J.M.W. Turner: ο Ζωγράφος του Φωτός, ο Ποιητής του Τοπίου...

 

J. M. W. Turner: "Corfe Castle", (1811)

Ο J. M. W. Turner (γεννημένος στο Λονδίνο στις 23 Απριλίου 1775) υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους Άγγλους ρομαντικούς ζωγράφους και πρωτοπόρος στη μεταγενέστερη εξέλιξη της τοπιογραφίας, χαρακτηρισμένος συχνά ως "ζωγράφος του φωτός" για την εμμονική του ενασχόληση με τις μεταμορφώσεις της φωτεινότητας. Το έργο του διακρίνεται από τη ρευστότητα των μορφών, όπου τα τοπία διαλύονται σε φωτεινές, σχεδόν αφηρημένες δίνες χρώματος και ενέργειας, καθιστώντας δυσδιάκριτα τα όρια ανάμεσα σε ουρανό, θάλασσα και γη. Μέσα απ' αυτή τη δυναμική του φωτός, ο Ουίλιαμ Τέρνερ δεν απεικονίζει, αλλά μεταφράζει τη φύση σε οπτική εμπειρία διαρκούς μεταβολής, όπου το φως γίνεται το βασικό εκφραστικό του μέσο. Το ύφος του συνδυάζει ρεαλιστική παρατήρηση με έντονη ποιητική και οραματική διάθεση, προαναγγέλλοντας σε πολλά σημεία την αφαίρεση της μοντέρνας τέχνης.

J. M. W. Turner, Selfportrait

Το 1811 ο Tέρνερ ταξίδεψε στη Νότια Αγγλία, προκειμένου να απεικονίσει τα τοπία της, και από αυτή την περιοδεία προέκυψε ένα εκτενές τετράδιο σχεδίων (Picturesque Views on the Southern Coast of England), όπου ανάμεσα σε γρήγορα σκίτσα ακτών, όρμων και ερειπίων παρεμβάλλονται και ποιητικά αποσπάσματα που αποκαλύπτουν μια λιγότερο γνωστή πλευρά του καλλιτέχνη.
Στο πλαίσιο του εγχειρήματος, ο Tέρνερ συνδυάζει ζωγραφική και λόγο, μετατρέποντας το σύνολο των σκίτσων του σε ένα ιδιότυπο εργαστήριο, όπου η εμπειρία του τοπίου γίνεται ταυτόχρονα εικόνα και στοχασμός. Τα ποιητικά αυτά θραύσματα λειτουργούν σαν "παράλληλο βλέμμα" που επιχειρεί να συλλάβει την εσωτερική δυναμική του τοπίου, τη σχέση του με το φως, το χρόνο, τη φθορά. Μέσα από τη διαρκή σύνδεση αντίληψης, σκέψης και δημιουργίας, αναδύεται ένας καλλιτέχνης, που δεν διαχωρίζει τη ζωγραφική από τον λόγο, αλλά αναζητά μια ενιαία ποιητική γλώσσα για να αποδώσει τον κόσμο. Ήδη από τους πρώτους στίχους διακρίνεται μια στάση ταπεινής επίκλησης στη Μούσα της έμπνευσης, όπου η καλλιτεχνική πράξη παρουσιάζεται σαν δύσκολο, πλην αναγκαίο εγχείρημα:

"Στη Μούσα, που τα βήματά μας απαλά καθοδηγεί,

θα προσφέρω ό,τι δύναμη η ψυχή μου σιωπηλά φυλά

και με ελπίδα ταπεινή, σχεδόν ικεσία της καρδιάς,

να βρει δικαίωση η αδύναμη προσπάθεια

που δεν ζητεί, παρά μόνο να ευχαριστήσει."

J. M. W. Turner: "Landscape in Dorset"

Αυτή ακριβώς η σύνθεση εικόνας, στοχασμού και ποιητικής γλώσσας των τετραδίων του Ουίλιαμ Τέρνερ αποτέλεσε, σε μεταγενέστερο χρόνο, πηγή έμπνευσης για το έργο "The Prince of the Rocks: the world of J.M.W. Turner" της Natalia Kouznetsova, ένα ιδιαίτερα εύγλωττο παράδειγμα της σύγχρονης τάσης για διάλογο ανάμεσα στις τέχνες, όπου ζωγραφική, μουσική και ποίηση συνυπάρχουν σε ένα ενιαίο αισθητικό σύμπαν με κεντρική μορφή τον Turner.
Το έργο δεν επιχειρεί μια απλή μουσική εικονογράφηση των τοπίων του ζωγράφου, αλλά επιδιώκει να μεταφέρει την εσωτερική ποιητικότητα της όρασης, τον τρόπο με τον οποίο ο Tέρνερ αντιλαμβάνεται το φως, τη φύση και το τοπίο σαν μεταφυσικές δυνάμεις. Η μουσική λειτουργεί σαν ενδιάμεσος χώρος όπου η εικαστική εμπειρία μετασχηματίζεται σε ηχητική ροή. Η συνθέτις επιλέγει για λιμπρέτο, ποιητικά αποσπάσματα Άγγλων ποιητών (Σέλλεϋ, Μπάϋρον, Τέννυσον, Σαίξπηρ).

Σήμερα, εστιάζουμε στο 7ο μέρος της σύνθεσης με τίτλο "Corfe Castle and Studland Bay", εμπνευσμένο από ομότιτλους πίνακες του Τέρνερ από το τετράδιο σκίτσων του 1811,  όπου ενσωματώνονται στίχοι του ίδιου, αναδεικνύοντάς τον εκτός από ζωγράφο και σαν ποιητή του τοπίου...
Η γλώσσα του παραμένει ακατέργαστη, αλλά με πρωτοφανή εκφραστική δύναμη, σαν να συνεχίζει τη ζωγραφική του με άλλα μέσα, όπου το φως γίνεται λέξη και η ατμόσφαιρα μετατρέπεται σε ρυθμό.

"Νότια απ’ την εγκοπή της ακτής,

του Corfe τα ερείπια -πύργοι ρημαγμένοι- στέκουν ακόμη,

ανάμεσα σε δυο υψώματα αγέρωχα,

που γέρνουν απαλά και δανείζουν στους τοίχους τους το σχήμα.

Η καμαρωτή γέφυρα, ο πύργος που υψώνεται ακόμη,

κι η τάφρος βαθιά -σχεδόν ξεχασμένη-

μόλις που θρέφει πια τα λιγοστά, περιπλανώμενα κοπάδια.

Κι όμως, οι τοίχοι που γέρνουν, οι πύλες που ραγίζουν,

κηρύττουν σιωπηλά την εξουσία του χρόνου

το κοφτερό του σκήπτρο που όλα τα λυγίζει.

Ως και τα έγκατα της γης ανοίγονται στο πέρασμά του,

ομολογώντας την κυριαρχία του

εδώ, στον κόλπο του Studland,

όπου η φθορά γίνεται φως..."

Η φωνητική γραμμή και η πιανιστική συνοδεία ενώνονται σε έναν ενιαίο μουσικό σχολιασμό του τοπίου του Turner, μεταφέροντας την εικόνα των ερειπίων του Κάστρου Corfe, της ατμόσφαιρας του κόλπου Studland και της αίσθησης του χρόνου που "διαβρώνει" τη μορφή τους. Η φωνή λειτουργεί σαν ποιητικός φορέας της αφήγησης, εκφέροντας τον λόγο σαν στοχασμό πάνω στο τοπίο. Το πιάνο, αντίθετα, δρα σαν εικαστικό υπόστρωμα. Αποδίδει τη ρευστότητα του φωτός και της ύλης μέσα από αρμονικές μετατοπίσεις, διαλυόμενες συγχορδίες και επαναλαμβανόμενα μοτίβα που εμφανίζονται, υποχωρούν και επανέρχονται...

Natalia Kouznetsova: "The Prince of the Rocks: the world of J.M.W. Turner" 
Mov.VII: "Corfe Castle and Studland Bay"
Στίχοι: J.M.W. Turner

Παλαιότερα κείμενα για τον Ουίλιαμ Τέρνερ μπορείτε να διαβάσετε εδώ και εδώ.