John Keats, "Λάμια" : από την ποίηση στη ζωγραφική και τη μουσική...

"Lamia", John William Waterhouse 

"Ήμην γυνή. Ω, δος μοι σχήμα γυναικός!

Έφηβον εκ του άστεος των Κορινθίων

λατρεύω. Την καλή μορφήν μου φιλικώςαπόδος·

και οδήγει μ’ εις αυτόν πλησίον."

[..........................................]

Και ότε εφαντάζετο μίαν ημέραν
ούτω, εν τοις θνητοίς είδον οι οφθαλμοί της

τον Λύκιον αγωνιζόμενον, και πέραν

πάντων το άρμα του να τρέχει.

Νεαρός Ζευς της εφάνη, με Διός σεπτήν γαλήνην…

Έκτοτε δε την εκυρίευσε σφοδρός έρως.

Λιποθυμούντος έρωτος γλυκύτης

κι επιθυμίαι εκυρίευσαν εκείνην.

[..........................................]

Το πρόσωπόν του έκρυπτε μη τύχη φίλος

και τον αναγνωρίσει. Σφίγγει ερωτύλος την χείρα της.

Ότ’ αίφνης εμφανίζεται ανήρ βραδύς το βήμα,

και με δόλιον,οξύ το βλέμμα.

Έχει μιξοπόλιον τον βοστρυχώδη πώγωνα.

Γνωρίζεται ως σοφιστής από το ένδυμά του.

Είναι η κεφαλή του φαλακρά.

Ο Λύκιος ετάχυνε το βήμα,

πλην ανοίκειος τρόμος την Λάμιαν καταλαμβάνει.

"Γύναι φιλτάτη", λέγει "ρίγος σε διαπερνά.

Πόθεν η ταραχή αυτή η αιφνιδία;Η χειρ σου διαλύεται".

[..........................................]

John Keats

Το αφηγηματικό ποιημα του Τζων Κητς "Lamia", γραμμένο το 1819, βασίζεται σε μοτίβα της ελληνικής μυθολογίας και εξερευνά τη σύγκρουση ανάμεσα στη φαντασία και την πραγματικότητα, το πάθος και τη λογική.

Στο πρώτο μέρος, ο θεός Ερμής εγκαταλείπει τον Όλυμπο αναζητώντας μια νύμφη στην Κρήτη, αλλά βρίσκει τη φίλη της, μια γυναίκα παγιδευμένη σε μορφή φιδιού, τη Λάμια. Ο Ερμής τη μεταμορφώνει σε γυναίκα και εκείνη γνωρίζει τον νέο από την Κόρινθο, Λύκιο, με τον οποίο ερωτεύεται βαθιά. Οι δύο ζουν έναν παθιασμένο έρωτα και ετοιμάζονται να παντρευτούν, όμως η Λάμια φοβάται τον καλεσμένο στο γάμο, σοφιστη Απολλώνιο. Κατά τη διάρκεια του δείπνου, ο Απολλώνιος αποκαλύπτει την αληθινή φύση της Λάμιας ως φιδιού. Εκείνη εξαφανίζεται και ο Λύκιος πεθαίνει από θλίψη.

Το ποίημα εξετάζει την ψευδαίσθηση της ομορφιάς και την καταστροφική δύναμη του πάθους. Ο έρωτας των δύο ηρώων βασίζεται σε ένα όνειρο που η λογική τελικά διαλύει. Η φιλοσοφία, σύμβολο του ψυχρού φωτός της λογικής, παρουσιάζεται ως δύναμη που απομυθοποιεί τη μαγεία και την ποίηση. Η μεταμόρφωση της Λάμιας από φίδι σε γυναίκα εκφράζει την αστάθεια της ανθρώπινης ταυτότητας και την ένταση ανάμεσα στο φανταστικό και το πραγματικό.

[..........................................]

"Ω Λύκιε, προσκάλεσ’ όσους φίλους θέλει

η νεαρά καρδία σου, αλλ’ αν σοι μέλει

περί του έρωτός μου, αν το ποθητόν

βλέμμα σου μ’ αγαπά, μη εις την τελετήν

φέρεις τον Απολλώνιον τον σοφιστήν.

Κρύψε με, Λύκιε, κρύψε με απ’ αυτόν"

[..........................................]

εκτός ενός, όστις με βλέμματ’ αυστηρά

και βραδέα βήματα και σταθερά

εισήλθεν. Ην ο γέρων Απολλώνιος.

Και εμειδία, ωσεί τάχα πρόβλημά τι

προ του οποίου εκοπίαζ’ ο δαιμόνιος

νους του, να εξηγείτο λύσει απλουστάτη

και ν’ αληθεύει αρχικόν του μάντευμά τι.

[..........................................]

"Φίλτατε Λύκιε, κανών τεθεσπισμένος

δεν είναι να επιβάλλεται άκλητος ξένος

και με την φορτικήν του να χαλνά μορφήν

συντρόφων νεοτέρων συναναστροφήν.

Αλλ’ απητείτο και συγχώρει επομένως".

Το ποίημα του Τζον Κητς αποτέλεσε τη βάση για την απεικόνιση της "Λάμιας" από τον John William Waterhouse, που βλέπετε παραπάνω. Στην απεικόνιση, μια όμορφη γυναίκα κάθεται συλλογισμένη δίπλα σε μια λίμνη, κοιτάζοντας τα μαλλιά της στην αντανάκλαση του νερού. Η εικόνα είναι γεμάτη λεπτομέρειες, καθώς ο Γουότερχάουζ, υιοθετώντας το ύφος των προραφαηλιτών, αποδίδει τα πάντα με εξαιρετική ομορφιά και ακρίβεια. Μόνο μετά από προσεκτική παρατήρηση διακρίνει κανείς ότι το λαμπερό μπλε και χρυσό ύφασμα στην αγκαλιά της είναι στην πραγματικότητα δέρμα φιδιού και ότι μερικά φίδια βρίσκονται δεξιά και αριστερά της.

"H Λάμια και ο Ιππότης", John William Waterhouse 
 

Ο John William Waterhouse φιλοτέχνησε και έναν ακόμη πίνακα εμπνευσμένο από το ποίημα του Κητς, όπου απεικονίζει έναν νεαρό ιππότη να κοιτάζει μαγεμένος τη Λάμια. Η όμορφη γυναίκα είναι γονατισμένη μπροστά του, κρατώντας το ένα του χέρι, ενώ με το άλλο ακουμπά απαλά την πανοπλία του. Η μόνη ένδειξη της φιδίσιας φύσης της είναι το λαμπερό δέρμα φιδιού που περιβάλλει το σώμα της. Οι αποχρώσεις του φορέματός της αντλούν έμπνευση από την περιγραφή του Κητς.

Η Λάμια συμβολίζει κάθε ον ή επιθυμία που αν και φαινομενικά ελκυστικά, κρύβουν μέσα τους την καταστροφή. Η ομορφιά μπορεί να αποδειχθεί απατηλή και επικίνδυνη, καθώς το ποίημα πραγματεύεται την ένταση ανάμεσα στο φαινομενικό και το αληθινό.

[..........................................]

Δεν σε ελύτρωσ’ από κάθε συμφοράν,

διά να σ’ ίδω τώρα όφεως βοράν!

Ω της Λαμίας ήρχισεν η αγωνία!

Του σοφιστού το βλέμμα πύρινον προυχώρει,

και την διέσχιζεν ολόκληρον, ως δόρυ

διαπεραστικόν. Εν τη αδυναμία,

εν τη νεκρώσει της, εν τη φρικτή οδύνη,

την ασθενή της χείρα την λευκήν εκίνει

και τω εζήτει, τω ικέτευε σιγήν.

Αλλά ο σοφιστής το βλέμμα του ευρύνει
και "όφις! όφις!" βάλλει φοβεράν κραυγήν.
[..........................................]
Τζων Κητς: "Λάμια", μτφ. Κων/νος Καβάφης (πηγή: greek-language)

Στο ομώνυμο ποίημα του John Keats βασίζεται η μουσική σύνθεση "Lamia, Op. 29" του Edward MacDowell. Γραμμένη το 1889, είναι το τρίτο συμφωνικό του ποίημα με τη μουσική ν' ακολουθεί πιστά τη δραματική πορεία του μύθου.
Ξεκινά με ένα σκοτεινό και μυστηριώδες θέμα στα χαμηλά ξύλινα πνευστά, δημιουργώντας αίσθηση υπαινιγμού και μαγείας. Στη συνέχεια, οι φράσεις εναλλάσσονται ανάμεσα σε μια ζωηρή, ηρωική μουσική που θυμίζει ιππότες και σε εξωτικού ύφους περάσματα από τα ξύλινα πνευστά. Στο κέντρο του συμφωνικού ποιήματος, η μουσική αποδίδει τον μαγικό μετασχηματισμό της Λάμιας και κορυφώνεται σε έναν ενθουσιώδη, πλήρως ενορχηστρωμένο ύμνο χαράς, που προαναγγέλλει τον γάμο της με τον Λύκιο. Η εμφάνιση του σοφιστή Απολλώνιου σηματοδοτείται από την επιστροφή του πολεμικού, επιβλητικού μοτίβου(παραπέμπει στη Βαγκνερική Βαλκυρία) το οποίο σύντομα καταρρέει μέσα σε ήχους κρουστών και ένα βαθύ βούισμα από τα έγχορδα. Η σύνθεση ολοκληρώνεται με μια δραματική συγχορδία, συμβολίζοντας την οριστική καταστροφή του ονείρου.

Η "Lamia", που μορφολογικά παρουσιάζει επιρροές από το Φ. Λιστ διακρίνεται για την πλούσια ενορχήστρωση και τις έντονες χρωματικές αντιθέσεις που ζωντανεύουν τη μαγική ατμόσφαιρα του ποιήματος. Παρότι ο MacDowell δεν παρουσίασε το έργο όσο ζούσε, θεωρείται μια από τις πιο ώριμες και δραματικά ολοκληρωμένες συνθέσεις του, ένα έργο που μετατρέπει την ποίηση του Kητς σε μουσική αφήγηση, γεμάτη πάθος, φαντασία και τραγική ομορφιά...

Edward MacDowell: "Lamia, Op. 29"

Το κείμενο γράφτηκε με αφορμή το σπουδαίο άγγλο ρομαντικό ποιητή, Τζων Κητς. Η ζωή του υπήρξε σύντομη, πέθανε σε ηλικία μόλις 25 ετών από φυματίωση στις 23 Φλεβάρη 1821 στη Ρώμη, αφήνοντας πίσω του ένα περιορισμένο αλλά συγκλονιστικό έργο που περιλαμβάνει ποιήματα όπως η "Λάμια" που διαβάσαμε. Ο πρόωρος θάνατός του ενίσχυσε τη μυθολογία γύρω από τον ποιητή ως τραγική μορφή, και η σύντομη ζωή του καθιστά το έργο του ακόμα πιο συγκινητικό..