Ο Θάνατος στην τέχνη του Καραβάτζιο και η μουσική ανάγνωση του Jordi Savall...

Ο Μικελάντζελο Μερίζι, γνωστός ως Καραβάτζιο υπήρξε μια από τις πιο ρηξικέλευθες και αντιφατικές μορφές της ιταλικής τέχνης. Γεννημένος στο Μιλάνο στις 29 Σεπτεμβρίου 1571, αλλά μεγαλωμένος στην πόλη Καραβάτζο, απ' όπου πήρε και το προσωνύμιό του, ανέτρεψε τα καλλιτεχνικά δεδομένα της εποχής του με μια ζωγραφική που έφερνε τον θεϊκό κόσμο στο επίπεδο του ανθρώπινου. Με δραματικές αντιθέσεις φωτός και σκιάς, απόλυτο ρεαλισμό και έντονο συναισθηματισμό, ο Καραβάτζιο εισήγαγε ένα νέο ύφος που επηρέασε βαθιά τη μπαρόκ τέχνη και καθόρισε την πορεία της ευρωπαϊκής ζωγραφικής.

"Ο Θάνατος και η Φύση συνωμότησαν σκληρά εναντίον σου, Καραβάτζιο.
Η Φύση φοβήθηκε μήπως την ξεπεράσουν οι εικόνες που δημιουργούσες…
Ο Θάνατος φλεγόταν από αγανάκτηση, επειδή εκείνους που θέριζε με το δρεπάνι του,
εσύ τούς επανέφερες στη ζωή"

Η παραπάνω φράση ανήκει στον ιταλό ποιητή, Τζιαμπατίστα Μαρίνο και αναφέρεται στον Καραβάτζιο. Φράση που λειτουργεί σαν αναγνώριση της δύναμης της τέχνης του ζωγράφου να υπερβαίνει τη φθορά.

Καραβάτζιο: 1. "Ενταφιασμός του Χριστού", 2. "Θάνατος της Παρθένου"

Ο θάνατος υπήρξε διαχρονικά ένα από τα πιο φορτισμένα θέματα της ανθρώπινης καλλιτεχνικής δημιουργίας. Από την τραγωδία μέχρι την ποίηση και τη ζωγραφική, αποτελεί τόπο στοχασμού για το τέλος της ανθρώπινης ζωής, τη μετάβαση, την απώλεια, τη λύτρωση. 

Στη μπαρόκ ζωγραφική και ιδιαίτερα στο έργο του Μικελάντζελο Μερίζι ντα Καραβάτζιο, ο θάνατος δεν παρουσιάζεται ως αφηρημένη έννοια αλλά ως σωματική, δραματική εμπειρία...Ως μια στιγμή παγωμένη στο φως και το σκοτάδι.
Ο Καραβάτζιο προσέγγισε το θέμα του θανάτου με ασύγκριτη ωμότητα αλλά και ανθρωπιά. Οι μορφές του υποφέρουν, αποδέχονται, εκφράζουν τρόμο ή γαλήνη, πάντοτε με έντονη θεατρικότητα και ρεαλισμό. Το σκοτάδι και το φως, οι δύο κύριοι εκφραστικοί του άξονες, λειτουργούν ως μεταφυσικοί σχολιαστές πάνω στη φθορά του σώματος, το οποίο φωτίζεται για να αποκαλυφθεί η τραγική ομορφιά της ανθρώπινης φύσης.

Καραβάτζιο: 1. "Αποκεφαλισμός του Ιωάννη του Βαπτιστή", 2. "Η Ιουδήθ αποκεφαλίζει τον Ολοφέρνη¨"

Σε αυτό το πλαίσιο, επτά πίνακες του Καραβάτζιο ξεχωρίζουν για τη δύναμη με την οποία αποτυπώνουν το μυστήριο του θανάτου, τη σωματική του αλήθεια, την πνευματική του σιωπή. 

• Στον "Ενταφιασμό του Χριστού", η απώλεια αποτυπώνεται στο βάρος του νεκρού σώματος, στη θλίψη που συνδέει το ανθρώπινο με το θείο. 
  
  
• Στον "Θάνατο της Παρθένου", η Θεοτόκος εμφανίζεται νεκρή, χωρίς εξιδανίκευση, σε μια από τις πιο ανθρώπινες στιγμές της αγιογραφίας. Η νεκρή μορφή που φωτίζεται από το κόκκινο φόρεμα, ακροβατεί ανάμεσα στο θείο και την πρόκληση.
  
  
• Στον "Αποκεφαλισμό του Ιωάννη του Βαπτιστή"(το μοναδικό ενυπόγραφο έργο του Καραβάτζιο), ο θάνατος συντελείται μέσα στη σιωπή, χωρίς έξαρση, μόνο με το κενό που αφήνει πίσω του.
  
  
•  Στην "Ιουδήθ που αποκεφαλίζει τον Ολοφέρνη", η πράξη του θανάτου αποδίδεται με ωμότητα και συνειδητότητα, ηθική αμφισημία και ανθρώπινη σκληρότητα. 
  
  
• Στο "Δαβίδ με την κεφαλή του Γολιάθ", ο νεαρός ήρωας κοιτά με οίκτο τον αποκεφαλισμένο εχθρό του, που φέρει τα χαρακτηριστικά του ίδιου του Καραβάτζιο. Ενας στοχασμός πάνω στην ενοχή και την αυτοτιμωρία. 
  
  
• Στον "Διαλογισμό του Αγίου Ιερώνυμου", ο θάνατος είναι παρών στη νεκροκεφαλή, αλλά και στην ατμόσφαιρα του στοχασμού, της πνευματικής προετοιμασίας. 
  
  
• Τέλος, στο "Διαλογισμό του Αγίου Φραγκίσκου", η μετάβαση δεν παρουσιάζεται σαν τρόμος αλλά ως βαθιά εσωτερική στροφή προς το θείο.

Τα παραπάνω ζωγραφικά έργα αποτέλεσαν την έμπνευση για το μουσικό έργο "Lachrimae Caravaggio-Τα δάκρυα του Καραβάτζιο" του Jordi Savall, ένα σύνολο επτά μουσικών "στροφών" που λειτουργούν ως ηχητικοί στοχασμοί πάνω στη ζωγραφική του τιμώμενου ιταλού ζωγράφου. Γράφτηκε για να συνοδεύσει επετειακή εικαστική έκθεση με έργα του Καραβάτζιο στη Βαρκελώνη. 

Καραβάτζιο: 1. "Δαυίδ με την κεφαλή του Γολιάθ", 2. "Διαλογισμός Αγ. Ιερώνυμου", 3. "Διαλογισμός Αγ, Φραγκίσκου"

Πρόκειται για σύνθεση που εστιάζει στον διάλογο ανάμεσα στις τέχνες και στον χρόνο. Η μουσική έχει γραφτεί από τον ίδιο τον Savall και περιλαμβάνει αυτοσχεδιασμούς -στο ύφος της πασακάλια ή επικήδειου εμβατηρίου- βασισμένους σε έργα των Τζεσουάλντο, Μοντεβέρντι και Τραμπάτσι. 

Το έργο συνιστά μια μοναδική συνάντηση ανάμεσα σ'έναν  συγγραφέα κι ένα μουσικό -τον Γάλλο λογοτέχνη Dominique Fernandez και το Jordi Savall-  οι οποίοι αντλούν έμπνευση από τη σπουδαία μορφή του Καραβάτζιο. Οι δύο δημιουργοί αποτίουν φόρο τιμής στον Ιταλό ζωγράφο, μέσα από τις δικές τους καλλιτεχνικές οπτικές -τη λογοτεχνία και τη μουσική. Αν και η οργανική δομή των συνθέσεων έχει τις ρίζες της στον 17ο αιώνα, η μουσική γλώσσα και έκφραση ενσωματώνουν νεωτερικά στοιχεία, παραπέμποντας στην αισθητική του Άρβο Περτ και ιδιαίτερα στον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιεί τις σιωπές ως εκφραστικό μέσο.

Προτείνω να ακούσουμε το στοιχειωτικό "Cantus Caravaggio - Το τραγούδι του Καραβάτζιο", ένα κομμάτι που διατρέχει ολόκληρο το άλμπουμ. Λειτουργεί σαν εισαγωγική προσευχή, με το φλάουτο τραβέρσο να δημιουργεί μια ανατριχιαστική, σχεδόν υπερβατική ατμόσφαιρα. Η μουσική είναι βαθιά εσωτερική. Ο ήχος της βιόλα ντα γκάμπα τονίζει μια θρηνητική ηρεμία, χωρίς ίχνος μελοδραματισμού. Οι νότες αναπνέουν μέσα σε μεγάλες παύσεις, σαν να αιωρούνται στο σκοτάδι των πινάκων. Το Cantus Caravaggio δεν απεικονίζει, ούτε περιγράφει. Στοχάζεται. Μ' έναν στοχασμό στον οποίο δεν βρίσκουμε την απόγνωση, αλλά τη βαθιά συγκίνηση της μνήμης...

Jordi Savall: "Cantus Caravaggio"

Στο μπλογκ υπάρχουν και άλλα κείμενα για τον Καραβάτζιο. Περιηγηθείτε!

Προσευχή στην Αγία Αικατερίνη...

"Αγία Αικατερίνη της Αλεξάνδρειας", Καραβάτζιο

Χρόνια Πολλά σε όλες τις φίλες, που γιορτάζουν σήμερα!
Τις αγαπημένες Κατερίνες ή με όποιο υποκοριστικό επιθυμούν να τις αποκαλούμε...Καίτη, Κατίνα, Κάτια, Ρίνα, ακόμα και αγγλιστί ή γαλλιστί Κατρίν και Κάθριν...

Το ωραίο και εύηχο όνομά τους που μάλλον προέρχεται από τη λέξη "εκάτερος" είναι συνδεδεμένο με την ευγένεια και την αγνότητα, ίσως γι' αυτό και η Αγία Αικατερίνη, θεωρείται προστάτιδα των παρθένων νεαρών κοριτσιών.
Η Αγία είναι επίσης προστάτις των Μηχανικών καθώς μαρτύρησε σε τροχό, αλλά και γιατί στην εποχή της ήταν πρότυπο μόρφωσης.

Yπήρξε κορυφαία διανοούμενη κατά τον 4ο αι, μιλούσε άπταιστα Λατινικά και Ελληνικά και χάρη στις άπειρες γνώσεις της, όπως και τη ρητορική της δεινότητα πέτυχε πολλά στην προσπάθειά της να διαδώσει το Χριστιανισμό. Όταν οι Ρωμαίοι λόγω της πίστης της θέλησαν να την βασανίσουν με τον ακιδοφόρο τροχό, το όργανο έσπασε σε χίλια κομμάτια. Ετσι, έγινε το σύμβολο της αγίας, όπως και το σπαθί με το οποίο την αποκεφάλισαν.

Με αυτά τα σύμβολα την απεικονίζει στην θαυμάσια θρησκευτική του σύνθεση ο Καραβάτζιο, που βλέπετε παραπάνω. Λέγεται πως για μοντέλο για την Αγία Αικατερίνη ο ιταλός ζωγράφος χρησιμοποίησε μιαν εταίρα με υψηλές γνωριμίες στους αριστοκρατικούς κύκλους. 

Ο Καραβάτζιο επιλέγει μια μεγαλειώδη και εξευγενισμένη προσέγγιση, που συνδέει ευρηματικά την ευγενική καταγωγή της Αγίας με την τόλμη και αποφασιστικότητα της εταίρας-μοντέλου.
Η Αικατερίνη αποτυπώνεται καθιστή δίπλα στον τροχό φορώντας ένα ακριβό πολύπτυχο βελούδινο ρούχο. Κοιτάζει υπό γωνία τον θεατή, κρατώντας την αιμοσταγή μάχαιρα. Το βαθυκόκκινο του αίματος συνταιριάζεται χρωματικά με το μπροκάρ μαξιλάρι που ακουμπά τα πόδια της δίπλα σε κλαδί φοινικιάς, άλλο σύμβολο της Αγίας.
Η γυναικεία φιγούρα όπως και τα αντικείμενα της σύνθεσης δεν οριοθετούνται με κάποιο περίγραμμα αλλά διακρίνονται μέσα από την αντιπαράθεση των φωτεινών και σκοτεινών επιφανειών. Είναι η γνωστή τεχνική κιαροσκούρο του Καραβάτζιο, που δημιουργεί το δραματικό φωτισμό της σκηνής.

Ο πίνακας ανήκε στη συλλογή του καρδινάλιου Φραντσίσκο Μαρία ντελ Μόντε, ο οποίος και τον παρήγγειλε στον Καραβάτζιο, καθώς θεωρούσε την Αγία Αικατερίνη προστάτιδά του.

Virgil Thomson

Το εξαίρετο εικαστικό θα συνοδεύσουμε με μια θρησκευτική φωνητική σύνθεση του Virgil Thomson, αμερικανού συνθέτη και μoυσικοκριτικού, από τους σπουδαιότερους του 20ου αι.
Με το έργο του συνέβαλε καθοριστικά στην ανάπτυξη του "Aμερικανικού ήχου" στην κλασική μουσική. Αν και έχει περιγραφεί ως μοντερνιστής, το στυλ του αποτελεί κράμα νεορομαντισμού- νεοκλασικισμού, του οποίου "η εκφραστική φωνή ήταν πάντα προσεκτικά σιωπηλή", χαρακτηρισμός που υπογραμμίζει τις μελετημένες πάντα δημιουργίες του.

Υπήρξε μαθητής της Νάντιας Μπουλανζέ και φίλος των μελών της Ομάδας των Έξι (Πουλένκ, Μιγιώ, Ονεγκέρ κλπ), τους οποίους συνάντησε στο Παρίσι και επηρεάστηκε από το συνθετικό ύφος τους. Αργότερα καθιερώθηκε ως αντίπαλος του Άαρον Κόπλαντ...

Το 1959 συνθέτει και δημοσιεύει τον κύκλο τραγουδιών συνοδεία πιάνου με τίτλο: "Mostly About Love" πάνω σε κείμενα του αμερικανού ποιητή και θεατρικού συγγραφέα, Kenneth Koch. Περιλαμβάνονται:

1. Τραγούδι Αγάπης

2. Κάτω στις αποβάθρες

3. Πάμε μια βόλτα
και

4. Προσευχή στην Αγία Αικατερίνη

Λόγω της Γιορτής της Αγίας θα ακούσουμε φυσικά το τελευταίο, "A Prayer to St. Catherine" στο οποίο ο Thomson ενσωμάτωσε μουσικά στοιχεία από ύμνους των Βαπτιστών, Γρηγοριανά άσματα και μοτίβα τραγουδιών, ενώ το στυλ του μαρτυρά επιρροή από νεορομαντισμό με  μια συγκρατημένη χρήση  παραφωνίας.

Ερμηνεύει η σπουδαία  Frederica von Stade.
Αν και το ποιητικό κείμενο της Προσευχής συνδέεται με την Αικατερίνη της Σιένα μια αγία που σχετίστηκε με το Δομινικανικό τάγμα, εμείς το συσχετίζουμε με την Αγία της Αλεξάνδρειας και ενώνουμε την κατανυκτική μελωδία με τις ευχές μας σε όλες τις Κατερίνες, να είστε γερές, δυνατές, χαρούμενες και πλημμυρισμένη με κάθε καλούδι η ψυχή σας ως τα βαθιά γεράματα...

Virgil Thomson: "A Prayer to St. Catherine":

 

"Omnia Vincit Amor - Η αγάπη κατακτά τα πάντα"

Caravaggio: "Omnia Vincit Amor"

[Για τη σημερινή γιορτή του φτερωτού Αγίου Έρωτα]

"Εν αρχή ην το Χάος" κατά τον Ησίοδο.
Ο Έρωτας θεωρείται ως ένας θεός που γεννήθηκε την ίδια εποχή με τη Γη βγαίνοντας απευθείας από το αρχικό Χάος. Τρία στοιχεία συνυπάρχουν, το Χάος, η Γαία και ο Έρωτας με τον τελευταίο να παραμένει πάντοτε μία κυρίαρχη δύναμη του Κόσμου.

Το θέμα αυτό το εκμεταλλεύτηκαν συγγραφείς , φιλόσοφοι και ποιητές, κάτω από την επίδραση των οποίων ο θεός Έρωτας πήρε την παραδοσιακή του φυσιογνωμία.

Τον παρουσιάζουν σαν ένα παιδί συχνά φτερωτό, που του αρέσει να φέρνει την ταραχή στις καρδιές. Ή τις πυρπολεί με το δαυλό του ή τις πληγώνει με τα βέλη του.
Σύμφωνα πάλι με το μύθο, ο Έρως έχει δυο ειδών βέλη: τα χρυσά με φτερά περιστεριών και άλλα με φτερά κουκουβάγιας.
Τα βέλη με τα φτερά των περιστεριών είναι αυτά που έριχνε στις καρδιές των θνητών και αθανάτων, ώστε να διεγείρει τα ερωτικά συναισθήματα. Σημαδεύει και με φόρα αφήνει την αιχμηρή σαΐτα του...

Στο περίφημο εικαστικό του Καραβάτζιο: "Omnia Vincit Amor" που βλέπουμε παραπάνω, απεικονίζεται γυμνός ο φτερωτός έρωτας σε παιχνιδιάρικη πόζα πατώντας -επιδεικνύοντας την κυριαρχία του- πάνω σε διάφορα αντικείμενα που εκπροσωπούν ανθρώπινες δραστηριότητες: μουσική(βιολί, λαούτο, παρτιτούρα) μαθηματικά(διαβήτης, κανόνας, πυξίδα...), στρατιωτικές επιχειρήσεις(πανοπλία, κράνος)...

Ο τίτλος είναι παρμένος από τη φράση του Βιργίλιου στις "Εκλογές" του:

"Omnia Vincit Amor et nos cedamus amori"

δηλαδή

 "Η αγάπη κατακτά τα πάντα· ας υποκύψουμε όλοι στην αγάπη"

ΜΟΥΣΙΚΕΣ ΕΜΠΝΕΥΣΕΙΣ:

1. Τους στίχους του Βιργίλιου μελοποιεί o βραβευμένος αμερικανός Michael John Trotta, για χορωδία ανδρικών φωνών συνοδεία πιάνου...


Το εικαστικό έργο το γνώριζα, όχι όμως και το μουσικό, το οποίο μόλις άκουσα στον τοπικό King fm και με ενθουσίασε. Ελπίζω το ίδιο και σας...

2. Μια δεύτερη μουσική εκδοχή-έμπνευση από τον συγκεκριμένο πίνακα του Καραβάτζιο έρχεται από τον Giovanni Sollima, Σικελό συνθέτη και τσελίστα γι'αυτό διακρίνουμε και μεσογειακό χρώμα στη σπινθηροβόλα, μελωδική γραμμή του...

Giovanni Sollima: Amor vincit omnia:

3. Για μικτή χορωδία με πιάνο είναι η σύνθεση του Pepper Choplin, που παραπέμπει σε Σουμπερτικά λήντερ...

Ανάλαφρες, ρομαντικές συνθέσεις που μάς θυμίζουν πως ο έρωτας δίνει ώθηση, εμπνέει και μεγαλουργεί...


Happy Valentine's Day!! 

Caravaggio / Μοtet: "Quam pulchra es"

 

Caravaggio: ""Ανάπαυση κατά τη φυγή στην Αίγυπτο "
Πινακοθήκη Ντόρια Παμφίλι, Ρώμη

"Η τέχνη μου θα σε καταπλήξει, θα σε αλλάξει.
Η πραγματικότητα, όπως και η ζωγραφική, ζει συχνά στην εξαπάτηση.
Ίσως στις ψευδαισθήσεις. ..
Από το βαφτιστικό μου όνομα, Μιχαήλ Άγγελος, προτίμησα αυτό του τόπου όπου οι ρίζες της οικογένειάς μου είναι αλληλένδετες: ΚΑΡΑΒΑΤΖΙΟ*"

[ΚΑΡΑΒΑΤΖΙΟ*: Γενέτειρα του ζωγράφου, μικρή πόλη ανατολικά του Μιλάνου στην επαρχία του Μπέργκαμο.]

Ο γεννημένος σαν σήμερα 29 Σεπτέμβρη 1571,  Μικελάντζελο Μερίζι ντα Καραβάτζιο αποτελεί ξεχωριστή περίπτωση στην ιστορία της τέχνης.
Είναι ο μεγάλος καλλιτέχνης που στη σύντομη ζωή του κατάφερε να επηρεάσει όσο λίγοι την τέχνη του καιρού του, να τον θαυμάσουν, να τον μιμηθούν, μα και να τον φθονήσουν και να τον καταδιώξουν. Είναι ο ζωγράφος που χρησιμοποίησε στα έργα του το σκοτάδι για να φορτίσει τα φωτισμένα πρόσωπα των μοντέλων του, που απέπνεαν μια έντονη αίσθηση θεατρικότητας και μυστηρίου.
Το ίδιο σκοτεινός και μυστήριος ήταν και ο δημιουργός τους.

"Εξερευνώ τα βάθη του σκότους για να αναδείξω το φως", έλεγε.

Τα τελευταία τέσσερα χρόνια της ζωής του, μετά τις μεγάλες δόξες, τα πέρασε φυγάς, μετά ένα φόνο που διέπραξε. Φύση θυελλώδης και ριζοσπαστική, νατουραλιστής μα και θρησκευτικός ζωγράφος, εξέφρασε την εποχή της Αντιμεταρρύθμισης με τη μεγαλύτερη ίσως δύναμη και αυθεντικότητα από οποιονδήποτε σύγχρονό του, και χαρακτηρίστηκε ήδη όσο ζούσε "διαβολική ιδιοφυΐα".

"Ζωγραφίζω με αίμα, ιδρώτα και δάκρυα.
Είναι μια μάχη ανάμεσα στον καμβά μου και εμένα"

"Portrait of Caravaggio", Ottavio Leoni

Γύρω στο 1595 φιλοτεχνεί ένα έργο "ζωγραφικής δωματίου", όπως ονομάζονταν τα έργα που προορίζονταν για διακόσμηση ιδιωτικής κατοικίας. Είναι θρησκευτικού θέματος με τίτλο: 

"Ανάπαυση κατά τη φυγή στην Αίγυπτο " και βλέπετε παραπάνω. 

Είναι ένας από τους πιο φιλόδοξους πίνακες του Καραβάτζιο, όπως φαίνεται και από την ολόσωμη απόδοση των προσώπων και την εικονογραφική καινοτομία του αγγέλου με τα μεγάλα μαύρα φτερά χελιδονιού, ο οποίος παίζει βιολί με τη βοήθεια μιας παρτιτούρας που κρατάει στα χέρια του ο άγιος Ιωσήφ.
Είναι τεράστια η αλληγορική σημασία του εικαστικού, καθώς υποδεικνύεται η αντίθεση ανάμεσα στην επίγεια και την αιώνια ζωή.
Ο Καραβάτζιο κατανείμει το έργο σε δυο μέρη: το αριστερό με τον Ιωσήφ και τα ξερά φυτά που τον περιβάλουν υπαινίσσονται την ξηρασία και τη φτώχεια της επίγειας ζωής και το δεξί με την Παναγία και το βρέφος μέσα σε οργιώδη βλάστηση, την ευδαιμονία της αιώνιας ζωής...

Η σκηνή δεν βασίζεται σε κάποιο βιβλικό περιστατικό αλλά σε μια σειρά από μύθους που αναπτύχθηκαν στα χρόνια του Μεσαίωνα στη Δύση γύρω από το περιστατικό της φυγής της Αγίας Οικογένειας στην Αίγυπτο και της παραμονής της εκεί. Πολλοί θεωρούν πως ο ζωγράφος αποδίδει εκφραστικά στοιχεία εμπνεόμενος από το "Άσμα Ασμάτων " του Σολομώντα:

Συγκεκριμένα:
Η Παναγία κοιμάται, όμως αγκαλιάζει προστατευτικά το Χριστό:"Εγώ καθεύδω και η καρδία μου αγρυπνεί..."
Επίσης απεικονίζεται με χρυσοπόρφυρα μαλλιά, συμβολική αναφορά στο Πάθος του Ιησού: "και πλόκιον κεφαλής σου ως πορφύρα...".

Μουσικά, επικεντρωνόμαστε στον Ιωσήφ, που κρατά στα χέρια του ένα μουσικό κείμενο. Πρόκειται για την παρτιτούρα του μοτέτου "Quam pulchra es", του αναγεννησιακού συνθέτη της γαλλοφλαμανδικής σχολής, Noel Bauldeweyn. 

Στα λιγοστά έργα του που έχουν διασωθεί, κοσμικής και θρησκευτικής μουσικής, είναι εμφανείς οι επιρροές του συγχρόνου του Ζοσκέν ντε Πρε. (Παλαιότερα, κάποια απο τα έργα του αποδόθηκαν ως συνθέσεις του ντε Πρε).

Αριστοτεχνικό δείγμα αναγεννησιακής πολυφωνίας, με τις φωνές να τοποθετούνται ομοιόμορφα, χωρίς χρήση cantus firmus.
Με στόχο την προβολή του νοήματος και των εκφραστικών δυνατοτήτων του κειμένου ο συνθέτης ακολουθεί την αγαπημένη πρακτική της εποχής, δηλαδή τη μίμηση των μελωδικών φράσεων με μικρές αλλαγές στο ρυθμό ή τη μελωδία.
Ο Bauldeweyn στο κατανυκτικό κλίμα του συγκεκριμένου μοτέτου ενσωματώνει την ελαφρότητα της κοσμικής μουσικής ενισχύοντας τη σύνθεση σε λυρισμό και συναίσθημα.

Θα ήθελα να επανέλθω στον υπέροχο πίνακα του Καραβάτζιο αναφέροντας κάτι που μού έκανε εντύπωση διαβάζοντας την ανάλυση του D. Mastromattei.
Αν παρατηρήσετε, στο βιολί του Αγγέλου υπάρχει μια σπασμένη χορδή, με την οποία ο ζωγράφος υπονοεί την αστάθεια της ζωής, που συνεχώς αιωρείται μεταξύ ψυχικής και πνευματικής ένδειας και πλούτου...

Noel Bauldeweyn: "Quam pulchra es":

Για τον Καραβάτζιο μπορείτε να διαβάσετε παλαιότερα άρθρα μου εδώ, εδώ και εδώ. 

(Για τη σύνταξη του άρθρου χρησιμοποιήθηκαν και στοιχεία από: Ν. Ξυδάκης: "Καραβάτζιο, μεγαλοφυής επαναστάτης… με αιτία-Εφημ. Καθημερινή, tvxs.gr, Ψήφας Γιάννης.blogspot., arteworld, "The Music Of Noel Bauldeweyn", Edgar Sparks ebook)

Μπαχ - Καραβάτζιο για την Κυριακή του Θωμά...

Καραβάτζιο: "Ο Άπιστος Θωμάς", Πότσδαμ

Κυριακή του Θωμά σήμερα και η Εκκλησία μας μάς καλεί να αναλογιστούμε το βαθύτερο νόημα της πίστης και της αμφιβολίας. Η αμφιβολία δεν αποτελεί πάντοτε άρνηση, αλλά συχνά το αναγκαίο πέρασμα για να γίνει η πίστη συνειδητή. Μέσα απ' αυτήν την εσωτερική πάλη, ο άνθρωπος δεν απομακρύνεται απαραίτητα από την αλήθεια, αλλά την αναζητά βαθύτερα, όπως ακριβώς ο Θωμάς.

"Κατά την ημέραν εκείνην, ενώ πλέον είχε βραδυάσει και οι θύρες του σπιτιού, όπου ευρίσκοντο συγκεντωμένοι οι μαθητές, ήσαν κλεισμέναι δια τον φόβον των Ιουδαίων, ήλθεν έξαφνα ο Ιησούς, εστάθη στο μέσον και τους λέγει: "ειρήνη υμιν"
[...]οι μαθηταί, όταν είδαν τον Κυριον αναστημένον, εχάρησαν.[...]
Ο Θωμάς όμως, ένας από τους δώδεκα, ο οποίος ελέγετο εις την ελληνικήν Δίδυμος, δεν ήτο μαζί τους, όταν ήλθε ο Ιησούς.
"εάν δεν ίδω εις τα χέρια του το σημάδι των καρφιών και δεν βάλω το δάκτυλό μου στο σημάδι των καρφιών, και αν δεν βάλω το χέρι μου εις την πλευράν, που την ετρύπησε η λόγχη, δεν θα πιστεύσω".
Ερχεται, λοιπόν, ο Ιησούς έξαφνα...Επειτα λέγει στον Θωμάν΅"φέρε το δάκτυλό σου εδώ, ιδέ και με τα μάτια σου, ψηλάφησε και μη γίνεσαι άπιστος, αλλά πιστός"
"Πιστεύω, Κύριε, ότι συ είσαι ο Κύριος μου και ο Θεός μου", είπε ο Θωμάς.
Λέγει εις αυτόν ο Ιησούς: "επίστευσες, διότι με είδες· μακάριοι θα είναι απ' εδώ και πέρα στους αιώνας των αιώνων, εκείνοι οι οποίοι καίτοι δεν με είδαν, επίστευσαν".
(Κατά Ιωάννην, κεφ 20, 19-30)



Το εικαστικό του Καραβάτζιο, "Άπιστος Θωμάς" προκάλεσε οργή και αγανάκτηση στους θρησκευόμενους της εποχής του γιατί θεωρήθηκε ασεβές.

Ο καλλιτέχνης επιθυμεί την αποτύπωση της αλήθειας, όπως την έβλεπε, εντελώς νατουραλιστικά και χωρίς κανέναν εξωραϊσμό τα πρόσωπα. Ετσι, απεικονίζει τους Αποστόλους ως απλούς ανθρώπους - εξάλλου ψαράδες ήταν στο επάγγελμα- με ταλαιπωρημένα πρόσωπα, βρώμικα χέρια και ρυτιδωμένα μέτωπα, μακριά από τις σεβάσμιες μορφές που οι άνθρωποι είχαν συνηθίσει να βλέπουν στα έργα τέχνης.
Τοποθετεί τον Χριστό στο κέντρο, λουσμένο μεν στο Φως, όμως με ταλαιπωρημένο σώμα κι αφρόντιστα μαλλιά, μορφή που  δεν παραπέμπει στην ιερότητα της στιγμής. Ακόμη και τα φωτοστέφανα απουσιάζουν. Δείχνει τις πληγές του σε 3 μαθητές, εκ των οποίων εκείνος που βάζει το δάκτυλό του στην πληγή είναι ο Θωμάς.
Η πράξη του δείχνει με απλό και άμεσο τρόπο την ανάγκη για βεβαιότητα. Ο Χριστός, με ήρεμη στάση, δεν απορρίπτει την αμφιβολία, αλλά την δέχεται και τη μετατρέπει σε πίστη. Η έντονη, ρεαλιστική απεικόνιση της πληγής και του αγγίγματος τονίζει ότι η Ανάσταση δεν είναι ιδέα, αλλά μια ζωντανή και απτή πραγματικότητα.
Με την γνωστή τεχνική του κιαροσκούρο, ο Καραβάτζιο απεικονίζει την πραγματικότητα, άρα δημιουργεί έντονα τα συναισθήματα.



H "Cantata 67, Halt im Gedächtnis"  του  Γ.Σ.Μπαχ είναι η πρώτη που γράφτηκε στα χρόνια της Λειψίας  κι είναι αφιερωμένη στην Κυριακή του Θωμά.

Βασίζεται στο παραπάνω απόσπασμα του Ευαγγελίου και η πορεία των μερών αποτυπώνει την εσωτερική διαδρομή της απιστίας του Θωμά προς την πίστη:

Το εναρκτήριο χορωδιακό "Halt im Gedächtnis Jesum Christ - Κράτα στη μνήμη σου τον Ιησού Χριστό" θέτει το βασικό δίλημμα ανάμεσα στη μνήμη της Ανάστασης και την αμφιβολία, σαν μια προσπάθεια να διατηρηθεί η πίστη χωρίς ακόμη βεβαιότητα.
Στην άρια του τενόρου "Mein Jesus ist erstanden-Ο Ιησούς μου αναστήθηκε" εκφράζεται μια καθαρή και χαρούμενη διακήρυξη της Ανάστασης, που έρχεται σε αντίθεση με τη στάση του Θωμά, ενώ το ρετσιτατίβο της άλτο "Mein Jesu, heißest du des Todes Gift - Ιησού μου, ονομάζεσαι δηλητήριο του θανάτου" εισάγει την προσωπική αμφιβολία, όπου η πίστη αναγνωρίζεται αλλά δεν έχει εσωτερικευτεί.
Το χορωδιακό "Erschienen ist der herrlich Tag - Εμφανίστηκε η ένδοξη ημέρα" παρουσιάζει τη συλλογική βεβαιότητα της Εκκλησίας για την Ανάσταση, η οποία όμως δεν αρκεί για να άρει την ατομική αμφιβολία, και στο επόμενο ρετσιτατίβο "Doch scheinet fast - Όμως φαίνεται σχεδόν" αυτή η αμφιβολία κορυφώνεται, δείχνοντας μια πίστη που κλονίζεται και αναζητά επιβεβαίωση.
Η καθοριστική καμπή έρχεται με την άρια του μπάσου και το χορωδιακό "Friede sei mit euch - Ειρήνη υμίν", όπου ο Χριστός εμφανίζεται και προσφέρει ειρήνη ενώ η χορωδία εκφράζει φόβο και ταραχή, δείχνοντας ότι η αμφιβολία του Θωμά δεν λύνεται με επιχειρήματα αλλά με την ίδια την παρουσία του Αναστημένου.

Τέλος, το καταληκτικό χορωδιακό "Du Friedefürst, Herr Jesu Christ - Εσύ, Άρχοντα της ειρήνης, Κύριε Ιησού Χριστέ" αποδίδει την κατάσταση της συμφιλίωσης και της ειρήνης, όπου η αμφιβολία έχει ξεπεραστεί και η πίστη έχει πλέον εδραιωθεί.

Ο σκοπός του Μπαχ ήταν να αποδώσει τα συναισθήματα των μαθητών, όπως τις ελπίδες τους που χάθηκαν  μετά τη Σταύρωση και  την ένταση αμφιβολίας  του Θωμά.
Ο κάντορας πετυχαίνει ένα άφθαστο παραλληλισμό μεταξύ πνευματικής έντασης των κειμένων και  μουσικής έντασης...Μην ξεχνάμε πως ο Μπαχ συχνά αναφέρεται ως ο "πέμπτος Ευαγγελιστής" για την αφοσιωμένη ερμηνεία των βιβλικών πηγών. Έτσι, το σημαντικό γι' αυτόν ως "μουσικός του Θεού" δεν είναι τόσο η έκφραση της απιστίας του Θωμά, όσο η ομολογία της πίστης του, δηλαδή η πραγματική συνειδητοποίηση για την Θεότητα του Χριστού!

Bach: "Halt im Gedächtnis" Cantata, BWV 67 / Karl Richter:

Ath Samaras26 April 2020 at 02:25

Karl Richter: ένας από τους σπουδαιότερους οργανίστες που πέρασαν, όμως και ως μαέστρος άφησε εποχή, ενώ έφυγε πολύ νέος...
Όσο για τη δημοσίευση, ετούτο το blog έχει πάντα κάτι καλό και χρήσιμο να προσφέρει...

ReplyDelete

Το μαδριγάλι του "Λαουτιέρη"...

 

Caravaggio: "The Lute player"

Ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της πρώτης γενιάς συνθετών του ιταλικού μαδριγαλίου της Αναγέννησης είναι ο γαλλοφλαμανδός συνθέτης του 16ου αιώνα, Ζακ Αρκαντέλτ. Mια από τις πιθανές ημερομηνίες γέννησής του είναι η 10η Αυγούστου 1507.

Έγραψε πλήθος έργων κοσμικής και θρησκευτικής μουσικής, σανσόν, λειτουργίες, μοτέτα, μεγαλυνάρια, όμως ξεχώρισε για τα μαδριγάλια του και μάλιστα το πρώτο βιβλίο του (Il primo libro di madrigali), ήταν η ευρύτερα τυπωμένη συλλογή μαδριγαλίων της εποχής του και χρησιμοποιήθηκε ως πρότυπο για πολλούς μεταγενέστερους μουσικοδιδασκάλους της γενιάς του Παλεστρίνα και του Μοντεβέρντι, συμβάλλοντας στον μουσικό τους προσανατολισμό.
Με τον Αρκαντέλτ τελειοποιήθηκε η φόρμα του μαδριγαλίου, με ξεχωριστή την καθαρότητα  της πολυφωνικής γραφής και τη διαφάνεια του ύφους του.

Ο Αρκαντέλτ υπήρξε πιθανότατα μαθητής του Ζοσκέν ντι Πρε και διετέλεσε χορωδός και αρχιμουσικός στην Καπέλα Σιστίνα.

Τα μαδριγάλια του είναι απλά δομικά, ακολουθούν σταθερή αρμονική βάση και ομαλό, μελωδικό ύφος. Ο Αρκαντέλτ επινοεί όμορφες, ευκολομνημόνευτες μελωδίες στις οποίες εναλλάσσονται ομοφωνικές και πολυφωνικές υφές.
Πολλοί πιστώνουν το ταλέντο του  στο συνδυασμό του ιταλικού μελωδικού πνεύματος με την τεχνική τελειότητα του γαλλο-φλαμανδικού αρμονικού και πολυφωνικού στυλ και τον ονομάζουν "κύριο της nobile sprezzatura", δηλαδή της ευγενούς καλαισθησίας και της μουσικής κομψότητας και ηρεμίας.

Πιο γνωστό από τα μαδριγάλια του είναι  το τετράφωνο: "Il bianco e dolce cigno - Ο Λευκός και γλυκύς κύκνος" στο οποίο σύμφωνα με τον Άλφρεντ Αϊνστάιν αποδίδεται "το μειλίχιο της μουσικής με άφθαστη ποιότητα", με τον επιφανή γερμανό μουσικολόγο να υπονοεί την απαράμιλλη ποιητικότητα της μελωδίας..

Jacques Arcadelt: "Il bianco e dolce cigno":

Προτείνω επίσης να ακούσουμε το μαδριγάλι του: "Voi sapete ch'io v'amo anzi-Ξέρεις ότι σε αγαπώ πραγματικά", καθώς η παρτιτούρα του απεικονίζεται σε δυο από τις 3 εκδοχές του περίφημου εικαστικού του Καραβάτζιο: "Παίκτης Λαούτου", που σύμφωνα με τον βιογράφο του Καραβάτζιο "είναι η ωραιότερη δημιουργία του καλλιτέχνη".

Ο ιταλός ζωγράφος, μάστορας του κιαροσκούρο, με την αντίθεση των φωτεινών και σκοτεινών αποχρώσεων χαρίζει στην σύνθεσή του απαράμιλλη ζωντάνια και παραστατικότητα. Απεικονίζει έναν νεαρό άνδρα να παίζει λαούτο. Μπρος του ένα τραπέζι, πάνω στο οποίο είναι τοποθετημένο ένα γυάλινο δοχείο με  φρέσκα λουλούδια, φρούτα,  βιολί με δοξάρι και  ανοιχτό ένα βιβλίο με την παρτιτούρα του ερωτικού μαδριγαλίου του Αρκαντέλτ: "Voi sapete ch'io v'amo anzi"(διακρίνεται η φράση).
Πρόκειται για τις εκδοχές του Μουσείου Ερμιτάζ και της συλλογής Μπάντμιντον.
O μάστορας του κιαροσκούρο με την αντίθεση των φωτεινών και σκοτεινών αποχρώσεων χαρίζει στην σύνθεσή του μυστηριακό ύφος.


(Αξιοσημείωτο είναι πως για αρκετό χρονικό διάστημα ο πίνακας του Ερμιτάζ είχε τον τίτλο: "Lyutnistka", υπονοώντας πως επρόκειτο για γυναίκα παίκτρια λαούτου.
Όμως στις αρχές του 20ού αι. οι αναλυτές συμφώνησαν ότι ο καμβάς απεικονίζει τον φίλο του καλλιτέχνη, Mario Minniti, που συχνά πόζαρε ως μοντέλο στα πρώτα έργα του Καραβάτζιο ("Βάκχος", "Αγόρι με καλάθι φρούτων", "Οι Μουσικοί" κλπ...)
Άλλο επιχείρημα αποτελούν τα δυο μουσικά όργανα, καθώς  το λαούτο και το βιολί που απεικονίζονται στο έργο, θεωρούνταν όργανα που εκτελούσαν άνδρες  στην εποχή του Καραβάτζιο).

Τον πρωταγωνιστικό ρόλο στον "Λαουτιέρη" έχει η εκφραστικότητα και η γλυπτικότητα του προσώπου του εκτελεστή μέσα σε μια ατμόσφαιρα ερωτικής φόρτισης, καθώς αν αναγνώσουμε το  κείμενο του μαδριγαλίου θα διαπιστώσουμε πως πρόκειται για στιχούργημα ενός απελπισμένου εραστή. Eξάλλου και το μουσικό όργανο έχει μια μικρή ρωγμή υπονοώντας τη ραγισμένη από μη ανταποκρινόμενο έρωτα, καρδιά του:

"Σ' αγαπώ, το ξέρεις, και πως σε λατρεύω,

αλλά δεν ξέρεις, ακόμη, ότι πεθαίνω για σένα.

γιατί, αν το γνώριζες,

ίσως να έδειχνες έλεος.

Ωστόσο, αν κάποια στιγμή, για τη μοίρα μου,

νιώσεις την παραμικρή λύπηση,

θα καταλάβεις πόσο αυτή η φωτιά 

με λιώνει σιγά-σιγά"

J. Arcadelt: "Voi sapete ch'io v'amo anzi":

(O Zακ Αρκαντέλτ πέθανε σαν σήμερα, 14 Οκτωβρίου 1568)

Caravaggio: "Οι Μουσικοί" ή Μαδριγάλια για έναν ερωτευμένο λαουτίστα...

Caravaggio: "I Musici"

"Η τέχνη μου θα σε καταπλήξει, θα σε αλλάξει.
Η πραγματικότητα, όπως και η ζωγραφική, ζει συχνά στην εξαπάτηση.
Ίσως στις ψευδαισθήσεις. ..
Από το βαφτιστικό μου όνομα, Μιχαήλ Άγγελος, προτίμησα αυτό του τόπου όπου οι ρίζες της οικογένειάς μου είναι αλληλένδετες: ΚΑΡΑΒΑΤΖΙΟ*"

Έχει την τιμητική του, αφού σαν σήμερα το 1571, γεννήθηκε!

Ο ιταλός ζωγράφος, Μικελάντζελο Μερίζι ντα Καραβάτζιο χαρακτηρίστηκε ως "μάγος του φωτός"! Είναι ο μάστορας του κιαροσκούρο, μιας επαναστατικής τεχνικής δραματικών φωτοσκιάσεων, που καθιέρωσε ο καλλιτέχνης, ενισχύοντας τη θεατρικότητα, το δραματικό και μυστηριακό χαρακτήρα των έργων του.



Στο εικαστικό του "Οι Μουσικοί", φέρνει απαράμιλλη ζωντάνια και παραστατικότητα με την αντίθεση των φωτεινών και σκοτεινών αποχρώσεων, εντυπωσιάζοντας τον φιλότεχνο θεατή.
Παρατηρώντας, εντοπίζουμε τέσσερεις νεαρούς μουσικούς με κλασική φορεσιά, μάλιστα ένας εξ αυτών ως Έρως, που κρατά στο χέρι του ένα τσαμπί σταφύλι, το "ζουμί" της ζωής!

Αχ, αυτός ο έρωτας με τις απολαύσεις και τις απογοητεύσεις του!

Κεντρική φιγούρα στο εικαστικό είναι ο λαουτίστας. Τα μάτια του διακρίνονται υγρά, γεμάτα μελαγχολία.
Εγκλωβιζόμαστε στο άλαλο βλέμμα του, που περιγράφει τη θλίψη και την απογοήτευση, ίσως τη βαθιά οδύνη από τα βέλη του έρωτα...
Ο ζωγράφος τοποθετεί το βιολί σε πρώτο πλάνο, έτοιμο να απαλύνει τον πόνο με τις δοξαριές του...
Το αγόρι στα δεξιά συγκεντρώνεται στη μελέτη της παρτιτούρας...
Στο προσκήνιο υπάρχουν δύο ανοιχτά βιβλία με μουσικές παρτιτούρες επίσης, καθώς και ένα βιολί, στοιχεία που φαίνεται να καλούν τον θεατή να συμμετάσχει στη συναυλία.

Στην εποχή του Καραβάτζιο ήταν συνήθεις οι "Συναυλίες των Νέων" γι' αυτό και ο πίνακας έχει τον συγκεκριμένο ως δεύτερο τίτλο του.
Σε αυτά τα σύνολα οι νέοι ασκούνταν σε μαδριγάλια, μια κοσμική σύνθεση για όργανα και φωνή, που άνθισε την περίοδο της Αναγέννησης...
Δυστυχώς δεν είναι ευδιάκριτος ο τίτλος της σύνθεσης που μελετά η παρέα των νέων μουσικών, όμως στην παρτιτούρα δηλώνεται πως πρόκειται για τετράφωνο μαδριγάλι.

Εικάζουμε πως το μαδριγάλι έχει θέμα του την λύπη, την  απογοήτευση και τη βαθιά απελπισία από τον έρωτα, καθώς ο κεντρικός λαουτιέρης, (η φιγούρα του Μάριο Μινότι, συντρόφου και μοντέλου του Καραβάτζιο σε πολλά έργα του) απεικονίζεται με τα μάτια νοτισμένα και θλιμμένα...

Φίλοι μου, η τέχνη του ζωγράφου εδράζεται στις αισθήσεις, διαθέτει μια μαγική δύναμη όπως οι νότες μιας μελωδίας, που αιωρείται στον αέρα αυτού του φθινοπωρινού πρωινού.



Aπό τις Αυλές της ιταλικής αναγέννησης μάς έρχεται το τετράφωνο μαδριγάλι περί έρωτος του Marchetto Cara: "Hor Vendut'ho la Speranza".

Στους στίχους του ο ευαίσθητος ποιητής αποτυπώνει την πρόσφατη μεγάλη ερωτική του απογοήτευση από την ερωμένη του, που αποδείχθηκε απατηλή και κενή σε συναισθήματα, αλλά συγχρόνως και την ελπίδα να αγαπηθεί αληθινά στο μέλλον...


Μελωδικές καλημέρες!

ΚΑΡΑΒΑΤΖΙΟ*: Γενέτειρα του ζωγράφου, μικρή πόλη ανατολικά του Μιλάνου στην επαρχία του Μπέργκαμο.

Στο μπλογκ υπάρχουν πολλά άρθρα για τον Καραβάτζιο. Περιηγηθείτε!