Αγγελικό Όραμα: Από τη ζωγραφική του Φρα Αντζέλικο στη Συμφωνική φωτοχυσία του Alan Hovhaness...

 

Fra Angelico:  "Christ Glorified in the Court of Heaven"
(λεπτομέρεια με τους Αγγέλους να παίζουν μουσική)

Ο Φρα Αντζέλικο, γνωστός ήδη από την εποχή του ως "Il Beato Angelicο - Ο Ευλογημένος Αντζέλικο", υπήρξε Δομινικανός μοναχός και ένας από τους σημαντικότερους ζωγράφους της πρώιμης Αναγέννησης.

Γεννημένος στην περιοχή της Φλωρεντίας, συνέδεσε την καλλιτεχνική του πορεία με βαθιά πνευματική ζωή, αντιμετωπίζοντας τη ζωγραφική ως πράξη πίστης και προσευχής. Στα έργα του δεν επιδιώκει μόνο την αισθητική αρτιότητα, αλλά κυρίως την απόδοση της θείας παρουσίας μέσα από το φως, το χρώμα και την εσωτερική αρμονία. Πέθανε σαν σήμερα, 18 Φεβρουαρίου 1455 στη Ρώμη, αφήνοντας έργο που επηρέασε καθοριστικά την εξέλιξη της ιταλικής ζωγραφικής.

Κεντρικό στοιχείο της τέχνης του είναι οι Άγγελοι.
Δεν αποτελούν διακοσμητικές μορφές, αλλά πνευματικούς μεσολαβητές ανάμεσα στον ουρανό και τη γη. Με λεπτές γραμμές, φωτεινά χρώματα και χρυσά φωτοστέφανα, ο Αντζέλικο αποδίδει την καθαρότητα και τη γαλήνη τους. Οι κινήσεις τους, σε στάσεις προσευχής, και συχνά χορού ή τραγουδιού, δημιουργούν την αίσθηση ουράνιας μουσικής αρμονίας.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η παράσταση "Christ Glorified in the Court of Heaven - Ο Χριστός Δοξάζεται στην Αυλή των Ουρανών", από την Αγία Τράπεζα του ναού του Αγίου Δομίνικου στο Φιέζολε.

Στο κεντρικό πάνελ ο Χριστός εικονίζεται ένδοξος, υψωμένος πάνω σε σύννεφα, κρατώντας τη σημαία της Ανάστασης. Η πληγή στο χέρι Του θυμίζει το Πάθος, ενώ το χρυσό φόντο, χαραγμένο με ακτίνες, δηλώνει ότι εκπέμπει θεϊκό φως.
Γύρω του Άγγελοι τραγουδούν και παίζουν μουσικά όργανα -σάλπιγγες, κόρνα, τρομπέτες, ψαλτήρια, τύμπανα και βιόλες- συνθέτοντας μια εικόνα ουράνιας δοξολογίας.

Fra Angelico:  "Christ Glorified in the Court of Heaven"

Η σκηνή πλαισιώνεται από Αγίους, μορφές της Παλαιάς Διαθήκης και Δομινικανούς μοναχούς, εντάσσοντας το όραμα αυτό σε μια ευρύτερη πνευματική κοινότητα πίστης και σωτηρίας.

Από τους "Αγγέλους" του Φρα Αντζέλικο, εκείνη τη διάφανη ένωση ουρανού και γης που ακτινοβολεί στα έργα του, γεννήθηκε, πέντε αιώνες αργότερα, ένα μουσικό όραμα. Ο σπουδαίος αμερικανοαρμένιος συνθέτης, Alan Hovhaness, βαθιά συγκινημένος από την πνευματική λάμψη του ζωγράφου, συνέθεσε το 1967 το συμφωνικό έργο "Fra Angelico Fantasy, Op. 220". Ο τίτλος παραπέμπει στον Ιταλό δημιουργό, ο οποίος, όπως έλεγε ο ίδιος ο συνθέτης, "ζωγράφιζε με το ανατολίτικο πνεύμα".

Ο Χοβχάνες δεν αναζήτησε στον Αντζέλικο τη δεξιοτεχνία, αλλά το όραμα. Αυτό που τον συγκλόνισε δεν ήταν η εικόνα καθαυτή, αλλά η πνευματική της ακτινοβολία. 

Fra Angelico:  "Christ Glorified in the Court of Heaven"
(λεπτομέρεια με τους Αγγέλους να παίζουν μουσική)

Έτσι γεννήθηκε η συμφωνική σύνθεση, που ο ίδιος χαρακτήρισε "φόρο τιμής και ευχαριστήρια προσφορά". Δεν πρόκειται για μουσική περιγραφή πινάκων, αλλά για απόπειρα να αποδοθεί η ίδια η κατάσταση της έμπνευσης, το "αγγελικό όραμα". Ο συνθέτης αφηγείται πως ενώ ήταν βαριά άρρωστος και αμφέβαλλε αν θα μπορούσε να εμφανιστεί σε επικείμενη συναυλία, άκουσε ξαφνικά μέσα του την κύρια μελωδία και άρχισε να την τραγουδά. Η εμπειρία εκείνη τού φάνηκε σχεδόν θαυματουργή.

Παρομοιάζοντας το έργο του Φρα Αντζέλικο με τις παραδόσεις της παλιάς Κίνας, της Κορέας και της Ιαπωνίας -πολιτισμούς που είχαν επηρεάσει βαθιά τη μουσική σκέψη του- ο Χοβχάνες έγραφε:

Fra Angelico:  "Christ Glorified in the Court of Heaven"
(λεπτομέρεια με τους Αγγέλους να παίζουν μουσική)

"Όπως στην παλιά Κίνα, την Κορέα και την Ιαπωνία, οι καλλιτέχνες ζωγράφιζαν ουράνιους μουσικούς να κατεβαίνουν από τον ουρανό στη γη, έτσι και στη Φλωρεντία, ο Φρα Αντζέλικο ζωγράφισε τα οράματά του με αγγέλους που έπαιζαν ουράνιες σάλπιγγες. Το όραμά του ενέπνευσε τη χρήση τρομπετών, κόρνων και τρομπονιών σε λατρευτική, δοξολογική μουσική. Στη σύνθεσή μου, αυτά τα όργανα γίνονται φωνές ουράνιων αγγελιοφόρων".

Έτσι, η παρτιτούρα ανοίγει με αιωρούμενα, άρρυθμα συρσίματα στα έγχορδα, ήχους που μοιάζουν να αναδύονται από αόρατο φως. Σταδιακά, τα χάλκινα πνευστά αντηχούν με επιβλητικότητα, όχι ως κοσμική επίδειξη δύναμης, αλλά σαν λειτουργική αναγγελία. Η τροπική γλώσσα, οι ανατολικές κλίμακες και οι στιγμές ελεγχόμενης ελευθερίας δημιουργούν μια αίσθηση άχρονης γαλήνης που κορυφώνεται σε λαμπρή ηχητική φωτοχυσία.
Η μουσική επιχειρεί να αποδώσει το ίδιο το αγγελικό βίωμα, μια συμφωνική λειτουργία όπου ο ήχος γίνεται φως και η ορχήστρα μεταμορφώνεται σε χορό ουράνιων αγγελιοφόρων.

Alan Hovhaness: "Fra Angelico, fantasy for orchestra, Op. 220"