"Νύχτα του Αγίου Βαρθολομαίου": όταν η Ιστορία βάφτηκε με αίμα και η Μουσική έγινε κραυγή...

"Η Σφαγή τη Νύχτα του Αγίου Βαρθολομαίου",  François Dubois

Η Νύχτα του Αγίου Βαρθολομαίου έμεινε στην ιστορία σαν η πιο αιματηρή σφαγή των Γάλλων Πρωτεσταντών(Ουγενότων) από τους Καθολικούς, στο Παρίσι, ανήμερα στη Γιορτή του Αγίου, στις 24 Αυγούστου 1572.
Παρά το Διάταγμα με το οποίο είχε τερματιστείπροσωρινά ο εμφύλιος πόλεμος, η θρησκευτική αντιπαλότητα παρέμενε ζωντανή. Η αυξανόμενη επιρροή του προτεστάντη ναυάρχου Γκασπάρ ντε Κολινί στον νεαρό βασιλιά Κάρολο Θ΄ προκάλεσε την οργή των Καθολικών και ιδιαίτερα της Αικατερίνης των Μεδίκων.

"Η Σφαγή τη Νύχτα του Αγίου Βαρθολομαίου",  Frans Hogenberg

Η ένταση κορυφώθηκε μετά την αποτυχημένη απόπειρα δολοφονίας του Κολινί στις 22 Αυγούστου. Λίγες ημέρες αργότερα, με αφορμή τον γάμο του Ερρίκου της Ναβάρας με τη Μαργαρίτα του Βαλουά, χιλιάδες Ουγενότοι είχαν συγκεντρωθεί στο Παρίσι.
Τη νύχτα της 23ης προς την 24η Αυγούστου, οι καμπάνες σήμαναν την έναρξη της σφαγής. Οι δρόμοι πλημμύρισαν αίμα και χιλιάδες Ουγενότοι δολοφονήθηκαν, μέσα σε μια έκρηξη θρησκευτικού φανατισμού που σημάδεψε ανεξίτηλα τη γαλλική ιστορία.



Η φρίκη εκείνης της Νύχτας θα ξαναζωντάνευε τρεις αιώνες αργότερα μέσα από τη δύναμη της μουσικής. Ο Γερμανός συνθέτης Giacomo Meyerbeer στράφηκε στο τραγικό αυτό κεφάλαιο και το μετέπλασε σε μια μεγαλειώδη μουσική τοιχογραφία στην όπερά του "Les Huguenots", που παρουσιάστηκε στο Παρίσι το 1836.

Εκεί, η Ιστορία γίνεται μουσική και το αίμα μετατρέπεται σε ήχο. Ανάμεσα στη σύγκρουση Καθολικών και Προτεσταντών, ο Meyerbeer τοποθετεί την ιστορία του Ραούλ και της Βαλεντίνης, δύο εραστών που χωρίζει η θρησκευτική μισαλλοδοξία και που η Ιστορία παρασύρει μαζί της προς την καταστροφή. Έτσι, η σφαγή του 1572 δεν είναι μόνο σκηνικό για την όπερας. Γίνεται η σκοτεινή της καρδιά, όπου ο έρωτας, η πίστη και το μίσος συναντώνται, και η ανθρώπινη φωνή υψώνεται απέναντι στη βία της Ιστορίας.



Η όπερα "Ουγενότοι" ξετυλίγεται σε πέντε πράξεις και χρειάστηκε περίπου πέντε χρόνια επίμονης εργασίας για να πάρει την οριστική της μορφή.
Το λιμπρέτο ανήκει στον Eugène Scribe, όμως ο τελειομανής Mέγιερμπερ δεν αρκέστηκε σε μια απλή ιστορική αφήγηση. Επιθυμούσε μεγαλύτερη ακρίβεια στην αναπαράσταση της εποχής, αλλά και βαθύτερη ψυχολογική σκιαγράφηση των προσώπων. Με τη συγκατάθεση του Scribe, προστέθηκε έτσι στη συγγραφική ομάδα ο Émile Deschamps, συμβάλλοντας στην επεξεργασία του κειμένου και προσδίδοντας στους χαρακτήρες μεγαλύτερο δραματικό βάθος.

Η πολυαναμενόμενη πρεμιέρα πραγματοποιήθηκε στο Παρίσι, στις 29 Φεβρουαρίου 1836, και αποτέλεσε ένα από τα πιο φιλόδοξα και πολυσυζητημένα θεατρικά γεγονότα της εποχής. Η παραγωγή υπήρξε εντυπωσιακή για τα δεδομένα της, με κόστος που άγγιξε τα 160.000 φράγκα, αποτυπώνοντας τη μεγαλοπρέπεια που απαιτούσε το νέο είδος της grand opéra.
Η μουσική του Mέγιερμπερ προκάλεσε τον θαυμασμό κορυφαίων πνευματικών και μουσικών προσωπικοτήτων. Ο Χάινριχ Χάινε παρομοίασε τους "Ουγενότους" με "γοτθικό καθεδρικό ναό της τέχνης, όπου λεπτοί πυλώνες και επιβλητικές καμάρες υψώνονται σαν να τους δημιούργησε ένα γιγάντιο χέρι".
Ο Εκτόρ Μπερλιόζ από την πλευρά του, είδε στην παρτιτούρα μια "πλήρη μουσική εγκυκλοπαίδεια, θεωρώντας πως η ευρύτητα και η δύναμή της ξεπερνούσαν ό,τι είχε επιχειρηθεί μέχρι τότε".

Εικονογράφηση του περίφημου ντουέτου Ραούλ - Βαλεντίν

Κορυφαία σε δραματικότητα και μουσικό μεγαλείο, και άρρηκτα συνδεδεμένη με τη φρικιαστική νύχτα που θα ακολουθήσει, είναι η 4η πράξη της όπερας.
Η ατμόσφαιρα είναι σκοτεινή, βαριά, διαποτισμένη από μια αγωνία που ολοένα πυκνώνει.
Οι Καθολικοί ηγέτες, υπό την καθοδήγηση της βασίλισσας, έχουν ήδη αποφασίσει τη σφαγή που θα ξεσπάσει με το πρώτο φως της μέρας, ενώ ο θεατής αισθάνεται πως η τραγωδία πλησιάζει αναπόφευκτα.

Μέσα σε αυτή τη ζοφερή αναμονή, ο Mέγιερμπερ επιστρατεύει ορισμένες από τις πιο συγκλονιστικές σελίδες της παρτιτούρας. Ιδιαίτερα το περίφημο ντουέτο του Ραούλ και της Βαλεντίν, "Ô ciel ! où courez-vous ?", όπου η επικείμενη καταστροφή συναντά την τελευταία αναλαμπή του έρωτά τους.
Οι φωνές τους άλλοτε ενώνονται σε τρυφερές, σχεδόν ικετευτικές φράσεις και άλλοτε ξεσπούν σε δραματικές κορυφώσεις, σαν να παλεύουν να ανακόψουν ένα πεπρωμένο που ήδη έχει αποφασιστεί. Ο φόβος, η αγάπη και η προαίσθηση του θανάτου συμπλέκονται σε μια μουσική σκηνή σπαρακτικής έντασης.

Meyerbeer: "Les Huguenots / Act 4: Grand Duo - O ciel! Où courez-vous?":

Συγκλονιστικό και άκρως ανατριχιαστικό είναι και το χορωδιακό που προηγείται του σπαρακτικού ντουέτου. Πρόκειται για την "Bénédiction des poignards - Ευλογία των σπαθιών" της 4ης πράξης.

"Η Σφαγή τη Νύχτα του Αγίου Βαρθολομαίου",  Philippe Chaperon

Οι τελευταίες εντολές για την επικείμενη σφαγή έχουν ήδη δοθεί και η σκηνή μετατρέπεται σε μια σκοτεινή, σχεδόν τελετουργική προετοιμασία θανάτου. Οι φωνές των Καθολικών συνωμοτών ενώνονται σε έναν ζοφερό ύμνο, ενώ τρεις μοναχοί ευλογούν τα ξίφη που σε λίγο πρόκειται να βαφτούν με αίμα.
Το "Gloire, gloire au Dieu vengeur - Δόξα, δόξα στον Θεό της εκδίκησης" αντηχεί σαν βλάσφημη προσευχή. Και όταν οι συνωμότες υψώνουν τα όπλα τους και κραυγάζουν "Dieu le veut ! Dieu l’ordonne - Ο Θεός το θέλει! Ο Θεός το διατάζει!", η μουσική αποκτά μια ανατριχιαστική δύναμη. Δεν προαναγγέλλει μόνο τη φρίκη που έρχεται... Αποκαλύπτει τη σκοτεινή στιγμή κατά την οποία η πίστη έχει παραμορφωθεί σε φανατισμό και η προσευχή έχει μετατραπεί σε όρκο θανάτου.

Ακριβώς αυτή η αίσθηση της επικείμενης συμφοράς κάνει την τέταρτη πράξη τόσο καθηλωτική, καθώς κάθε μελωδία οδηγεί αναπόφευκτα προς το αιματοβαμμένο ξημέρωμα της Νύχτας του Αγίου Βαρθολομαίου...

Meyerbeer: Les Huguenots / Act 4: Gloire, gloire au grand Dieu vengeur!":

Giacomo Meyerbeer: Η φιλία με τον Τζοακίνο Ροσίνι...

Aδιαμφισβήτητα ο Γερμανοεβραίος συνθέτης της ρομαντικής εποχής, Τζάκομο Μέγιερμπερ συνέβαλε καθοριστικά στη δημιουργία της grand opéra.
Γεννήθηκε στο Βερολίνο στις 5 Σεπτεμβρίου 1791. Οι όπερές του χαρακτηρίζονται από μεγαλοπρέπεια, δραματικότητα, περίτεχνη ενορχήστρωση και ευφυή χρήση της φωνής.

Ανήκε στους πιο δημοφιλείς και επιδραστικούς συνθέτες του 19ου αι., αν και η φήμη του μειώθηκε με την άνοδο νέων μουσικών ρευμάτων. Το έργο του άσκησε σημαντική επιρροή σε συνθέτες όπως ο Βάγκνερ, παρά την, αργότερα, αντισημιτική του στάση, και διαμόρφωσε τον εξελικτικό δρόμο της όπερας.

Γεννήθηκε σε ευκατάστατη εβραϊκή οικογένεια του Βερολίνου. Ο πατέρας του ήταν πλούσιος τραπεζίτης, κάτι που του επέτρεψε να σπουδάσει δίχως οικονομικές δεσμεύσεις και να λάμψει ως πιανίστας από νεαρή ηλικία.


Η φιλία του Μέγιερμπερ με τον Τζοακίνο Ροσίνι αποτελεί μια από τις πιο ενδιαφέρουσες σχέσεις στη μουσική του 19ου αι., καθώς συνέδεσε δύο συνθέτες από διαφορετικά υπόβαθρα και ύφος, με κοινό πάθος την όπερα και την ανάγκη να μιλήσουν στο ακροατήριο μέσω αυτής.
Συναντήθηκαν στις αρχές της δεκαετίας του 1820 στην Ιταλία, όπου ο νεαρός Μέγιερμπερ μελετούσε το ιταλικό μπελκάντο, θέλοντας να ξεφύγει από τον αυστηρό γερμανικό φορμαλισμό. Ο ήδη διάσημος Ροσίνι διέκρινε στο πρόσωπό του το ταλέντο και την επιμονή του να υπερβεί τα όρια της συμβατικής όπερας.

Ο Μέγιερμπερ σεβόταν εμφανώς τον Ροσίνι, τον οποίο θεωρούσε μέντορα.

Η σχέση τους υπερέβαινε το καλλιτεχνικό επίπεδο, τους ένωνε κοσμοπολιτισμός, χιούμορ και διακριτικός σνομπισμός απέναντι στα εθνικά μουσικά δόγματα. Σε αντίθεση με την τεταμένη σχέση του Μέγιερμπερ με άλλους συνθέτες όπως ο Βάγκνερ, η φιλία με τον Ροσίνι παρέμεινε σταθερή, βασισμένη σε αλληλοκτίμηση και χωρίς ανταγωνισμούς.

Μια απολαυστική αφήγηση από το βιβλίο "Anecdotes of Great Musicians" του Willey Francis Gates απεικονίζει αυτή τη διάθεση:

"Οι δυο τους κάθονταν στο θεωρείο του θεάτρου στο Παρίσι, παρακολουθώντας την όπερα "Ροβέρτος ο Διάβολος" του Μέγιερμπερ.
Ο Ροσσίνι, εκστασιασμένος από τη μουσική, σκύβει και του λέει: "Αν μπορείς να γράψεις κάτι καλύτερο απ’ αυτό, ορκίζομαι πως θα χορέψω όρθιος με τα πόδια ψηλά και το κεφάλι κάτω!"
Ο Μέγιερμπερ χαμογελώντας, απάντησε: "Καλύτερα ν' αρχίσεις προπόνηση! Μόλις ολοκλήρωσα την 4η πράξη της όπεράς μου, "Les Huguenots!"

Όντως, η σκηνή αποτυπώνει ακριβώς τον σεβασμό και την παιχνιδιάρικη διάθεσή τους.


Η όπερα "Les Huguenots - Ουγενότοι" εκτυλίσσεται στη Γαλλία του 16ου αι., λίγο πριν τη Σφαγή του Αγίου Βαραθολομαίου το 1572, όπου χιλιάδες Ουγενότοι (Προτεστάντες) σφαγιάστηκαν από τους Καθολικούς. Στο επίκεντρο βρίσκεται ο Ραούλ, Ουγενότος ευγενής, ερωτευμένος με την καθολική Βαλεντίν. Παρά την αγάπη τους, πολιτικές και θρησκευτικές διαφορές τους χωρίζουν. Στο τέλος, πεθαίνουν μαζί κατά τη σφαγή.

Η 4η πράξη είναι κορυφαία σε δραματικότητα και μουσικό μεγαλείο. Η ατμόσφαιρα είναι σκοτεινή, τεταμένη. Οι Καθολικοί ηγέτες, υπό την ηγεσία της βασίλισσας, ετοιμάζονται να πραγματοποιήσουν τη σφαγή το επόμενο πρωί.

Aπεικόνιση του ντουέτου Ραούλ-Βαλεντίν
για την 4η πράξη της όπερας

Η Βαλεντίν τρομοκρατημένη, συναντά τον Ραούλ στο μοναστήρι και τον προειδοποιεί για τη συνωμοσία. Εκείνος συγκλονίζεται. Η αγάπη τους αναζωπυρώνεται, όμως είναι αδύνατο να είναι μαζί. Αντί ο Ραούλ να φύγει μαζί της, επιλέγει να σταθεί στο πλευρό των Ουγενότων γνωρίζοντας ότι οδηγείται στο θάνατο.

Το σπουδαιότερο μουσικό μέρος της πράξης είναι το θρυλικό ντουέτο "Ô ciel ! où courez‑vous ?",  μια από τις δραματικότερες και εξόχως λυρικές δυωδίες της γαλλικής όπερας, γεμάτο μελαγχολία, πάθος και την οδύνη του αποχωρισμού. Η μουσική εναλλάσσει εσωτερική ένταση με μεγάλες μελωδικές εκρήξεις. Η πράξη περιλαμβάνει επίσης δραματικούς χορωδιακούς ψιθύρους και προσευχές, που τονίζουν το μυστικισμό με εντυπωσιακή την εναλλαγή του ιερού και του βίαιου(χαρακτηριστικό του ύφους του Μέγιερμπερ).

Δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι η 4η πράξη αποτελεί τον πυρήνα της δραματικής πλοκής, καθώς αναδεικνύει με ένταση την ηθική σύγκρουση ανάμεσα στην αγάπη και την πίστη και απαιτεί κορυφαίες φωνητικές ερμηνείες.

Μεγάλες προσωπικότητες της μουσικής ιστορίας εξύμνησαν την Πράξη αυτή με πρώτο τον Έκτορα Μπερλιόζ, που την θεωρούσε κορυφαίο σημείο του μουσικοδράματος. Ο Βέρντι τη χαρακτήρισε "εκπληκτική", ενώ ο Τσαϊκόφσκι τη θεώρησε "μία από τις καλύτερες όπερες του μουσικού ρεπερτορίου, με την 4η πράξη ν' αποτελεί την εμβληματικότερη σκηνή του είδους χάρη στο σπαρακτικό ντουέτο, τα συγκλονιστικά χορωδιακά και την πρωτότυπη ενορχήστρωση."

Η πρεμιέρα στις 29 Φεβρουαρίου 1836 στο Παρίσι ήταν εμβληματικότατη, κοστίζοντας περίπου 160.000 φράγκα, ένα από τα πιο πολυσυζητημένα λανσαρίσματα grand opéra της εποχής.
Ο Χάινριχ Χάινε επαίνεσε με διθυραμβικούς χαρακτηρισμούς τους "Ουγενότους"  συγκρίνοντας την όπερα με "γοτθικό καθεδρικό ναό τέχνης, με λεπτούς πυλώνες και θολωτή δομή που υψώθηκε από γιγάντιο χέρι...".

Τζον Έβερετ Μιλαί: "An Huguenot, on St. Bartholomew’s Day"

Ο Μπερλιόζ χαρακτήρισε τη μουσική "ολοκληρωμένη μουσική εγκυκλοπαίδεια τονίζοντας πως η παρτιτούρα ξεπερνά όλα όσα έχουν επιχειρηθεί μέχρι σήμερα", ενώ οι Λιστ και Βέρντι αποθέωσαν το έργο ως "αριστούργημα".

Η Γεωργία Σάνδη, ενώ αρχικά αρνήθηκε να παρακολουθήσει την όπερα λόγω της θρησκευτικής βίας στην πλοκή, τελικά εντυπωσιάστηκε και παραδέχτηκε στον Μέγιερμπερ: "...παρόλο που είσαι μουσικός, είσαι περισσότερο ποιητής από μας!" αποκαλώντας την όπερα "ευαγγέλιο της αγάπης".


Τέλος, αξίζει να σημειωθεί ότι, μετά την παρακολούθηση της πρεμιέρας της όπερας και βαθιά συγκλονισμένος από το φορτισμένο συναισθηματικά ντουέτο της συνάντησης των δύο ερωτευμένων στην 4η πράξη, ο προραφαηλίτης ζωγράφος Σερ Τζον Έβερετ Μιλαί εμπνεύστηκε και δημιούργησε τον εμβληματικό πίνακά του: "An Huguenot, on St. Bartholomew’s Day".
Ο πίνακας απεικονίζει έναν Ουγενότο που αρνείται να φορέσει το καθολικό περιβραχιόνιο που του προσφέρει η αγαπημένη του, γνωρίζοντας πως αυτή η πράξη θα τον καταδικάσει σε θάνατο. Η σκηνή αντηχεί το σπαραγμό της όπερας του Μεγιερμπερ και εστιάζει στην τραγική σύγκρουση ανάμεσα στην αγάπη και την πίστη, ένα από τα κεντρικά θέματα τόσο του έργου όσο και της εποχής.

Meyerbeer: "Les Huguenots / Act 4: Grand Duo - O ciel! Où courez-vous?"

G. Meyerbeer: ένα πατριωτικό ζίνγκσπηλ - έμπνευση από το Φρειδερίκο της Πρωσίας...

Ο Φρειδερίκος ο Μέγας οδηγεί νικηφόρα τους Πρώσους, Carl Röchling
Γ΄ Σιλεσιανός πολέμος

Ήταν 15 Φεβρουαρίου 1763, όταν στη Σαξωνία στο Παλάτι Χουμπέρτουσμπουργκ υπογράφηκε ανάμεσα σε Πρωσία, Αυστρία και Σαξωνία συνθήκη ειρήνης, που ονομάστηκε γι' αυτό: "Συνθήκη του Χουμπέρτουσμπουργκ".

Οι υπογραφές έβαζαν τέλος στον Τρίτο πόλεμο της Σιλεσίας και κατ' επέκταση στον Επταετή πόλεμο, με τους όρους  της συνθήκης να καθιστούν το βασίλειο της Πρωσίας Ευρωπαϊκή δύναμη.


Στη διάρκεια του Τρίτου πολέμου της Σιλεσίας διαδραματίζεται το ζίνγκσπιλ του Τζάκομο Μέγερμπερ: " Ein Feldlager in Schlesien-Ένα στρατόπεδο στη Σιλεσία", που ο γερμανός συνθέτης συνέθεσε το 1844.

Μόλις είχε φτάσει στο Βερολίνο, που η μεγάλη καταστροφή της Βασιλικής Όπερας από πυρκαγιά είχε συγκλονίσει την πόλη. Καθώς λοιπόν είχαν ξεκινήσει οι εργασίες αποκατάστασης, τού ζητήθηκε από τον ίδιο το Βασιλιά Φρειδερίκο Γουλιέλμο να συνθέσει μια πατριωτική όπερα προκειμένου να παιχτεί τη Βραδιά της επαναλειτουργίας της Όπερας. Η σκέψη του Μέγερμπερ πήγε ευθύς στον συνονόματο βασιλικό πρόγονο του Φρειδερίκου, γνωστό και για τις μουσικές του δεξιότητες, Φρειδερίκο το Μεγάλο(ήταν συνθέτης και δεινός φλαουτίστας), και τη συνεισφορά του στα εδάφη της Πρωσίας μετά τον Επταετή πόλεμο.

Έτσι, δηλώνει την παρουσία του όχι δίνοντας το ρόλο του Φρειδερίκου σε κάποιον τραγουδιστή, αλλά βάζοντας να ακούγονται από τα παρασκήνια μοτίβα παιγμένα από φλάουτο.

Η ΥΠΟΘΕΣΗ:

"O Φρειδερίκος ο Μέγας με τους στρατηγούς του πριν από τη μάχη του Leuthen
κατά τη διάρκεια του Γ΄ Σιλεσιανού πολέμου"
Adolph Menzel 

Με το άνoιγμα της αυλαίας μεταφερόμαστε στη Σιλεσία.
Ο Φρειδερίκος ο Μέγας διατρέχει κίνδυνο να αιχμαλωτιστεί από τους αντιπάλους Ούγγρους. Η Βιέλκα, θετή κόρη του απόστρατου φίλου του, Σάλντορφ, αποσπά την προσοχή των συμπατριωτών της ενώ ο αγαπημένος της Κόνραντ ανταλλάσσει ρούχα με τον βασιλιά. Ο Φρειδερίκος περνιέται για άλλος και καταφέρνει να αποδράσει.

Στη Δεύτερη Πράξη μεταφερόμαστε στο Πρωσικό στρατόπεδο, όπου κυκλοφορεί η φήμη ότι ο Σάλντορφ πρόδωσε τον βασιλιά, Οι πιστοί στρατιώτες λαχταρώντας να εκδικηθούν, τον συλλαμβάνουν κι ετοιμάζονται να τον κρεμάσουν. Την τελευταία στιγμή, όμως φτάνει ο Φρειδερίκος κι έτσι ο Σάλντορφ σώζεται από την αγχόνη.

Η τελευταία πράξη διαδραματίζεται στο παλάτι Σανσουσί του Φρειδερίκου.
Το ζευγάρι των ερωτευμένων, Βιέλκα και Κόνραντ, που βοήθησαν το βασιλιά κι έσωσαν ουσιαστικά τη ζωή του κατά της διάρκεια του Σιλεσιανού πολέμου γίνονται δεκτοί στην Αυλή, περιμένοντας να ανταμειφθούν για την προσφορά τους.
Ξαφνικά έρχεται η είδηση ​​ότι έχει συλληφθεί για λιποταξία κάποιος συγγενής τους, οπότε οι δυο νέοι ζητούν από το Φρειδερίκο χάρη για κείνον, την οποία και δίνει.

"To Αηδόνι της Σουηδίας, Jenny Lind"
Eduard Magnus

Η αυλαία κλείνει με την εκτέλεση του στρατιωτικού εμβατηρίου που παιανίζει το τέλος των Σιλεσιανών πολέμων με την υπογραφή της Συνθήκης Χουμπέρτουσμπουργκ και την επικράτηση της Πρωσίας.



Από τους πρωταγωνιστικούς ρόλους στο ζίνγκσπηλ, εκείνος που ξεχωρίζει είναι της γενναίας Βιέλκα. Όταν τον έγραφε, ο Μέγερμπερ είχε κατά νου το "Αηδόνι της Σουηδίας", Jenny Lind, που εκείνη την περίοδο βρισκόταν στο απόγειό της.
Η Σουηδή κολορατούρα δέχτηκε να υποδυθεί τη Βιέλκα, όμως επειδή ήταν απασχολημένη με διαρκείς εμφανίσεις, στις πρόβες την αντικαθιστούσε μια μαθήτριά της, η οποία μάλιστα τραγούδησε στις 3 πρώτες παραστάσεις στη Βερολινέζικη Όπερα λόγω κωλύμματος της Lind. 

Η πρεμιέρα είχε χλιαρή υποδοχή, που αποδόθηκε στην μέτρια εμφάνιση της Βιέλκα. Όταν όμως στις επόμενες παραστάσεις εμφανίστηκε η διάσημη σουηδή πριμαντόνα έγινε πανζουρλισμός. Οι φυλλάδες της εποχής έγραφαν καθημερινά διθυραμβικά σχόλια για όλους τους συντελεστές και πως δεν υπήρξε νύχτα που το θέατρο να μην είχε γεμίσει δύο ή τρεις φορές... Τα εισιτήρια εξαντλούνταν άμεσα, παρότι ο διευθυντής θεάτρου είχε σχεδόν διπλασιάσει την τιμή τους.

Για την ιστορία να πούμε πως μετά τη Συνθήκη του Χουμπέρτουσμπουργκ ο Φρειδερίκος ήρθε στο Βερολίνο, όπου το γεγονός γιορτάστηκε με λαμπρότητα από τους υπηκόους του, όπως απεικονίζεται και στην παραπάνω χαλκογραφία του Johann Lorenz Rugendas.

Επανερχόμενοι στη μουσική και το ζίνγκσπηλ να πούμε πως πολλά μοτίβα του  χρησιμοποιήθηκαν ως υλικό στην κατοπινή όπερα του Μέγερμπερ: "L'étoile du nord".

Από τα μέρη του έργου που ξεχωρίζουν και παίζονται αυτόνομα (παρότι πατριωτική όπερα, άρα δεν προσφέρεται για παράσταση εκτός Γερμανίας), είναι:

• η ουβερτούρα (0:00:00 - 0:08:15), όπου με την έναρξη εντοπίζεται το σπινθηροβόλο κύριο θέμα, που γρήγορα μεταφέρεται σε μορφή δυναμικού ξεσπάσματος σε ολόκληρης την ορχήστρα. Οι μουσικές ιδέες αναπτύσσονται ζωηρές και ενεργητικές διαμορφώνοντας εκφραστικά crescendi, που οδηγούν στην καταληκτική θεματική περιοχή με το πομπώδες ύφος. Λαμπερό, επαναλαμβανόμενο ρυθμικά από τα κρουστά και παρατεταμένο, εντυπωσιάζει το ηχητικό επιστέγασμα.

• το φινάλε της Δεύτερης πράξης, που περιλάμβανε την περίφημο "Τριπλό Εμβατήριο: (1:05:31- 1:07:59) με όλα εκείνα τα μεγαλειώδη και πομπώδη μουσικά χαρακτηριστικά, που γνωρίζουμε από τις grand operas του Μέγερμπερ

και 

• η "Μονωδία της Βιέλκα" με τα δύο φλάουτα, λίγο μετά την αρχή της Τρίτης πράξης, γραμμένη ειδικά για τα φωνητικά προσόντα της Jenny Lind (1:10:47 - 1:13:42). Το μελωδικό χάρισμα του συνθέτη αναδεικνύεται πλήρως με την εμφάνιση της λυρικότατης ιδέας πάνω σε απομακρυσμένα φωνήματα, όπου η ερμηνεύτρια, ένα "αηδόνι" κυριολεκτικά, έχει την ευκαιρία να ξεδιπλώσει τα ιδιαίτερα φωνητικά και εκφραστικά της προσόντα σε μια αντιπαράθεση με το γλυκόλαλο φλάουτο.

Μια λεπτομέρεια που αξίζει νομίζω να επισημανθεί είναι πως το λιμπρέτο γράφτηκε από τον γάλλο φίλο και μόνιμο συνεργάτη του Μέγερμπερ, Εζέν Σκριμπ. Όμως μέχρι πρό τινος πιστωνόταν στον γερμανό λιμπρετίστα και μουσικοκριτικό, Λούντβιγκ Ρέλσταμπ.

Η εξήγηση είναι περίπλοκη, καθώς πηγάζει από πολιτικό ζήτημα.
Η επιλογή ενός γάλλου, όπως ο Σκριμπ για τη συγγραφή του λιμπρέτου μιας εθνικής όπερας ήταν απαράδεκτη. Όμως ήταν ο μόνος που ο Μέγερμπερ, εμπιστευόταν.
Από την άλλη, η πρόταση του βασιλιά να γράψει το λιμπρέτο ο Ρέλσταμπ εκνεύριζε το συνθέτη, καθώς δεν εκτιμούσε τη δουλειά του.
Έτσι, ο έξυπνος Μέγερμπερ υιοθέτησε μια λύση διπλωματίας:  έπεισε τον Ρέλσταμπ να γράψει το λιμπρέτο ο Σκριμπ και κείνος να το μεταφράσει στα γερμανικά, δεχόμενος αυτή η συμφωνία-συνεργασία να κρατηθεί κρυφή.

 

Χάινριχ Χάινε: ένα λυρικό του ιντερμέδιο σε παρτιτούρες γερμανών συνθετών...

 

"Heinrich Heine", Moritz Daniel Oppenheim

"Δεν πέτυχα τίποτε άλλο, τίποτε άλλο, παρά να γίνω ποιητής"

(Χάινριχ Χάινε)

Ο Χάινριχ Χάινε, ένας από τους σπουδαιότερους Γερμανούς ποιητές του 19ου αιώνα, αλλά και δοκιμιογράφος, δημοσιογράφος και κριτικός γεννήθηκε στις 13 Δεκεμβρίου 1797 στο Ντύσελντορφ. Η λυρική και γεμάτη ευαισθησία γραφή του τον κατατάσσουν στους ρομαντικούς, παρόλα τα έντονα χαρακτηριστικά διαφωτισμού και ρεαλισμού, που κατακλύζουν το έργο του. Η σύμπραξη ρομαντισμού-ρεαλισμού μαρτυρά την πάλη ανάμεσα στην ποιητικότητα και την πραγματικότητα της εποχής του.

Χαρακτηριστική και αντιπροσωπευτική του μεγαλείου του πνεύματός του είναι η θέση του Νίτσε γι' αυτόν:

"Ο Χάινριχ Χάινε μου έμαθε με τον υψηλότατο πνευματικό τρόπο το τί σημαίνει λυρικός ποιητής. Μάταια έψαχνα όλα αυτά τα χρόνια για μια εξίσου γλυκιά και παθιασμένη μουσική. Ο Χάινε εκτός από την άψογη διαχείριση της γερμανικής γλώσσας, κατέχει εκείνη τη "θεϊκή μοχθηρία" (εννοώντας την ειρωνία)χωρίς την οποία δεν μπορώ να φανταστώ την τελειότητα".

Από τις χαρακτηριστικότερες στιγμές της γερμανόφωνης ποίησης, το "Λυρικό ιντερμέδιο" του Χάινριχ Χάινε, είναι έργο που θεωρήθηκε επιτομή του νεότερου λυρισμού και χάρισε στον συγγραφέα του την παγκόσμια αναγνώριση.

"Το ρόδο, το κρίνο, τον ήλιο, τ' αηδόνι

με πόθο αγαπούσα που εντός μας φουντώνει.

Πια δεν τ' αγαπώ, γιατί ανήκει η καρδιά μου

στη Μια, τη γλυκιά κοπελιά τη δικιά μου

αυτή είν' η πηγή κάθε αγάπης η μόνη,

και ρόδο και κρίνο και ήλιος κι αηδόνι."

(Χάινριχ Χάινε: "Λυρικό ιντερμέδιο, N.3", εκδ. Στιγμή, μτφ. Υψηλάντη Μ.)

Το παραπάνω ποίημα με το γερμανικό τίτλο: "Die Rose, die Lilie, die Taube, die Sonne",  μεταφέρει εικόνες λουλουδιών μέσω των οποίων περιγράφεται η αγάπη του ποιητή για την αγαπημένη του. Το ποίημα συγκινεί βαθιά τον αναγνώστη και τον γεμίζει με θλιβερό πάθος, καθώς ο ποιητής περιγράφει με τη μοναδικότητα της απλότητας την απώλεια και το οδυνηρό πέρασμα του χρόνου. 

Το ποίημα ευτύχησε σε αρκετές μελοποιήσεις με πιο γνωστή εκείνη του Ρόμπερτ Σούμαν.

Ο Σούμαν στην ηλικία, που γνώρισε τον Χάινε

1. Ο γερμανός συνθέτης το συμπεριέλαβε στον κύκλο του "Dichterliebe-Η αγάπη του ποιητή" που εκδόθηκε το 1844 στη Λειψία. 
Ο Κύκλος Τραγουδιών είναι το Έργο 48, του Σούμαν κι αποτελείται από 16 μελοποιημένα ποιήματα, που γράφτηκαν τη διετία μεταξύ 1822 και 1823 και μελοποιήθηκαν το 1840. 

O Σούμαν γνώρισε τον ποιητή  το Μάιο του 1828 στο Μόναχο. Η συνάντηση εντυπωσιάζει  τον δεκαοχτάχρονο μουσικό, που σημειώνει : "Τον φανταζόμουν υπερόπτη μισάνθρωπο, υπερβολικά απρόσιτο. Ήταν όμως τόσο διαφορετικός!  Με προσέγγισε με φιλικό τρόπο, σαν "Έλλην Ανακρέων" και μου έσφιξε το χέρι εγκάρδια. Ένα πικρά ειρωνικό χαμόγελο έπαιζε στα χείλη του, ήταν όμως ένα αγέρωχο χαμόγελο, ένα χαμόγελο ανωτερότητας απέναντι στα ανούσια πράγματα της ζωής και περιφρόνησης για τους μικροπρεπείς ανθρώπους..."

Robert Schumann: "Die Rose, die Lilie, die Taube, die Sonne"

Eρμηνεύει ο Thomas Quasthoff:

2. Ο Χάινε υπήρξε ένθερμος υποστηρικτής και θαυμαστής του Τζάκομο Μέγερμπερ, που εκείνη την εποχή μεσουρανούσε ως εκπρόσωπος της grand opera, αλλά και ως συγγραφέας και κριτικός. Το συγκεκριμένο είναι από τα λίγα ποιήματα του Χάινε, που ο συνθέτης μελοποίησε. Ήταν το 1838, μέρος των "Drei deutsche Lieder-Τρία Γερμανικά Τραγούδια" , αρ. 1, που επίσης μεταφράστηκε κι εκδόθηκε και στα γαλλικά. 

Ποιητής και συνθέτης, καλλιτέχνες εβραϊκής καταγωγής κι οι δυο, θα λέγαμε πως αλληλοσυμπληρώνονται σε αυτή τη σύμπραξή τους.
Ο Μέγερμπερ αναθέτει στο πιάνο την έναρξη του τραγουδιού, ενώ τα ονόματα των λουλουδιών αποδίδονται  με απότομες, κοφτές φράσεις, ακολουθούμενες από σύντομη παύση. Μέρη αυτών των εναλλαγών διαμορφώνουν τις απαράμιλλες λυρικές εικόνες. Αποκορύφωμα είναι η τελική γραμμή, που ορίζεται με ένα δραματικό ρουμπάτο.
Χωρίς αυστηρή προσήλωση στο τέμπο, η ελευθερία αυτή του μέτρου αντικατοπτρίζει τη χρονική απεικόνιση στο ποίημα, που έχει να κάνει με το πέρασμα του χρόνου και την απώλεια. Φωνή και πιάνο ολοκληρώνουν ήσυχα το τραγούδι.

Meyerbeer: "Drei deutsche Lieder Ν.1: Die Rose, die Lilie"

3. Ο γερμανός Φραντς Λάχνερ, σύγχρονος των Μπετόβεν και Σούμπερτ, που έδρασε ως μαέστρος και συνθέτης στο Μόναχο και τη Βιέννη ασχολήθηκε ανάμεσα σε άλλα και με τα λήντερ.

Στον τριών ενοτήτων τραγουδιστικό κύκλο του: "Sängerfahrt, Op.33" συγκεντρώνει ποιήματα διαφόρων ποιητών. Τελευταίο στην πρώτη ενότητα βρίσκουμε το παραπάνω ποίημα του Χάινε: "Die Rose, die Lilie" για αντρική φωνή και πιάνο. Η πιανιστική συνοδεία καταιγιστική, μεταφέρει στον ακροατή την ταραχή της απορίας και του πόνου της απώλειας.

Franz Lachner: "Sängerfahrt, Op.33 - Die Rose, die Lilie":

4. Ο Γερμανός συνθέτης, Robert Franz υπήρξε από τους βασικούς στην εποχή του εκπροσώπους του ληντ. Θαυμάστηκε για τη συνθετική του δεινότητα από τους Φραντς Λιστ, Γιόζεφ Γιόαχιμ και Ρόμπερτ Σούμαν. Ο τελευταίος μάλιστα έγραψε μια εκτενέστατη κριτική στη Neue Zeitschrift für Musik που τον εκθείαζε με μοναδικούς διθυράμβους. 

Ο Robert Franz στον Κύκλο Τραγουδιών του: "6 Lieder, Op. 34": περιλαμβάνει στην πέμπτη θέση και το ποίημα του Χάινε: "Die Rose, die Lilie".

Robert Franz: "6 Lieder, Op. 34, Ν.5 - Die Rose, die Lilie"

Για τον Χάινε υπάρχουν κι άλλα κείμενα στο μπλογκ. Περιηγηθείτε!

Ο μουσικόφιλος Σέρλοκ Χολμς...

 

Σέρλοκ Χολμς - Baker Street, London

Ο γεννημένος σαν σήμερα 22 Μαΐου 1859 σερ Άρθουρ  Κόναν Ντόυλ  θεωρείται ο μαιτρ του  αστυνομικού μυθιστορήματος, με πλέον διασημότερο τον ήρωά του:  "Σέρλοκ Χολμς".


"Με λένε Σέρλοκ Χολμς. Δουλειά μου είναι να γνωρίζω ό,τι δεν γνωρίζουν οι άλλοι!"

Σερ Άρθουρ Κόναν Ντόυλ

Είναι χαρακτήρας-επινόηση του Kόναν Ντόυλ.
Είναι ο περιβόητος, διαμόνιος ντεντέκτιβ που για τα χαρακτηριστικά του ο δημιουργός-συγγραφέας στηρίχτηκε στον καθηγητή του στην Ιατρική, Δρ. Joseph Bell, έναν χειρουργό, τέρας λογικής και με απαράμιλλη παρατηρητικότητα.

Ο Κόναν Ντόυλ φαίνεται πως αγαπούσε τη μουσική, στοιχείο που το δανείζει και στον φανταστικό του ήρωα.
Έτσι, ο Σέρλοκ Χολμς πλάθεται παθιασμένος μουσικόφιλος και ιδιαίτερα λάτρης της κλασικής!
Έπαιζε βιολί, είχε στην κατοχή του ένα πανάκριβο Στραντιβάριους και λάτρευε την όπερα, ιδιαίτερα  γερμανών δημιουργών. Βάγκνερ, Όφενμπαχ και Μέγερμπερ ήταν οι γερμανοί, των οποίων έργα τους, προτιμούσε.


Στο τέλος του βιβλίου του Ντόυλ: "Το λαγωνικό των Μπάσκερβιλ" ο Σέρλοκ Χολμς κλείνει με τις φράσεις:


"Και τώρα, αγαπητέ μου Γουώτσον, είχαμε μερικές εβδομάδες βαριάς εργασίας, και για ένα βράδυ, νομίζω, πως μπορούμε να στρέψουμε τις σκέψεις μας σε περισσότερο ευχάριστες οδούς.
Έχω κλείσει ένα θεωρείο για τους "Ουγενότους". Έχεις ακούσει τον De Reszkes; Θα σου ήταν πρόβλημα να είσαι έτοιμος σε μισή ώρα, και να σταματήσουμε από του Macini για ένα μικρό δείπνο καθοδόν;"


Φυσικά, φίλοι μου, αναφέρεται στους: "Ουγενότους", μια  grand opera του γερμανού Τζάκομο Μέγερμπερ και μάλιστα προτιμά την ηχογράφηση με τον πολωνό τενόρο Jean de Reszke, ένα αστέρι του λυρικού θεάτρου που είχε διαπρέψει στο ρόλο του Ραούλ στους "Ουγενότους"  που παιζόταν στο Κόβεν Γκάρντεν την περίοδο συγγραφής του βιβλίου.

Θα ακούσουμε το θρυλικό τενόρο Jean de Reszke στo love duet:  "Tu l'as dit"  από την όπερα "Ουγενότοι" ,  από τα δεξιοτεχνικότερα μέρη για τενόρους.  Το υψηλό Ρε στο τέλος του μέρους, το αποδεικνύει.
Πρόκειται για ηχογράφηση από παράσταση στην ΜΕΤ το 1901, χρονιά που πρωτοδημοσιεύτηκε το βιβλίο του σερ Άρθουρ Κόναν Ντόυλ.

Λόγω κακής ηχητικής ποιότητος, απολαμβάνουμε τo Ντουέτο αγάπης  από τους Bernabe Marti και Montserrat Caballe (από το 0:19)

Σύμφωνα με τον σερ Ντόυλ, ο Σέρλοκ Χολμς ζούσε στο Λονδίνο  επί της Baker Street, γι' αυτό και έξω από το σταθμό του μετρό της περιοχής έχει στηθεί το άγαλμα του φανταστικού, μουσικόφιλου ντετέκτιβ, απ' όπου και η φωτογραφία.






(sherlock-holmes.co.uk, arthurconandoyle.com, interlude.uk , "Το λαγωνικό των Μπάσκερβιλ", Άρθουρ Κόναν Ντόυλ-Μτφ: Α.Γεωργούτσος, σελ.245)

Meyerbeer, η εντυπωσιακή σκηνή του Μπαλέτου των μοναχών...

 

[Στη μνήμη του Giacomo Meyerbeer που έφυγε σαν σήμερα, 2 Μαΐου 1864]

"Robert the diable-Ballet of the Nuns", Αct III", Edgar Degas - V&A Museum

Έκανε τον Φρειδερίκο Σοπέν να αναφωνήσει:

"Αν η μεγαλοπρέπεια ειδώθηκε ποτέ στο θέατρο, αμφιβάλλω αν έφτασε το επίπεδο της λαμπρότητας που υπάρχει στον "Ροβέρτο"!..Ο Μέγιερμπερ θα μείνει αθάνατος με αυτό το έργο!"

Ο Giacomo Meyerbeer είναι εκείνος που καθιέρωσε την "grand opera", είδος μεγαλειώδους όπερας μεγάλης έκτασης, με εντυπωσιακούς σχεδιασμούς, σκηνικά και εφέ.
Αντιπροσωπευτικότερη του είδους, η όπερα του Μέγερμπερ: "Ροβέρτος ο Διάβολος", βασισμένη στον ομώνυμο μεσαιωνικό θρύλο.


Η ΥΠΟΘΕΣΗ:

[Ο Ροβέρτος της Νορμανδίας  είναι γιος του Διαβόλου και μιας Δούκισσας. Τέτοιες ενώσεις δεν ήταν αδύνατες για τον λαϊκό νου εκείνων των σκοταδιστικών εποχών. Εξαιτίας της απερισκεψίας του, έχει εξοριστεί και περιπλανιέται στη Σικελία, όπου ερωτευεται την πριγκίπισσα Ισαβέλλα. Ενας μυστηριώδης φίλος του, ο Μπέρτραμ(στην ουσία ο Διάβολος πατέρας του, που θέλει να του πάρει την ψυχή) τον παρασύρει, χάνει σε στοιχήματα τα υπάρχοντα του και μαζί την τιμή του, λέγοντάς του πως μονο αν βρουν το μαγικό κλαδί από έναν τάφο θα ανακτήσει την παλιά αίγλη του και θα κερδίσει την καρδιά της Ισαβέλλας. Πράγματι,ο Ροβέρτος βρίσκει το φυλακτό, που όταν το πετά κατά λάθος μακριά, λύνονται τα μάγια. Είναι πια ελεύθερος θνητός, αποδεσμευμένος από την κυριαρχία του Διαβόλου και παντρεύεται την αγαπημένη του.]

Πρεμιέρα "Robert le Diable" στην Όπερα του Παρισιού,
Το μπαλέτο των μοναχών, λιθογραφία Jules Arnout

Η όπερα του Μέγιερμπερ δημιούργησε σάλο ήδη από την πρεμιέρα της, με τους ακροατές να παραληρούν!

Με την όπερα αυτή εδραιώθηκε η φήμη του συνθέτη και είναι το μελόδραμα που επηρρέασε στην ανάπτυξη του μπαλέτου ως μέρος μιας όπερας.


Στο "Μπαλέτο των Μοναχών", επικεντρωνόμαστε σήμερα, που αποτελεί  επεισόδιο στην Πράξη ΙΙΙ του "Ροβέρτου".

Δημοφιλέστατο μέρος, κατά το οποίο παρουσιάζονται νεκρές μοναχές και η ηγουμένη τους, σε ένα ερειπωμένο μοναστήρι τα μεσάνυχτα, που ο Ροβέρτος έχει έρθει για να βρει το φυτό. Οι μοναχές παραβιάζοντας  τους όρκους τους ανασηκώνονται  από τους τάφους τυλιγμένες σε ολόλευκα αέρινα σάβανα για να αποπλανήσουν τον  Ροβέρτο. Ως φαντάσματα αρχίζουν να λικνίζονται στους ρυθμούς μιας οργιαστικής Bachanale, που μετατρέπεται σε ανίερο, υπνωτικό βαλς, ακολουθώντας τις οδηγίες του Μπέρτραμ, που τούς έχει υποσχεθεί αισθησιακή αιωνιότητα.

"Robert the diable-Ballet of the Nuns", Αct III",
Edgar Degas - ΜΕΤ

Με ειδικά εφέ, υψηλό εξοπλισμό της Όπερας του Παρισιού της εποχής, ο φωτισμός ήταν ικανός να δημιουργεί εικόνες ανατριχιαστικές και απόκοσμες.

Ο Ροβέρτος τρομοκρατείται όμως έχει επάνω του το μαγικό κλαδί. Οι τάφοι των καλογριών ανοίγουν και κείνες ξαναβυθίζονται στη γη. Οι πέτρινες ταφόπλακες γλιστρούν στη θέση τους, ενώ ακούγεται μια ψαλμωδία από τη "Χορωδία των δαιμόνων".



Εκτός από τον Σοπέν, το βράδυ της πρεμιέρας παρακολούθησε και ενθουσιάστηκε και ο Θεόφιλος Γκωτιέ, ο οποίος  χαρακτήρισε τις μοναχές ως "απερίγραπτα αμαρτωλές, που απαρνήθηκαν την Ουράνια ευδαιμονία για τον βέβηλο αισθησιασμό της γήινης ζωής"!

Επίσης ο Μπερλιόζ  σε κριτική του σε μουσικό περιοδικό της εποχής κατέγραψε την εντύπωση που του προκάλεσε η ενορχήστρωση. Οι Λιστ και Σοπέν έγραψαν παραλλαγές πάνω σε θέματα της όπερας, ενώ ο μέγας Βάγκνερ καθ'ομολογία του, οφείλει πολλά στον "Ροβέρτο" του Μέγιερμπερ όσον αφορά την έμπνευσή του στον "Τανχόυζερ".Την εντυπωσιακή Σκηνή με τις μοναχές μπορείτε να δείτε στο 53:40 πατώντας εδώ.

Την περίφημη Τρίτη σκηνή με το "Μπαλέτο των Μοναχών" έχει αποτυπώσει σε δύο πίνακές του ο Edgar Degas.
Ο ζωγράφος -που ξέρουμε τη λατρεία του για το μπαλέτο-  σε πρώτο πλάνο απεικονίζει τους μουσικούς της ορχήστρας ή στη δεύτερη περίπτωση τους θεατές, ενώ οι χορεύτριες-καλόγριες  διακρίνονται μέσα σε μια γεμάτη μυστήριο ομιχλώδη ατμόσφαιρα, που δημιουργούν οι φωτισμοί.

Meyerbeer: "Ballet of the Nuns", Αct III

To κλιπ:

Με έμπνευση τον "Ροβέρτο":

1. O Chopin μαζί με τον φίλο του τσελίστα, Auguste Franchomme έγραψαν το "Grand Duo concertant" για πιάνο και τσέλο, βασισμένα σε θέματα από την grand opera του Μέγερμπερ, "Ροβέρτος ο Διάβολος".

Chopin-Franchomme: "Grand Duo concertant" / Sol Gabetta-Bertrand Chamayou

2. Ο Liszt συνθέτει μια λαμπρή μεταγραφή για πιάνο θεμάτων απότον "Ροβέρτο", τρομερά δεξιοτεχνική , δημοφιλή στο ακροατήριο του,τόσο που συχνά στα ρεσιτάλ  διέκοπτε το πρόγραμμά του για να ερμηνεύσει τις "Réminiscences de Robert le Diable". Συνήθιζαν λόγω της απαιτητικότητάς του να λέγεται πως "δεν ήταν δυνατόν να εκτελεστεί από κανέναν άλλο, παρά μόνο από τον Λιστ και τον ... ίδιο τον διάβολο".

Liszt: "Réminiscences de Robert le Diable" / Earl Wild