"Hymne à Victor Hugo": ο Ύμνος του Σαιν-Σανς προς τον "ημίθεό" του...

 

"Η μουσική εκφράζει αυτό που δεν μπορούν να εκφράσουν τα λόγια

κι αυτό που δεν μπορεί να μείνει σιωπηλό"

(Βίκτωρ Ουγκώ)

Ήταν 22 Μαΐου 1885, όταν η Γαλλία θρηνούσε τον θάνατο του Βίκτωρος Ουγκώ, του ανυπέρβλητου ποιητή και συγγραφέα που η ζωή του φώτισε με το πνεύμα της κάθε γωνιά της χώρας και ολάκερου του κόσμου!

Η κηδεία του μετατράπηκε σε συγκλονιστική έκφραση λαϊκής ευλάβειας. Περίπου δύο εκατομμύρια άνθρωποι συνόδευσαν τον επιφανή νεκρό από την Αψίδα του Θριάμβου στο Πάνθεον, αποδεικνύοντας τη βαθιά επίδραση που άσκησε στην ψυχή του λαού και στον γαλλικό πολιτισμό. Ο θάνατός του σήμαινε την απώλεια ενός πνευματικού γίγαντα, ενός ανθρώπου που η μεγαλοσύνη του έμοιαζε θεϊκή.

Ένα χρόνο νωρίτερα, ο Καμίγ Σαιν Σανς είχε τιμήσει τον Ουγκώ με μια μουσική σύνθεση, που αντανακλούσε την αξεπέραστη δόξα του. Ήταν το "Hymne à Victor Hugo, Op. 69", έργο για χορωδία και ορχήστρα, που συνέθεσε με βαθύ σεβασμό και θαυμασμό προς το σπουδαίο εκπρόσωπο του γαλλικού ρομαντισμού.

Ο Ουγκώ στο νεκρικό κρεβάτι

Η σύνθεση ξεκίνησε το 1881, με σκοπό να παρουσιαστεί στα αποκαλυπτήρια ενός αγάλματος προς τιμήν του συγγραφέα και ποιητή, που ο Σαιν-Σανς θεωρούσε "ημίθεο". Ωστόσο, η εκδήλωση ακυρώθηκε και το έργο παρέμεινε στο συρτάρι για μερικά χρόνια. Ξαναβγήκε στο προσκήνιο και ολοκληρώθηκε το 1884, όταν προγραμματίστηκαν οι "Γιορτές της Άνοιξης" στο Τροκαντερό, κατά τις οποίες εκείνη τη χρονιά επρόκειτο να τιμηθεί ο Βίκτωρ Ουγκώ.
Οι παρευρισκόμενοι εγκωμίασαν τη σύνθεση και ο δημιουργός, με τον ιδιαίτερο, ανατρεπτικό τρόπο που πάντα αντιμετώπιζε τα πράγματα, περιέγραψε την εμπειρία ως εξής:
"Ήταν μια εκθαμβωτική βραδιά! Επίδειξη πυροτεχνημάτων, μια πανδαισία ήχων που ξεπεράστηκε από τις απερίγραπτες επευφημίες για τον προσκεκλημένο ποιητή".
Τα λόγια του Σαιν Σανς αποδεικνύουν το μέγεθος του ενθουσιασμού και τη βαθιά συγκίνηση του κοινού.

Ο δε Ουγκώ, αν και δεν είχε ιδιαίτερη μουσική παιδεία, συγκινήθηκε κι αυτός από τον ύμνο προς τιμήν του και κάλεσε τον Σαιν-Σανς σε δείπνο, το ίδιο βράδυ, στιγμή, που κατέγραψε την εκτίμηση ανάμεσα στον μουσουργό και τον αξεπέραστο "ημίθεό" του...

Παράλληλα, το έργο αποκατέστησε και την κάπως τεταμένη σχέση μεταξύ τους. Οι δύο τους είχαν ψυχρανθεί όταν ο Ουγκώ πρότεινε στον Σαιν-Σανς να γράψει μια όπερα βασισμένη στην "Παναγία των Παρισίων". Η ιδέα δεν άρεσε στον συνθέτη και την αρνήθηκε. Για τα επόμενα είκοσι χρόνια απέφυγε κάθε επαφή με τον Ουγκώ, νιώθοντας ντροπή για την προηγούμενη απόρριψή του.

Το έργο χαρακτηρίζεται από πλούσια χορωδιακά, λαμπρή ορχηστρική συνοδεία και  αντιστικτικές τεχνικές, δημιουργώντας πανδαισία ήχων που διατρέχει πληθώρα συναισθημάτων...χαρά, ενθουσιασμό, μεγαλοπρέπεια.

Ο Σαιν-Σανς, γνωρίζοντας τον ένθερμο θαυμασμό του Ουγκώ για τον Μπετόβεν, ενσωμάτωσε στον ύμνο μια μελωδία που υποτίθεται ότι ήταν του Γερμανού τιτάνα, τον οποίο ο Ουγκώ θεωρούσε υπέρτατη δημιουργική ιδιοφυΐα και "ιερή" δύναμη.
Εδώ, ας θυμίσουμε ότι  έβλεπε τις συμφωνίες του Μπετόβεν σαν μυστικιστική αποκάλυψη, απόλυτη απόδειξη της ανθρώπινης ψυχής:
"Αμφιβάλλετε για την ψυχή; Λοιπόν, ακούστε Μπετόβεν. Αυτή η μουσική είναι η λάμψη ενός κωφού... Ο Μπετόβεν, με όλους τους πόρους της ψυχής του ανοιχτούς, την διαπερνά. Ακούει την αρμονία και δημιουργεί τη συμφωνία", έγραψε σε δοκίμιό του.

Έτσι, η υποτιθέμενη Μπετοβενική φράση διατρέχει τον ύμνο, μεταμορφώνοντάς τον σε προσωπικό μουσικό πορτρέτο του Ουγκώ, με στιγμές μεγαλείου και βαθιάς συγκίνησης.

Η εκθαμβωτική πρεμιέρα του ύμνου οφείλει πολλά στην εντυπωσιακή σε όγκο, ορχήστρα. Όπως σημείωσε ο Σαιν-Σανς:
"Ένα θαυμαστό όργανο, οκτώ άρπες και οκτώ τρομπέτες παιάνιζαν πανηγυρικά, ενώ η χορωδία, με την επισημότητα που απαιτεί ένας ύμνος προς τιμήν μιας μεγαλοπρεπούς προσωπικότητας έψαλλε τα λόγια: "Δόξα στην ιδιοφυΐα! Δόξα στο δάσκαλο! Δόξα στην αθανασία!".

Saint Saens: "Hymne à Victor Hugo, Op. 69"
(μεταγραφή για όργανο)