Αγία Αικατερίνη: Όταν η Πίστη μετουσιώνεται σε Τέχνη...

 

Giuliano Bugiardini: "Il Martirio di Santa Caterina d’Alessandria", λεπτομέρεια

Χρόνια Πολλά σε όλες τις φίλες που γιορτάζουν σήμερα!
Το όνομα Αικατερίνη, που πιθανότατα προέρχεται από τη λέξη "εκάτερος", συνδέεται με την ευγένεια και την αγνότητα. Ίσως γι’ αυτό η Αγία Αικατερίνη θεωρείται προστάτιδα των παρθένων κοριτσιών. Παράλληλα, είναι και προστάτιδα των μηχανικών, αφού μαρτύρησε σε τροχό, αλλά και της μόρφωσης, καθώς υπήρξε σπουδαία διανοούμενη της εποχής της, μιλώντας άπταιστα Λατινικά και Ελληνικά. Με τις γνώσεις και τη ρητορική της κατάφερε να διαδώσει τον Χριστιανισμό και να εμπνεύσει πολλούς γύρω της.

Όταν οι Ρωμαίοι προσπάθησαν να τη βασανίσουν με τον ακιδοφόρο τροχό, το όργανο έσπασε σε χίλια κομμάτια, γεγονός που έγινε σύμβολο της Αγίας, όπως και το σπαθί με το οποίο τελικά αποκεφαλίστηκε.

 Bugiardini: "Il Martirio di Santa Caterina", λεπτομέρεια

Τα σύμβολα αυτά αποτυπώνονται στη θρησκευτική σύνθεση του Giuliano Bugiardini, που φιλοτέχνησε το 1530 και σήμερα κοσμεί την Santa Maria Novella στη Φλωρεντία.

Το "Martirio di Santa Caterina d’Alessandria" απεικονίζει την Αγία Αικατερίνη, δεμένη ανάμεσα σε δύο τροχούς.Ωστόσο, το έργο καταγράφει το θαύμα: οι τροχοί έχουν σπάσει χωρίς να τραυματίσουν την Αγία, ενώ οι δήμιοι, θαμπωμένοι και έντρομοι από την παρουσία του Αγγέλου και το θεϊκό φως, δείχνουν φόβο και αδυναμία να συνεχίσουν το μαρτύριό της. Πίσω από τη σκηνή υπάρχει αρχιτεκτονικό υπόβαθρο με κιονοστοιχίες και μπαλκόνι, όπου παρακολουθούν θεατές, υποδηλώνοντας τη δημόσια διάσταση του γεγονότος. Στο πάνω μέρος του πίνακα, το ουράνιο φως ή η αγγελική μορφή υπογραμμίζει τη θεϊκή παρέμβαση, τονίζοντας την πνευματική διάσταση και την υπέρβαση του μαρτυρίου.Τα χρώματα και ο φωτισμός δημιουργούν δραματικότητα, ενώ οι σκιές προσδίδουν βάθος και ένταση. Η Αγία εμφανίζεται υπερήφανη αλλά ταπεινή, χωρίς πανικό, ενώ οι βασανιστές και οι θεατές συμβάλλουν στην αφήγηση του γεγονότος.

 Bugiardini: "Il Martirio di Santa Caterina", λεπτομέρεια

Οι τροχοί συμβολίζουν το μαρτύριο, το φως τη θεϊκή παρουσία και οι θεατές την εξουσία και την κοινωνική διάσταση. Το ύφος του Bugiardini, επηρεασμένο από τον Michelangelo, συνδυάζει ισορροπημένες φυσικές μορφές με δραματική αφήγηση, έντονη προοπτική και δύναμη στις φιγούρες.

Συνολικά, το έργο δεν προβάλλει την Αγία ως θύμα, αλλά ως ηρωική μορφή που υπερβαίνει τον ανθρώπινο πόνο, αναδεικνύοντας το πνευματικό μήνυμα της πίστης, της θυσίας και της ανάστασης, μέσα από το θαύμα που τη σώζει και εκφοβίζει τους διώκτες της.

Στη ΜΟΥΣΙΚΗ:

Έναν αιώνα αργότερα από τον ζωγράφο ο Pier Francesco Tosi, σημαντικός συνθέτης του πρώιμου μπαρόκ στη Ρώμη εμπνέεται από την Αγία Αικατερίνη της Αλεξάνδρειας το ομώνυμο ορατόριό του: "Il Martirio di Santa Caterina".  Το έργο κατατάσσεται στα "martyr drama", δηλαδή δραματουργία που επικεντρώνεται στο μαρτύριο και την ακλόνητη πίστη της Αγίας, ιδιαίτερα στην άρνησή της να αποκηρύξει τον Χριστιανισμό και να ασπαστεί τον παγανισμό.

Bugiardini: "Il Martirio di Santa Caterina"

Η μουσική τονίζει την πνευματική δύναμη, τον πόνο, τον θάνατο, αλλά και την εσωτερική μεγαλοσύνη της Αγίας, παρουσιάζοντάς την ως μορφή αξιοθαύμαστη, ταλαιπωρημένη αλλά σταθερή στην πίστη της. Το λιμπρέτο, πιθανώς γραμμένο από τον Lelio Orsini, χρησιμοποιεί θεατρικές και λυρικές εικόνες, με αντιπαραθέσεις χαρακτήρων όπως ο Βασιλιάς Μαξιμιανός (σύμβολο εξουσίας), ένας αφηγητής/φιλόσοφος και μια βασίλισσα, προσδίδοντας δραματικότητα στην αφήγηση.

Το ορατόριο χωρίζεται σε δύο μέρη, με εισαγωγή που συνδυάζει σόλο φωνές, έγχορδα και basso continuo.
Η εισαγωγή λειτουργεί ως μουσική και θεατρική "σύνοψη". Θέτει τον τόνο του μαρτυρίου, εισάγει τα βασικά θέματα της πνευματικής πάλης και της πίστης, και προετοιμάζει τον ακροατή για την ψυχολογική ένταση που θα ακολουθήσει. Περιέχει μελαγχολικά, δραματικά μέρη που εκφράζουν τον πόνο και την εσωτερική πάλη της Αγίας- ενώ η χρήση του lirone, ενός πολύχορδου οργάνου σαν άρπα, προσδίδει ιδιαίτερη εκφραστικότητα.

Pier Francesco Tosi: "Il Martirio di Santa Caterina / Sinfonia"

Η δομή του έργου ενσωματώνει αλληγορίες: οι Αρετές όπως η Πίστη και η Ελπίδα εμφανίζονται ως χαρακτήρες, ενισχύοντας σε θεατρικότητα. 

Η μουσική του Pier Francesco Tosi δείχνει πώς το πρώιμο ιταλικό μπαρόκ συνδυάζει τη δραματικότητα της όπερας με τη θρησκευτική διάσταση του ορατορίου. Περίφημη είναι η άρια της Αγίας "Mio Re, mio dolce sposo", όπου εκφράζει μια στιγμή εσωτερικής, τρυφερής εξομολόγησης, αναφερόμενη στον Χριστό ως "σύζυγο" της ψυχής της. Η αναφορά στον "γλυκό σύζυγο" είναι πνευματική, υπογραμμίζοντας την ουράνια ένωση και τη βαθιά πίστη της Αικατερίνης, ενισχύοντας το θέμα της θυσίας και της αγιοσύνης.

Pier Francesco Tosi: "Il Martirio di Santa Caterina / Mio Re, mio dolce sposo":

Η Αγία παρουσιάζεται ως ψυχή που ανυψώνεται αναζητώντας τον ουρανό και καθοδηγούμενη από την πίστη και το ουράνιο φως.
Στον επίλογο, το τελικό χορωδιακό "Vieni o forte, su vieni" αποτελεί έκκληση προς κάποια θεϊκή δύναμη συνδέοντας την ένταση του μαρτυρίου με την πνευματική ολοκλήρωση της Αγίας.

Συνολικά, το ορατόριο αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της λυρικής και θρησκευτικής μουσικής του ύστερου μπαρόκ, με έμφαση στην εκφραστική αυθεντικότητα, την πνευματική ένταση και την έντονη δραματικότητα, ενώ ταυτόχρονα ενσωματώνει αλληγορίες και ηθικά-πνευματικά μηνύματα που αναδεικνύουν την υπεροχή της πίστης και της θυσίας.

Pier Francesco Tosi: "Il Martirio di Santa Caterina / Vieni o forte, su vieni":

Παλαιότερο κείμενο για την Αγία Αικατερίνη μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

Προσευχή στην Αγία Αικατερίνη...

"Αγία Αικατερίνη της Αλεξάνδρειας", Καραβάτζιο

Χρόνια Πολλά σε όλες τις φίλες, που γιορτάζουν σήμερα!
Τις αγαπημένες Κατερίνες ή με όποιο υποκοριστικό επιθυμούν να τις αποκαλούμε...Καίτη, Κατίνα, Κάτια, Ρίνα, ακόμα και αγγλιστί ή γαλλιστί Κατρίν και Κάθριν...

Το ωραίο και εύηχο όνομά τους που μάλλον προέρχεται από τη λέξη "εκάτερος" είναι συνδεδεμένο με την ευγένεια και την αγνότητα, ίσως γι' αυτό και η Αγία Αικατερίνη, θεωρείται προστάτιδα των παρθένων νεαρών κοριτσιών.
Η Αγία είναι επίσης προστάτις των Μηχανικών καθώς μαρτύρησε σε τροχό, αλλά και γιατί στην εποχή της ήταν πρότυπο μόρφωσης.

Yπήρξε κορυφαία διανοούμενη κατά τον 4ο αι, μιλούσε άπταιστα Λατινικά και Ελληνικά και χάρη στις άπειρες γνώσεις της, όπως και τη ρητορική της δεινότητα πέτυχε πολλά στην προσπάθειά της να διαδώσει το Χριστιανισμό. Όταν οι Ρωμαίοι λόγω της πίστης της θέλησαν να την βασανίσουν με τον ακιδοφόρο τροχό, το όργανο έσπασε σε χίλια κομμάτια. Ετσι, έγινε το σύμβολο της αγίας, όπως και το σπαθί με το οποίο την αποκεφάλισαν.

Με αυτά τα σύμβολα την απεικονίζει στην θαυμάσια θρησκευτική του σύνθεση ο Καραβάτζιο, που βλέπετε παραπάνω. Λέγεται πως για μοντέλο για την Αγία Αικατερίνη ο ιταλός ζωγράφος χρησιμοποίησε μιαν εταίρα με υψηλές γνωριμίες στους αριστοκρατικούς κύκλους. 

Ο Καραβάτζιο επιλέγει μια μεγαλειώδη και εξευγενισμένη προσέγγιση, που συνδέει ευρηματικά την ευγενική καταγωγή της Αγίας με την τόλμη και αποφασιστικότητα της εταίρας-μοντέλου.
Η Αικατερίνη αποτυπώνεται καθιστή δίπλα στον τροχό φορώντας ένα ακριβό πολύπτυχο βελούδινο ρούχο. Κοιτάζει υπό γωνία τον θεατή, κρατώντας την αιμοσταγή μάχαιρα. Το βαθυκόκκινο του αίματος συνταιριάζεται χρωματικά με το μπροκάρ μαξιλάρι που ακουμπά τα πόδια της δίπλα σε κλαδί φοινικιάς, άλλο σύμβολο της Αγίας.
Η γυναικεία φιγούρα όπως και τα αντικείμενα της σύνθεσης δεν οριοθετούνται με κάποιο περίγραμμα αλλά διακρίνονται μέσα από την αντιπαράθεση των φωτεινών και σκοτεινών επιφανειών. Είναι η γνωστή τεχνική κιαροσκούρο του Καραβάτζιο, που δημιουργεί το δραματικό φωτισμό της σκηνής.

Ο πίνακας ανήκε στη συλλογή του καρδινάλιου Φραντσίσκο Μαρία ντελ Μόντε, ο οποίος και τον παρήγγειλε στον Καραβάτζιο, καθώς θεωρούσε την Αγία Αικατερίνη προστάτιδά του.

Virgil Thomson

Το εξαίρετο εικαστικό θα συνοδεύσουμε με μια θρησκευτική φωνητική σύνθεση του Virgil Thomson, αμερικανού συνθέτη και μoυσικοκριτικού, από τους σπουδαιότερους του 20ου αι.
Με το έργο του συνέβαλε καθοριστικά στην ανάπτυξη του "Aμερικανικού ήχου" στην κλασική μουσική. Αν και έχει περιγραφεί ως μοντερνιστής, το στυλ του αποτελεί κράμα νεορομαντισμού- νεοκλασικισμού, του οποίου "η εκφραστική φωνή ήταν πάντα προσεκτικά σιωπηλή", χαρακτηρισμός που υπογραμμίζει τις μελετημένες πάντα δημιουργίες του.

Υπήρξε μαθητής της Νάντιας Μπουλανζέ και φίλος των μελών της Ομάδας των Έξι (Πουλένκ, Μιγιώ, Ονεγκέρ κλπ), τους οποίους συνάντησε στο Παρίσι και επηρεάστηκε από το συνθετικό ύφος τους. Αργότερα καθιερώθηκε ως αντίπαλος του Άαρον Κόπλαντ...

Το 1959 συνθέτει και δημοσιεύει τον κύκλο τραγουδιών συνοδεία πιάνου με τίτλο: "Mostly About Love" πάνω σε κείμενα του αμερικανού ποιητή και θεατρικού συγγραφέα, Kenneth Koch. Περιλαμβάνονται:

1. Τραγούδι Αγάπης

2. Κάτω στις αποβάθρες

3. Πάμε μια βόλτα
και

4. Προσευχή στην Αγία Αικατερίνη

Λόγω της Γιορτής της Αγίας θα ακούσουμε φυσικά το τελευταίο, "A Prayer to St. Catherine" στο οποίο ο Thomson ενσωμάτωσε μουσικά στοιχεία από ύμνους των Βαπτιστών, Γρηγοριανά άσματα και μοτίβα τραγουδιών, ενώ το στυλ του μαρτυρά επιρροή από νεορομαντισμό με  μια συγκρατημένη χρήση  παραφωνίας.

Ερμηνεύει η σπουδαία  Frederica von Stade.
Αν και το ποιητικό κείμενο της Προσευχής συνδέεται με την Αικατερίνη της Σιένα μια αγία που σχετίστηκε με το Δομινικανικό τάγμα, εμείς το συσχετίζουμε με την Αγία της Αλεξάνδρειας και ενώνουμε την κατανυκτική μελωδία με τις ευχές μας σε όλες τις Κατερίνες, να είστε γερές, δυνατές, χαρούμενες και πλημμυρισμένη με κάθε καλούδι η ψυχή σας ως τα βαθιά γεράματα...

Virgil Thomson: "A Prayer to St. Catherine":

 

Δεν γνωρίζω τί τίτλο θα πάρει, "Καταιγίδα" ή "Κατερίνα"...

 

"Γιατί οι άνθρωποι δεν πετούν; Σας ρωτώ. Γιατί οι άνθρωποι δεν πετούν σαν τα πουλιά;
[...]
Κάποτε μου άρεσε πολύ να βγαίνω το πρωί στον κήπο, μόλις βγει ο ήλιος. Να πέφτω στα γόνατα και να προσεύχομαι. Και να κλαίω. Και να μην ξέρω κι η ίδια για ποιο πράγμα να προσεύχομαι, γιατί να κλαίω. Και τι όμορφα ονείρατα που έβλεπα! Τι όμορφα ονείρατα! Χρυσοστόλιστους ναούς και υπέροχους κήπους κι όλο να τραγουδούν οι αόρατες φωνές και να μοσχοβολάει κυπαρίσσι και τα βουνά και τα δέντρα να μη μοιάζουν με συνηθισμένα, αλλά σα να βγήκαν από τις εικόνες και γω να πετάω, να πετάω στον αέρα...
Ακόμα και τώρα βλέπω καμμιά φορά στον ύπνο μου ότι πετάω, μα σπάνια και τελείως διαφορετικά. Όλο προσπαθεί να τρυπώσει στο μυαλό μου κάποιο όνειρο και πουθενά δεν μπορώ να τού ξεφύγω. Αρχίζω να συλλογίζομαι, σκορπούν οι σκέψεις. Αρχίζω να προσεύχομαι, δεν πιάνει η προσευχή. Άλλο ψελλίζει η γλώσσα κι άλλο σκέφτομαι. Σα να μου ψιθυρίζει στ'αυτί ο εξ' από δω κι όλο μού μιλάει για πράγματα πονηρά. Και φαντάζομαι πράγματα που με κάνουν να ντρέπομαι. Τι μου συμβαίνει; Κάτι κακό θα συμβεί.
[...]
Τις νύχτες δεν κοιμάμαι. Όλο ακούω κάτι ψιθύρους, κάποιος να μού μιλάει τρυφερά σα να γουργουρίζει περιστέρι. Δεν ονειρεύομαι πλέον όπως παλιά τα δέντρα του παραδείσου και τα βουνά, αλλά σα να μ' αγκαλιάζει κάποιος σφιχτά και να με οδηγεί κάπου και γω να τον ακολουθώ...Να τον ακολουθώ..."

(Αλεξάντρ Οστρόφσκι: "Καταιγίδα" - ρώσικος τίτλος: "Гроза")

Σκηνικά για το δράμα του Οστρόφσκι

Από τους γνωστότερους θεατρικούς μονολόγους της ρωσικής δραματουργίας είναι ο παραπάνω, ο μονόλογος της Κατερίνας από την "Καταιγίδα" του Αλεξάντρ Οστρόφσκι. Ο συγγραφέας που έχει θεωρηθεί πρόδρομος του Τσέχωφ, στο δράμα του αυτό αναφέρεται στην τσαρική Ρωσία των μέσων του 19ου αι. και αφηγείται την ιστορία μιας νεαρής γυναίκας που οδηγείται στην αυτοκτονία από την υποκριτική ηθική της κοινωνίας. 

Η παντρεμένη Κατερίνα ερωτεύεται τον νεαρό γείτονά της. Αναγνωρίζει το σφάλμα της, όμως είναι πάνω από τις δυνάμεις της και δεν μπορεί να καταλαγιάσει τα συναισθήματά της. Έτσι, ομολογεί τον έρωτά της στον άνδρα της. Οι συγγενείς για να "γλυτώσουν" την κατακραυγή διώχνουν το νεαρό μακριά και η Κατερίνα βλέποντας ένα σημαδιακό όνειρο, αυτοκτονεί.

Λέγεται πως το όνειρο στην "Καταιγίδα" δεν επινοήθηκε από τον συγγραφέα, αλλά ήταν το όνειρο, που είδε μια νύχτα η ηθοποιός που πρωτοέπαιξε το ρόλο της Κατερίνας,  Λιουμπόβ Κοσίτσκαγια, με την οποία ο δραματουργός διατηρούσε σχέσεις, παρόλο που και οι δυο τους ήταν παντρεμένοι.

Στο επίκεντρο του έργου βρίσκεται το διαχρονικό θέμα του απαγορευμένου έρωτα, και κέντρισε το ενδιαφέρον του Λέος Γιάνατσεκ ως λαογράφου και μουσικολόγου.

"Έπειτα από ασυνήθιστα μεγάλο κόπο ολοκλήρωσα την τελευταία μου όπερα. Δεν γνωρίζω τί τίτλο θα πάρει, "Καταιγίδα" ή "Κατερίνα"...Με τον πρώτο τίτλο υπάρχουν κι άλλες όπερες. Με το Κατερίνα δηλώνω πως ασχολούμαι μόνο με "γυναικείες" όπερες(Γενούφα κλπ)" 

(από επιστολή του Λέος Γιάνατσεκ προς την Καμίλα)

Τα ρωσικά θέματα εμφανίζονται συχνά στο έργο του Γιάνατσεκ. Αυτό το τραγικό δράμα από την τσαρική Ρωσία του Οστρόφσκι τού έδωσε την έμπνευση για ένα από τα πιο λυρικά έργα του, την πρώτη "ώριμη" όπερά του, που πήρε τον τίτλο: "Káťa Kabanová".

Η έμπνευση σε μεγάλο βαθμό προέρχεται κι από την αγάπη του Γιάνατσεκ για τη νεαρή, Καμίλα Στόσλοβα, στην οποία αφιερώθηκε η όπερα. Οι δυο τους γνωρίστηκαν το 1917. Παρόλο που ήταν και οι δυο παντρεμένοι, παρόλη την τεράστια διαφορά ηλικίας τους (εκείνος 63, εκείνη 26), ο έρωτας που γεννήθηκε ανάμεσά τους στάθηκε παράφορος! Η σχέση τους αναπτέρωσε τον Γιάνατσεκ κι έφερε πρωτοφανή δημιουργική δραστηριότητα του συνθέτη. 

"Η εμφάνιση και ο χαρακτήρας σου είναι αξιαγάπητα τόσο, που και μόνο με την παρουσία σου καταφέρνεις να δημιουργείς μια υπέροχη ατμόσφαιρα", γράφει ο Γιάνατσεκ στην "λάγνα τσιγγάνα" του, όπως αποκαλούσε την Καμίλα..
"Διαβάζω στα μάτια σου όσα μάς ένωσαν. Τον θυελλώδη άνεμο και τη ζέστη του ήλιου σαν μοίρα..."

O Γιάνατσεκ εμπνεύστηκε από την Καμίλα τους πρωταγωνιστικούς χαρακτήρες τριών από τις όπερές του: της Κάτιας στην "Káťa Kabanová" , της Μπιντρούσκα στη "Μικρή πονηρή αλεπουδίτσα" και της Eλίνας στην "Υπόθεση Μακρόπουλος".

Όταν ο συνθέτης διάβασε από τσέχικη μετάφραση το θεατρικό του Οστρόφσκι επιδόθηκε άμεσα στη σύνθεση μιας όπερας, το λιμπρέτο της οποίας έγραψε ο ίδιος. Όμως, τον προβλημάτιζε ο τίτλος επειδή υπήρχαν αρκετά θεατρικά και μουσικοδράματα τιτλοφορούμενα: "Καταιγίδα". Επίσης δεν θεωρούσε την καταιγίδα κύριο χαρακτηριστικό εστίασης της πλοκής, αλλά την πάλη συναισθημάτων που βίωνε η Κατερίνα μέσα της.

H αφίσα της πρεμιέρας

Έτσι σκέφτηκε το όνομά της να αποτελέσει τον τίτλο της όπερας.
Επιλέγηκε το Káťa = Katya, υποκοριστικό του Κατερίνα στις σλαβόφωνες χώρες και προστέθηκε και το οικογενειακό όνομα Kabanova για να γίνει προφανές ότι σχετίζεται με το θέμα του Οστρόφσκι. Έτσι προέκυψε ο οριστικός τίτλος της όπερας: "Káťa Kabanová".

Ο Γιάνατσεκ αργότερα πρόσθεσε ορχηστρικά ιντερμέδια μεταξύ των επιμέρους σκηνών, έτσι ώστε να υπάρχει χρόνος για αλλαγές σκηνικών χωρίς διακοπτόμενες παύσεις. 

H Kάτια είναι πουλί σε κλουβί, είναι ψάρι έξω από το νερό. Κάποιος ζωγράφος θα φιλοτεχνούσε το πορτρέτο της  με την νεαρή κοπέλα να κρατά ένα περιστέρι, καθώς κυριολεκτικά όσα αντανακλά η εικόνα της συνοψίζονται σε μια λέξη: αθωότητα...
Η όπερα του τσέχου συνθέτη χαρακτηρίζεται από ψυχολογική διορατικότητα. Αποτελεί ύμνο στον έρωτα και την ελευθερία στο πάθος και τη ζωή, παρόλη την τραγική κατάληξη της ηρωίδας. Δοσμένο με τρυφερότητα και πραγματισμό, ένα  έργο με ονειρική μουσική, το οποίο ο Γιάνατσεκ συνέθεσε στο τέλος της δημιουργικής του πορείας.

Συγχρόνως είναι η τραγική φωνή της εποχής, η κραυγή της ψυχής των ανθρώπων, που δεν αντέχουν την καταπίεση.

Η παγκόσμια πρεμιέρα έγινε πριν έναν αιώνα ακριβώς, στις 23 Νοεμβρίου του 1921 στο Εθνικό Θέατρο του Μπρνο και γνώρισε τεράστια επιτυχία. Ακολούθησαν και άλλες παραστάσεις σε πολλά μεγάλα ευρωπαϊκά θέατρα, πάντα με το κοινό να υποδέχεται την πρώτη ώριμη όπερα του τσέχου συνθέτη με επευφημίες... 

Leos Janacek: "Kat'a Kabanova - Overture":

Kι ένα απόσπασμα τεράστιας εκφραστικής δύναμης από το "Μονόλογο της Κατερίνας".
Πράξη Β': "Ζωή, δυστυχία!"

"Για μια Κατερίνα, που τόλμησε..."

 

Μιας και η μέρα σήμερα δικαιωματικά ανήκει στις "ΚΑΤΕΡΙΝΕΣ", λέω να σας καλημερίσω με μια επίσης Κατερίνα...

Μια Κατερίνα, που τόλμησε να διεκδικήσει τον έρωτα, φτάνοντας στα άκρα.
Μια γυναίκα-θύμα των συντηρητικών κοινωνικών συνθηκών της εποχής της:
"Κατερίνα Ισμαήλοβα" ή αλλιώς "Λαίδη Μάκβεθ του Μτσενσκ"...

Μια φανταστική ηρωίδα, κεντρικό πρόσωπο στην ομώνυμη νουβέλα του Νικολάι Λεσκόφ, με πρωταγωνίστρια μια ρωσίδα επαρχιώτισσα, πανέμορφη μα φτωχή, που παντρεύεται έναν εύπορο έμπορο. Απελευθερωμένη σεξουαλικά , όταν γνωρίζει τον έρωτα στο πρόσωπο ενός γοητευτικού εργάτη του συζύγου της, παραδίνεται στο ασυγκράτητο πάθος και τις ηδονές της και δεν διστάζει να προβεί ακόμα και σε ωμά εγκλήματα προκειμένου να ζήσει με τον αγαπημένο της. Έτσι,  για χάρη του έρωτά τους δολοφονούν τον άντρα και το γιο του.  Η Κατερίνα παντρεύεται τον αγαπημένο της, όμως όταν αποκαλύπτεται το διπλό φονικό συλλαμβάνονται και οδηγούνται στη Σιβηρία. Κατά τη διάρκεια του ταξιδιού η Κατερίνα πέφτει στα παγωμένα νερά του Bόλγα, κυριευμένη από ζήλεια, μη μπορώντας να ανεχτεί την προδοσία...

Shostakovich και Nina Varzar το 1932
από: operaplus.cz

Βασισμένος στη νουβέλα, το 1930 ο Σοστακόβιτς γράφει την ομώνυμη όπερα, που λέγεται πως τα χαρακτηριστικά της Κατερίνας έμοιαζαν στη χειραφετημένη Nina Varzar, (μετέπειτα γυναίκα του συνθέτη), με την οποία εκείνη την εποχή διατηρούσε δεσμό.

Το έργο ενσωματώνει στοιχεία εξπρεσιονιστικά με στοιχεία βερισμού και είχε ενθουσιάσει τον Προκόφιεφ που σχολίασε πως στη μουσική του Σοστακόβιτς:
"The waves of lust keep coming and coming....κύματα λαγνείας πάνε κι έρχονται ασταμάτητα!"



Φυσικά οι αντιδράσεις ήταν πολύ έντονες!
Ο Σοστακόβιτς ήρθε σε σοβαρή σύγκρουση με το καθεστώς. Λέγεται πως ο Στάλιν παρακολούθησε την παράσταση, όμως δυσαρεστήθηκε τόσο που η εφημερίδα Πράβντα, δημοσίευσε την επομένη άρθρο, που έκανε λόγο για "θολούρα αντί μουσικής, για κακοφωνία και μουσικό χάος" (φημολογείται πως ήταν άρθρο του Στάλιν).

Ο Σοστακόβιτς τo 1962 αναθεώρησε τη σύνθεση με τη νέα εκδοχή της να παίρνει τον τίτλο "Κατερίνα Ισμαήλοβα".

Ο συνθέτης δημιουργεί μια ρεαλιστική όπερα με λυρικά στοιχεία, με σκοπό την μεταμόρφωση της ηρωίδας από μια απωθητική δολοφόνο, σε γυναίκα για την οποία ο ακροατής θα αισθανθεί συμπάθεια...Μια γυναίκα ατρόμητη μα καταπιεσμένη, θύμα του βίαιου κοινωνικού της περιβάλλοντος. Εκμεταλλεύτηκε το χαρακτηριστικό "γκροτέσκο" σκηνικό, σατιρίζοντας με τολμηρές μουσικές, διανθίζοντας συγχρόνως τις άριες της Κατερίνας με λυρισμό, μέγιστο συναισθηματικό βάθος και γνήσια ζεστασιά.

Όπως η οδυνηρή άρια της Κατερίνας από την 3η σκηνή στην πρώτη Πράξη που αποσκοπεί στο να αντιμετωπίσει ο ακροατής με συμπάθεια, έλεος και συμπόνοια την ηρωίδα του.

"Το πουλάρι τρέχει μετά τη φοράδα,

ο γάτος αναζητά το θηλυκό,

το περιστέρι φτερουγίζει στον σύντροφό του,

μα για μένα, δεν βιάζεται κανείς.

Ο άνεμος χαϊδεύει τη σημύδα

και με τις ακτίνες του ο ήλιος τη θερμαίνει,

για όλους από κάπου προβάλλει ένα χαμόγελο,

μα τίποτε για μένα..."

Ακούμε την άρια από την σπουδαία Galina Vishnevskaya.
Τη Φιλαρμονική του Λονδίνου διευθύνει ο τσελίστας σύζυγός της, Mstislav Rostropovic, εδώ στο ρόλο του μαέστρου.

Απ' την αρχή ο Σοστακόβιτς δήλωσε την πρόθεσή του να παρουσιάσει τη δολοφόνο Καταρίνα ως θύμα. Έτσι προσπερνά την τολμηρή μελωδική και αρμονική γλώσσα των προηγούμενων έργων του και κινείται σε δρόμους απλούστερους.
"Προσπάθησα να κάνω τη μουσική γλώσσα της όπερας ακραία απλή και εκφραστική. Η όπερα είναι πρώτα και κύρια μια φωνητική τέχνη και οι τραγουδιστές πρέπει να ασχολούνται με την κύρια υποχρέωσή τους, η οποία είναι να τραγουδούν, όχι να συζητούν, να αγορεύουν ή να απαγγέλλουν", σημειώνει  ο συνθέτης. 

Η δύναμης της όπερας σύμφωνα με τους αναλυτές οφείλεται στο πολυποίκιλο της μουσικής. 

Γλυπτό της Κατερίνας Ισμαήλοβα στο
μνημείο Λεσκόφ στο Ορέλ.

Στις σκηνές δράσης ηχεί ωμά ρεαλιστική, στις ερωτικές σκηνές με λυρισμό και ποιητικότητα, τραχιά και άγρια κατά τη διάρκεια του φόνου. Το έργο δεν ξεχωρίζει μονάχα για την ωμότητα και τη σκληρότητά του, αλλά είναι εξίσου βαθιά συγκινητικό, όχι μόνο στην τελική σκηνή του, η οποία συνοψίζει αιώνες πόνου και στέρησης στη Ρωσία.


Οι κριτικοί κατηγόρησαν το συνθέτη για "πρωτόγονη σάτιρα" στην αντιμετώπιση του ιερέα και της αστυνομίας, αλλά αναγνώρισαν την απίστευτη δύναμη της τελευταίας σκηνής, που η Κατερίνα μη αντέχοντας την κοροϊδία μπροστά στα μάτια της με τον άντρα της και τη νέα ερωμένη του, τη σπρώχνει στο ποτάμι και πίσω της ρίχνεται και κείνη. Οι κραυγές των γυναικών που με όλο το βάρος τους πέφτουν στο κενό καθρεφτίζουν την καθολική συντριβή της ψυχής με τα ρολαρίσματα στα τύμπανα να υπογραμμίζουν τη συναισθηματική φόρτιση από το ουρλιαχτό που διαπερνά την ερημία της φύσης. Οι κατάδικοι σαν σε χορός σε αρχαιοελληνική τραγωδία αφήνουν το δικό τους σχόλιο πάνω σε μια κατευναστική μελωδία:

"Πορευόμαστε μέρα με τη μέρα στα δεσμά μας.

Μετρώντας κουρασμένοι τις αλυσίδες μας

σηκώνοντας γύρω μας παντού τη σκόνη!

Αχ, στέπες, είστε ατελείωτες,

κι οι μέρες και οι νύχτες απροσμέτρητες,

μόνο στις σκέψεις του μυαλού κατοικεί η χαρά

όμως είναι τόσο άκαρδοι οι φρουροί..."

Azy Gouziou (Άζη Γουζίου)25 November 2020 at 07:46

Εδώ που τα λέμε, Ελπίδα μου, και σήμερα δύσκολα αποδέχεται η κοινωνία γυναίκες που εγκληματούν για τον έρωτά τους. Κατανοητό το πάθος του έρωτα, η μεγάλη έλξη, αλλά όταν αυτή φτάνει σε ωμά εγκλήματα δεν είναι αποδεκτό (και σωστά νομίζω) από την κοινωνία.
Αυτό, φυσικά, είναι ένα στοιχείο έμπνευσης που χρησιμοποίησε ο Σοστακόβιτς για να συνθέσει την όπερά του, που μέχρι ένα σημείο αντιλαμβάνομαι, σκιαγραφεί την δική του αγάπη. Μελαγχολική, παθιασμένη αλλά και γεμάτη απογοήτευση η άρια της Κατερίνας που μας προτείνεις, γλυκιά μου φίλη και σ' ευχαριστούμε πολύ για την αναφορά σ' αυτό το εργο του Σοστακόβιτς.
Να χαιρόμαστε όλες τις Κατερίνες! ❤