"Παγκόσμια Ημέρα Κουνουπιού"... Όταν τα "διψασμένα φαντάσματα" γίνονται μουσική...

 

20 Αυγούστου, "Παγκόσμια Ημέρα Κουνουπιού".
 Μια ημερομηνία που δύσκολα θα τη συνέδεε κανείς με τη μουσική. Κι όμως, πίσω από ένα τόσο μικρό και ενοχλητικό πλάσμα κρύβεται μια ιστορία επιστήμης, μυθολογίας και παραδόξως μουσικής έμπνευσης.

Στις 20 Αυγούστου 1897, ο Βρετανός γιατρός και ερευνητής Ronald Ross απέδειξε τον ρόλο των θηλυκών κουνουπιών στη μετάδοση της ελονοσίας. Η ανακάλυψη αυτή, που άλλαξε αποφασιστικά την κατανόηση της ασθένειας, του χάρισε λίγα χρόνια αργότερα το Νόμπελ Ιατρικής. Η ημερομηνία έχει συνδεθεί με την ευαισθητοποίηση για την καταπολέμηση του κουνουπιού και των ασθενειών που μεταδίδει.

Και δεν είναι υπερβολή να πούμε πως ένα από τα μικρότερα πλάσματα του πλανήτη είναι ταυτόχρονα και ένα από τα πιο επικίνδυνα. Μέσω των τσιμπημάτων του μεταδίδονται σοβαρές ασθένειες, προκαλώντας κάθε χρόνο εκατοντάδες χιλιάδες θανάτους παγκοσμίως.

Ας αφήσουμε όμως για λίγο την επιστήμη και ας περάσουμε στη μουσική.

Το κουνούπι, με το χαρακτηριστικό, επίμονο ζούζουνισμά του, έχει αποτελέσει πηγή έμπνευσης για αρκετούς συνθέτες. Και δεν είναι δύσκολο να καταλάβουμε γιατί. Ο ήχος του, οι ξαφνικές αλλαγές κατεύθυνσης, το νευρικό πέταγμά του προσφέρονται ιδανικά για μουσική μίμηση. Τα έγχορδα και ιδιαίτερα το βιολί μπορούν να μετατρέψουν αυτή τη μικροσκοπική "ενόχληση" σε μια ευφυή μουσική εικόνα.

Σας καλημερίζω, λοιπόν, με το "Mosquito Dance" του Béla Bartók, ένα από τα περίφημα "44 Duos for Two Violins", που ο Ούγγρος συνθέτης έγραψε το 1931.

Τα "44 Ντουέτα" γράφτηκαν κυρίως με παιδαγωγικό σκοπό, για νέους μαθητές βιολιού. Ο Μπάρτοκ, που γνώριζε καλά τη διδακτική πράξη, κατάφερε να συνδυάσει την τεχνική εξάσκηση με τη φαντασία, το χιούμορ και τη μουσική αφήγηση.

Στο "Mosquito Dance", τα δύο βιολιά μοιάζουν να κυνηγούν το ένα το άλλο μέσα στον αέρα. Οι γρήγορες, κοφτές κινήσεις, τα staccato, τα glissando και οι απότομες αλλαγές δημιουργούν μια σχεδόν οπτική αναπαράσταση του εντόμου. Δεν ακούμε μόνο το κουνούπι. Το βλέπουμε να πετά, να πλησιάζει, να απομακρύνεται και να επιστρέφει επίμονα.

Και αφού μιλάμε για κουνούπια, ας θυμηθούμε μερικές από τις πιο παράδοξες πληροφορίες γύρω από αυτά.

Τα αρσενικά κουνούπια δεν πίνουν αίμα. Τρέφονται κυρίως με νέκταρ και φυτικούς χυμούς.Δηλαδή, τη "βρώμικη" δουλειά την κάνουν τα θηλυκά που χρειάζονται το αίμα για την ανάπτυξη των αυγών τους.
Όταν το θηλυκό κουνούπι μας τσιμπά, διοχετεύει σάλιο, το οποίο βοηθά στη διαδικασία της αιμοληψίας και εμποδίζει την πήξη του αίματος.

Τα κουνούπια υπάρχουν στη Γη εδώ και 250 εκατομμύρια χρόνια. Προϋπήρχαν, λοιπόν, των δεινοσαύρων και επιβίωσαν από κοσμογονικές αλλαγές που εξαφάνισαν αμέτρητα άλλα είδη.
Και, σύμφωνα με ορισμένες μελέτες, οι άνθρωποι με ομάδα αίματος 0 φαίνεται να είναι πιο ελκυστικοί στα κουνούπια από εκείνους με άλλες ομάδες αίματος.

Κι αν όλα αυτά μοιάζουν ήδη αρκετά παράξενα, υπάρχει και η μυθολογία.

Ο Λευκάδιος Χερν, που τόσο βαθιά αγάπησε και κατέγραψε τον ιαπωνικό πολιτισμό, μας μεταφέρει δοξασίες σύμφωνα με τις οποίες τα κουνούπια μπορούσαν να συνδεθούν με τις ψυχές των νεκρών.
Οι ψυχές ανθρώπων που είχαν διαπράξει σοβαρά σφάλματα μπορούσαν να καταδικαστούν σε μια περιπλάνηση ως "διψασμένα φαντάσματα", αναζητώντας αδιάκοπα αίμα.

Και κάπως έτσι, ένα μικροσκοπικό έντομο περνά από την επιστήμη στη μουσική και από τη μουσική στη μυθολογία.

Από τον Ronald Ross στον Μπάρτοκ και από το εργαστήριο στο πεντάγραμμο, το κουνούπι αποδεικνύεται ένας απρόσμενος πρωταγωνιστής. Θανατηφόρο στην πραγματικότητα, ενοχλητικό στην καθημερινότητα, αλλά -τουλάχιστον στα χέρια του Μπάρτοκ- χορευτικό και απολαυστικό. 

Bela Bartok: "44 duos - No. 22 Mosquito Dance"

Σολίστες οι Itzhak Perlman και Pinchas Zukerman)

"Daniel Barenboim: η γνωριμία μου με τον Pierre Boulez"

 

Φωτο από:  theguardian

Ήταν Απρίλης ή Μάης του '63 και είχα αποφασίσει πια πως θα πάω στη Γερμανία να παίξω με την Φιλαρμονική του Βερολίνου, όπως μού είχε προτείνει ο Φουρτβένγκλερ πριν χρόνια και οι γονείς μου είχαν αρνηθεί.Όμως όλα τα προγράμματα για την επόμενη σεζόν ήταν συμπληρωμένα. Υπήρχε μόνο ένα, στο οποίο δεν είχε εξαγγελθεί ακόμη ο σολίστας, ενταγμένο σε μια σειρά μουσικής του 20ου αι.
Ενας νεαρός γάλλος συνθέτης που τελευταία διηύθυνε κιόλας, ονόματι Πιερ Μπουλέζ, θα διηύθυνε το 1ο Κονσέρτο για πιάνο του Μπάρτοκ.

-Μα, δεν εχω ακούσει ποτέ αυτό το κονσέρτο, τούς είπα...
-Αν θέλετε να παίξετε με τη Φιλαρμονική, μόνο αυτό υπάρχει, απάντησαν.

Βρήκα το έργο, το μελέτησα και πρέπει να πω πως το ΕΡΩΤΕΥΤΗΚΑ!!, παρόλο που μου φάνηκε -όπως και συνεχίζει να μού φαίνεται- διαβολεμένα δύσκολο!

Πρέπει να παραδεχτώ πως δεν είχα ακούσει το όνομα του Μπουλέζ νωρίτερα, κάτι που δεν αποτελεί ψόγο γι'αυτόν, αλλά για τη δική μου άγνοια.
Η συναυλία ήταν μια αξέχαστη εμπειρία!...

Αυτή ήταν η αρχή μιας πολύ στενής συνεργασίας , αλλά και μιας πολύ στενής  και σημαντικής για μένα προσωπικής και καλλιτεχνικής  φιλίας με τον Μπουλέζ που διαρκεί πάνω από σαράντα χρόνια...
Μια φιλία που ξεκίνησε με το δύσκολο κονσέρτο για πιάνο του Μπέλα Μπάρτοκ..."

(Ντάνιελ Μπαρενμπόιμ, από μαρτυρίες του καταγεγραμμένες στο βιβλίο του: "Η μουσική κινεί το χρόνο", σελ. 145-146-147, δοσμένες με δικό μου, ελεύθερο τρόπο)


Nα θυμίσουμε πως κατά δήλωση του ίδιου του Μπάρτοκ  το 1ο κονσέρτο το συνέθεσε σε μια εποχή όπου μουσικά είχε μεταστραφεί στον Μπαχ, συνδυαστικά με επιρροές από το κοντσέρτο για πιάνο του Στραβίνσκι. Λιτή μελωδική γραμμή, συνεκτική φόρμα με εμφανή τα στοιχεία εξπρεσιονισμού.

Η ερμηνεία του Πρώτου Κοντσέρτου του Μπάρτοκ με τον Πιερ Μπουλέζ ήταν μια αξέχαστη εμπειρία για τον Μπαρενμπόιμ, που τον γοήτευσε απόλυτα η μουσική προσωπικότητα του μαέστρου, αλλά και η δυσκολία της σύνθεσης. Γι' αυτό δεν είχε εκτελεστεί τόσα χρόνια από το 1926. Δεν ήταν κομμάτι ρεπερτορίου. Κανείς άλλος, πλην του "ημίθεου" ουγγροελβετού, Geza Anda, δεν το είχε αποτολμήσει.

Bartok: "Piano concerto N.1, Mov.I" / Barenboim-Boulez:

Ακούμε το Κονσέρτο ολοκληρωμένο από τον εκπληκτικό Γκέζα Άντα, στον οποίον αναφέρεται και ο Μπαρενμπόιμ. Έναν πιανίστα εκπληκτικής τεχνικής και ανυπέρβλητης εκφραστικότητας, που ο Φουρτβαίνγκλερ αποκάλεσε "τροβαδούρο του πιάνου" και ερμηνευτικά διέπρεψε σε Μότσαρτ, Μπετόβεν, Σοπέν, αλλά και Μπραμς ή Μπάρτοκ, που όμως χάθηκε πρόωρα...

Géza Anda: Bartók - Piano Concerto No. 1:

Το κείμενο γράφτηκε με αφορμή τα σημερινά γενέθλια του μεγάλου πιανίστα, μαέστρου, συγγραφέα και ειρηνιστή Ντάνιελ Μπαρενμπόιμ(15 Noέμβρη 1942).

Σχετικά άρθρα μπορείτε να διαβάσετε εδώ, εδώ και εδώ.

"Κοντσέρτο για Ορχήστρα", το τελευταίο ολοκληρωμένο έργο του Μπάρτοκ και το πιο δημοφιλές...

B.Bartok: Concert for Orchestre

Απαιτητικό έργο, προϋποθέτει εξαιρετικές ικανότητες από τους εκτελεστές, μα συγχρόνως γοητευτικό, ευφάνταστο, έργο αντιπροσωπευτικό της καινοτόμου ματιάς του συνθέτη του.
Το "Κοντσέρτο για ορχήστρα" του Μπέλα Μπάρτοκ έκανε πρεμιέρα σαν σήμερα 1η Δεκεμβρίου1944.
Ίσως το πιο δημοφιλές έργο του ούγγρου συνθέτη για τον προφανώς αντιφατικό τίτλο του, που έρχεται σε αντίθεση με τη συμβατική μορφή του κονσέρτου, όπου ένα σόλο όργανο συνομιλεί με την ορχήστρα.
Ο δημιουργός υποστήριξε πως το ονόμασε κονσέρτο κι όχι συμφωνία, επειδή χρησιμοποιεί σολιστικά όλα τα όργανα της ορχήστρας στη διάρκειά του δίνοντας ένα νέο νόημα στην έννοια του κοντσέρτου.

Το έργο βρίσκεται ψηλά στην ιεραρχία των αριστουργημάτων, καθώς συνδυάζει, πέραν της δεξιοτεχνίας, στοιχεία της Δυτικής μουσικής από τη μπαρόκ ως την ατονικότητα του  Σαίνμπεργκ με λαϊκά ακούσματα της πατρίδας του, Ουγγαρίας.
Γράφτηκε σε μια πολύ δύσκολη περίοδο για τον Μπάρτοκ, (βρισκόταν ολοκληρωτικά χρεοκοπημένος στην Αμερική, άρρωστος από λευχαιμία και κατάθλιψη), μετά από ανάθεση του Σεργκέι Κουσεβίτσκι, ο οποίος βρήκε αυτον τον τρόπο για να προσφέρει στον Μπάρτοκ 1000 δολλάρια  για να επιβιώσει.
Όπως δήλωσε ο μαέστρος πλήρωσε "στην πιο φτηνή τιμή το καλύτερο ορχηστρικό έργο των τελευταίων 25 ετών".

Η σύνθεση αναπτύσσεται σε 5 κινήσεις:

I.Introduzione

II.Presentando le coppie

III.Elegia

IV.Intermezzo interroto

V.Finale

σε μορφή "αψίδας ή τόξου", δηλαδή παρατηρούμε σύνδεση θεματική της πρώτης και πέμπτης κίνησης, όπως και της δεύτερης με την τέταρτη, ενώ η μεσαία-τρίτη κίνηση λειτουργεί ως πυρήνας.

Σήμερα, προτείνω να ακούσουμε το 2ο και 4ο μέρος.

Το 2ο:"Presentando le coppie-Παρουσίαση των ζευγαριών" ή όπως αλλιώς ονομάζεται: "Giuoco delle coppie-Παιχνίδι των ζευγαριών", τίτλος που δόθηκε επειδή κάθε μια από τις πέντε ενότητες του μέρους γίνεται θεματικά διακριτή μέσω της εκτέλεσης από διαφορετικά ζευγάρια οργάνων που παίζουν μαζί.
Έτσι η πρώτη παρουσίαση γίνεται από ζευγάρι φαγγότων που εκτελούν σε έκτες, ακολουθεί το ζεύγος των όμποε σε τρίτες, συνεχίζουν τα κλαρινέτα, έπεται το ζευγάρι των φλάουτων σε πέμπτες, ενώ κλείνουν οι τρομπέτες με σουρντίνα σε διάστημα δευτέρας.
Η κίνηση, που και αυτή είναι σε μορφή αψίδας, πατά στο τύμπανο που ξετυλίγει έναν επίμονο ρυθμό, ενώ τοξοτά με δοξάρι ή pizzicato και άρπα χτίζουν την καμπύλη με συνοδευτικό, πλην ενδιαφέροντα ρόλο.

Bartok: "Concerto for Orchestra" IΙ: Presentando le coppie.

Διευθύνει ο Eugene Ormandy

Στο τέταρτο μέρος "Intermezzo interroto", ο συνθέτης παρωδεί το οστινάτο από το θέμα της εισαγωγής του πρώτου μέρους, που θυμίζει το βασικό θέμα από την "Εύθυμη χήρα" του Λέχαρ.
Ο αντιφατικός τίτλος απεικονίζει την ειρωνική διάσταση του έργου.
Σχετικά με την χρήση της μουσικής παρωδίας έχουν εκφραστεί διάφορες απόψεις: άλλοι θεωρούν ότι ο Μπάρτοκ εκφράζει την ενόχλησή του από τη μεγάλη απήχηση της 7ης Συμφωνίας του Σοστακόβιτς κι άλλοι ότι και οι δύο συνθέτες παρωδούν τη δημοφιλή οπερέτα του Λέχαρ.

Bartok: "Concerto for Orchestra" IV: Intermezzo interrotto.

Διευθύνει ο Eugene Ormandy