Άγιος Φραγκίσκος της Ασίζης: "Ύμνος στον Ήλιο"...

"Ο θάνατος του Αγίου Φραγκίσκου της Ασίζης"

Στις 4 Οκτωβρίου, η Εκκλησία τιμά τη μνήμη του Αγίου Φραγκίσκου της Ασίζης, του "Φτωχούλη του Θεού", ενός ανθρώπου που οκτώ αιώνες μετά τον θάνατό του εξακολουθεί να μας μιλά με γλώσσα απλή και βαθιά...τη γλώσσα της ειρήνης, της αδελφοσύνης και της αγάπης για τη δημιουργία.

Γεννημένος το 1182 στην Ασίζη της Ούμπριας, γιος ενός εύπορου εμπόρου, ο Φραγκίσκος γνώρισε στα νεανικά του χρόνια την άνεση και τον πλούτο. Κάποια στιγμή, όμως, εγκατέλειψε τον κόσμο που γνώριζε και επέλεξε τον δρόμο της πενίας, της προσφοράς και της απόλυτης εμπιστοσύνης στον Θεό. Γύρω του συγκεντρώθηκαν άνθρωποι που θέλησαν να μοιραστούν το ίδιο όραμα, κι έτσι γεννήθηκε το Φραγκισκανικό κίνημα.
Ο Φραγκίσκος έμαθε να βλέπει τον κόσμο διαφορετικά. Η φύση δεν είναι κάτι που μας ανήκει, αλλά δώρο. Ο άνθρωπος δεν είναι κυρίαρχος, αλλά μέρος μιας μεγάλης οικογένειας της δημιουργίας. 

Το 1225, βαριά άρρωστος και σχεδόν τυφλός, ο Φραγκίσκος συνέθεσε τον "Cantico delle Creature - Ύμνο των Πλασμάτων", γνωστό και ως "Ύμνος στον Ήλιο". 
Πρόκειται για έναν ύμνο δοξολογίας προς τον Θεό, μια ευχαριστία για τα θαυμαστά δημιουργήματα της φύσης, τον ήλιο, τη σελήνη, τον άνεμο, το νερό, τη φωτιά και τη γη.
Και είναι συγκλονιστικό αν σκεφτεί κανείς πως ένας άνθρωπος που δυσκολεύεται πια να δει το φως, αρχίζει τον ύμνο του με το φως.
Στον "Ύμνο στον ήλιο", ο Φραγκίσκος δεν αντικρίζει τα στοιχεία της φύσης απρόσωπα, αλλά σαν αδέρφια. Ολόκληρη η δημιουργία γίνεται μια μεγάλη οικογένεια, ένας αδιάκοπος ύμνος προς τον Δημιουργό.
Στη συνέχεια ο κύκλος του ποιήματος ανοίγει περισσότερο. Περνά από τη δημιουργία στη συγχώρεση και τελικά, φτάνει στον θάνατο, "την αδελφή μας, τον σωματικό θάνατο".
Έτσι, ο Ύμνος αρχίζει με τον Ήλιο και καταλήγει στον θάνατο, χωρίς ποτέ να χάσει το φως του. Για τον Φραγκίσκο, όλα -το φως και το σκοτάδι, η χαρά και ο πόνος, η ζωή και ο θάνατος- μπορούν να γίνουν λόγος ευγνωμοσύνης.

"Ύψιστε, Παντοδύναμε, Πανάγαθε Κύριε,

σε Σένα τα εγκώμια, η δόξα κι η τιμή και κάθε ευλογία!

Σε Σένα μονάχα, Ύψιστε, ταιριάζουν

και κανένας άνθρωπος δεν είναι άξιος να προφέρει τ' όνομά σου.

Δοξασμένος νάσαι, ω Κύριε, με όλα σου τα πλάσματα

και ξέχωρα για τον κυρ αδελφό τον Ήλιο,

που μας φέρνει τη μέρα και που η χάρη του μας φωτίζει

και που είναι όμορφος κι αστραφτερός και με τη μεγάλη του

λάμψη μαρτυράει για Σένα, Ύψιστε!

Δοξασμένος νάσαι, ω Κύριε, για την αδελφή Σελήνη

και τ’ άστρα, που δημιούργησες στον ουρανό,

λαμπερά, πολύτιμα κι ωραία!

Δοξασμένος νάσαι, ω Κύριε, για τον αδελφό μας τον άνεμο,

και για το σύννεφο, για τη γαλήνη και για όλους τους καιρούς,

που με αυτά στηρίζεις τα πλάσματά Σου...
[...]

Δοξασμένος να είσαι, Κύριέ μου,
μαζί με την αδελφή μας, τον σωματικό θάνατο,
από τον οποίο κανένας άνθρωπος δεν μπορεί να ξεφύγει.
Αλίμονο σε κείνους που πεθαίνουν μέσα στη θανάσιμη αμαρτία.
Μακάριοι εκείνοι που θα βρεθούν πιστοί στο πανάγιο θέλημά Σου

Δοξάστε και ευλογήστε τον Κύριό μου,
ευχαριστήστε Τον και υπηρετήστε Τον
με μεγάλη ταπεινοφροσύνη"

Όπως ο Άγιος Φραγκίσκος, έτσι και η σπουδαία Αμερικανίδα συνθέτρια Amy Beach αντλούσε βαθιά έμπνευση από τη φύση. Το 1915, ο πάστορας της Πρεσβυτεριανής Εκκλησίας της Νέας Υόρκης τής χάρισε ένα αντίγραφο του "Ύμνου στον Ήλιο". Το κείμενο έμεινε για χρόνια στην άκρη ως το 1924  που η Beach το ξαναδιάβασε και ένιωσε, όπως η ίδια περιέγραψε, ότι "οι λέξεις γέννησαν μέσα της μελωδίες". Μέσα σε πέντε ημέρες είχε σημειώσει το μεγαλύτερο μέρος της μουσικής.

Η σύνθεση γράφτηκε για χορωδία, τέσσερις σολίστ και ορχήστρα. Η Beach επιδίωξε μια μουσική προσιτή, ικανή να παρουσιαστεί ακόμη και από ερασιτεχνικές χορωδίες, σχολεία ή εκκλησίες. 

imslp.org

Ο "Canticle" οργανώνεται γύρω από δύο βασικά μελωδικά μοτίβα. Το πρώτο, ένα χαρακτηριστικό τετράφθογγο μοτίβο, εμφανίζεται ήδη στην αρχή και επανέρχεται σε όλο το έργο, εξασφαλίζοντας τη μουσική του συνοχή. Το δεύτερο, μια κατιούσα χρωματική κίνηση, συνδέεται περισσότερο με τις ήπιες και τρυφερές πλευρές της δημιουργίας.

Στην αρχική ενότητα, η αναφορά στο Φως συνοδεύεται από τη λαμπρή Ντο μείζονα, χρώμα που λόγω της συναισθησίας της Beach, συνδεόταν στο μυαλό της με το λευκό.
Ακολουθούν η Σελήνη, ο Άνεμος και το Νερό, σε ολοένα διαφορετικές μουσικές αποχρώσεις.
Η ενότητα της Φωτιάς φέρνει μεγαλύτερη ένταση και ρυθμική ζωντάνια, με τη χορωδία και την ορχήστρα να βρίσκονται σε δυναμικό διάλογο. Η Μι μείζονα, που η Beach συνέδεε με το κίτρινο, γίνεται εδώ το αρμονικό της σύμβολο.
Με τη Μητέρα Γη το έργο στρέφεται σταδιακά από τη φύση στον άνθρωπο και στη συγχώρεση. Η μουσική μαλακώνει και αποκτά πιο εσωτερικό χαρακτήρα, οδηγώντας στην τελευταία και βαθύτερη ενότητα, "την αδελφή μας, τον σωματικό θάνατο". Οι τέσσερις σολίστ εναλλάσσονται με τη χορωδία, ενώ η μουσική αποκτά χαρακτήρα θρήνου.
Στο τέλος, η αρχική τονικότητα επιστρέφει και μαζί της ένας τελευταίος ύμνος δοξολογίας και ευχαριστίας. Η χορωδία απομακρύνεται σταδιακά, σαν να σβήνει στον ορίζοντα, αφήνοντας τελευταία παρακαταθήκη την προτροπή: "Να Τον υπηρετούμε με μεγάλη ταπεινοφροσύνη".

Amy Beach: "The canticle of the Sun Op. 123":

Joan Miro: "Cantic del Sol, Francesco d'Assisi"
(google.com)

Το 1975, ο Καταλανός καλλιτέχνης Joan Miró φιλοτέχνησε μια σειρά από περίπου τριάντα χαρακτικά, εμπνευσμένα από τον "Ύμνο στον Ήλιο" του Αγίου Φραγκίσκου.
Ο Mιρό δεν επιχείρησε να απεικονίσει κυριολεκτικά τις εικόνες του ποιήματος. Με λιτές γραμμές, χρώματα και αφαιρετικά σχήματα, δημιούργησε τη δική του, σύγχρονη ανάγνωση του κόσμου του Αγίου Φραγκίσκου.
Οι ειδικοί επισημαίνουν τη βαθιά συγγένεια ανάμεσα στους δύο καλλιτέχνες. Ο Φραγκίσκος με την ποίησή του και ο Mιρό με τη ζωγραφική του κοιτούν τη φύση με παρόμοια ματιά. Δεν επιθυμούν να την κατακτήσουν ή να την ερμηνεύσουν. Την κοιτούν με δέος, σεβασμό και ταπεινότητα.
Αυτή ακριβώς η ματιά εξηγεί και τη διαχρονικότητα του Αγίου Φραγκίσκου. Ο άνθρωπος που εγκατέλειψε την ευμάρεια για την απλότητα, που μίλησε στα πουλιά και ονόμασε τον Ήλιο και τη Σελήνη αδέρφια, εξακολουθεί να εμπνέει μέχρι σήμερα καλλιτέχνες, ποιητές και μουσικούς. Ο Άγιος Φραγκίσκος μάς θυμίζει ότι δεν στεκόμαστε απέναντι στη δημιουργία, αλλά είμαστε μέρος της...


Στο ιστολόγιο θα βρείτε πολλά κείμενα αφιερωμένα στον Άγιο Φραγκίσκο. Αναζητήστε τα εύκολα, πληκτρολογώντας "Άγιος Φραγκίσκος" στη γραμμή αναζήτησης.

Στους "Αστερισμούς" του Ζουάν Μιρό...

 

Miro: "Constellations, Ν.1. L'étoile matinale"

H ζωγραφική του αντιμετωπίστηκε από πολλούς σαν παιχνίδι ενός ναΐφ ζωγράφου.
"Ζωγράφιζε σαν παιδί, αλλά γεννήθηκε παππούς", λένε για τον Ζουάν Μιρό, πρωτεργάτη της μοντέρνας ζωγραφικής.Το εικονογραφικό του σύμπαν, πολύχρωμο, ο κόσμος του, παιγνιώδης!

"Ένα πράσινο αστέρι, ένα μπλε, το ρουμπινί, το μαύρο· το ‘να σου μάτι στα πουλιά,
τ' άλλο στα κόκκινα· η σιδεροδεσιά σε φύλλα, φύλλα κι άλλα φύλλα·
το κίτρινο στη σωστή του θέση που την ξέρει μονάχα ο Θεός κι ο Μιρό..."

(Γ. Ρίτσος: "Οχτώ Οχτάστιχα για τον Μιρό")

Γεννήθηκε σαν σήμερα, 20 Απριλίου 1893, στη Βαρκελώνη κι η μουσική ήταν κεντρικός πυρήνας στη ζωή του.
Η συλλογή του σε βινύλια ήταν απεριόριστη και οι μουσικές προτιμήσεις του από όλους σχεδόν τους χώρους: κλασική, μπαλέτο, φλαμένκο, σύγχρονη, ...κάτι που μαρτυρά τη "δίψα" του για τη μουσική τέχνη.
Στη Βαρκελώνη εντρύφησε στα ακούσματα του φλαμένκο, στη Νέα Υόρκη σε κείνα της τζαζ και του γκόσπελ, κι όλα τα υπόλοιπα στο Παρίσι.
Διέθετε μέχρι και ηχογραφήσεις της "μουσικής των πουλιών".
Πολλοί παραλληλίζουν το πάθος του για τη μουσική με κείνο ενός συλλέκτη γραμματοσήμων.
Επίσης, ακούσματα όπως παραδοσιακή μουσική της Αφρικής και της Άπω Ανατολής, δεν έλειπαν από τη δισκοθήκη του.
Ρουφούσε μουσική, όπως η μέλισσα τη γύρη...
Λάτρευε τον Μπαχ, τον Μότσαρτ και άλλους κλασικορομαντικούς συνθέτες...
Συνεργάστηκε με σπουδαίους σύγχρονους δημιουργούς(Μπουλέζ, Στοκχάουζεν, Κέιτζ...), η επαφή με τους οποίους επέδρασε στη συντήρηση και επέκταση του μουσικού του γίγνεσθαι.

Λατρεύω τον Μιρό! Μου αρέσει πολύ η παιδικότητά του, αυτή η χαριτωμένη "αφέλεια" με την οποία ζωγραφίζει!!Χρώμα, φως, αίσθηση αδιόρατης ευτυχίας οι λιτές δημιουργίες του, που μοιάζουν να έγιναν από παιδικό χέρι ή από το χέρι του Θεού;
Πινελιές αυθορμητισμού, που μας θυμίζουν πως η ευτυχία κρύβεται στα απλά, ακριβώς όπως με τον τρόπο που το αντιλαμβάνεται ένα μικρό παιδί!

"Constellations Ν.21:
Le Bel oiseau déchiffrant l'inconnu au couple d'amoureux"
(από: danieljacometimprimeur)

Το 1940, ο Μιρό ξεκινά να φιλοτεχνεί τη σειρά που αργότερα τιτλοφορήθηκε: "Αστερισμοί"

23 έργα με τεχνική γκουάς, που εγκωμιάζουν με τα νυχτερικά θέματά τους τη χαρά, την αγάπη, την διάθεση απόδρασης , παρότι η περίοδος δημιουργίας τους χαρακτηρίζεται από κλίμα κινδύνου και ανθρώπινης καταστροφής. Ταραγμένες περίοδοι, λίγο μετά το χάος του ισπανικού εμφυλίου, που ο Μιρό βρισκόταν εξορισμένος στη Γαλλία. 

Μισοφέγγαρα, μοτίβα πλανητών και ανάποδα αστέρια αιωρούνται στο πολύχρωμο ζωγραφικό σύμπαν του ισπανού δημιουργού. Ένα σύμπλεγμα μικροσκοπικών σχημάτων που χαράσσουν με καρτερία το μονοπάτι της ανάτασης, το δρόμο να φτάσεις ψηλά, ν' αγγίξεις το σύμπαν.
Είναι για τον καλλιτέχνη μια μορφή διαφυγής από την παράνοια και τη βαρβαρότητα. Είναι σαν οι "Αστερισμοί" να λένε:  "μοναδική σωτηρία  στην παγκόσμια τραγωδία είναι το πνεύμα, η ψυχή που ανατάσσει προς το υψηλό". 

Από τη σειρά "Constellations" του Ζουάν Μιρό ο Bobby Previte εμπνέεται τη Σουίτα του: "The 23 Constellations of Joan Miró". Είκοσι τρεις μινιατούρες, σύντομες ως προς τη διάρκεια κατ' αναλογία με το μικρό μέγεθος των έργων του ζωγράφου, που οι κριτικοί χαρακτήρισαν: "ανάλαφρα, αιθέρια και ονειρικά".

Μια σύνθεση που ρυθμικά εξελίσσεται άλλοτε ενεργητικά και άλλοτε νωχελικά, αποπνέοντας  μυστηριακό χαρακτήρα. Τρομπέτες, άρπες, φλάουτα, σαξόφωνα, πιάνο, ακορντεόν και κρουστά συμπράττουν σε πλατιές, μελωδικές γραμμές, ήρεμου χαρακτήρα, χωρίς δυναμικά ξεσπάσματα, όπου η αίσθηση του αγωνιώδους καταλαγιάζει λυτρωτικά...

Ένα έργο της σειράς των "Αστερισμών" είναι και το "Le Bel oiseau déchiffrant l'inconnu au couple d'amoureux- Όμορφο πουλί αποκαλύπτει το άγνωστο σ' ένα ζευγάρι εραστών". Ιριδίζοντες αποχρώσεις και τα γνωστά, μικρά μοτίβα του ζωγράφου, στενά υφασμένα σε μια αόριστη -φαινομενικά- θεματική, όμως αυστηρά μελετημένη, όπου ενσωματώνονται  τα χαρακτηριστικά της τέχνης του Ζουάν Μιρό που θέλει να τραβήξει το βλέμμα μας στα ολόλαμπρα ίχνη αστερισμών σε έναν καθαρό νυχτερινό ουρανό...

Ακούμε το μυστηριακό, εξωτικού χρώματος: "Le Bel oiseau déchiffrant l'inconnu au couple d'amoureux, mov. 21":

Έμπνευση από το παραπάνω ζωγραφικό έργο του Μιρό αποτελεί και το ποίημα του Μπρετόν, που καταλήγει:

"Ανάμεσα στην άνοδο και την πτώση, ακολουθώντας την ατέρμονη καμπύλη της επιθυμίας,
όλα τα σημάδια στο ουράνιο σύμπαν, είναι  σε αρμονία..."

"Les bancs des boulevards extérieurs s'infléchissent avec le temps sous l'étreinte des lianes qui s'étoilent tout bas de beaux yeux et de lèvres.

Alors qu'ils nous paraissent libres continuent autour d'eux à voleter et fondre les unes sur les autres ces fleurs ardentes.

Elles sont pour nous traduire en termes concrets l'adage des mythographes qui veut que l'attraction universelle soit une qualité de l'espace et l'attraction charnelle la fille de cette qualité mais oublie par trop de spécifier que c'est ici à la fille, pour le bal, de parer 'la mère.

Il suffit d'un souffle pour libérer ces myriades d'aigrettes porteuses d'akènes.

Entre leur essor et leur retombée selon la courbe sans fin du désir s'inscrivent en harmonie tous les signes qu'englobe la partition céleste".

"Τα έργα μου μοιάζουν με ποίημα, μελοποιημένο από ένα ζωγράφο", είχε δηλώσει ο Ζουάν Μιρό και ο αμερικανός συνθέτης Efraín Amaya επιχειρεί να μελοποιήσει επεισόδια από τη ζωή του. 
Τον τίτλο "Constellations", δανείζεται από το έργο του Μιρό, για την όπερα δωματίου, που συνέθεσε το 2015.

Ο αμερικανός, γεννημένος στη Βενεζουέλα, μαέστρος και συνθέτης Efraín Amaya, που θεωρείται από τους σπουδαίους ανερχόμενους σύγχρονους κλασικούς, διετέλεσε μουσικός διευθυντής -μεταξύ των άλλων- μιας από τις Συμφωνικές Ορχήστρες του "El Sistema".

Efraín Amaya: "Constellations" / Chamber Opera:

Ζουάν Μιρό: "Ζωγραφική σε λευκό φόντο για τον παράδεισο ενός ερημίτη"
(από: fmirobcn)

Μέρος της συλλογής του Ιδρύματος Joan Miró αποτελεί και το παραπάνω τρίπτυχό του: "Ζωγραφική σε λευκό φόντο για τον παράδεισο ενός ερημίτη".

Η σύνθεση είναι εξαιρετικά λιτή. Τρεις μεγάλων διαστάσεων λευκοί καμβάδες, τους οποίους διατρέχει μια λεπτή μαύρη γραμμή. Η απλότητα του έργου και η ποιητική του τίτλου, παραπέμπουν στο κελί ενός ασκητή, άρα σε χώρο για διαλογισμό, ενδοσκόπηση και αυτοσυγκέντρωση.

Από τη "Ζωγραφική σε λευκό φόντο" του ζωγράφου, ο Alex Cassanyes εμπνέεται ένα μουσικό τρίπτυχο  για κουαρτέτο σαξοφώνων, που το τιτλοφορεί:  "White Isolation-Λευκή απομόνωση".
Η χροιά των σαξοφώνων αναδύει διάθεση ενδοσκόπησης και εσωτερικότητας.

White Isolation I, ΙΙ, ΙΙΙ :