Scriabin: η Πέμπτη Σονάτα για πιάνο, ένα "εξαίσιο ποίημα"...

 

"Portrait of Scriabin", Leonid Pasternak

"Ο Σκριάμπιν δεν είναι το είδος του συνθέτη που μπορείς να ακούς καθημερινά,
αλλά σίγουρα είναι το θεσπέσιο λικέρ, που κανείς μπορεί να πίνει και να απολαμβάνει περιοδικά, ένα ποιητικό ναρκωτικό, ένα εύθραυστο, αλλά ανεκτίμητης αξίας, κρύσταλλο".

(Σβιάτοσλαβ Ρίχτερ)

Το πιάνο για τον Αλεξάντρ Σκριάμπιν ήταν ένα μικρός θεός. Ως αγόρι, ο μικρός Σάσα, όπως τον φώναζαν χαϊδευτικά, αντιμετώπιζε το μουσικό όργανο ως ζωντανό ον και πριν πάει για ύπνο, έσκυβε και φιλούσε τα πλήκτρα. 

Οι δέκα σονάτες για πιάνο του Σκριάμπιν είναι από τους σημαντικότερους κύκλους έργων του συνθέτη, στον οποίο διαφαίνεται η σταδιακή εξέλιξη της συνθετικής τεχνικής, καθώς και η συνεπακόλουθη διαμόρφωση ενός μοναδικού προσωπικού ύφους. 

Εξώφυλλο τη πρώτης έκδοσης της Σονάτας Ν.5

Mια από τις σονάτες του Σκριάμπιν που θεωρείται από τις δυσκολότερες τόσο τεχνικά όσο και μουσικά είναι η "Piano Sonata No. 5, Op. 53", η πρώτη του σονάτα σε μία κίνηση, μορφή που ο συνθέτης υιοθέτησε από τότε. 

Στέκεται στο μεταίχμιο μεταξύ των τεχνοτροπιών του ύστερου ρομαντισμού και του ανερχόμενου μοντερνισμού,  διαπίστωση που αφορά τα αρμονικά της χαρακτηριστικά και τον χειρισμό του μοτιβικού υλικού.

Γράφτηκε το 1907 αμέσως μετά την εγκατάσταση του Σκριάμπιν στη Λωζάννη και μέσα σε μόλις 3-4 ημέρες. 

Εκθαμβωτικά βιρτουόζικη, οργιώδης και πληθωρική.... Εδώ θα ταίριαζε ο χαρακτηρισμός που έδωσαν οι γάλλοι δημοσιογράφοι όταν πρωτάκουσαν συνθέσεις του ρώσου δημιουργού: "Είναι όλος παρόρμηση και ιερή φλόγα!Αποκαλύπτει στο παίξιμο και τις μελωδικέ ιδέες του την άπιαστη και ιδιόμορφη γοητεία των Σλάβων - των πρώτων πιανιστών στον κόσμο..."

Η έμπνευση για την Πέμπτη Σονάτα ήρθε μια μέρα αναπάντεχα σημειώνει η σύζυγος του συνθέτη, όταν επέστρεψε από μια βόλτα στους δρόμους της πόλης: 

"Κάθισε στο πιάνο και η μελωδία ξεχυνόταν με δύναμη όπως το νερό εκτοξεύεται από τους πίδακες. Δεν μπορούσα να πιστέψω στ' αυτιά μου. Ήταν άκουσμα πρωτόγνωρο...Δεν το λες κι ακριβώς σονάτα, όμως τίποτε προηγούμενο δεν συγκρινόταν μ' αυτό που άκουγα..."

 Ο ίδιος ο συνθέτης θεωρούσε την Πέμπτη Σονάτα του "το καλύτερο από τα πιανιστικά έργα του". Το περιέγραψε δε ως:  "Εξαίσιο ποίημα για το πιάνο", καθώς συνετέθη ταυτόχρονα με τη σύνθεσή του για ορχήστρα: "Ποίημα της Έκστασης".

Αναμνηστικό νόμισμα που κόπηκε στη Ρωσία
για την 125η επέτειο από τη γέννηση του Σκριάμπιν.

Και τα δύο έργα βασίζονται στο ίδιο λογοτεχνικό πρόγραμμα, που αντιπροσωπεύει τη φιλοσοφική ιδέα του συνθέτη για την ανάπτυξη του κόσμου σε ποιητική μορφή. Γι' αυτό και προσθέτει στην αρχή της παρτιτούρας ένα μέρος από το ποίημα που χρησιμοποίησε για το ορχηστρικό έργο. 

Γεννηθείτε, μυστήριες δυνάμεις!

Πνιγμένος στα σκοτεινά βάθη

του δημιουργικού πνεύματος, φοβισμένος
από σκιές, έρχομαι κατά πάνω σας με θάρρος",

μια περιγραφή της απελευθέρωσης υλικού από το ασυνείδητο που είναι απαραίτητο για τη δημιουργία ενός τόσο περίπλοκου και καινοτόμου έργου σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα. Αυτό ακριβώς αντανακλάται στη μουσική του, ανοίγοντας με ήρεμο, δελεαστικό στοχασμό, βουτώντας στη συνέχεια σ' ένα ηδονιστικό άκουσμα εξαγνισμού, με το αρχικό αργό θέμα να μεταμορφώνεται καθώς συνθέτης και φλεγόμενο μυστήριο άστρο γίνονται ένα.

Η μουσική του Σκριάμπιν στην Πέμπτη Σονάτα μεταφέρει την εσωτερική δύναμη, το συναισθηματικό μεγαλείο, την αδιάκοπη ανθρώπινη θέληση, που μετατρέπεται σποραδικά σε αγωνία, όμως τελικά αναδύεται σαν εκθαμβωτική εικόνα μέσα σε αστραφτερό φόντο που λαμπυρίζει από όλα τα χρώματα...

Σονάτα μιας κίνησης ιερής έμπνευσης, ένα ξέσπασμα πάθους...Μια σύνθεση Νιτσεϊκής φιλοσοφίας, που επιβεβαιώνει τον  διανοούμενο της μουσικής συνθέτη, Νικολάι Μιασκόφσκι, σύμφωνα με τον οποίο "ο Σκριάμπιν είναι ο ιδιοφυής αναζητητής νέων τρόπων".

Απολαμβάνουμε την "Piano Sonata No. 5" από τον Σβιάτοσλαβ Ρίχτερ, που με το απαράμιλλης ομορφιάς άγγιγμά του στα πλήκτρα, μάς κερνά το "θεσπέσιο λικέρ...το ποιητικό ναρκωτικό", δημιουργία  του ιδιοφυούς συμπατριώτη του, Αλεξάντρ Σκριάμπιν, που τιμάμε σήμερα τη γενέθλια επέτειό του (γενν. 6 Γενάρη του 1872).

Scriabin: "Piano Sonata No. 5 , Op. 53", Sv. Richter:

Για τη 2η Σονάτα του Σκριάμπιν για πιάνο σε μια ιδιαίτερη εκτέλεση μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

"Ο Σβιάτοσλαβ Ρίχτερ και ο ροζ αστακός του"

Ο Σβιατοσλάβ Ρίχτερ γεννήθηκε σαν σήμερα, 20 Μαρτίου 1915 στο Ζιτομίρ της Ουκρανίας από οικογένεια με γερμανικές ρίζες. Ο πατέρας του ήταν πιανίστας - αυτός άλλωστε υπήρξε και ο πρώτος του δάσκαλος - και η μητέρα του ερασιτέχνις μουσικός, από τις πρώτες θαυμάστριες του Ντεμπυσί και του Σκριάμπιν.
Εκτιμώντας το εξαιρετικό ταλέντο του οι δάσκαλοί του τον ώθησαν να συνεχίσει τις σπουδές του στη Μόσχα, πράγμα το οποίο έκανε μελετώντας δίπλα στον περίφημο δάσκαλο της εποχής Χάινριχ Νόιχαους. Λίγα χρόνια αργότερα ο τελευταίος παραδεχόταν ότι στην πραγματικότητα δεν είχε τίποτε παραπάνω να διδάξει στον Ρίχτερ.
Σύντομα ολόκληρος ο κόσμος γινόταν κοινωνός της συγκίνησης που μετέδιδε η τέχνη του.
Ο Σβιατοσλάβ Ρίχτερ τιμήθηκε με τις υψηλότερες διακρίσεις!
Οταν έπαιζε, το κοινό κυριολεκτικά κρατούσε την αναπνοή του προσηλωμένο στον άνθρωπο που έκανε το θαύμα της μουσικής πραγματικότητα!

Ο ρώσος  καλλιτέχνης κάποιο διάστημα έπασχε από κατάθλιψη και για μια περίοδο είχε πάντα μαζί του -και ποτέ μακριά από την σκηνή όταν έπαιζε- έναν "πλαστικό αστακό".
Η εμμονή με τον "πλαστικό αστακό" -σύμφωνα με τους ειδικούς- ήταν μια εσωτερική του ανάγκη, ένα όπλο που είχε εφεύρει το μυαλό του απέναντι στο φόβο της ανασφάλειας.

(από: muzklondike)

Ο Ερολ Μόρις συνθέτει την ιστορία αυτής της ανάγκης:

"Φανταστείτε τη σκηνή: ο άντρας με το βραδυνό σμόκιν μεταφέρει το ροζ πλαστικό αστακό του μέσα σ'ένα κουτί. Τον είχε φέρει μαζί του από το ξενοδοχείο του και τώρα βρίσκεται στα παρασκήνια περιμένοντας να βγει στη σκηνή.[...]
Η αίθουσα συναυλιών του Τόκυο είναι γεμάτη και ακροατήριο περιμένει έναν από τους σπουδαιότερους πιανίστες του κόσμου.
Το πρόγραμμα περιλαμβάνει τις τρεις ώριμες Σονάτες για πιάνο του Μπετόβεν: Beethoven: Op. 109, 110 και 111. Από τα τελευταία έργα του, γραμμένα από το 1820 έως το 1822 σε μια έκρηξη της δημιουργίας.
Πρέπει να πάρει τον αστακό στη σκηνή; Ισως όχι. 
Οι άνθρωποι μπορεί να κάνουν ερωτήσεις. 
Όμως, ένα πράγμα γνωρίζει  με σιγουριά. Δεν μπορεί να παίξει χωρίς αυτό...
[...]
Μπορεί να παίξει οτιδήποτε, ανεξάρτητα από τη δυσκολία του, αλλά από τη στιγμή που απομακρύνεται από την "ασφάλεια" του αστακού, αυτόματα σιωπά...
Ο πιανίστας ολοκληρώνει την Σονάτα Op. 110 με επευφημίες και χειροκροτήματα του ακροατηρίου... "


Στη διπλανή εικόνα βλέπουμε μια μπρούτζινη προτομή του Ρίχτερ φιλοτεχνημένη από τον Ernst Neizvestny, δωρεά στο Κρατικό Μουσείο Πούσκιν στη Μόσχα με την ευκαιρία των 97ων γενεθλίων του πιανίστα.

O Mπετόβεν συνέθεσε τη Σονάτα για Πιάνο Op. 110 το 1821.

Τα τρία μέρη της:
I. Moderato cantabile molto espressivo, σε Λα ύφ. μείζονα και ρυθμική αγωγή 3/4
II. Allegro molto, σε Φα ελ. 2/4
III. Adagio ma non troppo - Allegro ma non troppo, σε Σι ελ. 4/4
Fuga, Allegro, ma non troppo, Λα ύφεση μείζονα, 6/8.

Στο παρακάτω βίντεο ο  Sviatoslav Richter ερμηνεύει τη Σονάτα op. 110 του Μπετόβεν.
Είναι 76 χρονών και σε συναυλία στο Μουσείο Πούσκιν...

Παλαιότερο κείμενό μου για τον κορυφαίο καλλιτέχνη μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

(Πηγές: flix.gr/, nytimes.com/, μτφ. δική μου, Το Βήμα)

Σβιάτοσλαβ Ρίχτερ, ο αετός...

Tο φετινό (2015)γραμματόσημο που εξέδωσε η Ουκρανία για τα 100 χρόνια από τη γέννηση του Σ. Ρίχτερ

Είναι ένας καλλιτέχνης-μύθος, τοποθετημένος στο υψηλότερο βάθρο, στην κορυφή της πιανιστικής τέχνης!Θαυμάστηκε για την εκπληκτική δεξιοτεχνία του και τη δύναμη της έκφρασής του, παρότι στα πρώτα χρόνια εμφανίσεών του  χαρακτηρίστηκε από πολλούς κριτικούς ως "άμουση μηχανή".
Όμως στη συνέχεια τα πλήθη των φιλόμουσων στάθηκαν εκστατικοί απέναντί του!
Κανείς δεν μπορεί να πει με σιγουριά τί ήταν τελικά αυτό που τους μάγεψε στην πορεία;
Η μεγαλοφυΐα του ρώσου καλλιτέχνη;...Ήταν η αποθέωση του απόλυτου;...Η ενστικτώδης αυτοπειθαρχία του; Ήταν ταλέντο που παρασυρόταν και παρέσυρε συγχρόνως;
Κανείς δεν γνωρίζει...Ίσως όλα και άλλα τόσα μαζί...

Πρόκειται για τον κορυφαίο, Σβιάτοσλαβ Ρίχτερ:

Falk Robert: "Portrait of Sviatoslav Richter"
Pushkin Μuseum

"Ο ερμηνευτής στην πραγματικότητα μεταφέρει κατά γράμμα τις προθέσεις του συνθέτη. Δεν προσθέτει κάτι που δεν υπάρχει ήδη στο έργο. Αν είναι ταλαντούχος, μας επιτρέπει να ρίξουμε μια φευγαλέα ματιά στην αλήθεια του έργου, το οποίο είναι από μόνο του κάτι ιδιοφυές που αντανακλάται πάνω του. Δεν θα έπρεπε λοιπόν ο μουσικός να κυριαρχεί στη μουσική αλλά να χάνεται μέσα σε αυτή...[...]
Δεν είμαι εντελώς ηλίθιος, αλλά είτε από αδυναμία είτε από τεμπελιά δεν έχω ταλέντο στη σκέψη. Ξέρω μόνο πως να αντικατοπτρίζω, είμαι καθρέφτης [...] η λογική δεν υπάρχει για μένα[...] 
Αιωρούμαι στα κύματα της τέχνης και της ζωής και ποτέ δεν ξέρω πως ακριβώς να διαχωρίσω τι ανήκει στο καθένα και τι είναι κοινό και στα δύο. Η ζωή ξετυλίγεται μπροστά μου σαν ένα θέατρο που παρουσιάζει μια σειρά κάπως εξωπραγματικών συναισθημάτων, ενώ τα αντικείμενα της τέχνης είναι πραγματικά για μένα και πάνε κατευθείαν στην καρδιά μου".

Σήμερα συμπληρώνονται εκατό χρόνια από τη γέννηση του Σβιάτοσλαβ Ρίχτερ. Είδε το πρώτο φως της ζωής στο Ζιτομίρ της Ουκρανίας στις 20 Μαρτίου 1915.

 Καταγόταν από οικογένεια με γερμανικές ρίζες. Ο πατέρας του ήταν πιανίστας - αυτός άλλωστε υπήρξε και ο πρώτος του δάσκαλος - και η μητέρα του ερασιτέχνις μουσικός, από τις πρώτες θαυμάστριες του Ντεμπυσί και του Σκριάμπιν. Εκτιμώντας το εξαιρετικό ταλέντο του οι δάσκαλοί του τον ώθησαν να συνεχίσει τις σπουδές του στη Μόσχα, πράγμα το οποίο έκανε μελετώντας δίπλα στον περίφημο δάσκαλο της εποχής, Χάινριχ Νόιχαους. Λίγα χρόνια αργότερα ο τελευταίος παραδεχόταν ότι στην πραγματικότητα δεν είχε τίποτε παραπάνω να διδάξει στον Ρίχτερ. Σύντομα ολόκληρος ο κόσμος γινόταν κοινωνός της συγκίνησης, που μετέδιδε η τέχνη του.

Συγκεκριμένα η τοποθέτηση του Νόιχαους:

"Ηταν μοναδική η ικανότητα του Ρίχτερ να συλλαμβάνει το όλον, μα συγχρόνως να μην χάνει τίποτε από τις λεπτομέρειες της σύνθεσης. Κάλλιστα θα τον συνέκρινα με αετό που πετώντας από μεγάλο ύψος μπορεί να αγναντέψει μέχρι το βάθος του ορίζοντα εστιάζοντας μέχρι τη μικρότερη λεπτομέρεια του τοπίου".



To παραπάνω σκίτσο-πορτραίτο του Ρίχτερ είναι του ρώσου ζωγράφου και φίλου του, Robert Falk. 
"Θυμάμαι εκείνη την εποχή" -θα πει αργότερα ο Ρίχτερ- "τον Ρόμπερ ευγενικό και υποστηρικτικό να με ενθαρρύνει και να με καθοδηγεί στην επιθυμία μου να ζωγραφίσω. Με "σκηνοθέτησε" στη σοφίτα του με την υπέροχη θέα στο Κρεμλίνο και τον ποταμό Μόσχοβα...Πόζαρα...έγινα για μια φορά το μοντέλο του... Όταν κουραζόμασταν, μοντέλο και καλλιτέχνης, παίζαμε μουσική.Εκείνος, ήταν κρυφό ταλεντάκι...Έπαιζε πιάνο από μικρός και φιλοδοξούσε σπουδές στο Ωδείο...Τον κέρδισε όμως η ζωγραφική"

Ο Σβιατοσλάβ Ρίχτερ τιμήθηκε με τις υψηλότερες διακρίσεις!
Οταν έπαιζε, το κοινό κυριολεκτικά κρατούσε την αναπνοή του προσηλωμένο στον άνθρωπο που έκανε το θαύμα της μουσικής, πραγματικότητα!

Σχετικά με τις εκτελέσεις του έλεγε: "... Δεν παίζω για το κοινό, παίζω για τον εαυτό μου.Αν εγώ  ικανοποιούμαι από την ερμηνεία, τότε και το κοινό είναι ικανοποιημένο".

Ο Βλαντίμιρ Χόροβιτς τον θαύμαζε απεριόριστα. Είχε μάλιστα δηλώσει πως: "από τους Ρώσους πιανίστες, του άρεσε μόνο ένας, κι αυτός ήταν ο Ρίχτερ".
Ο Σοστακόβιτς τον χαρακτήρισε: "εξαιρετικό φαινόμενο, με τεράστιο ταλέντο που κλονίζει και συναρπάζει τον ακροατή", ενώ ο Γκλεν Γκουλντ τον αποκάλεσε : "έναν από τους ισχυρότερους φορείς επικοινωνίας που έχει δημιουργήσει ο κόσμος της μουσικής στη σύγχρονη εποχή".

Ο Ρίχτερ εμφανίστηκε και ως "ηθοποιός" στο ρόλο του βιρτουόζου Φραντς Λιστ σε σοβιετική ταινία για τον Γκλίνκα, με καλές κριτικές:

Eκτός από τη μουσική, ο Ρίχτερ είχε και άλλα καλλιτεχνικά ενδιαφέροντα από νωρίς. Αγαπούσε τη λογοτεχνία και την ποίηση. Μάλιστα έγραφε ποιήματα,όπως επίσης ήταν ταλαντούχος και στην εικαστική τέχνη.

Στο παρακάτω βίντεο μπορείτε να θαυμάσετε το ταλέντο του στη ζωγραφική.Τα εικαστικά έργα του συνοδεύονται από την εκτέλεση του Ρίχτερ στη Σπουδή σε Μι μείζονα του Σκριάμπιν, για τον οποίο ο πιανίστας συνήθιζε να λέει πως: "δεν είναι το είδος του συνθέτη που μπορείς να ακούς καθημερινά, αλλά σίγουρα ειναι το θεσπέσιο λικέρ, που κανείς μπορεί να πίνει και να απολαμβάνει περιοδικά, ένα ποιητικό ναρκωτικό, ένα εύθραυστο, αλλά ανεκτίμητης αξίας, κρύσταλλο":

"Richter's paintings - Scriabin Etude Op 8. No 5"

"Ρίχτερ-Ροστροπόβιτς στο Φεστιβάλ  Εδιμβούργου,  1964
ερμηνεύοντας  τις "Cello Sonatas" του Μπετόβεν",
Abdalla skandar(από saatchi art)

Μια και μοναδική φορά, ο Ρίχτερ  δοκίμασε τις δυνάμεις του και στη διεύθυνση ορχήστρας.
Ήταν με τη "Sinfonia Concertante", του Προκόφιεφ,ένα κονσέρτο για τσέλο και ορχήστρα μεγάλη έκτασης, που ενέπνευσε στον συνθετη η δεξιοτεχνία του Ροστροπόβιτς και παρουσιάστηκε στη Μόσχα το '52 με σολίστα τον Σλάβα  και στο πόντιουμ τον Σβιάτοσλαβ Ρίχτερ.

Αξιοσημείωτη είναι η εμφάνισή του  στο Φεστιβάλ του Εδιμβούργου, τον Αύγουστο  του 1964 μαζί με τον Ροστροπόβιτς. Μια εμφάνιση-ορόσημο, η πρώτη και μοναδική φορά που βρέθηκαν επί σκηνής ως εκτελεστές ερμηνεύοντας όλες τις "Cello Sonatas" του Μπετόβεν, συναυλία που βιντεοσκοπήθηκε από το  BBC και απεικονίστηκε για τη σπουδαιότητά της από τον διάσημο Καναδολιβανέζο σύγχρονο ζωγράφο,  Abdalla skandar.

Richter-Rostropovich: "Beethoven Cello Sonatas", Edinburgh Festival, 1964:

Για τον σπουδαίο πιανίστα Σβιάτοσλαβ Ρίχτερ μπορείτε να διαβάσετε κι εδώ.