Άγιος Φραγκίσκος της Ασίζης: "Ύμνος στον Ήλιο"...

"Ο θάνατος του Αγίου Φραγκίσκου της Ασίζης"

Στις 4 Οκτωβρίου, η Εκκλησία τιμά τη μνήμη του Αγίου Φραγκίσκου της Ασίζης, του "Φτωχούλη του Θεού", ενός ανθρώπου που οκτώ αιώνες μετά τον θάνατό του εξακολουθεί να μας μιλά με γλώσσα απλή και βαθιά...τη γλώσσα της ειρήνης, της αδελφοσύνης και της αγάπης για τη δημιουργία.

Γεννημένος το 1182 στην Ασίζη της Ούμπριας, γιος ενός εύπορου εμπόρου, ο Φραγκίσκος γνώρισε στα νεανικά του χρόνια την άνεση και τον πλούτο. Κάποια στιγμή, όμως, εγκατέλειψε τον κόσμο που γνώριζε και επέλεξε τον δρόμο της πενίας, της προσφοράς και της απόλυτης εμπιστοσύνης στον Θεό. Γύρω του συγκεντρώθηκαν άνθρωποι που θέλησαν να μοιραστούν το ίδιο όραμα, κι έτσι γεννήθηκε το Φραγκισκανικό κίνημα.
Ο Φραγκίσκος έμαθε να βλέπει τον κόσμο διαφορετικά. Η φύση δεν είναι κάτι που μας ανήκει, αλλά δώρο. Ο άνθρωπος δεν είναι κυρίαρχος, αλλά μέρος μιας μεγάλης οικογένειας της δημιουργίας. 

Το 1225, βαριά άρρωστος και σχεδόν τυφλός, ο Φραγκίσκος συνέθεσε τον "Cantico delle Creature - Ύμνο των Πλασμάτων", γνωστό και ως "Ύμνος στον Ήλιο". 
Πρόκειται για έναν ύμνο δοξολογίας προς τον Θεό, μια ευχαριστία για τα θαυμαστά δημιουργήματα της φύσης, τον ήλιο, τη σελήνη, τον άνεμο, το νερό, τη φωτιά και τη γη.
Και είναι συγκλονιστικό αν σκεφτεί κανείς πως ένας άνθρωπος που δυσκολεύεται πια να δει το φως, αρχίζει τον ύμνο του με το φως.
Στον "Ύμνο στον ήλιο", ο Φραγκίσκος δεν αντικρίζει τα στοιχεία της φύσης απρόσωπα, αλλά σαν αδέρφια. Ολόκληρη η δημιουργία γίνεται μια μεγάλη οικογένεια, ένας αδιάκοπος ύμνος προς τον Δημιουργό.
Στη συνέχεια ο κύκλος του ποιήματος ανοίγει περισσότερο. Περνά από τη δημιουργία στη συγχώρεση και τελικά, φτάνει στον θάνατο, "την αδελφή μας, τον σωματικό θάνατο".
Έτσι, ο Ύμνος αρχίζει με τον Ήλιο και καταλήγει στον θάνατο, χωρίς ποτέ να χάσει το φως του. Για τον Φραγκίσκο, όλα -το φως και το σκοτάδι, η χαρά και ο πόνος, η ζωή και ο θάνατος- μπορούν να γίνουν λόγος ευγνωμοσύνης.

"Ύψιστε, Παντοδύναμε, Πανάγαθε Κύριε,

σε Σένα τα εγκώμια, η δόξα κι η τιμή και κάθε ευλογία!

Σε Σένα μονάχα, Ύψιστε, ταιριάζουν

και κανένας άνθρωπος δεν είναι άξιος να προφέρει τ' όνομά σου.

Δοξασμένος νάσαι, ω Κύριε, με όλα σου τα πλάσματα

και ξέχωρα για τον κυρ αδελφό τον Ήλιο,

που μας φέρνει τη μέρα και που η χάρη του μας φωτίζει

και που είναι όμορφος κι αστραφτερός και με τη μεγάλη του

λάμψη μαρτυράει για Σένα, Ύψιστε!

Δοξασμένος νάσαι, ω Κύριε, για την αδελφή Σελήνη

και τ’ άστρα, που δημιούργησες στον ουρανό,

λαμπερά, πολύτιμα κι ωραία!

Δοξασμένος νάσαι, ω Κύριε, για τον αδελφό μας τον άνεμο,

και για το σύννεφο, για τη γαλήνη και για όλους τους καιρούς,

που με αυτά στηρίζεις τα πλάσματά Σου...
[...]

Δοξασμένος να είσαι, Κύριέ μου,
μαζί με την αδελφή μας, τον σωματικό θάνατο,
από τον οποίο κανένας άνθρωπος δεν μπορεί να ξεφύγει.
Αλίμονο σε κείνους που πεθαίνουν μέσα στη θανάσιμη αμαρτία.
Μακάριοι εκείνοι που θα βρεθούν πιστοί στο πανάγιο θέλημά Σου

Δοξάστε και ευλογήστε τον Κύριό μου,
ευχαριστήστε Τον και υπηρετήστε Τον
με μεγάλη ταπεινοφροσύνη"

Όπως ο Άγιος Φραγκίσκος, έτσι και η σπουδαία Αμερικανίδα συνθέτρια Amy Beach αντλούσε βαθιά έμπνευση από τη φύση. Το 1915, ο πάστορας της Πρεσβυτεριανής Εκκλησίας της Νέας Υόρκης τής χάρισε ένα αντίγραφο του "Ύμνου στον Ήλιο". Το κείμενο έμεινε για χρόνια στην άκρη ως το 1924  που η Beach το ξαναδιάβασε και ένιωσε, όπως η ίδια περιέγραψε, ότι "οι λέξεις γέννησαν μέσα της μελωδίες". Μέσα σε πέντε ημέρες είχε σημειώσει το μεγαλύτερο μέρος της μουσικής.

Η σύνθεση γράφτηκε για χορωδία, τέσσερις σολίστ και ορχήστρα. Η Beach επιδίωξε μια μουσική προσιτή, ικανή να παρουσιαστεί ακόμη και από ερασιτεχνικές χορωδίες, σχολεία ή εκκλησίες. 

imslp.org

Ο "Canticle" οργανώνεται γύρω από δύο βασικά μελωδικά μοτίβα. Το πρώτο, ένα χαρακτηριστικό τετράφθογγο μοτίβο, εμφανίζεται ήδη στην αρχή και επανέρχεται σε όλο το έργο, εξασφαλίζοντας τη μουσική του συνοχή. Το δεύτερο, μια κατιούσα χρωματική κίνηση, συνδέεται περισσότερο με τις ήπιες και τρυφερές πλευρές της δημιουργίας.

Στην αρχική ενότητα, η αναφορά στο Φως συνοδεύεται από τη λαμπρή Ντο μείζονα, χρώμα που λόγω της συναισθησίας της Beach, συνδεόταν στο μυαλό της με το λευκό.
Ακολουθούν η Σελήνη, ο Άνεμος και το Νερό, σε ολοένα διαφορετικές μουσικές αποχρώσεις.
Η ενότητα της Φωτιάς φέρνει μεγαλύτερη ένταση και ρυθμική ζωντάνια, με τη χορωδία και την ορχήστρα να βρίσκονται σε δυναμικό διάλογο. Η Μι μείζονα, που η Beach συνέδεε με το κίτρινο, γίνεται εδώ το αρμονικό της σύμβολο.
Με τη Μητέρα Γη το έργο στρέφεται σταδιακά από τη φύση στον άνθρωπο και στη συγχώρεση. Η μουσική μαλακώνει και αποκτά πιο εσωτερικό χαρακτήρα, οδηγώντας στην τελευταία και βαθύτερη ενότητα, "την αδελφή μας, τον σωματικό θάνατο". Οι τέσσερις σολίστ εναλλάσσονται με τη χορωδία, ενώ η μουσική αποκτά χαρακτήρα θρήνου.
Στο τέλος, η αρχική τονικότητα επιστρέφει και μαζί της ένας τελευταίος ύμνος δοξολογίας και ευχαριστίας. Η χορωδία απομακρύνεται σταδιακά, σαν να σβήνει στον ορίζοντα, αφήνοντας τελευταία παρακαταθήκη την προτροπή: "Να Τον υπηρετούμε με μεγάλη ταπεινοφροσύνη".

Amy Beach: "The canticle of the Sun Op. 123":

Joan Miro: "Cantic del Sol, Francesco d'Assisi"
(google.com)

Το 1975, ο Καταλανός καλλιτέχνης Joan Miró φιλοτέχνησε μια σειρά από περίπου τριάντα χαρακτικά, εμπνευσμένα από τον "Ύμνο στον Ήλιο" του Αγίου Φραγκίσκου.
Ο Mιρό δεν επιχείρησε να απεικονίσει κυριολεκτικά τις εικόνες του ποιήματος. Με λιτές γραμμές, χρώματα και αφαιρετικά σχήματα, δημιούργησε τη δική του, σύγχρονη ανάγνωση του κόσμου του Αγίου Φραγκίσκου.
Οι ειδικοί επισημαίνουν τη βαθιά συγγένεια ανάμεσα στους δύο καλλιτέχνες. Ο Φραγκίσκος με την ποίησή του και ο Mιρό με τη ζωγραφική του κοιτούν τη φύση με παρόμοια ματιά. Δεν επιθυμούν να την κατακτήσουν ή να την ερμηνεύσουν. Την κοιτούν με δέος, σεβασμό και ταπεινότητα.
Αυτή ακριβώς η ματιά εξηγεί και τη διαχρονικότητα του Αγίου Φραγκίσκου. Ο άνθρωπος που εγκατέλειψε την ευμάρεια για την απλότητα, που μίλησε στα πουλιά και ονόμασε τον Ήλιο και τη Σελήνη αδέρφια, εξακολουθεί να εμπνέει μέχρι σήμερα καλλιτέχνες, ποιητές και μουσικούς. Ο Άγιος Φραγκίσκος μάς θυμίζει ότι δεν στεκόμαστε απέναντι στη δημιουργία, αλλά είμαστε μέρος της...


Στο ιστολόγιο θα βρείτε πολλά κείμενα αφιερωμένα στον Άγιο Φραγκίσκο. Αναζητήστε τα εύκολα, πληκτρολογώντας "Άγιος Φραγκίσκος" στη γραμμή αναζήτησης.