Από τον Γκαλεάνο στον Μοσκόφσκι: Ο Μποαμπντίλ και η μουσική μιας χαμένης πατρίδας...

 

Εδουάρδο Γκαλεάνο

Στο τελευταίο έργο του Εδουάρδο Γκαλεάνο, με τίτλο "Los hijos de los días - Οι μέρες αφηγούνται", ο σπουδαίος Ουρουγουανός συγγραφέας συμπυκνώνει, με τη γνωστή λιτότητα και οξυδέρκειά του, στοχασμούς, ερωτήματα και μικρές ιστορίες, συνδέοντάς τα με κάθε ξεχωριστή ημέρα του χρόνου.
Θα μπορούσε να χαρακτηριστεί "προσωπικό ημερολόγιο" του συγγραφέα, καθώς κάθε μέρα γίνεται αφορμή για ένα στιγμιότυπο από τη μεγάλη ανθρώπινη περιπέτεια. Μικρές ιστορίες για την πολιτική και την κοινωνία, για τον άνθρωπο και την ανθρωπιά, για τη μεγαλοψυχία αλλά και τη μικροψυχία, για τους μικρούς και τους μεγάλους αγώνες, αποκαλύπτοντας, πίσω από τα φαινομενικά ασύνδετα επεισόδια, έναν κρυφό μίτο που διατρέχει την ιστορία.

Ανάμεσα σε αυτές τις μικρές, πυκνές αφηγήσεις συναντάμε και το συγκινητικό απόσπασμα "Είμαστε από μουσική", που ο Γκαλεάνο συνδέει με τον Μποαμπντίλ, τον τελευταίο μουσουλμάνο ηγεμόνα της Γρανάδας:

"Αφουγκράζομαι,

κι ακούω μουσικές που έρχονται από πολύ μακριά,

από το παρελθόν,

από άλλους καιρούς,

από ώρες που έχουν πια φύγει

και από ζωές που δεν υπάρχουν πια.

Ίσως οι ζωές μας να είναι φτιαγμένες από μουσική.

Την ημέρα της ανάστασης,

τα μάτια μου θα ανοίξουν πάλι στη Σεβίλλη".

(Eduardo Galeano, "Οι μέρες αφηγούνται", εκδ. Πάπυρος, μτφ. Ισμ. Κανσή, σελ. 396)

Το απόσπασμα είναι ένας βαθιά συγκινητικός ύμνος στη μνήμη, την απώλεια και τη νοσταλγία. Η μουσική γίνεται νήμα που ενώνει τον άνθρωπο με όσα χάθηκαν...άλλους καιρούς, άλλες ζωές και τόπους .
Στον πυρήνα αυτής της σκέψης βρίσκεται η φράση: "Ίσως οι ζωές μας να είναι φτιαγμένες από μουσική". Γιατί η μουσική έχει αυτή τη μοναδική δύναμη να διασώζει μέσα μας ό,τι ο χρόνος έχει αφανίσει. Μια μελωδία μπορεί να ξαναφέρει στην επιφάνεια έναν τόπο, ένα πρόσωπο, μια εποχή...

"O Mποαμπντίλ αποχαιρετά τη Γρανάδα",
Alfred Dehodencq

Και πίσω από αυτή τη φωνή βρίσκεται ο Μποαμπντίλ, ο Μωάμεθ ΙΒ΄ της Γρανάδας, ο τελευταίος μουσουλμάνος εμίρης και τελευταίος ηγεμόνας του βασιλείου των Νασριδών. Το 1492 παρέδωσε τη Γρανάδα στους Καθολικούς μονάρχες, Ισαβέλλα της Καστίλης και Φερδινάνδο της Αραγωνίας, σηματοδοτώντας το τέλος της μουσουλμανικής κυριαρχίας στην Ιβηρική.

Γύρω από την έξοδό του από τη Γρανάδα γεννήθηκε αργότερα ο γνωστός θρύλος σύμφωνα με τον οποίο ο Μποαμπντίλ, κοιτάζοντας για τελευταία φορά την Αλάμπρα, δάκρυσε. Η μητέρα του φέρεται τότε να του είπε την περίφημη φράση: "Κλάψε σαν γυναίκα αυτό που δεν μπόρεσες να υπερασπιστείς σαν άντρας".

Στον Γκαλεάνο, ο Μποαμπντίλ γίνεται σύμβολο του ανθρώπου που χάνει την πατρίδα του και μαζί της ένα ολόκληρο κομμάτι της ζωής του. Η αναφορά στη Σεβίλλη αποκτά ποιητική δύναμη...είναι τόπος μνήμης, ένας χαμένος κόσμος που εξακολουθεί να υπάρχει μέσα στη συνείδηση.

Το 1892 ο Γερμανοεβραίος, πολωνικής καταγωγής πιανίστας και συνθετης, Moritz Moszkowski εμπνέεται από τον Μουσουλμάνο βασιλιά Μποαμπντίλ και συνθέτει σε καθαρά ισπανικό ύφος την τρίπρακτη όπερα του: "Boabdil, der letzte Maurenkönig Op. 49-Μποαμπντίλ, ο τελευταίος βασιλιάς των Μαυριτανών". 

Η δράση της όπερας λαμβάνει χώρα στην Ισπανία κι ανατρέχει στις τελευταίες στιγμές της μουσουλμανικής κυριαρχίας στο θρόνο, με την πτώση του βασιλιά Boabdil.
Το σκηνικό έργο, που σχεδιάστηκε σύμφωνα με τα πρότυπα της "μεγάλης όπερας" του Μέγιερμπερ,  συνδυάζοντας μουσική και δραματική ένταση με πλούσια σκηνικά εφέ παρουσιάστηκε στην Πράγα και στη συνέχεια στη Νέα Υόρκη το 1893. Ωστοσο, το έργο δεν παρέμεινε στο οπερατικό ρεπερτόριο. Μόνο το μπαλέτο επιβίωσε ως ορχηστρική σουίτα.

Ακούμε τη μικρή εισαγωγή, ένα σύντομο δείγμα αυτού του ιδιαίτερου μείγματος ρομαντικής ορχηστρικής γραφής, ισπανίζοντος εξωτισμού και δραματικής έντασης.

Moszkowski : Boabdil der letzte Maurenkönig:

Το κείμενο γράφτηκε με αφορμή τη γενέθλια επέτειο του Ουρουγουανού συγγραφέα, δημοσιογράφου και δοκιμιογράφου, Εδουάρδο Γκαλεάνο (γεννήθηκε στις 3 Σεπτεμβρίου 1940 στο Μοντεβιδέο). Υπήρξε μία από τις σημαντικότερες φωνές της λατινοαμερικανικής λογοτεχνίας. Με λιτή, ποιητική και βαθιά ανθρωπιστική γραφή, ανέδειξε μέσα από το έργο του την Ιστορία, τη μνήμη, την κοινωνική αδικία και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, δίνοντας φωνή σε κείνους που έμειναν στο περιθώριο της "επίσημης" Ιστορίας...