"Hymne à Victor Hugo": ο Ύμνος του Σαιν-Σανς προς τον "ημίθεό" του...

 

"Η μουσική εκφράζει αυτό που δεν μπορούν να εκφράσουν τα λόγια

κι αυτό που δεν μπορεί να μείνει σιωπηλό"

(Βίκτωρ Ουγκώ)

Ήταν 22 Μαΐου 1885, όταν η Γαλλία θρηνούσε τον θάνατο του Βίκτωρος Ουγκώ, του ανυπέρβλητου ποιητή και συγγραφέα που η ζωή του φώτισε με το πνεύμα της κάθε γωνιά της χώρας και ολάκερου του κόσμου!

Η κηδεία του μετατράπηκε σε συγκλονιστική έκφραση λαϊκής ευλάβειας. Περίπου δύο εκατομμύρια άνθρωποι συνόδευσαν τον επιφανή νεκρό από την Αψίδα του Θριάμβου στο Πάνθεον, αποδεικνύοντας τη βαθιά επίδραση που άσκησε στην ψυχή του λαού και στον γαλλικό πολιτισμό. Ο θάνατός του σήμαινε την απώλεια ενός πνευματικού γίγαντα, ενός ανθρώπου που η μεγαλοσύνη του έμοιαζε θεϊκή.

Ένα χρόνο νωρίτερα, ο Καμίγ Σαιν Σανς είχε τιμήσει τον Ουγκώ με μια μουσική σύνθεση, που αντανακλούσε την αξεπέραστη δόξα του. Ήταν το "Hymne à Victor Hugo, Op. 69", έργο για χορωδία και ορχήστρα, που συνέθεσε με βαθύ σεβασμό και θαυμασμό προς το σπουδαίο εκπρόσωπο του γαλλικού ρομαντισμού.

Ο Ουγκώ στο νεκρικό κρεβάτι

Η σύνθεση ξεκίνησε το 1881, με σκοπό να παρουσιαστεί στα αποκαλυπτήρια ενός αγάλματος προς τιμήν του συγγραφέα και ποιητή, που ο Σαιν-Σανς θεωρούσε "ημίθεο". Ωστόσο, η εκδήλωση ακυρώθηκε και το έργο παρέμεινε στο συρτάρι για μερικά χρόνια. Ξαναβγήκε στο προσκήνιο και ολοκληρώθηκε το 1884, όταν προγραμματίστηκαν οι "Γιορτές της Άνοιξης" στο Τροκαντερό, κατά τις οποίες εκείνη τη χρονιά επρόκειτο να τιμηθεί ο Βίκτωρ Ουγκώ.
Οι παρευρισκόμενοι εγκωμίασαν τη σύνθεση και ο δημιουργός, με τον ιδιαίτερο, ανατρεπτικό τρόπο που πάντα αντιμετώπιζε τα πράγματα, περιέγραψε την εμπειρία ως εξής:
"Ήταν μια εκθαμβωτική βραδιά! Επίδειξη πυροτεχνημάτων, μια πανδαισία ήχων που ξεπεράστηκε από τις απερίγραπτες επευφημίες για τον προσκεκλημένο ποιητή".
Τα λόγια του Σαιν Σανς αποδεικνύουν το μέγεθος του ενθουσιασμού και τη βαθιά συγκίνηση του κοινού.

Ο δε Ουγκώ, αν και δεν είχε ιδιαίτερη μουσική παιδεία, συγκινήθηκε κι αυτός από τον ύμνο προς τιμήν του και κάλεσε τον Σαιν-Σανς σε δείπνο, το ίδιο βράδυ, στιγμή, που κατέγραψε την εκτίμηση ανάμεσα στον μουσουργό και τον αξεπέραστο "ημίθεό" του...

Παράλληλα, το έργο αποκατέστησε και την κάπως τεταμένη σχέση μεταξύ τους. Οι δύο τους είχαν ψυχρανθεί όταν ο Ουγκώ πρότεινε στον Σαιν-Σανς να γράψει μια όπερα βασισμένη στην "Παναγία των Παρισίων". Η ιδέα δεν άρεσε στον συνθέτη και την αρνήθηκε. Για τα επόμενα είκοσι χρόνια απέφυγε κάθε επαφή με τον Ουγκώ, νιώθοντας ντροπή για την προηγούμενη απόρριψή του.

Το έργο χαρακτηρίζεται από πλούσια χορωδιακά, λαμπρή ορχηστρική συνοδεία και  αντιστικτικές τεχνικές, δημιουργώντας πανδαισία ήχων που διατρέχει πληθώρα συναισθημάτων...χαρά, ενθουσιασμό, μεγαλοπρέπεια.

Ο Σαιν-Σανς, γνωρίζοντας τον ένθερμο θαυμασμό του Ουγκώ για τον Μπετόβεν, ενσωμάτωσε στον ύμνο μια μελωδία που υποτίθεται ότι ήταν του Γερμανού τιτάνα, τον οποίο ο Ουγκώ θεωρούσε υπέρτατη δημιουργική ιδιοφυΐα και "ιερή" δύναμη.
Εδώ, ας θυμίσουμε ότι  έβλεπε τις συμφωνίες του Μπετόβεν σαν μυστικιστική αποκάλυψη, απόλυτη απόδειξη της ανθρώπινης ψυχής:
"Αμφιβάλλετε για την ψυχή; Λοιπόν, ακούστε Μπετόβεν. Αυτή η μουσική είναι η λάμψη ενός κωφού... Ο Μπετόβεν, με όλους τους πόρους της ψυχής του ανοιχτούς, την διαπερνά. Ακούει την αρμονία και δημιουργεί τη συμφωνία", έγραψε σε δοκίμιό του.

Έτσι, η υποτιθέμενη Μπετοβενική φράση διατρέχει τον ύμνο, μεταμορφώνοντάς τον σε προσωπικό μουσικό πορτρέτο του Ουγκώ, με στιγμές μεγαλείου και βαθιάς συγκίνησης.

Η εκθαμβωτική πρεμιέρα του ύμνου οφείλει πολλά στην εντυπωσιακή σε όγκο, ορχήστρα. Όπως σημείωσε ο Σαιν-Σανς:
"Ένα θαυμαστό όργανο, οκτώ άρπες και οκτώ τρομπέτες παιάνιζαν πανηγυρικά, ενώ η χορωδία, με την επισημότητα που απαιτεί ένας ύμνος προς τιμήν μιας μεγαλοπρεπούς προσωπικότητας έψαλλε τα λόγια: "Δόξα στην ιδιοφυΐα! Δόξα στο δάσκαλο! Δόξα στην αθανασία!".

Saint Saens: "Hymne à Victor Hugo, Op. 69"
(μεταγραφή για όργανο)

Μουσικές εμπνεύσεις για..."πρόσωπα με μεγάλα αυτιά"...

 

"Πρωί, πηγαίνοντας στη δουλειά", Βαν Γκογκ

Η Παγκόσμια Ημέρα Γαϊδάρου γιορτάζεται κάθε χρόνο στις 8 Μαΐου για να αναδείξει ένα από τα πιο εργατικά και συχνά υποτιμημένα ζώα στον κόσμο. Οι γάιδαροι, από την εξημέρωσή τους, έχουν υπηρετήσει τον άνθρωπο σε αγροτικές δουλειές, μεταφορές, άλεση, άλωνισμα, άντληση νερού... Κάποιοι χρησιμοποιούνται για ιππασία ή αναπαραγωγή μουλαριών.

"Παιδιά με γαϊδουράκια και χήνες", Edgar Bundy

Η ιδέα για την καθιέρωση της Παγκόσμιας Ημέρας Γαϊδάρου ανήκει στον Πακιστανό εθνο-οικολόγο Δρ. Αμπντούλ Ραζίκ Κακάρ, ο οποίος το 2010, ενώ μελετούσε τις καμήλες, συνειδητοποίησε ότι οι γάιδαροι είναι πιο εργατικοί και ανθεκτικοί στις δύσκολες συνθήκες. Η ημερομηνία της 8ης Μαΐου επιλέχθηκε ώστε να συμπέσει συμβολικά μία εβδομάδα μετά την Εργατική Πρωτομαγιά, αναδεικνύοντας τον γάιδαρο ως ζώο εργασίας.

Αν και οι γάιδαροι θεωρούνται πεισματάρηδες, η συμπεριφορά τους αντανακλά έντονη αίσθηση αυτοπροστασίας. Δεν εξαναγκάζονται σε επικίνδυνες καταστάσεις, αλλά μόλις κερδίσουν την εμπιστοσύνη σου, γίνονται πιστοί, φιλικοί και αξιόπιστοι σύντροφοι. Έξυπνοι, παιχνιδιάρηδες και μαθαίνουν εύκολα, οι γάιδαροι παραμένουν ένα ζωντανό σύμβολο εργατικότητας και αντοχής.

Ο Γαϊδαράκος ως μουσική έμπνευση:

"Ήταν ένας γάιδαρος με μεγάλ’ αυτιά,
το παχνί δεν τ’ άρεσε, ήθελ’ αρχοντιά…"

O Iγκόρ Στραβίνσκυ χαϊδεύει ένα γαϊδάρακο

Από τα παιδικά ποιήματα μέχρι τις μεγάλες ορχηστρικές συνθέσεις, το πεισματάρικο και γλυκύτατο "πρόσωπο με μεγάλα αυτιά" έχει εμπνεύσει συνθέτες ανά τον κόσμο, δημιουργώντας έργα γεμάτα χιούμορ, τρυφερότητα και μουσική εφευρετικότητα.

Ας απολαύσουμε μερικά:

1. Saint-Saëns: "Le Carnaval des Animaux - Personnage à longues oreilles"

Το μικρότερο κομμάτι της διάσημης σουίτας του Σαιν-Σανς διαρκεί λιγότερο από ένα λεπτό, αλλά αποτυπώνει με θαυμαστή ακρίβεια τον υπομονετικό γάιδαρο. Δύο βιολιά εναλλάσσονται μιμούμενα τον χαρακτηριστικό γκαριστό ήχο, με νότες διαστήματος ημιτονίου που αποδίδουν την αδέξια, αλλά γλυκιά φύση του ζώου. Οι αναλυτές επισημαίνουν πως ίσως οι "γάιδαροι" του Σαιν Σανς ήταν σατιρική νύξη στους μουσικοκριτικούς της εποχής του, καθώς η όλη σουίτα ξεκίνησε ως μουσικό αστείο του αιωνίως χιουμορίστα συνθέτη. Κάθε μέρος της σουίτας λειτουργεί σαν μικρή γελοιογραφία, συνδυάζοντας χιούμορ και μουσική δεξιοτεχνία.

Saint Saens: Le Carnaval des Animaux - Personnage à longues oreilles:

2. Shostakovich - "Τwo Fables of Krylov, Op. 4 - Δύο Μύθοι του Κριλόφ"

Μόλις 16 ετών, ο νεαρός Σοστακόβιτς εμπνεύστηκε από τους Μύθους του Αισώπου, όπως είχαν μεταφραστεί στα ρωσικά από τον Ιβάν Κριλόφ. Σε έναν από αυτούς, η μουσική αντιπαραβάλλει το παράφωνο γκάρισμα του γαϊδάρου με το μελωδικό κελάηδισμα του αηδονιού, προσφέροντας μια διακριτική κριτική για την πάλη της ποιοτικής τέχνης με την άγνοια και την επιπολαιότητα.

Ο συνθέτης αξιοποιεί τη φωνή της μέτζο για να αναδείξει την αντίθεση μεταξύ της τραχιάς, σκληρής φωνής του γαϊδουριού και της ευαισθησίας του μελωδικού τραγουδιού, δημιουργώντας ένα ορχηστρικό αποτέλεσμα που, αν και σε κάποια σημεία άκομψο, παραμένει θελκτικό και γοητευτικό. Στο μύθο, ο γαϊδαράκος γίνεται κριτής της φωνής του αηδονιού...

"Ο Γάιδαρος είδε το Αηδόνι

και του είπε: "Άκου, φίλε μου!

Λένε ότι είσαι μεγάλος μάστορας του τραγουδιού.

Θα ήθελα πολύ

να κρίνω μόνος μου, έχοντας ακούσει το τραγούδι σου,

πόσο μεγάλη είναι η ικανότητά σου;"

Τότε ο Αηδόνι άρχισε να επιδεικνύει την τέχνη του

Έτριξε, σφύριξε,

σε χίλιους τόνους, τραγούδησε, αντηχούσε,

μελωδίες που κυλούσαν σαν ποτάμι..."

Shostakovich: "Two Fables of Krylov, Op. 4, II. The Donkey and the Nightingale"

3. Jacques Ibert - Histoires: Le petit âne blanc

Η σύνθεση "Histoires" που έγραψε ο Ιμπέρ το 1922 περιλαμβάνει χαρακτήρες, τόπους και ζώα, μεταξύ αυτών και το "Μικρό Λευκό Γαϊδουράκι". Αρχικά γραμμένο για πιάνο, το έργο απέκτησε τόση δημοφιλία, που διασκευάστηκε για πιάνο με 4 χέρια, αλλά και για ορχήστρα. Το γαϊδουράκι του Ιμπέρ αποτυπώνεται ως γλυκό, ζωηρό και παιχνιδιάρικο, ενσαρκώνοντας την αθωότητα και την τρυφερότητα της παιδικής φαντασίας.

Ακούμε την εκδοχή για σόλο πιάνο.

Jacques Ibert: "Histoires: Le petit âne blanc"

4. Robert Mansell - "8 Piano Studies, Op. 3: Τhe little donkey"

Στην όγδοη σπουδή του πιανιστικού κύκλου του, ο βρετανός Mansell σκιαγραφεί μουσικά ένα γάιδαρο, που περπατά φορτωμένος κατά μήκος ενός κακοτράχαλου μονοπατιού. Καθώς το μονοπάτι γίνεται απότομο, το ζώο κουράζεται και αρνείται πεισματικά να συνεχίσει. Τελικά κοιμάται, με τα πιανιστικά μοτίβα να αποδίδουν την κούραση και τη γλυκιά αδέξια κίνηση του ζώου.

Robert Mansell: "8 Piano Studies, Op. 3: Τhe little donkey"

5. Miguel Kertsman - "The Dumb Donkey Called Jackass-Ο Άτακτος Γάιδαρος που λεγόταν Jackass"

Ο βραζιλιάνος συνθέτης, Miguel Kertsman στο τρίτο μέρος της σύνθεσής του "Sinfonia Concertante Brasileira" μεταφέρει την εικόνα ενός άτακτου γαϊδουριού φορτωμένου με κατσαρόλες και τηγάνια. Η μουσική που συνδυάζει βραζιλιάνικους ήχους με τον ήχο μιας τζαζ μπάντας, αποτυπώνει την αδράνεια και την πεισματάρικη στάση του ζώου, ενώ οι ήχοι των μεταλλικών αντικειμένων δημιουργούν ένα εύθυμο, χιουμοριστικό, ξεσηκωτικό σκηνικό ...Προς το τέλος, οι εκτελεστές τραγουδούν, ακούγονται παλαμάκια και προσθέτουν κωμικά την κραυγή: "Έι!" .

Miguel Kertsman - "Sinfonia Concertante Brasileira
Μov. III: The Dumb Donkey Called Jackass

Αγαπημένοι φίλοι, από το παιχνιδιάρικο γκαρισματάκι του Σαιν-Σανς έως τη γοητευτική μελωδία του Σοστακόβιτς, το χαριτωμένο λευκό γαϊδουράκι του Ιμπέρ και τις ευφάνταστες προσεγγίσεις των υπολοίπων συνθετών, βλέπουμε πως αυτά τα συμπαθητικά τετράποδα στη μουσική γίνονται πηγή χιούμορ, τρυφερότητας και δημιουργικής φαντασίας.
Η αθωότητα, η υπομονή και η αδέξια χάρη τους ενέπνευσαν ευρηματικές μουσικές μεταμορφώσεις, μετατρέποντας την εικόνα ενός απλού, καθημερινού ζώου σε ένα μικρό θαύμα μουσικής τέχνης, γεμάτο ζωντάνια και παιγνιώδη διάθεση.

John Constable: "Study of a donkey"

Ημέρα Ποίησης: Ο Ουγκό, φάρος έμπνευσης για Σαιν-Σανς και Φωρέ ...

(από stockcake)

Η αυγή χαράζει

Η πυκνή σκιά σκορπίζει

Το όνειρο και η ομίχλη

πηγαίνουν όπου πάει η νύχτα

Βλέφαρα και ρόδα

μισάνοιχτα ανθίζουν

ακούγοντας τον ήχο

της αφύπνισης του κόσμου.

Όλα τραγουδούν και μουρμουρίζουν

ταυτόχρονα μιλούν 

Καπνοί και φυλλωσιές,

Φωλιές και στέγες

Ο άνεμος στις βελανιδιές μιλάει,

και το νερό στις πηγές μιλά

Όλες οι ανάσες

γίνονται φωνή!

Όλα ξαναβρίσκουν την ψυχή τους 

Το παιδί το κουδουνάκι του,

Η εστία τη φλόγα της,

Το λυράκι το δοξάρι του

Τρέλα ή παραφροσύνη,

Στον κόσμο τον ατέλειωτο,

Καθένας ξαναρχίζει

ό,τι είχε αρχίσει.

Σκέψη ή αγάπη,

Αδιάκοπα κινούμενη,

Προς έναν ύψιστο σκοπό

Όλα φεύγουν παρασυρμένα

Το σκαρί ζητά λιμάνι,

Η μέλισσα μια γριά ιτιά,

Η πυξίδα ένα στύλο

και γώ, την ΑΛΗΘΕΙΑ.

( Βίκτωρ Ουγκό: "Τα Τραγούδια του Λυκόφωτος", απόδοση δική μου)

Το ποίημα του Βίκτορος Ουγκό είναι ένας ύμνος στην αυγή, όχι μόνο σαν φυσικό φαινόμενο, αλλά και σαν σύμβολο πνευματικής αφύπνισης και αναζήτησης της αλήθειας.

Μέσα από ζωντανές εικόνες όπου η φύση ξυπνά και αποκτά φωνή, ο ποιητής αναδεικνύει τη διαρκή κίνηση και ανανέωση του κόσμου, αλλά και τη μοναδική ανθρώπινη αγωνία για νόημα και γνώση. Αυτή η πνευματική αναζήτηση, που ξεχωρίζει τον άνθρωπο από τα υπόλοιπα όντα, καθιστά την ποίηση γέφυρα μεταξύ της ύλης και της ψυχής, φωτίζοντας τον εσωτερικό μας κόσμο.

Σήμερα, Ημέρα Ποίησης τιμάται αυτή η δύναμη του ποιητή να μετατρέπει τις λέξεις σε φως και να οδηγεί τον άνθρωπο σε βαθύτερες αλήθειες.
Ο Ουγκό, μέσα από το ποίημά του, ενσαρκώνει τον καλλιτέχνη-ποιητή σαν φάρο γνώσης και πνευματικής αναζήτησης, που μέσα στην ατέρμονη κίνηση της ζωής βρίσκει και μας προσφέρει το φως της αλήθειας. Με αυτόν τον τρόπο, το ποίημα γίνεται εγκώμιο στην ίδια την ποίηση και τον ποιητή, που με το έργο του ξυπνάει συνειδήσεις και αναγεννά ψυχές.

Το ποίημα του Ουγκό, γεμάτο εικόνες φωτός και εσωτερικής ανάδυσης, ενέπνευσε δύο από τους σημαντικότερους Γάλλους συνθέτες του 19ου αιώνα: τον Καμίγ Σαιν Σανς και τον  Γκαμπριέλ Φωρέ. 

Και οι δύο δημιούργησαν μελοποιήσεις που ενώ βασίζονται στο ίδιο ποιητικό κείμενο, προσεγγίζουν την αυγή με διαφορετικό ύφος, αισθητική και εκφραστική ευαισθησία.

Ο Σαιν Σανς παρουσιάζει μια σύνθεση για υψίφωνο και πιάνο υπό τον τίτλο "Le matin-Το πρωινό" το 1864.
Φέρει ρομαντικά χαρακτηριστικά με διαυγή, κυλαριστή μελωδία ενώ το πιάνο συνοδεύει με απλότητα και λυρισμό. Ιδιαίτερη ατμόσφαιρα δημιουργούν οι αποτζιατούρες στη συνοδεία του πιάνου, σαν η μουσική να αντηχεί ακόμη τα ίχνη του ύπνου και των ονείρων, τη στιγμή που η συνείδηση ξυπνά μαζί με την αυγή...

Η μουσική του γάλλου συνθέτη υποστηρίζει με ευγένεια το ποιητικό κείμενο, αποδίδοντας την αυγή περισσότερο σαν γλυκό, ήσυχο φαινόμενο της φύσης παρά σαν μια εσωτερική έκρηξη συναισθήματος.

Λίγα χρόνια αργότερα (το 1870), ο Φωρέ μελοποίησε τις τρεις πρώτες στροφές του ποιήματος με τίτλο "L’aurore- Η Αυγή", για υψίφωνο και πιάνο, ακολουθώντας τριμερή μορφή Α-Β-Α.
Ο συνθέτης δεν εστιάζει μόνο στην εξωτερική απεικόνιση της αυγής, αλλά δίνει έμφαση στην ψυχική εμπειρία της στιγμής...τη μετάβαση από τη σιγή της νύχτας στο φως της μέρας, την εσωτερική αφύπνιση. Η πρώτη στροφή μεταφέρει τη νηνεμία πριν την αυγή, με απαλή μελωδία και διαυγή αρμονία.
Η δεύτερη εισάγει ένταση και κίνηση, αποτυπώνοντας τη σταδιακή αναστάτωση του κόσμου που ξυπνά.
Η τρίτη, με μιμητική επανάληψη της αρχικής μελωδίας, κλείνει σαν το φως που τελικά κυριαρχεί.

Αυτό που κατά την άποψή μου διακρίνει τη σύνθεση του Φωρέ είναι η ψυχική διάσταση. Η μουσική του δεν περιγράφει απλώς την αυγή σαν φυσική εικόνα, αλλά αποδίδει το πώς τη βιώνει ο εσωτερικός κόσμος του ανθρώπου. Η λεπτοδουλεμένη αρμονία, η εσωστρεφής μελωδία και η διακριτική, ευαίσθητη συνοδεία του πιάνου δημιουργούν ένα ηχητικό τοπίο που αντικατοπτρίζει τις ψυχικές διακυμάνσεις.

Ωστόσο και οι δύο μελοποιήσεις είναι πολύτιμες καλλιτεχνικές προσεγγίσεις του ίδιου ποιητικού κειμένου. Η μία για την καθαρότητα και την απλότητά της, που αφήνει χώρο στη φωνή του ποιητή να αναπνεύσει, η άλλη για το βάθος και τη στοχαστική της ένταση, που μεταφέρει τον ακροατή σε έναν εσωτερικό, βιωματικό κόσμο.
Καμία δεν αναιρεί την άλλη. Αντίθετα, η συνύπαρξή τους αποκαλύπτει τον πλούτο των δυνατοτήτων της μουσικής έκφρασης, όταν συναντά τη δύναμη της ποίησης.
Σε μια Ημέρα αφιερωμένη στην Ποίηση, τέτοιες μουσικές προσεγγίσεις μας θυμίζουν πόσο ζωντανός και πολύτροπος μπορεί να παραμείνει ο ποιητικός λόγος, όταν συναντά την έμπνευση.

Gabriel Fauré: "L'Aurore":

Camille Saint-Saens: "Le Matin":

Σαιν Σανς: άρωμα εξωτικό με την Παρυσάτιδα της Περσίας...

Aπό την πρεμιέρα της όπερας Parysatis του Saint-Saëns το 1902

Το ζεύγος Dieulafoy.
Η Jane αριστερά με ανδρικό κοστούμι

29 Ιουνίου 1851 γεννιέται η Jane Dieulafoy, η γαλλίδα αρχαιολόγος και μυθιστοριογράφος, που με το σύζυγο της Marsel Auguste Dieulafoy ανέλαβαν τις ανασκαφές στα Σούσα της Περσίας, φέρνοντας στο φως πολλές αρχαιότητες μερικές από τις οποίες εκτίθενται στο μουσείο του Λούβρου, όπως η περίφημη Ζωφόρος των Λιονταριών.
Το Παρισινό Μουσείο φιλοξενεί ευρήματά της σε δύο αίθουσές του . Η γαλλική κυβέρνηση για τη συνεισφορά της το 1886 τής απένειμε τον τίτλο του Ιππότη της Λεγεώνας της Τιμής.

Πολλά έχουν ειπωθεί για την ένδυση τη Jane Dieulafoy, η οποία προτιμούσε να κρατά τα μαλλιά της πολύ κοντά και να ντύνεται με ανδρικά ρούχα, τάση που υιοθέτησε προκειμένου να ταξιδέψει ελεύθερα στις μουσουλμανικές χώρες.
Επειδή αυτό ήταν αντίθετο με το γαλλικό νόμο εκείνη την εποχή, αιτήθηκε και έλαβε ειδική άδεια αμφίεσης πείθοντας τους αρμοδίους με το επιχείρημα:
"Το κάνω μόνο για να εξοικονομήσω χρόνο. Αγοράζω έτοιμα κοστούμια χωρίς έννοια για το τι θα φορώ καθημερινά. Ετσι, κερδίζω χρόνο, τον οποίο αξιοποιώ στην πολύτιμη εργασία μου".



Την εμπειρία της από την πολύχρονη αρχαιολογική έρευνα, η Jane Dieulafoy κατέγραψε σε μια σειρά από βιβλία, με λεπτομερείς αναφορές στις ανασκαφές και τις ανακαλύψεις των γαλλικών αποστολών. Έγραψε επίσης και μερικά μυθιστορήματα εμπνευσμένα από αυτά τα ευρήματα, ανάμεσά τους και το τιτλοφορούμενο: "Παρυσάτις".


Παρυσάτις ονομαζόταν η ισχυρή Βασίλισσα των Περσών, θυγατέρα του αυτοκράτορα, Αρταξέρξη Α', και ετεροθαλής αδερφή του Δαρείου Β', τον οποίο παντρεύτηκε και μαζί απέκτησαν τον Αρταξέρξη και τον νεότερο Κύρο:

Δαρείου και Παρυσάτιδος γίγνονται παίδες δύο,

πρεσβύτερος μεν Αρταξέρξης, νεώτερος δε Κύρος.

Η Παρυσάτις, είχε μεγάλη αδυναμία στον Κύρο για τις αρετές του, τα σωματικά και ψυχικά του χαρίσματα.
Ήταν μια ισχυρή, πανεύστροφη βασίλισσα που κατάφερε να βοηθήσει στην άνοδο του Δαρείου στο θρόνο, παρόλο που δεν ήταν νόμιμος απόγονος και λέγεται πως ο βασιλιάς υπολόγιζε τη γνώμη της και εξαρτιόταν από τις συμβουλές της. Επίσης ήταν πολλή σκληρή, αδίστακτη και αμείλικτη. Όταν στη μάχη στα Κούναξα, ένας στρατιώτης χτύπησε με το βέλος του τον αγαπημένο της γιο Κύρο, κάνοντάς τον να πέσει από το άλογο και να χτυπήσει το κεφάλι του οπότε πέθανε, διέταξε να τον βρουν και να τον εκτελέσουν με σκαφισμό, ενώ εκδικήθηκε τον ευνούχο του βασιλιά, ο οποίος είχε κόψει το χέρι και το κεφάλι του νεκρού Κύρου, βάζοντας να τον γδάρουν ζωντανό.


Επεισόδια από τη ζωή της, καθώς και πτυχές της δυναμικής προσωπικότητάς της παρουσιάζονται στο μυθιστόρημα της αρχαιολόγου  Jane Dieulafoy: "Παρυσάτις", που μεταγράφηκε σε θεατρικό, τη σκηνική μουσική για το οποίο συνέθεσε ο Σαιν-Σανς.

Υπενθυμίζουμε πως ο γάλλος συνθέτης ήταν παθιασμένος με την αρχαιότητα και τα εξωτικά μέρη της Ανατολής. Οι φίλοι του τον αποκαλούσαν "πουλάκι του χιονιού", καθώς τους χειμώνες του άρεσε να φεύγει από το Παρίσι για πιο ζεστά κλίματα. Αγαπημένοι του προορισμοί ήταν η Αίγυπτος και η Αλγερία.


Την Αίγυπτο είχε επισκεφτεί και το 1902, προσκεκλημένος του αδερφού του χεδίφη, στην εξωτική του βίλα στις όχθες του Νείλου, όταν συνέλαβε την ιδέα και έδωσε και τα πρώτα δείγματα τη παρτιτούρας του έργου: "Parysatis" ενθουσιασμένος από το μυθιστόρημα της Dieulafoy.

Tο έργο παρουσιάστηκε το καλοκαίρι τη ίδιας χρονιάς στο φεστιβάλ της Béziers, με την Πωλίν Βιαρντό στο ρόλο της Πέρσας βασίλισσας και τον Σαιν Σανς στο πόντιουμ. Ο συνθέτης έγραψε για μια πολυμελή ορχήστρα 450 εκτελεστών, μικτή χορωδία 250 χορωδών και εξήντα χορευτές.
Αντλώντας έμπνευση ιδίως από εικονογραφικές πηγές, γράφει μοτίβα ανατολίζουσας χροιάς συνδυάζοντας ευρηματικά τα ηχοχρώματα από ποικιλία πνευστών, άρπες και διάφορα κρουστά, ενώ χρησιμοποίησε τροπική γραφή και φρενήρεις ρυθμούς.

calameo

Το λιμπρέτο ξεκινά με τον θάνατο του Κύρου και την περαιτέρω συνωμοσία της Παρυσάτιδας ενάντια στη νύφη της Στάτειρα, γυναίκας του Αρταξέρξη επειδή τόλμησε να επικρίνει για τη σκληρότητά της τη βασίλισσα, δημόσια. Τελικά τη δολοφονεί με τη βοήθεια ενός πιστού υπηρέτη της ο οποίος ετοιμάζοντας το βασιλικό γεύμα, καθάρισε ένα πουλί με μαχαίρι βουτηγμένο σε δηλητήριο, με τέτοιο τρόπο που μόνο το μισό του ζώου ποτίστηκε με το φαρμάκι. Αυτό το μέρος σερβιρίστηκε στη Στάτειρα, που προκάλεσε τον θάνατό της. Όταν αποκαλύφθηκαν όλα,  η βασίλισσα εξορίστηκε από το γιο της, Αρταξέρξη.

Στην σύγχρονη εποχή δεν εκτελείται ολοκληρωμένο το έργο, πλην από το "Le rossignol et la rose", και τις "Airs de ballet".
"Το αηδόνι και το τριαντάφυλλο" είναι ένα τραγούδι χωρίς λόγια, όπου η υψίφωνος μιμείται το τραγούδι του αηδονιού, τη μελωδία του οποίου ο Σαιν Σανς άκουσε από έναν ντόπιο πλανόδιο οργανοπαίχτη στην Αλεξάνδρεια. Οι "entree" και "Airs de ballet" παρουσιάζονται συχνά ως ανεξάρτητα ορχηστρικά κομμάτια.

Σύμφωνα με τον Γκαμπριέλ Φωρέ η πρεμιέρα της "Parysatis" είχε τεράστα επιτυχία, με το κοινό να χειροκροτεί ασταμάτητα προκειμένου να αναγκάσει συνθέτη και συγγραφέα να ανέβουν στη σκηνή, όπως και έγινε με τους θεατές να παραληρούν μέσα σε επευφημίες. Ο Φωρέ αναφέρει ότι η Τζέιν είχε επιλέξει να φορέσει το ανδρικό κοστούμι της, μη αλλάζοντας τις στυλιστικές της επιλογές για την πρεμιέρα.

Saint-Saëns: "Parysatis, Le rossignol et la rose"
Ερμηνεύει η Natalie Dessay:

Saint-Saëns: "Parysatis, Εntree - Airs de ballet":

Όταν η εταίρα Φρύνη σαγήνευσε τον Σαιν Σανς...

"Η Φρύνη ενώπιον των Αρεοπαγιτών", J. L. Gerome

Τ’ ορθό καράβι πόρχετ’ άσπρο σαν κρίνον

και το τραγούδι αγρίκησε των Σειρήνων

πλιό ξέρει τα’ όνομά σου παρά του αιθέρα

τ’ άστρ’ ή της θάλασσάς μας την κρύφια ξέρα.

Την αγορά περνάς την σαν το καράβι

και που σκυμμένοι ασκώνουν ομάδ’ οι σκλάβοι

τα μάρμαρα, τ’ αφήνουν να τους πλακώνουν

και τ’ άδικα οι γερόντοι τα δικαιώνουν...
[...]

Στο στίχο μέσα νά' μπεις, ω θεία, γυμνώσου

καθώς στο γαύρο κύμα! Τον έπαινό σου,

που χύνεται ως πεφτάστρι, τόνε φτωχαίνει

της ομορφιάς σου ο πλούτος! Ω! που ντυμένη

της νιότης σου τα ρόδα, στ’ άσειστο κύμα

χώρεσες μιαν ημέρα το έσχατο κρίμα

κ’ οι κλάδοι μες τα χέρια, που τρεμουλιάζαν,

στον ήλιο του κορμιού σου τα άνθη τους λιάζαν!

("ΔΙΣΤΙΧΑ ΤΗΣ ΦΡΥΝΗΣ", Κώστα Βάρναλης)

Όπως θα καταλάβατε, ο χαιρετισμός σήμερα έρχεται ξέχειλος ομορφιάς λόγω Φρύνης...

"Η Φρύνη ενώπιον των Αρεοπαγιτών", Jose Frappa

Την εξαιρετικά όμορφη και περιζήτητη εταίρα της αρχαιότητας από τις Θεσπιές της Βοιωτίας υμνεί στο παραπάνω ποίημά του ο Βάρναλης.
Όταν η Φρύνη κατηγορήθηκε για ασέβεια στους θεούς, ο συνήγορός της για να την υπερασπιστεί πρόβαλε τρανταχτά επιχειρήματα, στοχεύοντας το θρησκευτικό αίσθημα, προκειμένου να πείσει τους Αρεοπαγίτες για την αθωότητά της.
Ωστόσο, η ρητορική έξαρσή του υπήρξε ανίσχυρη να μεταπείσει όλους τους Ηλιαστές. Τότε άρπαξε τη Φρύνη από το χέρι φέρνοντάς τη μπροστά για να μπορούν να τη βλέπουν όλοι και τραβώντας τον πέπλο της ρώτησε :
"Ποιος από εσάς θα καταδικάσει τη δύναμη και το κάλλος της Θεάς;"
Οταν οι αρεοπαγίτες αντίκρυσαν γυμνή την εκπάγλου καλλονής, όμοια με την Αφροδίτη, εταίρα, γοητευμένοι από την ομορφιά της, την αθώωσαν!

Το στιγμιότυπο αποτυπώνεται αριστοτεχνικά στον παραπάνω πίνακα του J. L. Gerome που εκτίθεται στο Hamburg Kunsthalle, αλλά και του Jose Frappa του Mysee d' Orsay.

Η ομορφιά και η ζωή της Φρύνης στάθηκε έμπνευση και για τον γάλλο συνθέτη, Καμίλ Σαιν Σανς στην ομώνυμη κωμική του όπερα "Phryné".

Παθιασμένος με την αρχαιότητα, ο Σαιν Σανς άρχισε να συνθέτει με "απεριόριστη ευχαρίστηση" το 1893 τη "Φρύνη" του στήνοντας μια αστείας πλοκής όπερα που διαδραματίζεται σε 2 πράξεις και 10 σκηνές...

Στη "Φρύνη", που υπήρξε μια από τις δημοφιλέστερες και πιο συχνά παιζόμενες όπερες του Σαιν Σανς μέχρι τον 1ο Παγκόσμιο Πόλεμο, αποτυπώνεται το επεισόδιο της πανέμορφης εταίρας με του δικαστές ως μέρος της εξιστόρησης της ζωής της εταίρας. 

Η σκηνή της αποκάλυψης από την όπερα

Η Φρύνη που καταδιώκεται ερωτικά από τον γέρο θείο του αγαπημένου της, βάζει τελικά τον γηραιό άνδρα να πληρώσει τα χρέη του ανιψιού του. 

Οι δυο ερωτευμένοι, Φρύνη και Νικίας, συνωμοτούν και με την βοήθεια της υπηρέτρια της εταίρας, ξεγελούν τον ηλικιωμένο άνδρα να πιστέψει ότι ένα άγαλμα της Αφροδίτης είναι στην πραγματικότητα η Φρύνη...

Στην πρεμιέρα τη Φρύνη υποδύθηκε η αμερικανίδα λυρική τραγουδίστρια Σίμπιλ Σάντερσον, ρόλος που γράφτηκε γι' αυτήν και τη βοήθησε να εδραιωθεί στον χώρο της όπερας.

H Σίμπιλ Σάντερσον ως Φρύνη

Η όπερα "Phryné" θαυμάστηκε από πολλούς συνθέτες, ανάμεσα τους ο Σαρλ Γκουνώ, που την άκουσε λίγες μέρες πριν πεθάνει κι εντυπωσιασμένος έγραψε μια επιστολή στον Σαιν Σανς λέγοντάς του:
"Αγαπητέ μου, Καμίλ, σε ευχαριστώ από τα βάθη της καρδιάς μου για την υπέροχη Φρύνη σου.. Αφού πρώτα μέθυσα ακούγοντάς τη, καθώς τ' αυτιά είναι μάτια της μουσικής, θα την ακούσω και μέσω των ματιών(φαντασίας), τα έτερα αυτιά του μουσικού".

Το θαυμασμό του για τη "Phryné" εξέφρασε και ο γάλλος André Messager που φέρεται να είπε στον Σαιν Σανς:

"Θεέ μου, πόσο απολαυστική είναι η δημιουργία σου!"

Όμως και ο ίδιος ο συνθέτης αγάπησε αυτή την υπέροχων μελωδιών και πολύχρωμης ενορχήστρωσης δημιουργία του.
Με ξεχωριστής ομορφιάς άριες, ντουέτα και χορωδιακά, η όπερα αργότερα ενισχύθηκε με πρόσθετα ρετσιτατίβι από τον μαθητή του συνθέτη, André Messager.

Η όπερα ενθουσίασε τόσο τις γαλλικές όσο και τις διεθνείς σκηνές, ενώ εκδόσεις της για φωνή και πιάνο τυπώθηκαν στα γαλλικά, ιταλικά και γερμανικά.

Camille Saint-Saens: "Phryne":

Μέρος του κειμένου έχει δημοσιευτεί και στην κοινότητα The Mythologists, όπως και στο ιστολόγιο κλασικής μουσικής: listen classical musiccs

«Αισωπικοί Μύθοι μετά μουσικής» 3. ΜΥΡΜΗΞ και ΚΑΝΘΑΡΟΣ

«Το μυρμήγκι και ο τζίτζικας», Grandville

Συνεχίζουμε και σήμερα με τις αλληγορικές ιστορίες με τον ηθικοδιδακτικό χαρακτήρα, που επινόησε ο ευφυής Αίσωπος.

Μύθοι σύντομοι, περιεκτικοί, διδακτικοί και συχνά πνευματώδεις.
Δίκαια οι ειδικοί χαρακτηρίζουν τους μύθους του Αισώπου την «αρχέτυπη αγωγή του πολίτη», αφού διαμορφώνουν τη σκέψη του, κοινωνική και πολιτική. Εδώ θα πρέπει να επισημανθεί πως σε αντίθεση με τα κλασικά ευρωπαϊκά παραμύθια, οι Αισώπιοι μύθοι δεν περιέχουν τα στοιχεία του μεταφυσικού και του φόβου.

Η σημερινή ιστορία του αρχαίου μας πρόγονου υπογραμμίζει την προνοητικότητα και την ανάγκη να φροντίζουμε εγκαίρως για κάτι προτού συμβεί...

Θέρους ὥρᾳ μύρμηξ περιπατῶν κατὰ τὴν ἄρουραν πυροὺς καὶ κριθὰς συνέλεγεν, ἀποθησαυριζόμενος ἑαυτῷ τροφὴν εἰς τὸν χειμῶνα. Κάνθαρος δὲ τοῦτον θεασάμενος ἐθαύμασεν ὡς ἐπιπονώτατον, εἴγε παρ’ αὐτὸν τὸν καιρὸν μοχθεῖ παρ’ ὃν τὰ ἄλλα ζῷα πόνων ἀφειμένα ῥᾳστώνην ἄγει.
Ὁ δὲ τότε μὲν ἡσύχαζεν· ὕστερον δέ, ὅτε χειμὼν ἐνέστη, τῆς κόπρου ὑπὸ τοῦ ὄμβρου ἐκλυθείσης, ὁ κάνθαρος ἧκε πρὸς αὐτὸν λιμώττων καὶ τροφῆς μεταλαβεῖν δεόμενος.
Ὁ δὲ ἔφη πρὸς αὐτόν:
«Ὦ κάνθαρε, ἀλλ’ εἰ τότε ἐπόνεις, ὅτε ἐμόχθουν καὶ ἐμὲ ὠνείδιζες, οὐκ ἂν νῦν τροφῆς ἐπεδέου.»

Οὕτως οἱ παρὰ τὰς εὐθηνείας τοῦ μέλλοντος μὴ προνοούμενοι παρὰ τὰς τῶν καιρῶν μεταβολὰς τὰ μέγιστα δυστυχοῦσιν.

Στα Nέα Ελληνικά

Το μυρμήγκι όλο το καλοκαίρι αγωνιζόταν επίπονα μαζεύοντας και αποθηκεύοντας σπόρους και κάθε είδους τροφή. Το σκαθάρι, που τρεφόταν με κοπριά και την είχε μπόλικη, έβλεπε αυτήν τη συμπεριφορά πολύ εκκεντρική και κορόιδευε το μυρμήγκι.
Ύστερα, όταν ήρθε ο χειμώνας, δεν βρισκόταν για το σκαθάρι κοπριά να τρώει, ακόμη και εκεί όπου τα βόδια έβγαιναν στην εξοχή και κόπριζαν, οι βροχές και άνεμοι σκόρπιζαν την κοπριά, έτσι το σκαθάρι πεινούσε. Πήγε τότε στο μυρμήγκι και του ζήτησε λίγη τροφή:
«Εσύ έχεις αρκετή τροφή, αφού μάζευες όλο το καλοκαίρι. Δώσε λίγη τροφή και σε μένα, γιατί θα ψοφήσω από την πείνα.»
-«Αν ήθελες να μην πεινάσεις, έπρεπε και εσύ να μαζεύεις. Εγώ σου έδινα το καλό παράδειγμα, αλλά εσύ αντί να με μιμηθείς, με κορόιδευες»

Ο μύθος μάς διδάσκει την προνοητικότητα. Πρέπει να φροντίζουμε για το μέλλον, ιδιαίτερα αν γνωρίζουμε τις ανάγκες, που θα προκύψουν από πριν, καθώς όπως λέει και η παροιμία, μια άλλη μορφή έκφρασης της λαϊκής σοφίας: «Των φρονίμων τα παιδιά, πριν πεινάσουν μαγειρεύουν»...
Ο μεγάλος παραμυθάς πολύ διασκεδαστικά μάς υπενθυμίζει πως αν είμαστε προσεκτικοί και προνοητικοί, ελαχιστοποιούνται οι απρόβλεπτες καταστάσεις, καθώς και οι κίνδυνοι να βρεθούμε σε δύσκολη θέση.

Κάποιοι, ανάμεσά τους και ο Ζαν Ζακ Ρουσώ θεώρησε διφορούμενο το μύθο και δύσκολο να ερμηνευθεί. Ο Λαφονταίν στη δική του επεξεργασία αναδεικνύει και τους δύο χαρακτήρες, αναφερόμενος από τη μια στο ατομιστικό και αστικό πνεύμα του μυρμηγκιού και απ' την άλλη στην καλλιτεχνική και μποέμ συμπεριφορά του τζίτζικα.



Μέχρι σήμερα οι Μύθοι του Αισώπου έχουν ταξιδέψει σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της γης. Έχουν επηρεάσει ανθρώπους του πνεύματος και της τέχνης.



Ο μύθος του τζίτζικα και του μέρμηγκα είναι δημοφιλέστατος γι' αυτό και αποτέλεσε τη βάση μουσικών δημιουργιών σε διάφορες περιόδους.

1. Σύγχρονος του Γ.Σ.Μπαχ, ο Louis-Nicolas Clérambault βασικός εκπρόσωπος του γαλλικού μπαρόκ διακρίθηκε για τις εμπνευσμένες από μύθους κοσμικές συνθέσεις του. Η μουσική συλλογή του «Fables-Μύθοι», περιλαμβάνει και τον μύθο του Αισώπου: «Το μυρμήγκι και ο τζίτζικας».
Eυρηματική συνθετική γραφή και μελωδική φυσικότητα...

Louis-Nicolas Clérambault: «Fables, La fourmi and la sauterelle»:

2. Ο γερμανικής καταγωγής, και λάτρης της μυθολογίας, Ζακ Όφενμπαχ στο ύφος των ανάλαφρων οπερετών του μάς δίνει τη δική του κομψή και εύθυμη εκδοχή της διδακτικής ιστορίας του Αισώπου, όπως μεταφέρθηκε με τον πνευματώδη τρόπο του Λαφονταίν.

Jacques Offenbach: «Six fables de la Fontaine: La cigale et la fourmi»:

3. Εκπρόσωπος του ύστερου ρομαντισμού είναι ο Μπενζαμέν Γκοντάρ ήταν 

Γάλλος βιολονίστας και συνθέτης, εξαιρετικά παραγωγικός ασχολήθηκε με πολλά μουσικά είδη (όπερες, μουσική δωματίου, ορχηστρικά, έργα για πιάνο, κλπ), ωστόσο διακρίθηκε σε έργα μικροτέρων διαστάσεων, ιδιαίτερα στα τραγούδια του. 

Στον κύκλο τραγουδιών του «Fables de La Fontaine» αφηγείται μουσικά έξι από τους μύθους με ύφος που πλησιάζει σε κείνο των Μέντελσον και Σούμαν ως προς την πιανιστική συνοδεία και με υψηλές εκφραστικές-μιμητικές απαιτήσεις από τον τραγουδιστή.

Benjamin Godard: «Fables de La Fontaine, La cigale et la fourmi»

4. Επανεπεξεργασία των Μύθων του Αισώπου κάνει ο Λαφονταίν το 1668 και ο μύθος για το τζιζίκι και το μυρμήγκι είναι ο πρώτος του 1ου Βιβλίου των γάλλου μυθογράφου.
Εκεί τον διάβασε ο Σαρλ Γκουνώ, συνθέτης που δεν χρειάζεται ιδιαίτερες συστάσεις. Μελετητής κάθε είδους μουσικής, η μουσική γλώσσα του αντικατόπτριζε το μέτρο, την αγνότητα έκφρασης με το ξεκάθαρο περίγραμμά της και την ευχάριστη μελωδικότητά της. Ίσως ξαφνιάζει κάποιους πως ασχολήθηκε με τη μυθολογία ο συνθέτης του εξαίσιου Αve Maria, του Φάουστ και του Ρωμαίου και Ιουλιέτας, που θεωρούνται αριστουργήματά του. Όμως η εργασία του Γκουνώ είναι ξεχωριστή, καθώς αναθέτει την αφήγηση των μύθων του Λαφονταίν σε χορωδία για τρεις φωνές. Ο Γκουνώ τονίζει το ιδιαίτερο ύφος του κειμένου με τη γραμμική απαλότητα της μελωδίας του, την οποία χαρακτηρίζει ποιητικότητα και συγκρατημένη έξαρση ευθυμίας.  Aριστοτεχνική και ευφάνταστη παρτιτούρα, δικαιολογεί πλήρως τη φήμη του δημιουργού της ως σημαντική προσωπικότητα στη γαλλική μουσική του 19ου αιώνα.

Charles Gounod: «La cigale et la fourmi»

5. Διάδοχος του Ζακ Όφενμπαχ θεωρείται ο ταλαντούχος, Charles Lecocq, αφού απέκτησε δημοφιλία με τις οπερέτες και κωμικές του όπερες. Μάλιστα σε διαγωνισμό οπερέτας που διοργανώθηκε από τον πατέρα του είδους, Όφενμπαχ μοιράστηκε το πρώτο βραβείο με τον συμμαθητή του, Ζωρζ Μπιζέ.
Οι κριτικοί συχνά αναφέρονταν στην κομψότητα της συνθετικής γραφής του και τον επαινούσαν για «το ελαφρύ άγγιγμα της μουσικής του, το λυρισμό και τη φινέτσα της».

Στον τραγουδιστικό κύκλο «Fables-Μύθοι» για υψηλή ανδρική φωνή και πιάνο, οι αναλυτές υπογραμμίζουν την ευρηματικότητα ως προς τη συντομία των μελωδιών του Lecocq, που ταιριάζουν απόλυτα με το ύφος των εύστοχων κειμένων.

Charles Lecocq: «Fables de La Fontaine, La cigale et la fourmi»

6. Mάλλον ο «Τζίτζικας και το Μυρμήγκι» ανήκει στα πρωτόλεια έργα του Σαιν Σανς, σίγουρα όμως ταιριάζει στο ύφος και την προσωπικότητα του συνθέτη. 

Υπάρχουν πολλές ευχάριστες λεπτομέρειες στη μελωδική γραμμή:

το μοτίβο που τρέχει ζωηρά πάνω στο πληκτρολόγιο θυμίζει το εργατικό μυρμήγκι, που αντικατοπτρίζει τον οργανωτικό και συνετό πάντα συνθέτη, ... για το τζιτζίκι ο Σαιν Σανς επινοεί ένα σύντομο μελαγχολικό  μοτίβο... και για τη διδακτική φύση του τέλους ένα έντονου σαρκασμού σχήμα.  

Saint-Saëns:  «La cigale et la fourmi»

7. Το 1886 παρουσιάζεται στο Παρίσι η τρίπρακτη κωμική όπερα: «La cigale et la fourmi» σε μουσική του Edmond Audran.
Βασισμένη χαλαρά στην εκδοχή των Αισώπου - Λαφονταίν, η όπερα εστιάζει στις ζωές δύο νεαρών γυναικών. Η μία μοιάζει στο μυρμήγκι, είναι συνετή και προνοητική, αντίθετα με την άλλη που σαν τον τζίτζικα είναι απερίσκεπτη, επιπόλαιη και πράττει χωρίς να σκέπτεται τις επιπτώσεις των ενεργειών της.

Η διαφορά του λιμπρέτου από τον κλασικό μύθο είναι το αίσιο τέλος. Σε αντίθεση με τον μύθο του Αισώπου, το «μυρμήγκι» φροντίζει το άπορο «τζιτζίκι», χωρίς όμως να δείχνει αν τελιά άλλαξε τακτική και έβαλε μυαλό...

Edmond Audran: «La cigale et la fourmi» :

Ακούμε την 1η Πράξη:

8. Kαι τελειώνουμε με ένα μπαλέτο. Ναι, καλά ακούσατε! Οι Μύθοι του Αισώπου-Λαφονταίν ενέπνευσαν το διάστημα 1940-1942 στον ευρηματικό Φρανσίς Πουλένκ το μπαλέτο: «Les Animaux modèles». Τη χορογραφία έκανε ο Serge Lifar, ο οποίος κράτησε και τον πρωταγωνιστικό ρόλο ως χορευτής στην πρεμιέρα στην Όπερα του Παρισιού.

Ο Πουλένκ συνθέτει σε διάφορα μουσικά στυλ δίνοντας ένα απολαυστικό ηχητικό αποτέλεσμα.
Επίσης είναι αξιοσημείωτο πως ο ίδιος ο συνθέτης προσαρμόζει το σενάριο δίνοντας μια πιο ανθρώπινη μορφή στα διάφορα ζώα...Ο ίδιος είπε για τον συγκεκριμένο μύθο:
«Το τζιτζίκι παρουσιάζεται σαν γερασμένη μπαλαρίνα και το μυρμήγκι σαν γριά επαρχιώτισσα».

Francis Poulenc: «Les Animaux modèles, La cigale et la fourmi»:

9. Eκτός κλασικής μουσικής έχουμε και μια έμπνευση από τον Charles Trenet.

Δημιουργός ονείρων με τις αθάνατες μελωδίες του, ο γάλλος δημιουργός ύμνησε τον έρωτα, τη θάλασσα, το αγαπημένο του Παρίσι...
«Μάγος των λέξεων, ποιητής και εφευρέτης ρυθμών», όπως τον χαρακτήριζαν, εδώ τον συνοδεύει ο Τζάνγκο Ράινχαρντ για να μας αφηγηθεί τον Αισώπιο μύθο με το προσωπικό του νοσταλγικό στυλ.

Charles Trenet: «La cigale et la fourmi» :

Eπίσης η 1η Συμφωνία του Σοστακόβιτς συνδέεται έμμεσα με τον συγκεκριμένο μύθο του Αισώπου. Βασισμένος σε αυτόν, ο ρώσος συνθέτης -ως σπουδαστής ακόμη- είχε εμπνευστεί μοτίβα τα οποία αργότερα χρησιμοποίησε στη Συμφωνία. 

Η μεξικάνικη "Κατρίνα", ο Ρεβουέλτας και ο Σαιν Σανς...

Η "Κατρίνα" του José Guadalupe Posada

Σαν σήμερα, 2 Φεβρουαρίου 1852 γεννήθηκε ο José Guadalupe Posada, ένας μεξικανός λιθογράφος που χρησιμοποίησε την ανάγλυφη εκτύπωση για τη δημιουργία των εικονογραφήσεών του.

Το έργο του έχει επηρεάσει πολυάριθμους καλλιτέχνες και γελοιογράφους και διαπνέεται από έντονο σατιρικό και κριτικό πνεύμα.

Ο καλλιτέχνης χρησιμοποίησε ως σχεδιαστικά μοτίβα του κρανία, και σκελετούς -σύμβολα της μυστικιστικής κουλτούρας του Μεξικού- για να μεταφέρει με καυστικότητα την πολιτική του κριτικη.

Πιο γνωστό από τα έργα του είναι η λεγόμενη "Κατρίνα".
Είναι δημιουργία του 1912 κι εμφανίστηκε με το όνομα: "La Calavera Catrina-Νεκροκεφαλή των Ρεβυθιών", αναφερόμενη σε πωλητές ρεβυθιών που αν και με ινδιάνικο αίμα απαρνούνταν τις καταβολές τους και παρίσταναν τους Ευρωπαίους.

Η "Κατρίνα" του Ποσάδα φορά μόνο ένα τεράστιο σομπρέρο. Νονός της, είναι ο μεγάλος Ντιέγκο Ριβέρα, που την απεικόνισε στη συνέχεια ενδεδυμένη με πλουμιστά, χρωματιστά ρούχα.

Διαχρονικά η "Κατρίνα" έχει παρουσιαστεί με διάφορους τρόπους...
Άλλοτε χαρούμενη, άλλοτε θλιμμένη...άλλοτε κοκέτα και καλοντυμένη, καπνίστρια ή με στοιχεία ποπ-αρτ... Kατρίνα α λα Φρίντα Κάλο...Κατρίνα-νύφη ή ινδιάνα...

Σήμερα στο Μεξικό αποτελεί σήμα κατατεθέν, και κοσμεί πολλές γωνιές και πόρτες σπιτιών και καταστημάτων, ενώ σύγχρονοι καλλιτέχνες δημιουργούν "Κατρίνες" με διάφορα υλικά, όπως αυτές που έφερα από μια μοναδική γκαλερί στο Τλακεπάκε από πορσελάνη το κρανίο και το ρούχο από πεπιεσμένο χαρτί και την τεχνική του παπιέ μασέ...

Δυο καλλίγραμμες κυρίες-σκελετοί με καπελαδούρες και ένδυμα a la Creole εποχής, κοσμούν τη δική μου γωνιά και μού θυμίζουν το πρόσφατο, ιδιαίτερου -πολιτισμικά- ταξίδι μου στο μακρινό Μεξικό...

ΜΟΥΣΙΚΕΣ ΕΜΠΝΕΥΣΕΙΣ:

1. Με έμπνευση το "La Catrina" του Posada, ο μεξικανός συνθέτης, Silvestre Revueltas συνέθεσε το 1940 ένα μπαλέτο στο οποίο έδωσε τον τίτλο: "La Coronela" και αφιέρωσε στον Posada. Όμως έμεινε ημιτελές, καθώς τον πρόλαβε ο θάνατος.
Στη σύνθεση συνδυάζονται μοτίβα από τη λαϊκή μουσική του Μεξικού με μουσική από την ευρωπαϊκή παράδοση. Η πλοκή του μπαλέτου "La Coronela" βασίζεται σε μια ιστορία που περιλαμβάνει τις σκελετένιες φιγούρες (Κατρίνες) και μια επανάσταση της εργατικής τάξης, και τα δυο θέματα πολύ συνήθη στο Μεξικό. Πρόκειται για πολύχρωμης ενορχήστρωσης, έργο με διαρκώς εναλλασσόμενους ρυθμούς και διαθέσεις, και μια ιδιαίτερα ευρηματική χρήση των κρουστών οργάνων. Σε κάποια σημεία παραπέμπει σε μελωδίες από παλιές ασπρόμαυρες ταινίες, ενώ αλλού ο συνθέτης με ευρηματικότητα συνδυάζει μουσικές μάχης και βαλς με μεξικάνικα θέματα που παίζονται από τους Μαριάτσι.*

Η σύνθεση αρχικά γράφτηκε για πιάνο και δομείτο σε 4 μέρη από τα οποία μόνο τα τρία συνέθεσε ο Ρεβουέλτας. Η ενορχήστρωση και η συμπλήρωση του τέταρτου μέρους πάνω σε σχέδια του συνθέτη έκανε ο μεξικανός συνθέτης και μαέστρος, Μπλας Γκαλίντο: 

• Κυρίες της εποχής
• Χορός των απόκληρων
• Ο Εφιάλτης του Δον Φερούτσιο
• Τελική κρίση
  
  
  Silvestre Revueltas: "La Coronela":

2. Όμως, θεωρώ πως θα ταίριαζε απόλυτα στη Μεξικάνικη "Κατρίνα", που ιδιαίτερα την Ημέρα των Νεκρών έχει την τιμητική της, κι ένας Σαιν Σανς με τον "Μακάβριο Χορό" του.

Σύμφωνα με το θρύλο, ο Θάνατος -εμφανίζεται στη γη κάθε χρόνο στο Καρναβάλι- προσκαλεί τους νεκρούς να βγουν από τους τάφους τους και ενώ θα παίζει βιολί, εκείνοι να χορεύουν τον χορό του θανάτου.

Η σύνθεση ξεκινά με την άρπα (1:03)να χτυπά τα 12 χτυπήματα του μεσονυχτίου και αμέσως μετά το βασικό θέμα από το βιολί του Θανάτου...
Ακολουθεί το ξυλόφωνο, που με ευρηματικότητα ο Σαιν Σανς χρησιμοποιεί για να αποδώσει το κροτάλισμα των οστών των σκελετών...

Saint-Saëns: "Danse Macabre":

* Μαριάτσι: Η μουσική Μαριάτσι αναπτύχθηκε τον 19ο αιώνα και αποτελεί κράμα ινδιάνικων μουσικών συνηθειών με κείνες των ισπανών κατακτητών.
Το όνομα προέρχεται από την γαλλική λέξη marriage=γάμος, καθώς η μουσική αυτή αρχικά παίζονταν σε γάμους και χορούς.
Μαριάτσι λέγεται και η ορχήστρα, που αποτελείται από αρκετούς μουσικούς που εκτελούν βιολιά, κιθάρες, μια γκιταρόν (μεγάλη ακουστική κιθάρα) και τρομπέτες, ενώ τα θέματα των τραγουδιών τους είναι ο έρωτας, η απογοήτευση, η προδοσία, αλλά και η μεξικανική επανάσταση.
Οι ορχήστρες έχουν έντονο το φολκλορικό στοιχείο, που ενισχύεται και από την ιδιαίτερα κομψή φορεσιά των εκτελεστών, στοιχείο-κατάλοιπο από του Ισπανούς κονκισταδόρες με κοντά σακάκια και παντελόνια διακοσμημένα με χρυσά μεταξωτά σιρίτια σε σχέδια παραδοσιακά των Αζτέκων και πλατύγυρα σομπρέρος.

"Μακάβριος Χορός" για το Halloween...

freepik

Το Halloween, γιορτή που γιορτάζεται κάθε χρόνο στις 31 Οκτωβρίου, έχει τις ρίζες του σε αρχαίες Κελτικές παραδόσεις. Οι Κέλτες πίστευαν ότι τη νύχτα αυτή τα όρια ανάμεσα στον κόσμο των ζωντανών και των νεκρών γίνονται πιο λεπτά, επιτρέποντας στις ψυχές να επιστρέψουν προσωρινά στον κόσμο των ζωντανών. 

"Xoρός Θανάτου", από τα Χρονικά της Νυρεμβέργης

Οι ζωντανοί τιμούσαν αυτήν την παρουσία με φωτιές, τελετουργίες και μεταμφιέσεις, φοβερές αλλά και παιχνιδιάρικες, που συμβόλιζαν την προσπάθεια να αντιμετωπίσουν τον θάνατο με χιούμορ και δημιουργικότητα.

Ο θάνατος στο πλαίσιο του Halloween είναι ταυτόχρονα φυσικός και συμβολικός: αντιπροσωπεύει το πέρασμα, την αβεβαιότητα και τη μετάβαση στο άγνωστο. 

Το Halloween και οι παραστάσεις του θανάτου μάς υπενθυμίζουν ότι η ζωή είναι παροδική και ότι η φαντασία, η τέχνη και η μουσική μπορούν να γίνουν γέφυρες για να αντιμετωπίσουμε το άγνωστο με θάρρος και χαμόγελο, αντί για φόβο.

 

"Μακάβριος Χορός", τοιχογραφία του 15ου αι. Εθνική Πινακοθήκη της Σλοβενίας

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά μουσικά έργα που αποτυπώνουν αυτήν την αίσθηση της θνητότητας, μεταδίδοντας ταυτόχρονα αγωνία, μυστήριο και δραματικότητα, είναι ο "Danse macabre - Μακάβριος Χορός" του Καμίλ Σαιν Σανς.

Το έργο παρουσιάστηκε για πρώτη φορά το 1875 στο Παρίσι και βασίστηκε σε ποίημα του συμβολιστή Ανρί Καζαλίς, που αναφέρεται σε μεσαιωνικό μύθο από την εποχή της βουβωνικής πανώλης: ο θάνατος χορεύει με όλους, πλούσιους και φτωχούς, άρχοντες και δούλους, χωρίς διακρίσεις, υπενθυμίζοντας την καθολικότητα της μοίρας.

Μακάβριος Χορός", τοιχογραφία του 15ου αι., Κροατία

Ο Σαιν Σανς, άθεος και με ενδιαφέρον για το αποκρυφιστικό, δημιούργησε ένα έργο γεμάτο λεπτή ειρωνεία για ένα τόσο σοβαρό θέμα. Οι μουσικές καινοτομίες του, όπως η χρήση του ξυλόφωνου για το κροτάλισμα των οστών, εξηγούν την αρχικά χλιαρή υποδοχή από το κοινό, που όμως σύντομα έγινε θαυμασμός χάρη και στη μεσολάβηση του Φραντς Λιστ.

Η σύνθεση ξεκινά με την άρπα να χτυπά τα δώδεκα χτυπήματα του μεσονυχτίου, σαν καμπάνες που καλούν την αρχή του χορού των νεκρών. Αμέσως μετά ακούγεται το βασικό θέμα από το βιολί του θανάτου, ενώ το ξυλόφωνο, με ευρηματικότητα και ζωντάνια, αποδίδει το κροτάλισμα των σκελετών, κάνοντας τον ακροατή να νιώθει ότι παρακολουθεί ζωντανά τον Μακάβριο Χορό.

Saint-Saëns: "Danse Macabre":

Παλαιότερο κείμενο γοα το Χάλογουιν μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

Ποιητής και Μούσα: Εγγονόπουλος - Καβάφης - Σαιν Σανς ...

 

N.Eγγονόπουλος: "Ποιητής και Μούσα"
(nationalgallery)

Υπήρξε βαθύτατα πνευματικός άνθρωπος!
Όχι μόνο ζωγράφος και ποιητής, αλλά και ένας αληθινός στοχαστής, που το πάθος του για έκφραση μάς  κληρονόμησε έργο μίας αποκλειστικά προσωπικής ατμόσφαιρας.

"Για τον άνθρωπο δημιουργούμε… 

Για να του δώσουμε διέξοδο από τη μοναξιά του..."

Τα λόγια ανήκουν στον Νίκο Εγγονόπουλο, τον καλλιτέχνη που μοίρασε τη ζωή του ανάμεσα σε δυο τέχνες: τη Ζωγραφική και την Ποίηση...Γεννήθηκε σαν σήμερα, 21 Οκτωβρίου 1907 στην Αθήνα. 

Η ζωγραφική του φέρει στοιχεία των Κόντογλου και Παρθένη, τούς οποίους θαύμαζε και δίπλα τους μαθήτευσε...
Έντονα και τα βυζαντινά στοιχεία στις απεικονίσεις του, καθώς -όπως έλεγε- από αυτά αποπνέουν η λεβεντιά κι η ελευθερία!Η βυζαντινή ζωγραφιά αναπνέει ελεύθερη!

Ο Εγγονόπουλος "κάνει ποίηση ζωγραφίζοντας και δημιουργεί εικαστική τέχνη με την ποίησή του", λέει χαρακτηριστικά η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ.

Το ζωγραφικό έργο του Εγγονόπουλου χαρακτηρίζεται σουρεαλιστικό. Σήμερα ξεχωρίζουμε και θαυμάζουμε το τιτλοφορούμενο: "Ποιητής και Μούσα" με στοιχεία αρχαιοελληνικά.

Ο ζωγράφος απεικονίζει τη Μούσα με πάπυρο αντί κεφαλής να δίνει στον Ποιητή ένα βιολί. Εκείνος καθιστός φιλοτεχνημένος σαν "ανδρείκελο" του Ντε Κίρικο -με σώμα και κεφάλι κούκλας- παραλαμβάνει το θείο δώρο της έμπνευσης από τη μούσα του.
Με απαρχή το ανοθόδοξο και το παράδοξο που αποτελεί κανόνα στο σουρεαλισμό, τα σύμβολα του έργου είναι ευδιάκριτα. Το τρίγωνο και το ταυ στον τοίχο είναι η γεωμετρία του λόγου και της ποίησης. Τα ψάρια στα πόδια των μορφών είναι ίσως η ποίηση σε αντιπαράθεση με τα υπόλοιπα αντικείμενα, που βρίσκονται στο πάτωμα (κώνους, σφαίρα...) 
Ο ποιητής δεν έχει μπράτσα, ούτε πρόσωπο... Ίσως ο καλλιτέχνης υπονοεί πως είναι η τέχνη της ποίησης, που θα τον μετατρέψει από κούκλα σε πραγματικό άνθρωπο. Ενδιαφέρον παρουσιάζει το ότι ο ζωγράφος στα δεξιά του πίνακα τοποθετεί αντιθετικά σκιαγραφημένα ένα ζευγάρι απίσης όμως ενδεδυμένα με τα πρότυπα της εποχής...
Ο χώρος είναι διαμορφωμένος σαν θεατρικό σκηνικό, στο οποίο απεικονίζονται οι δύο κύριες μορφές σε μια αρχαιοελληνική ιδέα. Ο Εγγονόπουλος συνταιριάζει στοιχεία της αρχαίας, της βυζαντινής και της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας.Με έντονα και καθαρά χρώματα συνθέτει ενα έργο πολύχρωμο και φωτεινό, με ξεχωριστό προσωπικό ύφος, που θυμίζει και αγιογραφία.

"Κ. Καβάφης", δια χειρός Ν. Εγγονόπουλου

• Με τον ίδιο τίτλο "Ποιητής και Μούσα" τιτλοφορείται κι ένα ποίημα του Κων. Καβάφη από τα "Αποκηρυγμένα" του.
  Αποτελεί ένα υπαρξιακό ξέσπασμα, ένας διάλογος απόρροια του εσωτερικού διλήμματος του ποιητή, όπου απαισιοδοξία και αισιοδοξία συνυπάρχουν, με την Ποίηση να επικρατεί και να γίνεται πανανθρωπίνως αποδεκτή...

cavafy.onassis

• Ήταν το 1910 όταν ο γάλλος Καμίλ Σαιν Σανς και κατά τη διάρκεια ταξιδιού του στη Βόρεια Αφρική συνέθεσε ένα ντούο για βιολί και τσέλο με συνοδεία πιάνου με τίτλο: "Equisse pour le fameux duo", αφιερωμένο στη μνήμη της μουσικόφιλης, Madame Carruette.

Πρόκειται για σύνθεση της κατηγορίας "morseaux de concert", που παίζονταν για ψυχαγωγία στα σαλόνια της εποχής και πρωτοπαρουσιάστηκε τον Ιούνιο της ίδιας χρονιάς στο Queen's Hall του Λονδίνου με τους Eugène Ysaÿe (βιολί), Joseph Hollmann (τσέλο), και τον ίδιο τον Saint-Saëns στο πιάνο.
Σύντομα ο συνθέτης επεξεργάστηκε την παρτιτούρα για ορχήστρα και ο εκδότης του έδωσε τον τίτλο: "La muse et le poète".
Πρόκειται για σύνθεση προγραμματικού χαρακτήρα, όπου κανείς μπορεί να φανταστεί τη ρομαντική συνομιλία των δυο οργάνων σε αντιστοιχία των δυο μορφών, Ποιητή και Μούσας. Με λυρική διάθεση και με δεξιοτεχνικά σημεία για τους σολίστ, η σύνθεση πλαισιώνεται από την ορχήστρα που πλάθει την ανάλογη ατμόσφαιρα, τονίζοντας τις διαφορετικές αποχρώσεις κάθε τονικότητας.
Το μελωδικό στήσιμο του Σαιν Σανς καλεί τους ακροατές φιλόμουσους και λάτρεις του γάλλου συνθέτη να αφουγκραστούν τις ερωταποκρίσεις μεταξύ του καλλιτέχνη και της έμπνευσης, ένα ηχητικό σκηνικό ανάμεσα σε δυο όργανα, που εναλλάσσονται τους ρόλους αφήνοντάς μας να πλανιόμαστε στο ποιο από τα δυο κάθε φορά βρίσκεται η μούσα που δίνει την έμπνευση αλλά και η ικανότητα κυρίως να "μεταμορφώνει" τον απλό εργάτη σε ποιητή...

Saint-Saëns: "La Muse et le poète, Op.132":

H σύμπραξη του Νίκου Εγγονόπουλου με την ποίηση του Καβάφη και τη μουσική του Σαιν Σανς επιβεβειώνει μάλλον την άποψη του τιμώμενου Έλληνα ποιητή και εικαστικού πως τελικά "η τέχνη είναι για να αντιμετωπίσεις την ασυναρτησία της ζωής. Να σου απαλύνει το βίο, την πορεία προς τον θάνατο..." Ο κορυφαίος "πατέρας του υπερρεαλισμού" με ευστοχία και οξυδέρκεια δημιουργεί έργα ποιητικά ή ζωγραφικά, γεμάτα αλληγορίες, σύμβολα και μύθους, που κάνουν ξεχωριστό το καλλιτεχνικό σύμπαν του.

Στο μπλογκ θα βρείτε κι άλλα κείμενα για τον Ν. Εγγονόπουλο. Περιηγηθείτε!