Από την "Ταφή του Παλαμά" του Βασιλείου, στη "Νεραϊδοπαρμένη" του Καλομοίρη...

Σπύρος Βασιλείου: "Η Ταφή του Κ. Παλαμά"
(searchculture)

"Χτες βράδυ μία είδηση ακατανόητη μας ήρθε. Μία είδηση ασύλληπτη. Ο Γέρο-Παλαμάς πέθανε. Είχαμε ξεχάσει πως ήταν θνητός",

γράφει στο προσωπικό της ημερολόγιο η Ιωάννα Τσάτσου...

Ήταν σαν σήμερα, 27 του Φλεβάρη 1943 που ο Κωστής Παλαμάς, άφηνε την τελευταία πνοή του...

Ένας τιτάνας της πνευματικής μας ιστορίας είναι ο Κωστής Παλαμάς! Η ποίησή του ένας απύθμενος ωκεανός, όπου το λυρικό συναντά το επικό και το φιλοσοφικό το δραματικό...Μια φωτεινότατη μορφή, ψηλά στο Πάνθεο του Πνεύματος!Ηγετική φυσιογνωμία στα Ελληνικά Γράμματα, συνέδεσε την πνευματική ζωή του τόπου με τις ρίζες και την παράδοσή του.

Ο Παλαμάς έφυγε από τη ζωή μέσα στα δύσκολα χρόνια της Κατοχής. Η εξόδιος ακολουθία του τελέστηκε στο Α΄ Νεκροταφείο Αθηνών και εξελίχθηκε σε μια μεγαλειώδη, αυθόρμητη εκδήλωση λαϊκής συμμετοχής. Πλήθος χιλιάδων ανθρώπων συνέρρευσε για να τον συνοδεύσει στην τελευταία του κατοικία. Ο Άγγελος Σικελιανός εκφώνησε έναν συγκλονιστικό επικήδειο λόγο: "Ηχείστε οι σάλπιγγες!...Σ’ αυτό το φέρετρο ακουμπά η Ελλάδα..."

Ο ζωγράφος μας Σπύρος Βασιλείου φιλοτεχνεί την ξυλογραφία του "Η Ταφή του Παλαμά", αντλώντας έμπνευση από τη λαϊκή και τη βυζαντινή παράδοση. Η σύνθεση οργανώνεται σε δύο επίπεδα, το γήινο και το υπερβατικό, κατά τρόπο που θυμίζει τη διττή δομή του "Ενταφιασμού του Κόμητα Οργκάθ" του Ελ Γκρέκο. 
Στο κεντρικό, επίγειο τμήμα της ξυλογραφίας, ο Παλαμάς αποδίδεται κατά το πρότυπο των βυζαντινών παραστάσεων του Ενταφιασμού του Χριστού. Το σώμα του περιβάλλεται από πυκνά διατεταγμένες μορφές. Η σκηνή αποπνέει συλλογικό πένθος, αλλά ταυτόχρονα μια αίσθηση πνευματικής ανάτασης. Ο ποιητής παρουσιάζεται σαν ιερή μορφή, σαν πνευματικός καθοδηγητής του έθνους.
Στην άνω ζώνη, η σύνθεση μεταφέρεται σε έναν φαντασιακό Παρνασσό. Εκεί ο Παλαμάς ανυψώνεται και εντάσσεται στον χώρο της αιωνιότητας της ποίησης.

Στο κέντρο δεσπόζει ο Απόλλωνας κρατώντας τη λύρα του, σύμβολο της καλλιτεχνικής αρμονίας. Δεξιά και αριστερά του στέκουν δύο εμβληματικές μορφές της ελληνικής ποιητικής παράδοσης, ο Όμηρος και ο Διονύσιος Σολωμός, οι οποίοι υποδέχονται τον νεοεκλιπόντα ποιητή σαν ισότιμο στις τάξεις των μεγάλων δημιουργών.
Με τη σύνθεση αυτή, ο Σπύρος Βασιλείου μετασχηματίζει το ιστορικό γεγονός σε διαχρονικό σύμβολο. Η ταφή του Παλαμά μετατρέπεται σε εικονογραφημένη αποθέωση του ποιητή, ο οποίος περνά από την ιστορία στον μύθο...

Η σχέση του Παλαμά με τον Μανώλη Καλομοίρη υπήρξε ουσιαστική και βαθιά συνδεδεμένη με το κοινό τους όραμα για τη διαμόρφωση μιας εθνικής ελληνικής τέχνης.

 Ο Παλαμάς σαν κορυφαίος εκπρόσωπος της νεοελληνικής ποίησης και θεμελιωτής της ιδεολογίας της "εθνικής αναγέννησης", επηρέασε ιδεολογικά τον Καλομοίρη, ο οποίος επεδίωξε να μεταφέρει στο πεδίο της μουσικής τις ίδιες αρχές, αξιοποίηση της δημοτικής γλώσσας, έμπνευση από τη λαϊκή παράδοση και σύνθεση λόγιας μορφής με εθνικό περιεχόμενο.
Ο Καλομοίρης μελοποίησε ποιήματα του Παλαμά και είδε στο έργο του το λογοτεχνικό αντίστοιχο της δικής του προσπάθειας για τη δημιουργία της Ελληνικής Εθνικής Μουσικής Σχολής.
Ανάμεσά τους σήμερα ξεχωρίζουμε το ποίημα: "Νεραϊδοπαρμένη", όπου ο ποιητής  παρουσιάζει μια νεαρή κοπέλα που μαραζώνει από έναν ανεξήγητο, μεταφυσικό έρωτα και βιώνει βαθιά αποξένωση από τον ανθρώπινο κόσμο. Η ηρωίδα εμφανίζεται σαν να ανήκει περισσότερο στο βασίλειο των νεράιδων παρά στην πραγματικότητα, και ο θάνατός της παραμένει αμφίσημος, καθώς μεταπλάθεται ποιητικά σε "αρπαγή" από το υπερφυσικό. Πίσω από τα λαογραφικά και φανταστικά στοιχεία, το ποίημα εκφράζει τη φθορά της εύθραυστης ανθρώπινης ψυχής και τη σύγκρουση ανάμεσα στο πραγματικό και το ονειρικό.

-Ποιός την είδε, ποιός την ξέρει

την παπαδοπούλα του χωριού;

Στη βαριά συκιά, κοντά στη φτέρη

πώς χορεύουν οι νεράιδες του μεσημεριού!

-Γω την ξέρω, γω την είδα

την παπαδοπούλα του χωριού!

Η ζωή της πάει και πάει,

 δροσοσταλίδαμες στο κάμα του καλοκαιριού!

Α! το αξήγητο μαράζι

που την έλιωνε, και αργά και μυστικά!

Άργανα λαλάνε. Ποιός γιορτάζει;

Λαλητάδες, γιορταστές τα ξωτικά.

Μιας αγάπης, μιας απίστευτης μαγίστρας

το σαράκι την καρδούλα της τρυπά!

Α! του κάκου το μαντίλι της ξορκίστρας,

α! του κάκου κι η αγιαστούρα του παπά!

Από τα μικράτα της παρμένη

ζούσε με τη θλίψη πιστικιά.

Πόνος του σπιτιού, του κόσμου ξένη,

των ξωθιών αρρεβωνιαστικιά.

Τηνε ναναρίσαν άυλες γκάιδες,

κράτησε με τ’ άστρα συντυχιά…

Ας την πιούνε την ψυχή της οι νεράιδες,

ας χαρούνε το κορμί της τα στοιχειά!

Πέθανε; Τη ρούφηξε ποιό κύμα,

ποιός ανεμορούφουλας, ποιά οργή;

Το κορμάκι της δεν το ’λιωσε, ποιό κρίμα;

Δεν της έδωκε κρεβάτι καμιά γη.

Μα την είδαν προς το μεσημέρι

κάποιοι αλαφροΐσκιωτοι βοσκοί

στη βαριά συκιά, κοντά στη φτέρη

να χορεύει, ανάερη ξωτική.

Νέραϊδοι, και τη χαϊδολογούσαν,

εροκόρες τής χτενίζαν τα μαλλιά,

μες στα κρίνα το νερό τής κουβαλούσαν

και τηνε ταΐζαν τα πουλιά.

Μα και μέσα στο λιοστάλαχτο λαό της

η παπαδοπούλα του χωριού,

με γερμένο γνοιαστικά το μέτωπό της,

ήτανε καημός του φεγγαριού.

Πώς! Και στην πατρίδα την καινούρια

σα να ρεύει, σάμπως να πονεί;

Τρέμει στου αγερόκοσμου τη φούρια

μια σπιθούλα, μια ψυχούλα ανθρωπινή.
(greek-language)

Η θεματική του ποιήματος (το έντονο λαϊκό στοιχείο, ο βασανιστικός έρωτας και η ατμόσφαιρα μυστηρίου) ταίριαζε απόλυτα με το αισθητικό πρόγραμμα του Μανώλη Καλομοίρη, ο οποίος επιδίωκε να γεφυρώσει τη λόγια μουσική δημιουργία με τη δημοτική παράδοση και τον ποιητικό λόγο του Κωστή Παλαμά, έναν δημιουργό που θαύμαζε απεριόριστα. Μέσα από τη μελοποίηση, ο Καλομοίρης μεταφέρει στην παρτιτούρα τη διττή φύση του κειμένου -το ανθρώπινο δράμα και το υπερφυσικό στοιχείο- αποδίδοντας μουσικά τόσο τον εσωτερικό μαρασμό της ηρωίδας όσο και την ονειρική, "νεραϊδένια" διάσταση της μορφής της. Οι μελωδικές γραμμές αναπτύσσονται με έντονη λυρικότητα και εκφραστική ευαισθησία, συχνά με τροπικές αποχρώσεις που παραπέμπουν στη δημοτική μουσική, ενώ η αρμονική γραφή και οι ηχοχρωματικές επιλογές δημιουργούν μια ομιχλώδη, φαντασιακή ατμόσφαιρα. Έτσι, η μουσική ενισχύει τη δραματική ένταση και τη συμβολική φόρτιση του ποιήματος.

Καλομοίρης - Παλαμάς: "Η Νεραϊδοπαρμένη"

Για τον Παλαμά υπάρχουν πολλά κείμενα στο μπλογκ. Περιηγηθείτε!

"Μια Νεράιδα μ΄ εγέννησε από θνητό πατέρα", Παλαμάς - Καλομοίρης

 

Ένας τιτάνας της πνευματικής μας ιστορίας, ο Κωστής Παλαμάς, δεσπόζει στο χρόνο και στη συνείδησή μας. Κάθε 13 Ιανουαρίου, γενέθλια επέτειος της γέννησής του, η μνήμη του ανανεώνεται σαν ζωντανή πηγή, καλώντας μας να ξανασκύψουμε στο έργο και στο πνεύμα του. Η ποίησή του μοιάζει με απύθμενο ωκεανό, όπου το λυρικό συναντά το επικό, το φιλοσοφικό συνομιλεί με το δραματικό, και ο παλμός του έθνους μεταπλάθεται σε λόγο υψηλό και διαχρονικό. Φωτεινή και επιβλητική μορφή, στέκει ψηλά στο πάνθεο του πνεύματος, φρουρός και ανανεωτής της ελληνικής ψυχής.

Ηγετική φυσιογνωμία των Ελληνικών Γραμμάτων, ο Παλαμάς συνέδεσε την πνευματική ζωή του τόπου με τις βαθιές ρίζες και την παράδοσή του, μετατρέποντάς τες σε δημιουργική δύναμη και προοπτική. Στο ίδιο όραμα αφιερώθηκε και ο Μανώλης Καλομοίρης, ο συνθέτης και πρωτεργάτης της Εθνικής μας Σχολής, που αγωνίστηκε να δώσει στη μουσική έκφραση τον ίδιο εθνικό παλμό.

Εκεί ακριβώς βρίσκεται και η αφετηρία της ουσιαστικής τους σχέσης. Ο συνθέτης λάτρεψε τον ποιητή και αναγνώρισε σε αυτόν τον πνευματικό συνοδοιπόρο που σφράγισε το έργο του· όπως ο ίδιος ομολογούσε, "χωρίς αυτόν οι δημιουργίες του δεν θα είχαν πάρει ούτε το χαρακτήρα ούτε τον εθνικό ρυθμό που πήραν..."

Από αυτή και μόνο τη φράση κατανοούμε πόσο μεγάλος θαυμαστής του Παλαμά υπήρξε ο Μανώλης Καλομοίρης:

"Το έργο του στάθηκε για μένα φάρος αληθινός της τέχνης που φώτισε και θα φωτάει στους αιώνες τις Ελληνικές ψυχές μέσα στα σκοτάδια που μας δέρνουν ολούθε".

Αναμφισβήτητα οι δυο τους υπήρξαν καρδιακοί φίλοι που τούς έφερε κοντά αφενός το κίνημα του δημοτικισμού, αφ 'ετέρου οι απόψεις τους για τη θέση της τέχνης στην Ελλάδα σε συνδυασμό με τη Δύση.

Ο Καλομοίρης μελοποίησε περίπου 50 από τα ποιήματα του Κωστή Παλαμά.

Ήταν το 1908 όταν ο ποιητής μας πρωτάκουσε έργα του Καλομοίρη σε συναυλία στο Ωδείο Αθηνών. Ενθουσιάστηκε από την μεγάλη ρυθμική ποικιλία, την ιδιότυπη αρμονική γλώσσα, μα κυρίως γιατί όλ' αυτά είχαν το χαρακτήρα εθνικών μελωδιών...Εντυπωσιάστηκε, καθώς "το μουσικό παλάτι του Καλομοίρη ήταν θεμελιωμένο σε Ρωμέικη γης"...

Μετά τη συναυλία ο Παλαμάς αφιέρωσε στο νεαρό συνθέτη το ποίημα:

"Στο μουσικό Μανόλη Καλομοίρη"

Γεια σου, Καλέ, χαρά σου!

Σα ροδοχάραμα το μήνυμά σου,

σα ροδοχάραμα και η νέα σου θωριά.

Χαρά με ξάφνισμα γοργό, κι ας ήρθε αγάλια αγάλια.

Στη γη τη μυριοδόξαστη την καταρημασμένη

κι από τ’ ανήμερα θεριά

κι από τ’ ακάθαρτα τσακάλια,

στη γη που πάντα είναι το φως και πάντα κι η Αρμονία,

καλώς ήρθες, γεια σου, Καλέ, χαρά σου!

Του πλάστη ο φωτοστέφανος τριγύρω στα μαλλιά σου

τ’ άδολα νιάτα σου ιερά τα δείχνει και τ’ αγιάζει·

των κοράκων το κρα μη σε τρομάζει·

μ’ εσένα πέλαγο ο Ρυθμός, μ’ εσέ καράβι ο Στίχος.

Γιά κάμε πρωτοδούλευτος ο μέγας άυλος Ήχος

από τα χέρια σου στη γη τη μυριοδοξασμένη

να πάρει σάρκα και να πάει και στ’ άστρα να χτυπήσει

με το κεφάλι το αρχαγγελικό,

Ήχοι και Στίχοι τα παλιά να ξαναγίνουν ταίρια

με μια καινούρια ορμή.

-Σε βλέπω, αγροϋψώνεσαι, παλάτι μουσικό!-

Ώρα καλή κι ώρα αγαθή. Γεια σου, Καλέ, χαρά σου!

(πηγή: greek-language)

Σε μια μέθεξη ποίησης και μουσικής, λόγου και ήχου η καλλιτεχνική ιδιοσυγκρασία των δημιουργών διαφεντεύει στην ψυχή όσων σκύψουν δίπλα τους...

"Στην μουσική ο Ριχάρδος Βάγκνερ,
 στα Εθνικά ιδανικά ο Ελευθέριος Βενιζέλος,
στην ποίηση ο Κωστής Παλαμάς".

Ο Παλαμάς το 1908
(greek-language)

Αυτά τα λόγια του Καλομοίρη μαρτυρούν τη λατρεία του μουσουργού στον ποιητή.

Παραδεχόταν πως χωρίς αυτόν η μουσική του δεν θα είχε πάρει το χαρακτήρα και τον εθνικό ρυθμό που πήρε... Γιατί -όπως έλεγε- "ένας μεγάλος ποιητής, όπως ο Παλαμάς, αχτινοβολάει τη θέρμη της δημιουργικής του πνοής όχι μόνο στο στενό κύκλο της ποίησης και των γραμμάτων, αλλά γενικότερα σ’όλους τους κλάδους της τέχνης και της διανόησης. Κι όπως ο Γκαίτε εμπνέει ένα Μπετόβεν κι ένα Σούμπερτ, που γεφυρώνουνε την κλασική μουσική της πατρίδας του προς τη νεώτερή της εξέλιξη, έτσι κι η επίδραση του έργου του Παλαμά στο θεμελίωμα της νεοελληνικής μουσικής είναι πρωταρχικής σημασίας για την όλη υπόσταση". 

"Μια Νεράιδα μ΄ εγέννησε από θνητό πατέρα

Ω μοίρα και ω παράδαρμα

Στον κόσμον εδώ πέρα!"

(Κ.Παλαμάς)

Έμπρακτα τη λατρεία και το θαυμασμό του για τον Κωστή Παλαμά θα εκφράσει ο Καλομοίρης το 1955 με την Τρίτη Συμφωνία του, που προς τιμήν του πνευματικού του μέντορα θα πάρει τον υπότιτλο: "Παλαμική".

Σας μεταφέρω ένα απόσπασμα από το κείμενο που αναγράφηκε στην έκδοση της σύνθεσης το 1961:

Ο Παλαμάς στο γραφείο του το 1930
(greek-language)

"Η Παλαμική Συμφωνία δεν πρέπει ν’ ακουστεί σαν ένα καθαρά προγραμματικό μουσικό έργο. Ίσως η εξαγγελία των στίχων του Ποιητή στη συμφωνία μου να θυμίζει κάπως τα γλυπτά εξόχων τεχνιτών που οι παλιοί συνήθιζαν να στολίζουν τη μετώπη των αρχαίων ναών και που είχανε μόνο έμμεση σχέση με την εσωτερική τους λειτουργία…Οι στίχοι του ποιητή που εξαγγέλονται σε κάθε μέρος της Παλαμικής συμφωνίας αποτελούνε την αφετηρία, το ξεκίνημα στο μουσικό για να πλέξει το ήχινο όνειρό του.
Για να νοιώσει τη μουσική της Παλαμικής Συμφωνίας, ο ακροατής θα πρέπει νά' χει υπόψη του πως οι στίχοι που τον εμπνέουν δίνουν στο μουσικό την ευκαιρία να ξεκινήσει αναπολώντας συχνά τους δικούς του καημούς, τους δικούς του αγώνες".

Τα μέρη του συμφωνικού έργου είναι τέσσερα, με έναν εξάγγελο να παρεμβάλλεται απαγγέλοντας στίχους από τις ποιητικές συλλογές του Παλαμά: "Ίαμβοι και Ανάπαιστοι" και ο "Δωδεκάλογος του Γύφτου".:

I. Moderato

"Στοιχειό με λένε οι άνθρωποι,
και μακραίνουν με τρόμο
και ξένος πάντα βρίσκομαι
στης ερημιάς το δρόμο"

II. Scherzo

"Και όταν ήρθαν και με σκόλασαν

με τους οικοδόμους οικοδόμο,

και όταν μου είπαν: Γύφτε, τράβα δρόμο!

κι όταν τράβηξα ασυντρόφιαστος

το δικό μου δρόμο πάλι,

γνώρισα μια θλίψη μέσα μου,

θλίψη ασώπαστη μεγάλη!"

III. "Love" - Lento, ma non troppo

"ω μαγεύτρα, που μιλείς

τα μεσάνυχτα προς τ’ άστρα

γλώσσα προσταγής"

IV. Finale

"Κοντά στου Ρωμανού την Πύλη
πέφτει τ' απλόχωρο λιβάδι,
τ' ολόχλωρο, τ' ολανθισμένο,
κι από παντού το απαλοζώνουν
της άνοιξης τα περιβόλια.
και στ' Απριλιού του μήνα το έβγα
το κάστρο αγνάντια το μεγάλο
το τριπλοθεμελιωμένο,
κι' αυτό χλωρό κι' ολάνθιστο είναι.
κισσοί κι αγράμπελες και δάφνες
βραγιές τα κάνουν ως κι αυτά
τα πολεμόχαρα μουράγια

τα πυργωτά.
'Ερχονται οι γύφτοι, οι γύφτοι, οι γύφτοι!"

Η υψηλών νοημάτων Παλαμική ποίηση αποτελεί τον πυρήνα των θεματικών εμπνεύσεων της συμφωνίας αυτής, μέσα στην οποία χύνονται οι μουσικοί χυμοί της ρωμέικης γης...

Μια Συμφωνία με την οποία ο συνθέτης αποτίει τιμή στο μεγάλο Έλληνα ποιητή, αναγνωρίζοντας πως και στη μουσική δημιουργία χάρισε κάτι από την αθάνατη πνοή του και λίγο από το εκτυφλωτικό φως που σκόρπισε στις γενεές με το μεγάλο πέρασμά του στα Γράμματα...

Καλομοίρης: "Παλαμική Συμφωνία(3η)" για μεγάλη ορχήστρα και αφηγητή:

Στης Λεβεντιάς τον άνεμο...

Ευγένιου Ντελακρουά: "Έλληνας πολεμιστής-λεβέντης" 

"Η λεβεντιά είναι μια πληγή

που πάντα αίμα τρέχει

Θε μου και πώς τηνε βαστά

εκείνος που την έχει!"

Μεθυσμένοι από τ’ αθάνατο κρασί του ‘21! Δόξα και τιμή σε εκείνους, που κάνουν όνειρα, έχουν όραμα, ιδανικά, θεοποιούν τη Λευτεριά! Δόξα και τιμή στους ήρωες-λεβέντες, που φύσηξαν "της λεβεντιάς τον άνεμο, της ομορφιάς την πούλια..."

Για την ετυμολογία της λέξης "ΛΕΒΕΝΤΙΑ", να πούμε πως προέρχεται από τον τούρκικο τύπο "levend" και το μετέπειτα ιταλικό "leventi" που δήλωνε ένα σώμα πυροβολητών του ναυτικού με πειρατές από την ανατολή.
Εξάλλου η ιταλική λέξη σημαίνει την "ανατολή".
Στη Μεσαιωνική εποχή η λέξη δήλωνε τον ατίθασο κι απείθαρχο νέο, το παράτολμο παλικάρι, με όλα εκείνα τα θαυμαστά χαρακτηριστικά της ανδρείας, της γενναιότητας, του ήθους, της ευψυχίας, του φιλότιμου!

Ο ιδρυτής της Εθνικής μας Σχολής, Μανώλης Καλομοίρης γράφει την περίφημη "1η Συμφωνία του.op 21", γνωστή ως "Συμφωνία της Λεβεντιάς", τίτλος που αποδόθηκε αφού ο συνθέτης προσπάθησε εμπνεόμενος από την πατρίδα να αποδώσει τη συγκίνηση που πηγάζει από την ελληνική λεβεντιά σε όλες τις εκφάνσεις της ζωής, πολέμου, θανάτου, αγάπης…

Αυτό το μεγαλόπνοο και ρωμαλέο έργο για μεγάλη ορχήστρα και χορωδία, είναι ορόσημο όχι μόνο για τη δημιουργική πορεία του Καλομοίρη, αλλά και για όλη την Ελληνική μουσική. Ανήκει στην κατηγορία της προγραμματικής μουσικής, έργο ποτισμένο βαθιά τη ρομαντική αισθητική, όπου η ποιητική ιδέα μετουσιώνει τις δημοτικοφανείς μελωδίες σε συμφωνική φόρμα ηρωικού χαρακτήρα, με ορμή και ψυχικό σθένος!

Μπορεί να αποδοθούν στη σύνθεση Μπετοβενικές καταβολές…
Παράδειγμα το φινάλε, όπου ο Καλομοίρης ακολουθώντας τα πρότυπα του Μπετόβεν στην 9η, αναθέτει σε χορωδία να ψάλλει τον βυζαντινό ύμνο "Τη Υπερμάχω", όπου περίτεχνα η κατανυκτική μελωδία του πλέκεται με μουσικό υλικό που ο συνθέτης έχει παρουσιάσει στα προγενέστερα μέρη της σύνθεσης.

Η Συμφωνία αναπτύσσεται σε 4 μέρη που αντικατοπτρίζουν τη γνήσια πατριωτική συγκίνηση, το όραμα και τα ιδανικά του Έλληνα:

1. "Ηρωικά και Παθητικά" αποτυπώνει την ορμή της νιότης, τη χαρά της νίκης.
2. "Το κοιμητήρι της βουνοπλαγιάς" βασισμένο στο ομότιτλο ποίημα, σκιαγραφεί την απότιση φόρου τιμής στους πεσόντες λεβέντες ήρωες.
3. "Σκέρτσο", ο συνθέτης απεικονίζει μουσικά το γλέντι των παλικαριών σε μια ανάπαυλα μάχης
4. "Νικητήρια", το θριαμβευτικό φινάλε πάνω στο Βυζαντινό ύμνο.

Θα ακούσουμε το 3ο μέρος, όπου η λεβεντιά κυριαρχεί, τα παλικάρια με ψυχή αδούλωτη χαίρονται! Ένα μέρος που μεταφέρει τον παλμό της ηρωικής εποχής γιατί η ελληνική ψυχή δεν σκλαβώνεται, ούτε προσκυνά τυράννους!

Μ. Καλομοίρης: "Συμφωνία τη Λεβεντιάς-Σκέρτσο,
Το γλέντι των γενναίων παλικαριών":

Στο παραπάνω εικαστικό: "Έλληνας πολεμιστής-λεβέντης", του Ευγένιου Ντελακρουά, που εκτίθεται στην Εθνική Πινακοθήκη, ο ζωγράφος αποτυπώνει μια πολεμική σκηνή από τον ελληνικό πόλεμο της ανεξαρτησίας.
Ο Έλληνας αγωνιστής, λεβέντης πραγματικός μάχεται καβάλα στο άλογό του. Ο δημιουργός χρησιμοποιώντας θερμά και ψυχρά χρώματα τονίζει το αγέρωχο βλέμμα του ενώ σκιαγραφεί το άτι σχεδόν να αιωρείται κι όχι να πατά στο έδαφος. Τα μάτια του Έλληνα αγωνιστή, αλλά και του αλόγου είναι στραμμένα προς τον σκοτωμένο Τούρκο, αδιάφορα και υποτιμητικά....

Σολωμός - Καλομοίρης: "Ελεύθεροι Πολιορκημένοι"

 

Θ. Βρυζάκης: "Ελλάς ευγνωμονούσα"

Μητέρα, μεγαλόψυχη στον πόνο και στη δόξα,

Κι αν στο κρυφό μυστήριο ζουν πάντα τα παιδιά σου

Με λογισμό και μ’ όνειρο, τι χάρ’ έχουν τα μάτια,

Τα μάτια τούτα, να σ’ ιδούν μες στο πανέρμο δάσος,

Που ξάφνου σου τριγύρισε τ’ αθάνατα ποδάρια

(Κοίτα) με φύλλα της Λαμπρής, με φύλλα του Βαϊώνε!

Το θεϊκό σου πάτημα δεν άκουσα, δεν είδα,

Ατάραχη σαν ουρανός μ’ όλα τα κάλλη πόχει,

Που μέρη τόσα φαίνονται και μέρη ‘ναι κρυμμένα·

Αλλά, Θεά, δεν ημπορώ ν’ ακούσω τη φωνή σου,    

Κι ευθύς εγώ τ’ Ελληνικού κόσμου να τη χαρίσω;

Δόξα ‘χ’ η μαύρη πέτρα του και το ξερό χορτάρι".

(Δ. Σολωμός: "Ελεύθεροι Πολιορκημένοι, Γ΄ Σχεδίασμα) 

Oι "Ελεύθεροι Πολιορκημένοι"  είναι από τα κορυφαία έργα του Σολωμού και απασχόλησε τον ποιητή μας σε όλη τη διάρκεια της ώριμης ποιητικής του περιόδου.

Θέμα του είναι ο ηρωικός αγώνας των Μεσολογγιτών κατά τη δεύτερη πολιορκία ως την απεγνωσμένη έξοδο, την παραμονή των Βαΐων. Ο ποιητής ξεκινώντας από το συγκεκριμένο ιστορικό γεγονός ανάγεται στον αγώνα του ανθρώπου για την ηθική, την εσωτερική του ελευθερία.

Ο Διονύσιος Σολωμός στο Γ' Σχεδίασμα, που διαβάσαμε παραπάνω προσωποποιεί την Ελλάδα, την οποία προσφωνεί "Μητέρα", τονίζοντας με αυτόν τον τρόπο τη βαθιά σχέση ανάμεσα σε Έλληνες και πατρίδα. Με "λογισμό και μ' όνειρο", δηλαδή συνειδητά ή όχι, ο Έλληνας διακατέχεται πάντα απ’ τον ασίγαστο πόθο για Λευτεριά! 

Το 1926 και για έναν μουσικό διαγωνισμό του Υπουργείου Στρατιωτικών με αφορμή την συμπλήρωση της  εκατονταετηρίδας από την Έξοδο του Μεσολογγίου, ο Μανώλης Καλομοίρης μελοποιεί το παραπάνω ποιητικό απόσπασμα του εθνικού μας ποιητή. 

Λίγο αργότερα, η σύνθεση εκτελείται στην Αθήνα από στρατιωτική μπάντα και χορωδία με τον Διονύσιο Λαυράγκα στο πόντιουμ, με τον τίτλο: "Επίκληση".
Σήμερα έχει καθιερωθεί με το όνομα του ποιήματος: "Ελεύθεροι Πολιορκημένοι"

Ο πρωτεργάτης της Εθνικής μας σχολής χωρίζει τη σύνθεση σε 3 ενότητες. 

Η πρώτη ενότητα βασίζεται σε ένα μελωδικό βηματικό οστινάτο που εκτελείται από τα τοξοτά έγχορδα πάνω στο οποίο πατάει η υψίφωνος και συνδιαλέγεται με τη χορωδία. Η εναρμόνιση σκιαγραφεί μια απόκοσμη, μυστικιστική ατμόσφαιρα, ενός κόσμου άλλου. Ο ήχος της άρπας και της τσελέστας συμβάλλουν στο πλάσιμό του. Χωρίς διακοπή οι αρμονίες αλλάζουν. Η σύνθεση αποκτά μουσική λαμπρότητα, όταν ο Καλομοίρης χρησιμοποιώντας το ιδιαίτερο χρώμα των ιδιοφώνων κρουστών(τρίγωνα, κουδουνάκια) και του φλάουτου που ακούγεται σαν κελαηδισμός, προσπαθεί να αποδώσει  την υπερκόσμια υπόσταση της θεϊκής μορφής της Ελλάδας, που εμφανίζεται  με κλαδιά δάφνης όπως των Βαΐων (...τ’ αθάνατα ποδάρια με φύλλα του Βαϊώνε) που περιγράφει ο ποιητής.

Η δεύτερη ενότητα ολοκληρώνεται στον 9ο στίχο μεγαλόπρεπα με χτυπήματα κυμβάλων, χάλκινων και ρολαρίσματα από τα τύμπανα. Ακολουθεί ένα γαλήνιο μελωδικό μοτίβο, με την ορχήστρα να κινείται ήρεμα πάνω σε μελωδική γραμμή που στόχο έχει να συνοδεύσει διακριτικά τον περιγραφικό λόγο ο οποίος αποδίδει  την ομορφιά της θεϊκής, ουράνιας μορφής της Πατρίδας.

Η τρίτη ενότητα παρουσιάζει την ιδιαιτερότητα πως η κίνηση της χορωδίας γίνεται σε μορφή φούγκας πάνω στη λέξη "Δόξα" του τελευταίου στίχου. Ευφάνταστη η σκέψη του Καλομοίρη, καθώς με αυτόν τον τρόπο  εντυπωσιακά  οδηγεί στο θριαμβευτικό φινάλε.

Μανώλης Καλομοίρης: "Ελεύθεροι Πολιορκημένοι":

Παρότι η έμπνευση του Καλομοίρη προήλθε από το ιστορικό γεγονός της "Εξόδου του Μεσολογγίου", θεωρώ πως ως ακρόαμα η δημιουργία του ταιριάζει περισσότερο με το αριστουργηματικό έργο του Θ. Βρυζάκη: "Ελλάς ευγνωμονούσα", στο οποίο ο καλλιτέχνης απεικονίζει την Ελλάδα -Πατρίδα ως αρχαία κόρη με δάφνινο στεφάνι στα μαλλιά, ενώ πατά στις σπασμένες αλυσίδες…

Έργο με φανερό συμβολισμό, όπου κυριαρχεί η αγέρωχη Ελλάδα με ανοιχτά τα χέρια της -στάση συμβολική προστασίας- ν’ αγκαλιάζει οπλαρχηγούς κι όλα τα παλικάρια που με λεβεντιά, περηφάνια κι ατρόμητοι βοήθησαν στην απελευθέρωση του Γένους!

Παλαμάς / Καλομοίρης : "Κάποια λογάκια"

 

"Χτες βράδυ μία είδηση ακατανόητη μας ήρθε. Μία είδηση ασύλληπτη. Ο Γέρο-Παλαμάς πέθανε. Είχαμε ξεχάσει πως ήταν θνητός",

γράφει στο προσωπικό της ημερολόγιο η Ιωάννα Τσάτσου...

Ήταν σαν σήμερα, 27 του Φλεβάρη 1943 που ο Κωστής Παλαμάς, άφηνε την τελευταία πνοή του...

Ένας τιτάνας της πνευματικής μας ιστορίας είναι ο Κωστής Παλαμάς! Η ποίησή του ένας απύθμενος ωκεανός, όπου το λυρικό συναντά το επικό και το φιλοσοφικό το δραματικό...Μια φωτεινότατη μορφή, ψηλά στο Πάνθεο του Πνεύματος!

Ηγετική φυσιογνωμία στα Ελληνικά Γράμματα, συνέδεσε την πνευματική ζωή του τόπου με τις ρίζες και την παράδοσή του, κάτι για το οποίο πάσχισε και ο Μανώλης Καλομοίρης...

Εκεί βρίσκεται και η αφετηρία της σχέσης τους.
Ο συνθέτης λάτρεψε τον ποιητή που κατά δήλωσή του θεωρούσε πως "χωρίς αυτόν οι δημιουργίες του δεν θα είχαν πάρει ούτε το χαρακτήρα ούτε τον εθνικό ρυθμό που πήραν..."

Από αυτή και μόνο τη φράση κατανοούμε πόσο μεγάλος θαυμαστής του Παλαμά υπήρξε ο Μανώλης Καλομοίρης:
"Το έργο του στάθηκε για μένα φάρος αληθινός της τέχνης που φώτισε και θα φωτάει στους αιώνες τις Ελληνικές ψυχές μέσα στα σκοτάδια που μας δέρνουν ολούθε".

Έμπρακτα τη λατρεία αυτή και το θαυμασμό του θα εκφράσει ο Καλομοίρης το 1955 με την τρίτη Συμφωνία του, που προς τιμήν του πνευματικού του μέντορα θα πάρει τον υπότιτλο: "Παλαμική".

Αναμφισβήτητα οι δυο τους υπήρξαν καρδιακοί φίλοι που τούς έφερε κοντά αφενός το κίνημα του δημοτικισμού, αφ 'ετέρου οι απόψεις τους για τη θέση της τέχνης στην Ελλάδα σε συνδυασμό με τη Δύση.

"Από τα δάκρυα μάτια μου θολά

Κι αστέρια λαμπερά πυκνοσπαρμένα

Κοιτάζω ψηλά και μιλώ μ΄εσένα.

Αρρώστησα, 

Πια δεν μπορώ να μένω στο κρεβάτι

Απελπισιάς τραγούδι οι στοχασμοί μου

Και το πιο πικρό τραγούδι ετούτο

Σ΄ άφησα τόσον καιρό χωρίς λουλούδια"

Μετά το θάνατο του ποιητή, ο Καλομοίρης επεξεργάστηκε όσα ποιήματα του Κωστή Παλαμά είχε μελοποιήσει στο παρελθόν. Από τους Πεντασύλλαβους και τα Τετράστιχα επιλέγει ορισμένα, που εκτελούνται το 1944 με τον τίτλο: "Κάποια λογάκια". 

"Αυγή καμιά και την πιο ξάστερη

δεν την αλλάζω εγώ μ' εσέ

συγνεφιασμένο μου και μυστικό μου

δειλινό

Μπροστά σου στάθηκα λευκόφερτη

Καλέ, δεν ήρθα να σε πλανέψω

Τ’ άσπρο τραγούδι που μου τραγούδησες

Ήθελα μόνο να ζωντανέψω"

Το ξεχωριστό σε αυτή τη συλλογή τύπου ληντ είναι πως ο Καλομοίρης δεν επιλέγει το σύνηθες πιάνο για συνοδεία της φωνής, αλλά τον ασυνήθιστο συνδυασμό άρπας-κλαρίνου. Ένας συνδυασμός που προκαλεί έκπληξη με την ποικιλία των ηχοχρωμάτων που προσφέρει, ενώ ταυτόχρονα δημιουργεί στέρεη βάση για τη μελωδική ανάπτυξη των τραγουδιών. 

"Απάνω στο μαντήλι μου

με δάκρυα κέντησα τον έρωτά μου

Φίλησε απάνου στο μαντήλι μου

Τα δάκρυά μου,

Για κέντησε κι εσύ με τα φιλιά σου,

Κέντησε απάνου στο μαντήλι μου,

Τον έρωτά σου"

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον -όπως αναφέρεται- έχει ένα ιντερμέτζο, το τρίτο της σειράς κομμάτι, Andante con moto (4:10), που ο συνθέτης τιτλοφορεί "Κάποιο Λογάκι χωρίς Λόγια", καθώς ο Καλομοίρης με τη μουσική του  υποκαθιστά τον Παλαμικό λόγο. 

Παλαμάς / Καλομοίρης : "Κάποια λογάκια":

Η Παναγιά της Νίκης και η Συμφωνία της Λεβεντιάς...

Γιάννης Τσαρούχης με την εικόνα της «Παναγιάς της Νίκης».
(lifo)

Ένα από τα εικαστικά που φιλοτέχνησε ο μεγάλος καλλιτέχνης μας Γιάννης Τσαρούχης στο Αλβανικό Μέτωπο ήταν και μια εικόνα της Παναγίας. 

Όταν ο λοχαγός άκουσε έναν συμπολεμιστή τους πως είδε όραμα την Παναγία να τον εφησυχάζει πως η Ελλάδα θα βγει νικήτρια από τον πόλεμο, έδωσε διαταγή στο ζωγράφο να φτιάξει την εικόνα... Στην αντάρα της μάχης, βρέθηκε ένα καπάκι από κιβώτιο. Εκεί πάνω ζωγράφισε ο Τσαρούχης την "Παναγία της Νίκης".

"Την έχεις κάνει άγρια την Παναγία, σαν Αρβανίτισσα. Και ο Χριστός είναι κι αυτός αγριωπός", τού είπε ο διοικητής.
Έτσι, από τότε κάποιοι  τη βάφτισαν: "Παναγία Αρβανίτισσα".
Ο Τσαρούχης, εκτός από την Παναγία με το Χριστό στο πάνω μέρος της εικόνας είχε απεικονίσει στο κάτω μέρος και τα θαύματά της: Αριστερά το φαντάρο που πάει να πυροβολήσει την Παναγία, νομίζοντας πως είναι κατάσκοπος και δεξιά τους στρατιώτες που πάνε να χτίσουν το εκκλησάκι στη Χάρη Της. 

Ο συγγραφέας, δημοσιογράφος και ποιητής Τίμος Μωραϊτίνης γράφει στην εφημερίδα «Έθνος» το 1940:

«… Και το θαύμα έγινεν.
Ένας ύμνος μυ­ριόστομος ανεβαίνει προς τον ολογάλανον ελληνικόν ουρανόν:
"Τη υπερμάχω στρατηγώ τα νικητήρια".
Ένας λαός γονυκλινής προσεύχεται και ένας στρατός προχωρεί…»

Ο ιδρυτής της Εθνικής μας Σχολής, Μανώλης Καλομοίρης γράφει την περίφημη 1η Συμφωνία του.op 21, γνωστή ως «Συμφωνία της Λεβεντιάς», τίτλος που αποδόθηκε αφού ο συνθέτης προσπάθησε εμπνεόμενος από την πατρίδα να αποδώσει τη συγκίνηση που πηγάζει από την ελληνική λεβεντιά σε όλες τις εκφάνσεις της ζωής, πολέμου, θανάτου, αγάπης…

Πρόκειται για έργο μεγαλόπνοο και ρωμαλέο, όπου στο φινάλε, ο Καλομοίρης ακολουθώντας τα πρότυπα του Μπετόβεν στην 9η, αναθέτει σε χορωδία να ψάλλει τον βυζαντινό ύμνο «Τη Υπερμάχω», όπου περίτεχνα η κατανυκτική μελωδία του πλέκεται με μουσικό υλικό που ο συνθέτης έχει παρουσιάσει στα προγενέστερα μέρη της σύνθεσης.

Μ.ΚΑΛΟΜΟΙΡΗΣ: «Συμφωνία της Λεβεντιάς-Μέρος IV:Τη Υπερμάχω»:

Σικελιανός - Καλομοίρης: "Στ' όσιου Λουκά το μοναστήρι"...

 

(Στη μνήμη του Άγγελου Σικελιανού. Πέθανε 19 Ιουνίου του 1951 στην Αθήνα)

Στ' Όσιου Λουκά το μοναστήρι, απ' όσες

γυναίκες του Στειριού συμμαζευτήκαν

τον Επιτάφιο να στολίσουν, κι όσες

μοιρολογήτρες ώσμε του Μεγάλου

Σαββάτου το ξημέρωμα αγρυπνήσαν,

ποια να στοχάστη -έτσι γλυκά θρηνούσαν!-

πως, κάτου απ' τους ανθούς, τ' ολόαχνο σμάλτο

του πεθαμένου του Άδωνη ήταν σάρκα

που πόνεσε βαθιά;

Γιατί κι ο πόνος

στα ρόδα μέσα, κι ο Επιτάφιος Θρήνος,

κι οι αναπνοές της άνοιξης που μπαίναν

απ' του ναού τη θύρα, αναφτερώναν

το νου τους στης Ανάστασης το θάμα,

και του Χριστού οι πληγές σαν ανεμώνες

τους φάνταζαν στα χέρια και στα πόδια,

τι πολλά τον σκεπάζανε λουλούδια

που έτσι τρανά, έτσι βαθιά ευωδούσαν!

Αλλά το βράδυ το ίδιο του Σαββάτου,

την ώρα π' απ' την Άγια Πύλη το ένα

κερί επροσάναψε όλα τ' άλλα ως κάτου,

κι απ' τ' Άγιο Βήμα σάμπως κύμα απλώθη

το φως ώσμε την ξώπορτα, όλοι κι όλες

ανατριχιάξαν π' άκουσαν στη μέση

απ' τα "Χριστός Ανέστη" μιαν αιφνίδια

φωνή να σκούξει: "Γιώργαινα, ο Βαγγέλης!"

Υπήρξε ποιητής, που διακρίθηκε για τον έντονο λυρισμό του και τον ιδιαίτερο γλωσσικό πλούτο του.

"Αυτός δεν είναι ποιητής, αλλά φιλόσοφος", ξεστόμισε κάποτε όλο θαυμασμό ο Παλαμάς για τη γόνιμη, στοχαστική σκέψη του μεγάλου μας ποιητή, Άγγελου Σικελιανού.

Γι' αυτή τη μεγαλόπνοη ποιητική του γραφή, ο Σεφέρης τον αποκάλεσε: "Άρχοντα της λαλιάς μας" και ο Καζαντζάκης θα δήλωνε πως "ήταν ο μόνος άνθρωπος που μπορούσε ν' αναπνέει, να μιλά, να γελά και να σωπαίνει μαζί του"...

Ο Σικελιανός στους Δελφούς το 1927
(kathimerini)

Γνωστό είναι το όραμα του Άγγελου Σικελιανού για τη "Δελφική Ιδέα".

Στον "Ομφαλό της γης", τους Δελφούς, οραματίστηκε να αναβιώσει τις Δελφικές Γιορτές της αρχαιότητας, να ιδρύσει μια παγκόσμια πνευματική αμφικτιονία.

"Ο Μουσικός, ο Ποιητής, η Ιέρεια και ο Αρχιτέκτων ανέπνεαν και ζούσαν

στην περιοχή του Ομφαλού της Γης, με την συνύπαρξη των δύο θεών.

Του Απόλλωνα και του Διόνυσου ".

Aυτά γράφει ο Θάνος Κωνσταντινίδης στο δοκίμιό του: "Ο Ρίχαρντ Στράους στο Δελφικό σπίτι των Σικελιανών", που πραγματεύεται την επίσκεψη του γερμανού συνθέτη στο σπίτι του Άγγελου και της Εύας Σικελιανού στους Δελφούς.
Ποιητής και συνθέτης συναντήθηκαν το 1926. Ο Σικελιανός εκμυστηρεύτηκε στον Στράους το όραμά του για τις "Δελφικές Γιορτές" και τον κάλεσε στους Δελφούς, και ο δεύτερος με τη σειρά του τού αποκάλυψε ότι και κείνος είχε οραματιστεί ένα "Ναό Μουσικής" -όπως τον ονόμασε- στην Ελλάδα, όπου θα δεχόταν ετήσια συνθέτες και έργα τους από όλο τον κόσμο.


Οι Δελφοί από τα ιστορικά χρόνια ήταν πόλη σπουδαιότητας στην αρχαία Φωκίδα, και ο ποιητής λάτρεψε και την ευρύτερη περιοχή των Δελφών.
Ανάμεσα σε Φωκίδα και Βοιωτία, σε μαγευτικότατη θέση στις δυτικές πλαγιές του Ελικώνα είναι κτισμένο το Μοναστήρι του Όσιου Λουκά εν Στειρίω, ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της μεσοβυζαντινής τέχνης και αρχιτεκτονικής, χαρακτηρισμένο ως "η Αγιά-Σοφιά της Ρούμελης".
Σημείο αναφοράς το μοναστήρι, μετά την επίσκεψη το 1935 εκεί του ποιητή μας, διεγείρει το δημιουργικό του πνεύμα στο ποίημα: "Στ' όσιου Λουκά το μοναστήρι", που πρωτοδημοσιεύτηκε στο περιοδικό "Τα Νέα Γράμματα".

"...Και να ο λεβέντης του χωριού, ο Βαγγέλης,

των κοριτσιών το λάμπασμα, ο Βαγγέλης

που τον λογιάζαν όλοι για χαμένο

στον πόλεμο και στέκονταν ολόρτος

στης εκκλησιάς τη θύρα, με ποδάρι

ξύλινο, και δε διάβαινε τη θύρα

της εκκλησιάς, τι τον κοιτάζαν όλοι

με τα κεριά στο χέρι, τον κοιτάζαν,

το χορευτή που τράνταζε τ' αλώνι

του Στειριού, μια στην όψη, μια στο πόδι,

που ως να το κάρφωσε ήταν στο κατώφλι

της θύρας, και δεν έμπαινε πιο μέσα!

Και τότε - μάρτυράς μου να 'ναι ο στίχος,

ο απλός κι αληθινός ετούτος στίχος -

απ' το στασίδι που 'μουνα στημένος

ξαντίκρισα τη μάνα, απ' το κεφάλι

πετώντας το μαντίλι, να χιμήξει

σκυφτή και ν' αγκαλιάσει το ποδάρι,

το ξύλινο ποδάρι του στρατιώτη,

-έτσι όπως το είδα ο στίχος μου το γράφει,

ο απλός κι αληθινός ετούτος στίχος-,

και να σύρει απ' τα βάθη της καρδιάς της

ένα σκούξιμο: «Μάτια μου... Βαγγέλη!»

Κι ακόμα - μάρτυράς μου να 'ναι ο στίχος,

ο απλός κι αληθινός ετούτος στίχος-,

ξοπίσωθέ της, όσες μαζεύτηκαν

από το βράδυ της Μεγάλης Πέφτης,

νανουριστά, θαμπά για να θρηνήσουν

τον πεθαμένον Άδωνη, κρυμμένο

μες στα λουλούδια, τώρα να ξεσπάσουν

μαζί την αξεθύμαστη του τρόμου

κραυγή που, ως στο στασίδι μου κρατιόμουν,

ένας πέπλος μού σκέπασε τα μάτια!..."

(Λυρικός Βίος- Ε', εκδ. Ίκαρος)

Βασικά χαρακτηριστικά του ποιήματος είναι η αφηγηματικότητα και η προοδευτική μετάβαση από το θείο στο ανθρώπινο πάθος ξεκινώντας από το στολισμό του Επιταφίου στο Μοναστήρι και σύνδεση με τη νεκρανάσταση του Αδώνιδος.

Πρόκειται για ποίημα βαθιά συγκινητικό, που φέρνει δάκρυα στα μάτια των ευαίσθητων για το τραγικό πεπρωμένο του πρωταγωνιστή, που κάνει τον αναγνώστη να αισθανθεί τον πόνο από την "πτώση" των εν ζωή ανθρώπων. 

Ένα μοιρολόι για ζωντανούς γράφει ο ποιητής μας, καθώς δεν υπάρχει θάνατος αλλά ένα ψυχικό στραπατσάρισμα, που βιώνεται ως καταστροφική μεταβολή κατάστασης και διάψευση ονείρων.

Και η ανεπανάληπτη πένα του Σικελιανού συγκλονίζει τον πρωτεργάτη της Εθνικής μας Σχολής, Μανώλη Καλομοίρη, ο οποίος τo 1937 μελοποιεί το ποιητικό κείμενο σε μια σύνθεση για αφηγητή και ορχήστρα την οποία αφιερώνει στον σπουδαίο ηθοποιό, Θάνο Κωτσόπουλο.

Ο συνθέτης αποδίδει το νόημα της ποίησης του Άγγελου Σικελιανού μέσα από υψηλής
δραματικότητας συνθετική γραφή, με μελωδικά μοτίβα που υποστηρίζουν το συναισθηματικά φορτισμένο περιεχόμενο του ποιήματος.
Συγκεκριμένες ανάσες, συναισθήματα και εντάσεις στο ποιητικό κείμενο υπογραμμίζονται με αυξομειώσεις της δυναμικής και ποικίλα εκφραστικά μουσικά μέσα που επινοεί στην παρτιτούρα του ο Καλομοίρης για την καλύτερη δυνατή ερμηνεία και αποκωδικοποίηση του λόγου.
Το εμβληματικό και έντονης υποβλητικότητας συμφωνικό ποίημα θεωρήθηκε πρωτότυπο, καθώς ο Καλομοίρης για πρώτη φορά κάνει χρήση απαγγελίας αντί των συνηθισμένων αδόμενων φράσεων.
Ο συνθέτης επιθυμούσε αμεσότητα και διαύγεια λόγου, γι’ αυτό επέλεξε αφήγηση αντί άσματος. Η πρεμιέρα του έργου έγινε το 1937, στο θέατρο Ολύμπια.

Καλομοίρης: "Στ' Όσιου Λουκά το Μοναστήρι"

Απαγγέλει η Εύα Κοταμανίδου

"Ελ. Βενιζέλος, ο Πρωτοµάστορας της Μεγάλης Ελλάδας"

 "Προσωπογραφία Βενιζέλου", Γιώργου Γουναρόπουλου

(Ο πολιτικός άνδρας συνδεόταν με βαθιά, καρδιακή φιλία με το ζωγράφο)
(athensvoice)

 "Προσωπογραφία Βενιζέλου", Γ. Γουναρόπουλος

Σαν σήμερα, 23 Αυγούστου 1864 στις Μουρνιές Χανίων γεννήθηκε ο Ελευθέριος Βενιζέλος, μια σπουδαία προσωπικότητα, που διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην πολιτική ζωή της χώρας μας.

"Venizelos is the greatest statesman Greece had thrown up since the days of Pericles

-

Ο Βενιζέλος είναι ο μεγαλύτερος πολιτικός που έχει γεννήσει η Ελλάδα από την εποχή του Περικλή",

θα δήλωνε ο Βρετανός πρωθυπουργός, David Lloyd George.

Τον Βενιζέλο θαύμαζε ο Μανώλης Καλομοίρης, θεωρώντας τον ακρογωνιαίο λίθο της ευημερίας της Ελλάδας.
Ένα από τα έργα του που τού αφιέρωσε ήταν και η όπερά του "Ο Πρωτομάστορας", καθώς ο συνθέτης ονόμαζε τον Έλληνα πολιτικό: "Πρωτοµάστορα της Μεγάλης Ελλάδας" , ο οποίος µαζί µε τον Κωστή Παλαµά στάθηκε "φάρος της πνευµατικής ζωής", όπως έλεγε...

Μ. Καλομοίρης

Η όπερα(ή μουσική τραγωδία, όπως επιθυμούσε να τη χαρακτηρίζει ο Καλομοίρης) βασίζεται στο ομότιτλο θεατρικό του Νίκου Καζαντζάκη, που με τη σειρά του εμπνέεται από το δημοτικό τραγούδι "Το γιοφύρι της Άρτας".
Τη στιχουργική διασκευή του έργου του Καζαντζάκη έκανε ο ίδιος ο συνθέτης συνεπικουρούμενος από φίλους του ποιητές.

Η μουσική τραγωδία εκτυλίσσεται σε τρία μέρη με ιντερμέδιο.
Η πρεμιέρα που έγινε το 1916 με τον Καλομοίρη στο πόντιουμ, είχε τεράστια επιτυχία με το συνθέτη να σημειώνει:

"Διάλεξε ο μουσικός την τραγωδία του Πρωτομάστορα ... γιατί πιστεύει πως ο θρύλος μονάχα, ο μύθος της αρχαίας τραγωδίας καταδέχεται και τη ζητάει μάλιστα την επεξεργασία της μουσικής, τη μουσική ατμόσφαιρα.

 Σε τέτοια ατμόσφαιρα ίσα-ίσα ο κόσμος του θρύλου ο φανταστικός, ζει πιο άνετα και πιο έντονα την παραμυθένια του ζωή".

Η μουσική του Καλομοίρη ακούγεται θεμελιωμένη πάνω στο δημοτικό τραγούδι, ανάμικτη με στοιχεία της Δύσης.
Χρωματικές κλίμακες, έντονος ρυθμός σε παραδοσιακά μουσικά μέτρα, έμφαση στο διάστημα τριτόνου, ελαττωμένες συγχορδίες, τριημιτονία, αντιχρονισμοί και συγκοπές, εντείνουν την έκφραση αγωνίας και δυνατών συναισθημάτων των ηρώων!
Η ορχηστρική συνοδεία χαρακτηρίζεται από χαμηλή ένταση που εντείνει την αίσθηση μιας υπόκωφης απειλής, από γρήγορα και ανήσυχα tempi, tremoli, και από έντονο το στοιχείο του μελωδικού κυματισμού, που απεικονίζει με χαρακτηριστικό τρόπο την αναστάτωση.

Καλομοίρης: "Πρωτομάστορας, Ουβερτούρα":

Καθώς είπαμε στην όπερα του Πρωτομάστορα, εντοπίζονται στοιχεία της ελληνικής δημοτικής μουσικής που συνδυάζονται με δυτικά μουσικά πρότυπα.
Ανάμεσά τους τα "Σαράντα μαστορόπουλα" που τραγουδά ο γυναικείος χορός, σε δύο εκδοχές: η μία βασίζεται σε παραδοσιακή μελωδία της Σκιάθου, ενώ η άλλη σε αντίστοιχη της Ηπείρου.

Τα ακούμε από τη Χορωδία και Ορχήστρα Ραδιοτηλεόρασης της ΕΣΣΔ, την οποία διευθύνει ο Emin Khachaturian, ανιψιός του αρμένιου συνθέτη Αράμ Χατσατουριάν.

Καλομοίρης: "Πρωτομάστορας: Σαράντα μαστορόπουλα":

Παλαιότερο κείμενο για τον Βενιζέλο και τον μουσικό θαυμαστή του, Καλομοίρη, μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

Ο ΚΑΛΟΜΟΙΡΗΣ για το θάνατο του ΒΕΝΙΖΕΛΟΥ-18 Μαρτίου 1936

 

"Προσωπογραφία Βενιζέλου", Γ. Γουναρόπουλου
(από: pinterest)

"Ο προκείμενος νεκρός ήτο ένας αληθινός άνδρας, με θάρρος μεγάλο, με αυτοπεποίθησιν και δι' εαυτόν και δια τον λαόν, τον οποίον εκλήθη να κυβερνήση. Ίσως έκαμε πολλά σφάλματα, αλλά ποτέ δεν του επέλειψε το θάρρος, ποτέ δεν υπήρξε μοιρολάτρης, διότι ποτέ δεν περίμενε από την μοίραν να ιδή την χώραν του προηγμένην. Άλλά έθεσε εις την υπηρεσίαν της όλον το πυρ που είχε μέσα του, κάθε δύναμιν ψυχικήν και σωματικήν".

(Το επίγραμμα στον τάφο του  Βενιζέλου-λόγια τα οποία είχε απαγγείλει ο ίδιος ως επιτάφιό του στην Βουλή το 1932)

Ο Μανώλης Καλομοίρης, όπως όλοι γνωρίζουμε,  θαύμαζε τον Ελευθέριο Βενιζέλο, θεωρώντας τον ακρογωνιαίο λίθο της ευημερίας της Ελλάδας.

Ενα από τα έργα του που τού αφιέρωσε ήταν και η όπερά του "Ο Πρωτομάστορας", καθώς  ο συνθέτης  ονόμαζε τον έλληνα πολιτικό: "Πρωτοµάστορα της Μεγάλης Ελλάδας" , ο οποίος µαζί µε τον Κωστή Παλαµά στάθηκε "φάρος της πνευµατικής ζωής", όπως έλεγε ο Καλομοίρης.

Για την ημέρα θανάτου του Βενιζέλου υπάρχει η μαρτυρία:

"Το απόγευμα της 18ης Μαρτίου 1936, η γυναίκα του Καλομοίρη, Χαρίκλεια, βρήκε τον άνδρα της να γράφει μουσική στο πιάνο και τα μάτια του να τρέχουν δάκρυα. 
Τον ρώτησε γιατί έκλαιγε και εκείνος, συντετριμμένος, της απάντησε: "Μόλις πέθανε ο Βενιζέλος και προσπαθώ να γράψω ένα πένθιμο εμβατήριο για να θρηνήσω τον Πρωτομάστορα της Μεγάλης Ελλάδας".

Η παρτιτούρα που είχε μπροστά του ο Καλομοίρης ήταν από το "Συμφωνικό τρίπτυχο".

Το έργο κυριαρχείται από ηρωικά και λυρικά στοιχεία.

1. Ξεκινά με το "Πρελούδιο" με ελεγειακή διάθεση και επιρροές από την δημοτική παράδοση και τα  μοιρολόγια. Με πλούσια ενορχήστρωση και τα βασικά θέματα εκτελεσμένα από κόρνο και  φλάουτο, δημιουργείται βουκολική, αλλά μελαγχολική  ατμόσφαιρα.

2. Το "Ιντερλούδιο", που ακολουθεί  είναι ένα πένθιμο εμβατήριο με διάχυτο το ελληνικό στοιχείο, αργό και επιβλητικό και με επική διάθεση.

3. Το φινάλε, ένα "Ποστλούδιο" συνιστά ανασκόπηση των προηγουμένων θεμάτων με εναλλαγή του μεγαλειώδους και του πένθιμου,  επιστεγάζοντας με μνημειώδη διάθεση την ανάμνηση της Μεγάλης Ιδέας του Ελληνισμού(e-grammes.gr)

Μ. ΚΑΛΟΜΟΙΡΗΣ : "Συμφωνικό Τρίπτυχο-Finale", ΚOA-Βύρων Φιδετζής

Σχετικό κείμενο μπορείτε να διαβάσετε κι εδώ.

Καζαντζάκης-Καλομοίρης: "Ο Πρωτομάστορας"

 

"ΜΑNΑ:
 -Η Γυναίκα πού τόνε πλάνεψε και δεν τον αφήνει να κοιμηθεί όλη νύχτα. Αυτή πρέπει να σκοτωθεί και να λείψει για να λευτερωθούν τα μπράτσα τού Πρωτομάστορα και να μην τρέμουνε όταν χαράζουνε το σχέδιο τού γιοφυριού…

ΧΟΡΟΣ:
-Μάνα! έλεος! Σκληρά ’ναι τα λόγια σου, σαν το γραφτό της Μοίρας!

ΜΑΝΑ :
-Και πρέπει να σκοτωθεί απόψε, πριν να βασιλέψει ό ήλιος! ’Αλλιώς τη νύχτα θα ’χομε πάλι αφανισμούς και σύγκλυσες! Κι όχι όπου λάχει, μα στα θεμέλια τού γιοφυριού αγκωνάρι να χτιστεί… ’Απάνω στο κορμί της μόνο θα σιδεροχτιστεί γιοφύρι!

(απόσπασμα από τον "Πρωτομάστορα" του Ν.Καζαντζάκη)

***

Αναγνωρίζεται ως ένας από τους σημαντικότερους σύγχρονους Έλληνες διανοούμενους, με πλούσιο λογοτεχνικό, ποιητικό και μεταφραστικό έργο.
Ο Νίκος Καζαντζάκης, αυτός ο μεγάλος στοχαστής, γεννήθηκε σαν σήμερα 18 Φλεβάρη του 1833 στο Ηράκλειο. Μια ψυχή ατιθάσευτη, με φαντασία, πνεύμα και νου προσανατολισμένα στην ελευθερία...

"Δεν ελπίζω τίποτα. Δεν φοβάμαι τίποτα. Είμαι λέφτερος..."

https://totheatro.blogspot.com/

Ο Καζαντζάκης χαρακτηρίστηκε προσωπικότητα τρικυμιώδης συναισθηματικά και ιδεολογικά παθιασμένη. Ως δημιουργός χάραξε μια ανήσυχη πορεία ανάμεσα σε ανθρώπους, πάθη και ιδέες.

Ο Κρητικός συγγραφέας γράφει το θεατρικό του "Πρωτομάστορας" βασισμένος στο θρύλο του "Γιοφυριού της Άρτας" στο Παρίσι το 1908-1909, με αρχικό τίτλο "Η Θυσία".

Το 1910, το υποβάλλει σε δραματικό διαγωνισμό  με το ψευδώνυμο "Πέτρος Ψηλορείτης" και κερδίζει το βραβείο των χιλίων δραχμών. Το έργο αφιερώθηκε στον Ίωνα Δραγούμη.

Το θεατρικό χαρακτηρίζεται από τον συγγραφέα "τραγωδία" και αποτελείται από δύο μέρη που χωρίζονται από ένα μικρό intermezzo.
Είναι γραμμένο σε πρόζα και δημοτική γλώσσα.
Στη δράση παίρνουν μέρος  εκτός των προσώπων και δύο Χοροί: Χορός Θεριστάδων και Χορός Μαστόρων, που η λειτουργία τους ταυτίζεται με κείνη στην αρχαία τραγωδία, δηλαδή σχολιάζουν την τύχη του ήρωα και αποτελούν τη συλλογική φωνή.



Την τραγωδία στη συνέχεια μελοποίησε ο Μανώλης Καλομοίρης, αφιερώνοντας το έργο στον Ελευθέριο Βενιζέλο, "Πρωτομάστορα της Μεγάλης Ελλάδος".

Ο Καλομοίρης  σημειώνει  ότι επέλεξε την συγκεκριμένη τραγωδία, επειδή πίστευε πως:
"ο θρύλος μονάχα, ο μύθος της αρχαίας τραγωδίας, καταδέχεται και τη ζητάει την επεξεργασία της μουσικής, τη μουσική ατμόσφαιρα. Σε τέτοια ατμόσφαιρα ο κόσμος του θρύλου ο φανταστικός, ζει πιο άνετα και πιο έντονα την παραμυθένια του ζωή.Ο πρωτομάστορας μού φαντάζει σαν σύμβολο της ζωής μου και της Μοίρας - της Μοίρας κάθε τεχνίτη του τόπου μας, την ορμή για τα μεγάλα, για τα ωραία, μα που δεν μπορεί ή δεν τον αφήνουνε να στήσει..."

Η μουσική του Καλομοίρη ακούγεται θεμελιωμένη πάνω στο δημοτικό τραγούδι, ανάμικτη με στοιχεία της Δύσης.
Χρωματικές κλίμακες, έντονος ρυθμός σε παραδοσιακά μουσικά μέτρα,  έμφαση  στο διάστημα τριτόνου,  ελαττωμένες συγχορδίες, τριημιτονία, αντιχρονισμοί και συγκοπές, εντείνουν την έκφραση αγωνίας και δυνατων συναισθηματων των ηρώων!
Η ορχηστρική συνοδεία χαρακτηρίζεται από χαμηλή ένταση που εντείνει την αίσθηση μιας υπόκωφης απειλής, από γρήγορα και ανήσυχα tempi,  tremoli, και από έντονο το στοιχείο του μελωδικού κυματισμού, που απεικονίζει με χαρακτηριστικό τρόπο την αναστάτωση.

Καθώς είπαμε στην όπερα του Πρωτομάστορα, εντοπίζονται στοιχεία της ελληνικής δημοτικής μουσικής που  συνδυάζονται με δυτικά μουσικά πρότυπα.

Ανάμεσά τους  τα "Σαράντα μαστορόπουλα" που τραγουδά ο γυναικείος χορός, σε δύο εκδοχές:
η μία βασίζεται σε παραδοσιακή μελωδία της Σκιάθου, ενώ η άλλη σε αντίστοιχη της Ηπείρου.

Τα ακούμε από τη Χορωδία και Ορχήστρα Ραδιοτηλεόρασης της ΕΣΣΔ, την οποία διευθύνει ο Emin Khachaturian, ανιψιός του αρμένιου συνθέτη Αράμ Χατσατουριάν.

Μ.Καλομοίρης: "Πρωτομάστορας: Σαράντα μαστορόπουλα"

Περιηγηθείτε στο μπλογκ. Υπάρχουν αρκετά κείμενα σχετικά με τον Καζαντζάκη και μελοποιημένα έργα του.

Πηγές: . (kazantzaki.gr, theatrokaiparadosi., dspace.lib.uom.gr/, christostsantis.com)