Από την "Ταφή του Παλαμά" του Βασιλείου, στη "Νεραϊδοπαρμένη" του Καλομοίρη...

Σπύρος Βασιλείου: "Η Ταφή του Κ. Παλαμά"
(searchculture)

"Χτες βράδυ μία είδηση ακατανόητη μας ήρθε. Μία είδηση ασύλληπτη. Ο Γέρο-Παλαμάς πέθανε. Είχαμε ξεχάσει πως ήταν θνητός",

γράφει στο προσωπικό της ημερολόγιο η Ιωάννα Τσάτσου...

Ήταν σαν σήμερα, 27 του Φλεβάρη 1943 που ο Κωστής Παλαμάς, άφηνε την τελευταία πνοή του...

Ένας τιτάνας της πνευματικής μας ιστορίας είναι ο Κωστής Παλαμάς! Η ποίησή του ένας απύθμενος ωκεανός, όπου το λυρικό συναντά το επικό και το φιλοσοφικό το δραματικό...Μια φωτεινότατη μορφή, ψηλά στο Πάνθεο του Πνεύματος!Ηγετική φυσιογνωμία στα Ελληνικά Γράμματα, συνέδεσε την πνευματική ζωή του τόπου με τις ρίζες και την παράδοσή του.

Ο Παλαμάς έφυγε από τη ζωή μέσα στα δύσκολα χρόνια της Κατοχής. Η εξόδιος ακολουθία του τελέστηκε στο Α΄ Νεκροταφείο Αθηνών και εξελίχθηκε σε μια μεγαλειώδη, αυθόρμητη εκδήλωση λαϊκής συμμετοχής. Πλήθος χιλιάδων ανθρώπων συνέρρευσε για να τον συνοδεύσει στην τελευταία του κατοικία. Ο Άγγελος Σικελιανός εκφώνησε έναν συγκλονιστικό επικήδειο λόγο: "Ηχείστε οι σάλπιγγες!...Σ’ αυτό το φέρετρο ακουμπά η Ελλάδα..."

Ο ζωγράφος μας Σπύρος Βασιλείου φιλοτεχνεί την ξυλογραφία του "Η Ταφή του Παλαμά", αντλώντας έμπνευση από τη λαϊκή και τη βυζαντινή παράδοση. Η σύνθεση οργανώνεται σε δύο επίπεδα, το γήινο και το υπερβατικό, κατά τρόπο που θυμίζει τη διττή δομή του "Ενταφιασμού του Κόμητα Οργκάθ" του Ελ Γκρέκο. 
Στο κεντρικό, επίγειο τμήμα της ξυλογραφίας, ο Παλαμάς αποδίδεται κατά το πρότυπο των βυζαντινών παραστάσεων του Ενταφιασμού του Χριστού. Το σώμα του περιβάλλεται από πυκνά διατεταγμένες μορφές. Η σκηνή αποπνέει συλλογικό πένθος, αλλά ταυτόχρονα μια αίσθηση πνευματικής ανάτασης. Ο ποιητής παρουσιάζεται σαν ιερή μορφή, σαν πνευματικός καθοδηγητής του έθνους.
Στην άνω ζώνη, η σύνθεση μεταφέρεται σε έναν φαντασιακό Παρνασσό. Εκεί ο Παλαμάς ανυψώνεται και εντάσσεται στον χώρο της αιωνιότητας της ποίησης.

Στο κέντρο δεσπόζει ο Απόλλωνας κρατώντας τη λύρα του, σύμβολο της καλλιτεχνικής αρμονίας. Δεξιά και αριστερά του στέκουν δύο εμβληματικές μορφές της ελληνικής ποιητικής παράδοσης, ο Όμηρος και ο Διονύσιος Σολωμός, οι οποίοι υποδέχονται τον νεοεκλιπόντα ποιητή σαν ισότιμο στις τάξεις των μεγάλων δημιουργών.
Με τη σύνθεση αυτή, ο Σπύρος Βασιλείου μετασχηματίζει το ιστορικό γεγονός σε διαχρονικό σύμβολο. Η ταφή του Παλαμά μετατρέπεται σε εικονογραφημένη αποθέωση του ποιητή, ο οποίος περνά από την ιστορία στον μύθο...

Η σχέση του Παλαμά με τον Μανώλη Καλομοίρη υπήρξε ουσιαστική και βαθιά συνδεδεμένη με το κοινό τους όραμα για τη διαμόρφωση μιας εθνικής ελληνικής τέχνης.

 Ο Παλαμάς σαν κορυφαίος εκπρόσωπος της νεοελληνικής ποίησης και θεμελιωτής της ιδεολογίας της "εθνικής αναγέννησης", επηρέασε ιδεολογικά τον Καλομοίρη, ο οποίος επεδίωξε να μεταφέρει στο πεδίο της μουσικής τις ίδιες αρχές, αξιοποίηση της δημοτικής γλώσσας, έμπνευση από τη λαϊκή παράδοση και σύνθεση λόγιας μορφής με εθνικό περιεχόμενο.
Ο Καλομοίρης μελοποίησε ποιήματα του Παλαμά και είδε στο έργο του το λογοτεχνικό αντίστοιχο της δικής του προσπάθειας για τη δημιουργία της Ελληνικής Εθνικής Μουσικής Σχολής.
Ανάμεσά τους σήμερα ξεχωρίζουμε το ποίημα: "Νεραϊδοπαρμένη", όπου ο ποιητής  παρουσιάζει μια νεαρή κοπέλα που μαραζώνει από έναν ανεξήγητο, μεταφυσικό έρωτα και βιώνει βαθιά αποξένωση από τον ανθρώπινο κόσμο. Η ηρωίδα εμφανίζεται σαν να ανήκει περισσότερο στο βασίλειο των νεράιδων παρά στην πραγματικότητα, και ο θάνατός της παραμένει αμφίσημος, καθώς μεταπλάθεται ποιητικά σε "αρπαγή" από το υπερφυσικό. Πίσω από τα λαογραφικά και φανταστικά στοιχεία, το ποίημα εκφράζει τη φθορά της εύθραυστης ανθρώπινης ψυχής και τη σύγκρουση ανάμεσα στο πραγματικό και το ονειρικό.

-Ποιός την είδε, ποιός την ξέρει

την παπαδοπούλα του χωριού;

Στη βαριά συκιά, κοντά στη φτέρη

πώς χορεύουν οι νεράιδες του μεσημεριού!

-Γω την ξέρω, γω την είδα

την παπαδοπούλα του χωριού!

Η ζωή της πάει και πάει,

 δροσοσταλίδαμες στο κάμα του καλοκαιριού!

Α! το αξήγητο μαράζι

που την έλιωνε, και αργά και μυστικά!

Άργανα λαλάνε. Ποιός γιορτάζει;

Λαλητάδες, γιορταστές τα ξωτικά.

Μιας αγάπης, μιας απίστευτης μαγίστρας

το σαράκι την καρδούλα της τρυπά!

Α! του κάκου το μαντίλι της ξορκίστρας,

α! του κάκου κι η αγιαστούρα του παπά!

Από τα μικράτα της παρμένη

ζούσε με τη θλίψη πιστικιά.

Πόνος του σπιτιού, του κόσμου ξένη,

των ξωθιών αρρεβωνιαστικιά.

Τηνε ναναρίσαν άυλες γκάιδες,

κράτησε με τ’ άστρα συντυχιά…

Ας την πιούνε την ψυχή της οι νεράιδες,

ας χαρούνε το κορμί της τα στοιχειά!

Πέθανε; Τη ρούφηξε ποιό κύμα,

ποιός ανεμορούφουλας, ποιά οργή;

Το κορμάκι της δεν το ’λιωσε, ποιό κρίμα;

Δεν της έδωκε κρεβάτι καμιά γη.

Μα την είδαν προς το μεσημέρι

κάποιοι αλαφροΐσκιωτοι βοσκοί

στη βαριά συκιά, κοντά στη φτέρη

να χορεύει, ανάερη ξωτική.

Νέραϊδοι, και τη χαϊδολογούσαν,

εροκόρες τής χτενίζαν τα μαλλιά,

μες στα κρίνα το νερό τής κουβαλούσαν

και τηνε ταΐζαν τα πουλιά.

Μα και μέσα στο λιοστάλαχτο λαό της

η παπαδοπούλα του χωριού,

με γερμένο γνοιαστικά το μέτωπό της,

ήτανε καημός του φεγγαριού.

Πώς! Και στην πατρίδα την καινούρια

σα να ρεύει, σάμπως να πονεί;

Τρέμει στου αγερόκοσμου τη φούρια

μια σπιθούλα, μια ψυχούλα ανθρωπινή.
(greek-language)

Η θεματική του ποιήματος (το έντονο λαϊκό στοιχείο, ο βασανιστικός έρωτας και η ατμόσφαιρα μυστηρίου) ταίριαζε απόλυτα με το αισθητικό πρόγραμμα του Μανώλη Καλομοίρη, ο οποίος επιδίωκε να γεφυρώσει τη λόγια μουσική δημιουργία με τη δημοτική παράδοση και τον ποιητικό λόγο του Κωστή Παλαμά, έναν δημιουργό που θαύμαζε απεριόριστα. Μέσα από τη μελοποίηση, ο Καλομοίρης μεταφέρει στην παρτιτούρα τη διττή φύση του κειμένου -το ανθρώπινο δράμα και το υπερφυσικό στοιχείο- αποδίδοντας μουσικά τόσο τον εσωτερικό μαρασμό της ηρωίδας όσο και την ονειρική, "νεραϊδένια" διάσταση της μορφής της. Οι μελωδικές γραμμές αναπτύσσονται με έντονη λυρικότητα και εκφραστική ευαισθησία, συχνά με τροπικές αποχρώσεις που παραπέμπουν στη δημοτική μουσική, ενώ η αρμονική γραφή και οι ηχοχρωματικές επιλογές δημιουργούν μια ομιχλώδη, φαντασιακή ατμόσφαιρα. Έτσι, η μουσική ενισχύει τη δραματική ένταση και τη συμβολική φόρτιση του ποιήματος.

Καλομοίρης - Παλαμάς: "Η Νεραϊδοπαρμένη"

Για τον Παλαμά υπάρχουν πολλά κείμενα στο μπλογκ. Περιηγηθείτε!