριτες, αλλά και της φύσης και της ανθρώπινης δημιουργικότητας. Αγαπούσαν ο,τιδήποτε καλαίσθητο, πρέσβευαν την ομορφιά, στοιχείο που έκανε τους ανθρώπους να πιστεύουν πως εκτός από τις Μούσες, ήταν και οι Χάριτες  που τούς έδιναν τα ταλέντα και τις δεξιότητες για την τέχνη.
Ο Όμηρος ισχυρίζεται πως οι Χάριτες ήταν μέρος της ακολουθίας της Αφροδίτης και συχνά υμνούσαν τη θεά της ομορφιάς, όπως αναφέρεται στο εκπληκτικό μαδριγάλι "Le tre grazie a Venere - Οι Τρεις Χάριτες προς την Αφροδίτη" της βενετσιάνας Barbara Strozzi  από το βιβλίο της "Μαδριγάλια για 2,3,4 ή 5 φωνές".

 "Bella madre d’Amore 

anco non ti ramembra

 che nuda avesti di bellezze il grido, 

in sul troiano lido,
dal giudice pastore..."

Barbara Strozzi 

Να θυμίσουμε πως η σύγχρονη του Ρούμπενς, Barbara Strozzi υπήρξε μια τεράστιας φήμης Ιταλίδα τραγουδίστρια και συνθέτρια του πρώιμου μπαρόκ. Ήταν νόθα κόρη  ενός καταξιωμένου ποιητή και διανοούμενου της Γαληνοτάτης Βενετίας και μιας υπηρέτριάς του. Ο πατέρας της την αναγνώρισε και φρόντισε για την σωστή μόρφωσή της, όταν κατάλαβε την κλίση της στη μουσική τέχνη. Έτσι ανέθεσε την εκπαίδευση της στον Francesco Cavalli.
Η Στρότσι ανήκει στις λίγες  γυναίκες της εποχής που έκαναν καριέρα συνθέτριας και κατέκτησαν δημόσια αναγνώριση. Εξέδωσε αρκετούς τόμους έργων κοσμικής και εκκλησιαστικής, οργανικής ή φωνητικής μουσικής, γεγονός που φανερώνει τη μεγάλη παραγωγικότητα και επιτυχία της.
Ίδρυσε την Accademia degli Unisoni με πολλές υψηλές προσωπικότητες στους κόλπους της. Το ταλέντο της στο τραγούδι επαινούνταν από πολλούς και "η φωνή της παρομοιαζόταν με αυτή του Αμφίονα και του Ορφέα, καθώς και με τον ήχο της αρμονίας των σφαιρών".

Το ομοφωνικού χαρακτήρα μαδριγάλι της Στρότσι εμπλουτίζεται με αντιστικτικά περάσματα, ενώ υπάρχουν φράσεις του ποιητικού κειμένου που "χρωματίζονται" μουσικά προκειμένου να αποδοθεί το εκφραστικό τους περιεχόμενο και να ενισχυθεί το παιχνιδιάρικο, αισθησιακό και ελαφρώς ειρωνικό τους ύφος.

Το ιταλικό κείμενο παίζει με τον μύθο της "Κρίσης του Πάρη", όπου η Αφροδίτη κέρδισε το μήλο της έριδος επιδεικνύοντας τη γυμνή της ομορφιά. Ο ποιητής την πειράζει που τώρα επιλέγει να στολίζεται με βαριά ρούχα, καταλήγοντας στο διαχρονικό συμπέρασμα του ερωτικού παιχνιδιού πως η ομορφιά που κρύβεται και αρνιέται, γίνεται ακόμα πιο ποθητή:

Μάνα του έρωτα γλυκιά, ακόμα δεν θυμάσαι που

ολόγυμνη κέρδισες της ομορφιάς το στέμμα;

Στης Τροίας την ακρογιαλιά,

τον κριτή σου σαν κοιτούσες,

τον βοσκό εκείνον, που με θάμβος σ' αντίκρυζε;

Κι αν γυμνή αρέσεις ακόμα

και στα μάτια των απλών βοσκών της Ίδης,

φιλάρεσκη κυρά μου,

γιατί με τόσα στολίδια και τόσα ακριβά μεταξωτά

πασχίζεις να κρυφτείς απ’ των εραστών σου το βλέμμα;

Ή ντύσε τις Χάριτες και τους γυμνούς σου Έρωτες

ή πέταξε κι εσύ μακριά τα πέπλα, τα στολίδια, τους μανδύες.

Απ’ τα λατρευτά σου μέλη τίποτα κρυφό ας μην απομείνει!

Γελάς και δεν απαντάς...

Α, ναι, τα κρύβεις, τα σκεπάζεις όλα!

Γιατί καλά γνωρίζεις πως πιο πολύ ποθείται,

και πιο ακριβά απ' όλα πάντα εκτιμάται,

η ομορφιά εκείνη που αρνιέται να δοθεί.

Barbara Strozzi : "Le tre grazie a Venere":

Τελικά, οι "Τρεις Χάριτες" για τον Ρούμπενς δεν ήταν μόνο ένα αριστούργημα της ζωγραφικής του, αλλά μια συμπύκνωση του ιδανικού της ομορφιάς που υπηρετούσε ολόκληρη η μπαρόκ εποχή. Την ίδια ομορφιά που ο ζωγράφος απέδωσε με φως, χρώμα και σάρκα, η Στρότσι έντυσε με φωνές και μουσική. Στον καμβά του ενός και στις νότες της άλλης, οι Χάριτες εξακολουθούν να χορεύουν αιώνια, υπενθυμίζοντάς μας πως οι τέχνες συνομιλούν μεταξύ τους, υμνώντας το κάλλος, τον έρωτα και τη δημιουργική δύναμη του ανθρώπου...