Ο J. M. W. Turner (γεννημένος στο Λονδίνο στις 23 Απριλίου 1775) υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους Άγγλους ρομαντικούς ζωγράφους και πρωτοπόρος στη μεταγενέστερη εξέλιξη της τοπιογραφίας, χαρακτηρισμένος συχνά ως "ζωγράφος του φωτός" για την εμμονική του ενασχόληση με τις μεταμορφώσεις της φωτεινότητας. Το έργο του διακρίνεται από τη ρευστότητα των μορφών, όπου τα τοπία διαλύονται σε φωτεινές, σχεδόν αφηρημένες δίνες χρώματος και ενέργειας, καθιστώντας δυσδιάκριτα τα όρια ανάμεσα σε ουρανό, θάλασσα και γη. Μέσα απ' αυτή τη δυναμική του φωτός, ο Ουίλιαμ Τέρνερ δεν απεικονίζει, αλλά μεταφράζει τη φύση σε οπτική εμπειρία διαρκούς μεταβολής, όπου το φως γίνεται το βασικό εκφραστικό του μέσο. Το ύφος του συνδυάζει ρεαλιστική παρατήρηση με έντονη ποιητική και οραματική διάθεση, προαναγγέλλοντας σε πολλά σημεία την αφαίρεση της μοντέρνας τέχνης.
J. M. W. Turner, Selfportrait
Το 1811 ο Tέρνερ ταξίδεψε στη Νότια Αγγλία, προκειμένου να απεικονίσει τα τοπία της, και από αυτή την περιοδεία προέκυψε ένα εκτενές τετράδιο σχεδίων (Picturesque Views on the Southern Coast of England), όπου ανάμεσα σε γρήγορα σκίτσα ακτών, όρμων και ερειπίων παρεμβάλλονται και ποιητικά αποσπάσματα που αποκαλύπτουν μια λιγότερο γνωστή πλευρά του καλλιτέχνη. Στο πλαίσιο του εγχειρήματος, ο Tέρνερ συνδυάζει ζωγραφική και λόγο, μετατρέποντας το σύνολο των σκίτσων του σε ένα ιδιότυπο εργαστήριο, όπου η εμπειρία του τοπίου γίνεται ταυτόχρονα εικόνα και στοχασμός. Τα ποιητικά αυτά θραύσματα λειτουργούν σαν "παράλληλο βλέμμα" που επιχειρεί να συλλάβει την εσωτερική δυναμική του τοπίου, τη σχέση του με το φως, το χρόνο, τη φθορά. Μέσα από τη διαρκή σύνδεση αντίληψης, σκέψης και δημιουργίας, αναδύεται ένας καλλιτέχνης, που δεν διαχωρίζει τη ζωγραφική από τον λόγο, αλλά αναζητά μια ενιαία ποιητική γλώσσα για να αποδώσει τον κόσμο. Ήδη από τους πρώτους στίχους διακρίνεται μια στάση ταπεινής επίκλησης στη Μούσα της έμπνευσης, όπου η καλλιτεχνική πράξη παρουσιάζεται σαν δύσκολο, πλην αναγκαίο εγχείρημα:
"Στη Μούσα, που τα βήματά μας απαλά καθοδηγεί,
θα προσφέρω ό,τι δύναμη η ψυχή μου σιωπηλά φυλά
και με ελπίδα ταπεινή, σχεδόν ικεσία της καρδιάς,
να βρει δικαίωση η αδύναμη προσπάθεια
που δεν ζητεί, παρά μόνο να ευχαριστήσει."
J. M. W. Turner: "Landscape in Dorset"
Αυτή ακριβώς η σύνθεση εικόνας, στοχασμού και ποιητικής γλώσσας των τετραδίων του Ουίλιαμ Τέρνερ αποτέλεσε, σε μεταγενέστερο χρόνο, πηγή έμπνευσης για το έργο "The Prince of the Rocks: the world of J.M.W. Turner" της Natalia Kouznetsova, ένα ιδιαίτερα εύγλωττο παράδειγμα της σύγχρονης τάσης για διάλογο ανάμεσα στις τέχνες, όπου ζωγραφική, μουσική και ποίηση συνυπάρχουν σε ένα ενιαίο αισθητικό σύμπαν με κεντρική μορφή τον Turner. Το έργο δεν επιχειρεί μια απλή μουσική εικονογράφηση των τοπίων του ζωγράφου, αλλά επιδιώκει να μεταφέρει την εσωτερική ποιητικότητα της όρασης, τον τρόπο με τον οποίο ο Tέρνερ αντιλαμβάνεται το φως, τη φύση και το τοπίο σαν μεταφυσικές δυνάμεις. Η μουσική λειτουργεί σαν ενδιάμεσος χώρος όπου η εικαστική εμπειρία μετασχηματίζεται σε ηχητική ροή. Η συνθέτις επιλέγει για λιμπρέτο, ποιητικά αποσπάσματα Άγγλων ποιητών (Σέλλεϋ, Μπάϋρον, Τέννυσον, Σαίξπηρ).
Σήμερα, εστιάζουμε στο 7ο μέρος της σύνθεσης με τίτλο "Corfe Castle and Studland Bay", εμπνευσμένο από ομότιτλους πίνακες του Τέρνερ από το τετράδιο σκίτσων του 1811, όπου ενσωματώνονται στίχοι του ίδιου, αναδεικνύοντάς τον εκτός από ζωγράφο και σαν ποιητή του τοπίου... Η γλώσσα του παραμένει ακατέργαστη, αλλά με πρωτοφανή εκφραστική δύναμη, σαν να συνεχίζει τη ζωγραφική του με άλλα μέσα, όπου το φως γίνεται λέξη και η ατμόσφαιρα μετατρέπεται σε ρυθμό.
"Νότια απ’ την εγκοπή της ακτής,
του Corfe τα ερείπια -πύργοι ρημαγμένοι- στέκουν ακόμη,
ανάμεσα σε δυο υψώματα αγέρωχα,
που γέρνουν απαλά και δανείζουν στους τοίχους τους το σχήμα.
Η καμαρωτή γέφυρα, ο πύργος που υψώνεται ακόμη,
κι η τάφρος βαθιά -σχεδόν ξεχασμένη-
μόλις που θρέφει πια τα λιγοστά, περιπλανώμενα κοπάδια.
Κι όμως, οι τοίχοι που γέρνουν, οι πύλες που ραγίζουν,
κηρύττουν σιωπηλά την εξουσία του χρόνου
το κοφτερό του σκήπτρο που όλα τα λυγίζει.
Ως και τα έγκατα της γης ανοίγονται στο πέρασμά του,
ομολογώντας την κυριαρχία του
εδώ, στον κόλπο του Studland,
όπου η φθορά γίνεται φως..."
Η φωνητική γραμμή και η πιανιστική συνοδεία ενώνονται σε έναν ενιαίο μουσικό σχολιασμό του τοπίου του Turner, μεταφέροντας την εικόνα των ερειπίων του Κάστρου Corfe, της ατμόσφαιρας του κόλπου Studland και της αίσθησης του χρόνου που "διαβρώνει" τη μορφή τους. Η φωνή λειτουργεί σαν ποιητικός φορέας της αφήγησης, εκφέροντας τον λόγο σαν στοχασμό πάνω στο τοπίο. Το πιάνο, αντίθετα, δρα σαν εικαστικό υπόστρωμα. Αποδίδει τη ρευστότητα του φωτός και της ύλης μέσα από αρμονικές μετατοπίσεις, διαλυόμενες συγχορδίες και επαναλαμβανόμενα μοτίβα που εμφανίζονται, υποχωρούν και επανέρχονται...
Natalia Kouznetsova: "The Prince of the Rocks: the world of J.M.W. Turner" Mov.VII: "Corfe Castle and Studland Bay" Στίχοι: J.M.W. Turner
Παλαιότερα κείμενα για τον Ουίλιαμ Τέρνερ μπορείτε να διαβάσετε εδώ και εδώ.
Ο κορυφαίος Άγγλος τοπιογράφος της ρομαντικής περιόδου, του οποίου η τεχνοτροπία έθεσε τις βάσεις του ιμπρεσιονιστικού κινήματος πέρασε στην αιωνιότητα στις
19 Δεκεμβρίου 1851.
Ο Ουίλλιαμ
Τέρνερ θαυμάστηκε ιδιαίτερα για τα
θαλασσινά του τοπία, τα οποία απεικόνισε σ' όλες τους τις όψεις,
άλλοτε ήρεμα κι άλλοτε τρικυμιώδη, με τα στοιχεία τους να διαλύονται στη
χρωματική δίνη φωτός-σκιάς και χρωμάτων.
Η Σκωτσέζα συνθέτρια Thea Musgrave, που συχνά στρέφεται στην εικαστική τέχνη για να βρει έμπνευση για τη μουσική της, το 2003 συνέθεσε την ορχηστρική της σουίτα: "Turbulent Landscapes -Ταραχώδη Τοπία" με θέμα επικίνδυνους θαλασσινούς τόπους, θαλάσσια τέρατα και ναυάγια που απεικόνισε ο J.M.W. Turner στους πίνακές του.
J.M.W. Turner
Το δεύτερο μέρος της σουίτας της, με το γενικό τίτλο: "Το Ναυάγιο" συνδυάζει μια ακουαρέλα και δυο ελαιογραφίες του Τέρνερ προκειμένου να στήσει το μουσικό της πρόγραμμα. Πρόκειται για τα εικαστικά:
Staffa, Fingal's Cave
The Shipwreck και
Dawn After the Wreck
που στη φαντασία της μουσικού δημιουργού συνθέτουν την μουσική ιστορία που επιθυμεί να αφηγηθεί:
Την καταιγίδα που μαίνεται στη θάλασσα πριν το ναυάγιο ενός πλοίου,
Την αγωνία και τον τρόμο που δημιουργεί το ταραχώδες γεγονός και τέλος
Την οδύνη από την καταστροφή και την απώλεια ζωών.
Ως τοπιογράφος, ο Turner άντλησε τη μεγαλύτερη έμπνευσή του από την ίδια τη φύση.
Γοητεύτηκε από τη θάλασσα και τα φυσικά φαινόμενα, θέματα δημοφιλή στην περίοδο της αγγλικής ρομαντικής τέχνης, καθώς ο 19ος αιώνας ήταν μια περίοδος ακμής της Βρετανικής ναυτιλίας.
Ο πίνακας,που βλέπουμε παραπάνω στην Εικ. 1 και αποτελεί το άνοιγμα του μουσικού μέρους, τιτλοφορείται: "Staffa, Fingal's Cave-Στάφα, η Σπηλιά του Φίνγκαλ" και είναι δημιουργία του 1832. Την προηγούμενη χρονιά ο Turner επισκέφτηκε το νησί στις Εβρίδες για να δει τη διάσημη σπηλιά και να σχεδιάσει σκηνικά για μια ποιητική συλλογή του σερ Ουόλτερ Σκοτ. Στο νησί αυτό, γνωστό ως "το νησί με τις κολώνες" λόγω της φυσικής ομορφιάς των στηλών βασάλτη που δημιουργήθηκαν πριν από εκατομμύρια χρόνια από την απότομη ψύξη λάβας, συναντά κανείς τη μεγάλη θαλάσσια σπηλιά, στην οποία σύμφωνα με το θρύλο εκεί κατοικούσε o γίγαντας Φίνγκαλ!
Όπως αναφέρει στις σημειώσεις του ο Ουίλλιαμ Τέρνερ: "στο ταξίδι της επιστροφής ξέσπασε απρόσμενη καταιγίδα και ο ήλιος κατακόκκινος όλο θυμό προσπαθούσε πεισματικά να περάσει μέσα από τα μαύρα και βαριά απ' τη βροχή που κουβαλούσαν, σύννεφα".
Καθώς ο ζωγράφος αναφέρεται στον τόπο, αναπόφευκτα κάθε μουσικόφιλος, άρα και η σκωτσέζα συνθέτις από το Εδιμβούργο και μαθήτρια της Νάντιας Μπουλανζέ οδηγείται στην περίφημη ουβερτούρα του Μέντελσον: "Εβρίδες" , η οποία μνημονεύει το δικό του ταξίδι στο σπήλαιο ένα χρόνο πριν από τον Τέρνερ, οπότε και δεν αποτελούν έκπληξη οι μουσικοί της υπαινιγμοί στα "Ταραχώδη Τοπία" της.
Το τμήμα του μουσικού μέρους αναπτύσσεται σταδιακά σε μια σφοδρή καταιγίδα με τα τοξοτά, κρουστά και χάλκινα πνευστά να δημιουργούν απειλητικό σκηνικό, αναταραχή και αγωνία, που καταλήγουν στην οδυνηρή ολοκληρωτική καταστροφή, το ναυάγιο του καραβιού, όπου κυριαρχούν ηχητικοί στροβιλισμοί και απότομα ξεσπάσματα από τα τύμπανα παράλληλα με πένθιμα, γεμάτα μυστήριο μοτίβα εκτελεσμένα από όμποε και αγγλικά κόρνα. Η παρουσία σύντομων κι άλλοτε παρατεταμένων τρέμολι της πρώτης ενότητας προοιωνίζουν τη δραματικότητα της σύνθεσης.
J.M.W. Turner: "The Shipwreck" (Eικ. 2)
Ο δεύτερος πίνακας (Εικ. 2) είναι δημιουργία του 1805, φιλοξενείται στην Tate Gallery του Λονδίνου και τιτλοφορείται: "The Shipwreck-Το Ναυάγιο". Ηχοχρωματικοί συνδυασμοί και ιδιαίτερες αρμονίες απεικονίζουν μουσικά τον άνθρωπο που παλεύει ενάντια στη φύση. Η Θία Μασγκρέιβ επιστρατεύει ευφάνταστους συνδυασμούς οργάνων προκειμένου να πετύχει πιστή απεικόνιση του φυσικού φαινομένου. Πνιχτοί ήχοι από την παλμική δόνηση των χάλκινων προσομοιάζουν με ανεμοθύελλα και σκιαγραφούν το παραδομένο στη δύναμη της φύσης πλεούμενο, στους ανέμους που λυσσομανούν και τα αφρισμένα κύματα που έρχονται να καταβροχθίσουν τα πάντα.... Το μικρό ιστιοφόρο αγωνίζεται να κρατηθεί στην επιφάνεια κάτω από το σκοτεινό ουρανό... Ναύτες και επιβάτες πασχίζουν απεγνωσμένα ενάντια στις ανεξέλεγκτες δυνάμεις της φύσης...Ρολαρίσματα στα τύμπανα παρέχουν απαιτούμενους απειλητικούς ήχους που μιμούνται τη θαλασσοταραχή και τον μανιασμένο άνεμο, που βρυχάται και σφυρίζει.
Πλοία και άνθρωποι -στην εικαστική και μουσική αποτύπωση- μοιάζουν να χάνονται σε μια δίνη φωτός και χρωμάτων-ηχοχρωμάτων.
Καθώς τα πάντα βυθίζονται στο νερό και το πλοίο χάνεται, η μουσική κλυδωνίζεται σ'ένα εκτεταμένο φάσμα δυναμικής, ανάμεσα σε εκκωφαντικά φορτίσιμι έως ανεπαίσθητες σιωπές.
Η Μασγκρέιβ φαίνεται να γνωρίζει σε βάθος την τέχνη να κατασκευάζει υφές, αναμφίβολα εκπαιδευμένη σ' αυτό από την απαιτητική δασκάλα της, Nάντια Μπουλανζέ.
J.M.W. Turner: " Dawn After the Wreck" (Eικ. 3)
Το τρίτο τμήμα του μέρους δημιουργεί ρίγη συγκίνησης καθώς παρουσιάζει -σύμφωνα με το εικαστικό της Εικ. 3- την "Αυγή μετά το Ναυάγιο - Dawn After the Wreck" ένα κυνηγόσκυλο μοναχό, που ουρλιάζει σπαρακτικά στην έρημη ακτή ... Πρόκειται για μια βαθιά οδυνηρή εικόνα απώλειας, μοναξιάς και θλίψης που η συνθέτις αποτυπώνει με ήχους σε έναν θρήνο που εκτελείται από σόλο όμποε, η καντέντσα του οποίου ξεχειλίζει συναισθήματα. Συνοδευτικά ακούγονται διακριτικά αποσπάσματα από το Γρηγοριανό άσμα "Dies irae".
"Δραματικά παραστατική" η μουσική της Thea Musgrave μαρτυρά τη σπάνια ικανότητά της να κρατά τον ακροατή και να τον παρασύρει στον πολύπλευρα περιγραφικό μουσικό της κόσμο. Δεν επαινέθηκε τυχαία από τους κριτικούς το συγκεκριμένο έργο της για τις πλούσιες αρμονίες, τη μελωδική πολυπλοκότητα, τις εμπνευσμένες μελωδικές ιδέες, την υφολογική, δομική και μορφολογική σαφήνεια, καθώς και για το "Strauss-ιανό" ύφος στην ενορχήστρωση.
Τόσο από την άποψη ενέργειας και συνδυασμών, όσο και από την άποψη του τρόπου με τον οποίο δημιουργεί ηχητικές εικόνες κι αφηγήσεις, από το χλωμό και αιθέριο ως το απειλητικό και σκοτεινό, η προσέγγιση της Mασγκρέιβ ξαφνιάζει. Κυρίως στα ορχηστρικά έργα της εντυπωσιάζει ο χρωματικός πλούτος της πρωτότυπης ιμπρεσιονιστικής παλέτας της. Μια σαγηνευτική ορχηστρική μουσική που η ίδια η συνθέτις χαρακτηρίζει "δραματική και αφηρημένη". Το μουσικό ιδίωμά της, προσεκτικά σχεδιασμένο πάντα, δεν παραβλέπει ποτέ τους αρμονικούς στόχους, ακόμα κι όταν στη δομή του περιλαμβάνει στιγμές εξπρεσιονιστικής έντασης. Όπως στα " Turbulent Landscapes" της, που βασίζονται σε πίνακες του JMW Turner και συντέθηκαν για τη Συμφωνική Ορχήστρα της Βοστώνης, τρεις κινήσεις από τα οποία θα ακούσουμε σήμερα. Η Μασγκρέιβ δημιουργεί μουσική ποιητικής αφήγησης και έντασης, χωρίς να περιορίζεται απλά στην αλληλεπίδραση με τη ζωγραφική.
Thea Musgrave: "Turbulent Landscapes, Mov. II: Το Ναυάγιο"
Staffa, Fingal's Cave
The Shipwreck και
Dawn After the Wreck
Για τη σύνταξη του κειμένου εκτός από προσωπικές σημειώσεις και εκτιμήσεις, αντλήθηκαν στοιχεία και από: wisemusicclassical και interlude.hk
"Moonlight on Lake Lucerne", Joseph Mallord William Turner
Έφυγε σαν σήμερα 19 Δεκεμβρίου 1851 και υπήρξε ένας από τους δημοφιλέστερους για τις τοπιογραφίες του, άγγλος ρομαντικός ζωγράφος!
Αυτοπροσωπογραφία
Πρόκειται για τον Ουίλλιαμ Τέρνερ, που θαυμάστηκε ιδιαίτερα για τα θαλασσινά και τα τοπία με λίμνες, τα οποία απεικόνισε σ' όλες τους τις όψεις, άλλοτε ήρεμα κι άλλοτε τρικυμιώδη, με τα στοιχεία τους να διαλύονται στη χρωματική δίνη φωτός-σκιάς και χρωμάτων.
Ένθερμος υποστηρικτής του υπήρξε ο Τζων Ράσκιν, ζωγράφος ο ίδιος, συγγραφέας και κριτικός τέχνης, ο οποίος εκθείασε τον Τέρνερ και υποστήριξε πως η τεχνοτροπία του έθεσε τις βάσεις του ιμπρεσιονισμού, θέσεις που ανέπτυξε στο βιβλίο που εξέδωσε το 1843 με τίτλο: "Modern Painters".
Ο Τέρνερ δίνει έμφαση στην αναπαράσταση του φωτός γι'αυτό και δημιουργεί υπό ασυνήθιστες οπτικές γωνίες. Οι ακουαρέλες που κάνει ταξιδεύοντας, κυρίως στην Ελβετία, τον φέρνουν αντιμέτωπο και με την τρομακτική διάσταση του τοπίου: χαράδρες, καταιγίδες, θύελλες μες στο νερό. Όλα αυτά τα ζωγραφίζει αποφεύγοντας τον λυρισμό, θέλοντας να δείξει με έναν τρόπο ότι η διάνοια κυριαρχεί στο συναίσθημα.
Στο εικαστικό του "Moonlight on Lake Lucerne" μεταφέρει μια γαλήνια, ειρηνική σκηνή της Ελβετικής Λίμνης, κατά το σούρουπο, στα νερά της οποίας αντανακλώνται οι ψηλές κορφές των γύρω οροσειρών. Επίκεντρο του Τέρνερ σε αυτό το έργο αποτελεί το φως του φεγγαριού που διαχέεται στην γαλήνια πλάση και το αντιφέγγισμά του στην υδάτινη επιφάνεια. Ο ζωγράφος έχει την ικανότητα να οδηγεί το μάτι του θεατή, να το παρασύρει, με το βλέμμα να γλιστρά ακολουθώντας τις σεληνόφως πάνω στην επιφάνεια του νερού.
"Φεγγαρόφωτο πάνω απ’τη λίμνη της Λουκέρνης", τιτλοφόρησε ο ποιητής και κριτικός, Λούντβιχ Ρέλσταμπ το πρώτο μέρος της Σονάτας Ν.14 για πιάνο του Μπετόβεν, τη γνωστή κι αγαπημένη "Υπό το Σεληνόφως". Θυμίζουμε πως το πιανιστικό αριστούργημα αφιερώθηκε από τον Μπετόβεν στη νεαρή μαθήτριά του, Τζουλιέττα Τζικάρντι, με την οποία λέγεται πως ήταν ερωτοχτυπημένος.
Το υποβλητικό "Adagio Sostenuto" είναι ίσως το μέρος που χαρακτηρίζει εντονότερα το ύφος της σονάτας, ένα μουσικό ποίημα, που ο μαθητής του Μπετόβεν, Carl Czerny χαρακτήρισε σαν "μια νυχτερινή σκηνή, που απ’το βάθος ακούγεται μια φωνή σπαρακτική". Η αιθέρια λεπτότητα του ήχου μοιάζει κομψή ονειροπόληση, σχεδόν ποιητική φαντασία, που δένει με την τοπιογραφία του ρομαντικού Τέρνερ, την λεπτεπίλεπτη ευγένεια, που αναβλύζει από τις εικαστικές του αντανακλάσεις στη λίμνη της Λουκέρνης, τη λουσμένη στο φως της σελήνης…
Σας καληνυχτίζω με αυτή την μουσικο-εικαστική "μαγεία στο σεληνόφως"... Μάγος των πλήκτρων ο Εμιλ Γκίλελς:
