"Η γυναίκα δίχως σκιά", Ούγκο φον Χόφμανσταλ-Ρίχαρντ Στράους

Xούγκο φον Χόφμανσταλ

Ο συγγραφέας, ποιητής, δραματουργός, δοκιμιογράφος, Χούγκο φον Χόφμανσταλ γεννήθηκε σαν σήμερα, 1 Φεβρουαρίου 1874 στη Βιέννη από κι έλαβε από πολύ νωρίς μια βαθιά ανθρωπιστική παιδεία. Από τα μαθητικά του χρόνια έγινε γρήγορα δεκτός από την ομάδα συγγραφέων της "Νέας Βιέννης". Στη συνέχεια σπούδασε νομικά και Ρομανική Φιλολογία, που όμως εγκατέλειψε για να στραφεί εξ ολοκλήρου στη λογοτεχνία.


Ο Χόφμανσταλ είναι γνωστός στους μουσικόφιλους ως λιμπρετίστας, κυρίως από τη συνεργασία του με τον Ρίχαρντ Στράους. Οι δυο τους συναντήθηκαν το 1900 και μεταξύ τους αναπτύχθηκε μακροχρόνια φιλία. Συνεργάστηκαν στο ανέβασμα μελοδραμάτων, ανάμεσά τους η "Ηλέκτρα", ο "Ιππότης με το ρόδο" και η "Γυναίκα δίχως σκιά" στο οποίο θα αναφερθούμε σήμερα και για πολλούς θεωρείται το αριστούργημά του.

Ο Χόφμανσταλ στήνει μια πρωτότυπη, αλληγορική ιστορία βασισμένη σε σκανδιναβικούς θρύλους, τα παραμύθια των αδερφών Γκριμ, παραμύθια της Ανατολής και υλικό από τον "Φάουστ" του Γκαίτε:

Η ΥΠΟΘΕΣΗ:

Κάποια μέρα που ο αυτοκράτορας μιας εξωτικής χώρας κυνηγά στο δάσος με το αγαπημένο του γεράκι, βλέπει και αιχμαλωτίζει μια γαζέλα. Είναι η κόρη του βασιλιά των πνευμάτων, που ευθύς μεταμορφώνεται σε πανέμορφη γυναίκα, την οποία ο αυτοκράτορας παντρεύεται. Η γυναίκα δεν μπορεί να τεκνοποιήσει, είναι μια "γυναίκα χωρίς σκιά"...Σύμφωνα με τους ορισμούς του πατέρα της, ωστόσο, αν η αυτοκράτειρα δεν κατακτήσει τη γονιμότητα προτού περάσουν δώδεκα φεγγάρια, θα επιστρέψει σε αυτόν και ο αυτοκράτορας θα μεταμορφωθεί σε πέτρα…

Ο Χόφμανσταλ εκτυλίσσει την ιστορία του μέσα σε μια ατμόσφαιρα ονείρου και παραμυθιού και είναι πάμπολλα τα συμβολιστικά στοιχεία, με προεξέχουσα τη γυναίκα, που στην ιστορία της ανθρωπότητας κερδίζει μέσα από απανωτές και σκληρές μάχες τη "σκιά" της, σύμβολο γονιμότητας, ατομικής ελευθερίας και ολοκλήρωσης.

Το μοτίβο της χαμένης σκιάς εμπνεύστηκε ο Χόφμανσταλ από την "Αλλόκοτη ιστορία του Πέτερ Σλέμιλ", του Adelbert von Chamisso. Στον τιμώμενο σήμερα λογοτέχνη και λιμπρετίστα, αντίθετα απ'ότι στον Καρλ Γιουνγκ, το μοτίβο της σκιάς δεν αντιπροσωπεύει το ασυνείδητο αλλά σηματοδοτεί τη λαχτάρα για αγάπη και μητρότητα.

"Η αυτοκράτειρα ρίγησε. Ήξερε: Ήταν η σκιά της ξένης γυναίκας, που της είχε κατακυρωθεί. Τα χέρια της σκιάς υψώθηκαν προς το μέρος της με τις παλάμες ανεστραμμένες, ήταν η χειρονομία του σκλάβου, που παραδίδεται ολοκληρωτικά, για ζωή και θάνατο.
Το γονατισμένο ον ριγούσε σαν τρεμόφυλλη λεύκα και η αυτοκράτειρα έτρεμε
κι εκείνη μέχρι τα μύχια της ψυχής της.
Οι δύο παλάμες έσμιξαν, επάνω τους αναπαυόταν μια στρογγυλή κούπα με χρυσό νερό.
Η σκιά, υψώνοντας ακόμη περισσότερο τα μπράτσα της, πρόσφερε τρέμοντας στην αυτοκράτειρα το νάμα και μαζί τον εαυτό της.
Ο αυτοκράτορας είχε πια ανακαθίσει εντελώς. Στηριγμένος μόνο στο αριστερό του χέρι τέντωνε το δεξί προς τα εμπρός με απέραντο πόθο και ανυπομονησία.
Στα μάτια του, που δεν ξεκολλούσαν από το χέρι της γυναίκας του,
η ελπίδα και η απελπισία σφιχταγκαλιάζονταν, σαν δύο φίδια που παλεύουν..."

(Η Γυναίκα χωρίς σκιά", Χούγκο φον Χόφμανσταλ, Εκδ. Ύψιλον, μτφ. Ελ. Νούσια)

Χόφμανσταλ και Ρ. Στράους

Ο Χόφμανσταλ με πυρήνα την αγάπη που ευλογείται από τη γέννηση των παιδιών στήνει μια ευρηματική ιστορία βασισμένη στην ιδέα δύο ζευγαριών, του αυτοκρατορικού και ενός ζεύγους, που ανήκει στον απλό κόσμο. Ο Χόφμανσταλ -κατά δήλωσή του- το συνέκρινε με τον Μοτσάρτιο "Μαγικό Αυλό", που έχει παρόμοια διάταξη δύο ζευγαριών.

Οι περισσότερες όπερες του Ρίχαρντ Στράους δημιουργήθηκαν σε ένα πολιτισμικό περιβάλλον που πρωτοστάτησε καλλιτεχνικά σε όλους τους τομείς. Ο ίδιος ο Στράους συνεργάστηκε με την πρωτοπορία της εποχής εκείνης και συνεπώς τα έργα του για το μουσικό θέατρο επηρεάστηκαν φυσικά από τις λογοτεχνικές τάσεις της εποχής, αλλά και το πνεύμα της θεατρικής μεταρρύθμισης που συντελέστηκε σε όλη την Ευρώπη και συνδέθηκε με αισθητικές θεωρίες και τεχνικές εφευρέσεις στο χώρο της σκηνής. Όλα, στοιχεία που επέβαλλαν στην όπερα μια νέα μουσική γλώσσα προσαρμοσμένη αντίστοιχα στις όποιες καινοτόμες δομές.

Η ιδέα του λιμπρέτου του Χόφμανσταλ ενθουσίασε τον Ρίχαρντ Στράους και ξεκίνησε αμέσως να συνθέτει. Δούλευαν παράλληλα τη μουσική και το ποιητικό κείμενο, βοηθώντας ο ένας την έμπνευση του άλλου, επιμένοντας στην ψυχαναλυτική προσέγγιση του θέματος.

Ο Στράους άρχισε να συνθέτει σε μια περίοδο, όπου οι φωτιές του Α' Παγκοσμίου πολέμου φλόγιζαν όλη την Ευρώπη. Έτσι, το άγχος του πολέμου έκανε την διαδικασία σύνθεσης της τρίπρακτης όπερας επίπονη για το δημιουργό, γι' αυτό συχνά αποκαλούσε τη "Γυναίκα χωρίς σκιά" ως "παιδί του καημού".

Χόφμανσταλ και Ρ. Στράους

Πρόκειται για μουσικό δράμα ιδιαίτερα πολύχρωμης ενορχήστρωσης και από τα πιο περίπλοκα δημιουργήματα του Στράους. Σε αντίθεση με άλλα του έργα, η "Γυναίκα χωρίς σκιά" περιλαμβάνει εκτεταμένους μονολόγους και σκηνές, απαιτεί μεγάλη ορχήστρα, περίτεχνα σκηνικά, πλούσια εφέ με πολύπλοκες και δύσκολες σκηνικές αλλαγές. Είναι επίσης άκρως δεξιοτεχνική φωνητικά σε όλους τους βασικούς ρόλους.
Παρόλ' αυτά, στην πρεμιέρα στην Βιέννη το 1919, κοινό και κριτικοί δεν έδειξαν να ενθουσιάζονται, ενώ το πολύπλοκο, στρυφνό, γεμάτο αλληγορίες και συμβολισμούς λιμπρέτο του Χόφμανσταλ δεν έγινε κατανοητό.

Θα απολαύσουμε από την συγκλονιστική 3η σκηνή της όπερας την άρια της αυτοκράτειρας.
Ο αυτοκράτορας σχεδόν έχει πετρώσει, όταν μετανοιωμένη η κόρη του βασιλιά των πνευμάτων που βρίσκεται μέσα στο ναό ζητά συγχώρεση. Για να διεκδικήσει τη "σκιά", θα πρέπει να πιει από το χρυσαφένιο νερό(πηγή της ζωής) που αναβλύζει μπροστά της. Σχεδόν είναι πεισμένη, όταν ακούγονται οι φωνές του φτωχού ζευγαριού...Είναι τεράστιο το δίλημμα που δημιουργείται. Η σκέψη πως η δική της μεταμόρφωση-σωτηρία συνεπάγεται τη δυστυχία και τον αιώνιο θάνατο δυο άλλων ανθρώπων τη βασανίζει. Αποφασίζει να αρνηθεί και να θυσιαστεί εκείνη.
Το εναρκτήριο μοτίβο ηχεί ταραχώδες. Έγχορδα και απότομες, φοβιστικές πνοές από τα χάλκινα πνευστά εντείνουν το συναίσθημα που ενισχύεται ακόμη περισσότερο με άκαμπτες χρωματικές και θυελλώδη τρέμολι.
Ο Στράους φωτίζει με μια ευρηματική ηχοχρωματικά μουσική, τη μαγεία, το μυστήριο και τη γήινη ζεστασιά των χαρακτήρων του Χόφμανσταλ.

"Πες: Θέλω να πιω!

Και αυτή η σκιά γίνεται δική σου!

[...]

Μη με δοκιμάσεις

είμαι το παιδί σου

Ασε με να πεθάνω,

πριν υποκύψω!

[...]

Δεν θα πιω..."

Τη Φιλαρμονική της Βιέννης διευθύνει ο Karl Böhm. Στο ρόλο της Αυτοκράτειρας η Leonie Rysanek.

R. Strauss: "Die Frau ohne Schatten, Αct III. Ich will nicht":

Αυτή η πράξη της αυτοκράτειρας όμως είναι εκείνη που την απελευθερώνει. Την στιγμή που με ανθρώπινη πια υπόσταση αποκτά σκιά, ο αυτοκράτορας επανέρχεται στη ζωή...
Τα δυο ζευγάρια επανενώνονται και τραγουδούν. Yμνούν την αγάπη, τη ζωή, τα παιδιά που θα γεννηθούν στο μέλλον...

"Ήταν η χειρονομία του σκλάβου, που παραδίδεται ολοκληρωτικά, για ζωή και θάνατο...η ελπίδα και η απελπισία που σφιχταγκαλιάζονταν..."

Η όπερα ολοκληρώνεται με τις φωνές των αγέννητων παιδιών:

"Πατέρα, τίποτα δεν σ' απειλεί

ιδού, η ανήσυχη μάνα

που σε μπέρδεψε.

Αν ποτέ γινότανε γιορτή

δεν θα' ταν μυστικό

εμείς να'μαστε οι καλεσμένοι

εμείς και οι οικοδεσπότες"

R. Strauss: "Die Frau ohne Schatten, Αct III. Vater, dir drohet nichts":

RICHARD STRAUSS: "Η Αιγυπτία Ελένη"

 

O Στράους με την Μαρία Τζερίτζα
με το κοστούμι της Αιγυπτίας Ελένης
(Oberon)

Ο γεννημένος σαν σήμερα, 11 Ιουνίου 1864, Ρίχαρντ Στράους, διδάχτηκε μουσική θεωρία πολύ μικρός από τον πατέρα του που έπαιζε κόρνο...Στη συνέχεια μελέτησε βιολί κι όταν έφηβος άκουσε τις Βαγκνερικές όπερες "Λόενγκριν" και "Τανχόυζερ", εντυπωσιάστηκε με το είδος του μουσικοδράματος, παρότι ο πατέρας του τον απέτρεψε, καθώς  αντιμετώπιζε με καχυποψία τα έργα του Βάγκνερ.
Παρόλη την έχθρα του οικογενειακού του περιβάλλοντος απέναντι στα ανανεωτικά Βαγκνερικά έργα, αποφάσισε  παράλληλα με τις σπουδές του στη  Φιλοσοφία και την Ιστορία Τέχνης να ακολουθήσει τους "τολμηρούς" μουσικούς δρόμους του προτύπου του, Βάγκνερ.

Από τις όπερές του που δεν ακούμε συχνά, παρότι θεωρείται από τις καλύτερες σε βάθος αισθήματος και  ποιότητα σύνθεσης είναι "Η Αιγύπτια Ελένη".
Το λιμπρέτο είναι του μόνιμου συνεργάτη του Στράους, Ούγκο φον Χοφμάνσταλ, ο οποίος βασίστηκε  στα σχετικά κείμενα των Ευριπίδη και Στησίχορου. Το όλο έργο, συνιστά ένα αντιπολεμικό δράμα και βρίθει από σπουδαίους αρχετυπικούς συμβολισμούς και μεταφορές.

Η όπερα ξετυλίγεται σε δύο πράξεις κι έκανε πρεμιέρα στην Όπερα της Δρέσδης τον Ιούνιο του 1928. Ο Στράους είχε προσαρμόσει το ρόλο του τίτλου πάνω στην εξαιρετική φωνή της δημοφιλούς τότε δραματικής υψιφώνου, Maria Jeritza, που όμως τελικά, δεν τραγούδησε καθώς η διεύθυνση του Θεάτρου αδυνατούσε να πληρώσει την υπέρογκη αμοιβή της...Έτσι, το ρόλο στην πρεμιέρα υποδύθηκε η Elisabeth Rethberg.

Η ΥΠΟΘΕΣΗ:

"Helen of Troy",  Evelyn De Morgan 

Σύμφωνα με τα αρχαία κείμενα κι όπως διαμορφώθηκε το λιμπρέτο επιστρέφοντας ο Μενέλαος από την Τροία έχει κατά νου σεβόμενος την ιερή ηθική να θανατώσει την "άπιστη" Ελένη. Μέσα από ένα κοχύλι με μαντικές ικανότητες η νύμφη Αίθρα της Αιγύπτου  πληροφορείται τις βλέψεις του, προκαλεί θαλασσοταραχή και ναυαγεί το πλοίο του Μενέλαου. Επινοεί την ιστορία με το είδωλο της Ελένης που βρέθηκε στην Τροία, ενώ η αληθινή μεταφέρθηκε στην Αίγυπτο, όπου πιστή και αφοσιωμένη περίμενε το σύζυγό της. Η Ελένη, που δεν θέλει να τον εξαπατά πια τον επαναφέρει στην πραγματικότητα με το ποτό της θύμησης , αδιαφορώντας αν αυτό θα της στοιχίσει τη ζωή. Ο Μενέλαος τη συγχωρεί και με  την κόρη τους, Ερμιόνη, επιστρέφουν ενωμένοι στην πατρίδα.

Οι συνθέτης και λιμπρετίστας σκιαγραφούν την άπιστη και ένοχη Ελένη της Τροίας, ως πραγματική, ενώ η αθώα, πιστή Αιγυπτία της Ευριπίδειας εκδοχής εμφανίζεται σαν τέχνασμα της μάγισσας Αίθρας, που το παρουσιάζει στον Μενέλαο για να προστατέψει την Ελένη από τις δολοφονικές του προθέσεις. Ο Μενέλαος του Στράους είναι ρόλος ευγενικός και  συνάμα τραγικός, που θεωρεί τη θανάτωση της Ελένης ιερό του καθήκον.  Η λύση της απατηλής ένωσης μεταξύ Μενελάου και Ελένης χαρακτηρίζεται "αλληλοπαθής", με τη σημασία της αμφίπλευρης μεταμόρφωσης. Είναι οι περιπτώσεις όπου το Εγώ κατακτά την ταυτότητα και συνοχή του μέσα από το κέρδισμα σχέσεων και αναφορών σε ένα Εσύ. Η μετάνοια της Ελένης δεν θα είχε νόημα χωρίς τη συγχώρεση του Μενέλαου και, αντιστρόφως, η συγχώρεση του Μενέλαου θα είχε μικρότερη σημασία χωρίς τη μετάνοια της Ελένης.

Είναι αξιοσημείωτο πως οι δημιουργοί αυτής της εκπληκτικής όπερας εκφράζουν με το έργο την ιδεολογική στάση τους μετά τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο: κατάφαση της ζωής, ανανεωμένη πίστη σε δυτικές παραδοσιακές αξίες όπως ο γάμος, που εγγυάται στήριγμα και σιγουριά στο χάος της ύπαρξης.

ΣΚΗΝΗ Α΄

ΜΕΝΕΛΑΟΣ

Πού βρίσκομαι; Ποιο είναι αυτό το σπίτι;

ΕΛΕΝΗ

Η φωτιά καίει. Το τραπέζι είναι στρωμένο.

Δε θέλει ο κύριός μου να καθίσει

και να δειπνήσει μαζί μου;

ΜΕΝΕΛΑΟΣ

Τι μου έχουν ετοιμάσει οι θεοί;

ΕΛΕΝΗ

Η σάλα λάμπει, δες, δυο θρόνοι!

Περιμένουν ένα βασιλιά και μια βασίλισσα.

Ας καθίσουμε!

ΜΕΝΕΛΑΟΣ

Ποτέ δε θα δειπνήσουμε μαζί εμείς οι δυο.

ΕΛΕΝΗ

Ο άντρας κι η γυναίκα, έτσι έχω μάθει,

μοιράζονται την τράπεζα, μοιράζονται και την κλίνη.

ΜΕΝΕΛΑΟΣ

Η δική σου κλίνη ήταν κάτω, στο καράβι,

η δική μου ψηλά, κάτω από τ’ αστέρια,

για δέκα νύχτες.

[...]

ΕΛΕΝΗ

Σου είναι γραμμένο να μη με αφήσεις.

Της μοίρας μου ήταν στην αγκαλιά σου

να ξαναγυρίσω. Έτσι και έγινε!

Πες μου λοιπόν αν όλα αυτά τα χρόνια

έσβησε ποτέ ο πόθος σου για μένα,

έστω και για μια ώρα.

[...]

ΕΛΕΝΗ

Μενέλαε! Πρόσεξε καλά το λόγο μου!

Κάθε γυναίκα ανήκει σ’ έναν άντρα, κι εγώ είμαι δική σου!

Εσένα διάλεξα από τριάντα υποψήφιους

ωραίους και γενναίους!

Στα μάτια κοίταξέ με και ξέχνα τα όλα τώρα,

όλα, όλα, εκτός από ένα:

πως είμαι δική σου!"

(Μτφ: Αν. Αντωνοπούλου, www.greek-language.gr/)

 Στράους και Χοφμάνσταλ
(από: interlude.hk)

Τα αξιοθαύμαστα όμως τα "διαγράφει" η μουσική κι όχι οι λέξεις, φίλοι μου!...Όπως σημειώνει ο λιπρετίστας: "Δεν μου αρέσει όταν το δράμα κινείται σε διαλεκτικό επίπεδο. Δεν εμπιστεύομαι τον στοχευμένο διάλογο ως κινητήρια δύναμη του δραματικού. Φοβάμαι τις λέξεις. Καταστρέφουν το καλύτερο.."
Ο Χοφμάνσταλ επιθυμεί να μεταφέρει το συναίσθημα με έναν τόνο και όχι με λέξεις, δηλαδή με γλώσσα λυρική και ανοιχτή στη μουσική...
Όταν ο Ρίχαρντ Στράους διάβασε το λιμπρέτο έγραψε στον Χοφμάνσταλ: "Σας συγχαίρω για αυτή την ποίηση, την τόσο κατάλληλη για τη μουσική.  Στο μεγαλύτερο μέρος η σύνθεση προκύπτει σχεδόν από μόνη της..."

Jan Styka: "Ο Μενέλαος και η Ωραία Ελένη"
(από: hellenicaworld)

Προτείνω την άρια της Ελένης: "Zweite Brautnacht" που ακούγεται στην αρχή της Β΄Πράξης με την εκπληκτική Leontyne Price, από την παράσταση του '68 στο Μόναχο με τις διθυραμβικές κριτικές.

Λέγεται πως λόγω της τεράστιας δυσκολίας αυτής της άριας, η όπερα δεν  ανήκει στο δημοφιλές "τυπικό" ρεπερτόριο, καθώς σπάνια υπάρχει φωνή με τα απαιτούμενα προσόντα, όγκο, έκταση, τίμπρο, διάφραγμα και κατάλληλη τεχνική,  να την αποδώσει.

Η αυλαία της 2ης Πράξης  ανοίγει στην νυφική κλίνη του Μενέλαου και της Ελένης. Η γυναίκα προσπαθεί να ηρεμήσει τον άντρα της που εξακολουθεί να δυσπιστεί στις αισθήσεις του...Με την άριά της εγκωμιάζει τη "δεύτερη γαμήλια νύχτα" τους...

1. Richard Strauss: "Die  Agyptische Helena-Zweite Brautnacht" / Leontyne Price:

2. Ολοκληρη η όπερα με την Deborah Voigt στον ομώνυμο ρόλο.

 Richard Strauss: "Die  Agyptische Helena":

Πατώντας στην ετικέτα Ρ.Στράους στο τέλος του άρθρου μπορείτε να μετακινηθείτε σε αρκετά κείμενά μου, που αναφέρονται στο μεγάλο συνθέτη.

Ath Samaras11 June 2020 at 08:21

Ο Strauss που μου αρέσει (Richard Strauss) και σαφώς τον ξεχωρίζω από τους άλλους αυστριακούς Strauss (6 αν δεν κάνω λάθος). Ευχαριστώ Elpida για την δημοσίευση αυτή..!ReplyDelete
Replies

ELPIDA NOUSA12 June 2020 at 03:48

Ε, μουσικά, δεν εχει καμμια σχέση με τη Δυναστεία των υπολοίπων...
Εγω ευχαριστω, Θανάση!

Ένα βιβλικό επεισόδιο γίνεται έμπνευση για την πρώτη μπαλετική σύνθεση του Ρ. Στράους...

"Ο Ιωσήφ και η γυναίκα του Πετεφρή", Γκουερτσίνο, Πινακοθήκη Ουάσινγκτον

"Ο δε Ιωσήφ οδηγήθηκε κάτω στην Αίγυπτο και κάποιος Αιγύπτιος που ονομαζόταν Πετεφρής, αυλικός του Φαραώ, τον αγόρασε από τους Ισμαηλίτες που τον είχαν φέρει εκεί..."

(Γένεση, 39)

Έτσι ξεκινά η ιστορία του Ιωσήφ, γιου του Ιακώβ, που τα αδέρφια του τον πούλησαν σε εμπόρους κι έτσι έφτασε στην Αίγυπτο..., όπως διαβάζουμε στο βιβλίο της Γένεσης της Παλαιάς Διαθήκης.
Λίγο έως πολύ είναι γνωστή η μετέπειτα ιστορία του με την εύστοχη ερμηνεία στα όνειρα του Φαραώ, που τού χάρισαν την ελευθερία του και την κοινωνική καταξίωσή του.


Εμείς, επικεντρωνόμαστε σε ένα επεισόδιο στο σπίτι του Πετεφρή..
Καλός και τίμιος ο Ιωσήφ κέρδισε την εύνοια και την εμπιστοσύνη του αφεντικού του. Όμως, καθώς ήταν νέος και όμορφος κέντρισε ερωτικά τη γυναίκα του Πετεφρή.  Ο Ιωσήφ, δεν υπάκουσε στις ερωτικές διαθέσεις της, αυτή τον συκοφάντησε κι ο Πετεφρής οργισμένος διέταξε να τον βάλουν στη φυλακή...

Μνημονεύουμε αυτή τη Βιβλική ιστορία, καθώς αποτελεί πυρήνα μιας μπαλετικής Σουίτας του Ρίχαρντ Στράους, που έκανε πρεμιέρα σαν σήμερα, 14 Μαΐου 1914, στην όπερα του Παρισιού.

Πρόκειται για την πρώτη ολοκληρωμένη σύνθεση για  μπαλέτο του Στράους, σε λιμπρέτο του μόνιμου συνεργάτη του, Ούγκο Χοφμάνσταλ και συνετέθη κατά παραγγελία του Ντιάγκιλεφ.

Παρόλο που στη Βίβλο δεν υπάρχουν μεγάλες λεπτομέρειες για το επεισόδιο, συνθέτης και λιμπρετίστας μυθοπλαστικά αναδημιουργούν μια πληρέστατη ιστορία, στην οποία ο Στράους -αν και αθεϊστής- φωτίζει το πορτραίτο του Ιωσήφ, υπογραμμίζοντας την αθωότητα και αγνότητά του και μεταφέροντας ευρηματικά την οραματιστική πνευματικότητα που τον κατευθύνει.
Παρότι πολλά από τα στοιχεία παραπέμπουν στην "Σαλώμη" του, οι Βαγκνερικές επιρροές είναι εμφανείς στη μουσική του Στράους, με συμβολικά leitmotifs να ενισχύουν την ψυχολογική ανάπτυξη των προσώπων της ιστορίας.

Χορογραφικά, αποτελεί κράμα παντομιμικού μπαλέτου με μια μορφή πρωτόγονου τελετουργικού χορού, με συγκεκριμένα βήματα και άλματα, ιδιαίτερου ύφους, όπως το pas de deux μεταξύ Ιωσήφ και γυναίκας.

Η σύνθεση διακρίνεται για τον ενορχηστρωτικό πλούτο, τις ευφυείς αρμονίες, τα μελωδικά μοτίβα και την διαχείριση της δυναμικής.  Χαρακτηριστικά είναι τα σημεία που αναγγέλλονται οι είσοδοι των πρωταγωνιστών από τρομπέτες, τρομπόνια, κύμβαλα και πληθώρα κρουστών.

Leon Bakst: "Η γυναίκα του Πετεφρή"
Paris 1914

Πληροφοριακά να αναφέρουμε πως το μπαλέτο ολοκληρώνεται  με την γυναίκα του Πετεφρή να παρακολουθεί  ατάραχη την προετοιμασία για τα βασανιστήρια του Ιωσήφ...Οι κινήσεις, οι φιγούρες και οι μορφασμοί της αποτελούν κράμα εκδίκησης- μίσους κι έρχονται σε αντίθεση με την ήρεμη συμπεριφορά του Ιωσήφ, όταν ξαφνικά διατρέχει τη σκηνή μια λευκή ακτίνα φωτός. Ένας αρχάγγελος κατεβαίνει εξ ουρανού. Λύνει τον αλυσοδεμένο Ιωσήφ και τον οδηγεί μακριά. Η γυναίκα του Πετεφρή ντροπιασμένη αυτοστραγγαλίζεται με τα μαργαριτάρια της.

Αξιοσημείωτα είναι τα κοστούμια που είχε σχεδιάσει για την Παρισινή πρεμιέρα ο Λέον Μπακστ, ο οποίος κινήθηκε σε ιταλικό στυλ με έμπνευση από τα αναγεννησιακά έργα του Πάολο Βερονέζε.
Ο ίδιος ο Μπανκστ δήλωσε:
"Η πολυτέλεια των φανταχτερών ανατολίτικων χρωμάτων και υφών "περνούν" μέσα από το καλλιτεχνικό όραμα της αναγέννησης. Όπως ακριβώς ερμήνευσαν το γνωστό βιβλικό μύθο οι καλλιτέχνες του 16ου αι."

"Ο Ιωσήφ και η γυναίκα του Πετεφρή", Ρέμπραντ

Σχετικά με τα δυο εικαστικά:

Το διπλανό χαρακτικό είναι του Ρέμπραντ, και η παραπάνω ελαιογραφία του Γκουερτσίνο.

Και οι δυο καλλιτέχνες επικεντρώνονται στη δραματική παρουσίαση της στιγμής που η σύζυγος του Πετεφρή αρπάζει τον Ιωσήφ και προσπαθεί να τον κάνει να ενδώσει στις ερωτικές της ορέξεις.
Ο ενάρετος νεαρός στρέφει το πρόσωπό του να μη βλέπει το γυμνό σώμα της γυναίκας,  με τους καλλιτέχνες να αποτυπώνουν στο έπακρο τα ανθρώπινα συναισθήματα, το ξάφνιασμα του άνδρα, την αγωνία και την προσπάθειά του να φανεί εγκρατής από τη μια και την απόγνωση κι αισχύνη της γυναίκας του Πετεφρή από την άλλη...
Μοναδικό το  λεπτό παιχνίδισμα φωτός στο πρόσωπο της σαγηνευτικής γυναίκας!
Οι καλλιτέχνες αριστοτεχνικά και εύγλωττα αποδίδουν την ερωτική ομορφιά και επιθυμία που μετουσιώνονται σε προδοσία και κακία...

Θα ακούσουμε τη σύντομη συμφωνική σουίτα του μπαλέτου, που τιτλοφορείται:  

Richard Strauss: Symphonic Fragment Josephs-Legende, / Rudolf Kempe

Και η σκηνή της ερωτικής παρενόχλησης, το περίφημο  pas de deux μεταξύ Ιωσήφ και  της γυναίκας:

Λινα15 May 2020 at 23:43

Υπεροχο Ελπιδα μου το pas de deux..μπραβο για ολο το αρθρο❤ReplyDelete
Replies


ELPIDA NOUSA15 May 2020 at 23:54

Eυχαριστω πολύ, Λίνα μου!Ειναι όντως ενδιαφερουσα η καλλιτεχνική προσεγγιση στο θρυλο του Ιωσήφ και τρομερα εμπλουτισμένη!Στο συγκλονιστικό pas de deux διαφαινεται η συναισθηματική αντίθεση.Αξιζει κανείς ν παρακολουθησει ολόκληρο το μπαλέτο.Τοτε δημιουργείταιιδιαίτερη αίσθηση μεχρι σημειου να σκανδαλίζει με την τολμηρότητά του..., στοιχειο που γιάυτο μού θυμισε -οπως το γραφω- τη "Σαλωμη" του Στραους.
Delete


Reply


Ath Samaras17 May 2020 at 23:08

Συγχαρητήρια...
Προσωπικά ο Strauss με γοητεύει, και εννοώ μόνο Richard Strauss ...(προσωπικά)ReplyDelete
Replies

ELPIDA NOUSA18 May 2020 at 09:03

Xαχα...Ο Γιοχαν, παραπονειται, Θαναση...
Ευχαριστω για την προσοχη σου!
Delete

"Ηλέκτρα", Ούγκο φον Χόφμανσταλ-Ρίχαρντ Στράους

"Ένα πλάσμα σωστό μικρό αγρίμι, τραυματισμένο, με λόγια άσφαιρα,

που αντικαθιστούν τις πράξεις· και μια γυναίκα σε ρόλο άντρα

που συναντήθηκε με το εσωτερικό της χάος και άλλαξε πολύ.

Και ύστερα, ένα ακόμη κορίτσι που ζει μέσα στις ενοχές, επειδή δεν μπορεί.

Και ανάμεσα στις τρεις αυτές γυναίκες, εκείνος -γιος και αδελφός- που κουβαλά τη διεστραμμένη ενοχή πως πρέπει να δολοφονήσει για χάρη ενός πατέρα "πεθαμένου και θαμμένου σε ξένο τόπο, σκοτωμένου και πατημένου απ’ τα’ άλογά του!",
που ποτέ όμως δεν γνώρισε.

Και όλοι αυτοί, μια οικογένεια που "πρέπει να μιλήσουν με τους ανθρώπους".

("Ηλέκτρα", Χούγκο φον Χόφμανσταλ)

Ο συγγραφέας, ποιητής, δραματουργός, δοκιμιογράφος, Χούγκο φον Χόφμανσταλ γεννήθηκε σαν σήμερα,
1η Φεβρουαρίου 1874 στη Βιέννη κι έλαβε από πολύ νωρίς μια βαθιά ανθρωπιστική παιδεία. Από τα μαθητικά του χρόνια έγινε γρήγορα δεκτός από την ομάδα συγγραφέων της "Νέας Βιέννης". Στη συνέχεια σπούδασε νομικά και Ρομανική Φιλολογία, που όμως εγκατέλειψε για να στραφεί εξολοκλήρου στη λογοτεχνία.

Στο παραπάνω απόσπασμα από το έργο του "Ηλέκτρα", αναπλάθοντας την ομώνυμη τραγωδία του Σοφοκλή, ο Χόφμανσταλ μετατρέπει το αρχαίο δράμα από αντικείμενο μορφωτικού ενδιαφέροντος σε αντικείμενο συγκίνησης.
Το έργο ανέβηκε το 1903 στο Bερολίνο, και ενθουσίασε τον Ρίχαρντ Στράους, που θα χρησιμοποιήσει σαν λιμπρέτο λίγα χρόνια αργότερα στην όπερά του "Ηλέκτρα".

Μια μονόπρακτη όπερα, σαν μια σπουδή πάνω στην ψυχική διαταραχή και την εμμονή της Ηλέκτρας (επίδραση από τις ψυχαναλυτικές θεωρίες του Φρόιντ) για εκδίκηση του φόνου του Αγαμέμνονα και στα συναισθήματα και την ψυχολογία της καθώς συνομιλεί με τα υπόλοιπα πρόσωπα της τραγωδίας, την αδελφή της Χρυσοθέμιδα, τον αδελφό της Ορέστη και τη μητέρα της Κλυταιμνήστρα.

Το έργο ανήκει στο είδος Literaturoper, δηλαδή όπερα που βασίζεται σε λογοτεχνικό κείμενο.
Το ποιητικό κείμενο του Χούγκο φον Χόφμανσταλ έχει αυτόνομη λογοτεχνική αξία και μπορεί να εκτιμηθεί για τις αρετές της γραφής του, ενώ ταυτόχρονα διαθέτει χαρακτηριστικά που υπηρετούν τους σκοπούς της λυρικής τέχνης, καθώς μπορεί να παρακολουθήσει κανείς την όπερα χωρίς να καταλαβαίνει λέξη.

Η Ηλέκτρα κατέχει εξέχοντα ρόλο στο δράμα των Ατρειδών. Βρίσκεται στο κέντρο του κυκλώνα των παθών και της εξουσίας, μια γυναίκα που κληρονομεί τις αμαρτίες των γονέων της, και συγχρόνως φορτώνεται με το βάρος της εκδίκησης. Πόσο δυνατά τα συναισθήματα! Προσηλωμένη στο πατριαρχικό σύμβολο, αρρωστημένα συναισθηματική, ακροβατεί ανάμεσα στη λατρεία για τον πατέρα και το μίσος για τη μάνα. 'Ηρωίδα, με μια ιδιαιτερότητα στην ψυχολογία της.
Ο Στράους επινοώντας τον όρο: "ψυχολογική πολυφωνία" αποδίδει τις συναισθηματικές μεταπτώσεις της, στηριζόμενος στην τιτάνια ηχοχρωματική δύναμη της ορχήστρας, στοιχείο που θυμίζει πολύ Βαγκνερικές τεχνικές.

Η "Ηλέκτρα" χαρακτηρίζεται ως μια από τις σημαντικότερες αλλά ταυτόχρονα και πιο απαιτητικές όπερες του 20ού αιώνα, καθώς η ιδιαίτερα σύνθετη παρτιτούρα, στην οποία ο Στράους ωθεί την εξπρεσιονιστική έκφραση στα άκρα και αγγίζει τα όρια της τονικότητας, προβλέπει περίπου 110 μουσικά όργανα!


Μετά την "Ηλέκτρα", οι Χοφμάνσταλ και Στράους ανέπτυξαν μία μόνιμη και πολύ γόνιμη συνεργασία.

Richard Strauss:"ELECTRA", Elektra's Monologue-Inge Borkh/Δ. Μητρόπουλος:

Η τελική σκηνή της όπερας με το θάνατο της Ηλέκτρας από μια συγκλονιστική, Lyonie Rysanek:

Στο μπλογκ υπάρχουν πολλά παλαιότερα κείμενα για τον Χόφμανσταλ. Περιηγηθείτε...




[Πηγές: Richard-Strauss-Institut, lifo.gr, nationalopera.gr, interlude.hk, abebooks.co.uk]

"Ο Ιππότης με το ρόδο" : Ούγκο φον Χόφμανσταλ-Ρίχαρντ Στράους

 

(από: interlude.hk)

Ο συγγραφέας, ποιητής, δραματουργός, δοκιμιογράφος, Χούγκο φον Χόφμανσταλ γεννήθηκε σαν σήμερα, 1 Φεβρουαρίου 1874 στη Βιέννη από κι έλαβε από πολύ νωρίς μια βαθιά ανθρωπιστική παιδεία. Από τα μαθητικά του χρόνια έγινε γρήγορα δεκτός από την ομάδα συγγραφέων της "Νέας Βιέννης". Στη συνέχεια σπούδασε νομικά και Ρομανική Φιλολογία, που όμως εγκατέλειψε για να στραφεί εξ ολοκλήρου στη λογοτεχνία.

Ο Χόφμανσταλ είναι γνωστός στους μουσικόφιλους ως λιμπρετίστας, κυρίως από τη συνεργασία του με τον Ρίχαρντ Στράους. Οι δυο τους συναντήθηκαν το 1900 και μεταξύ τους αναπτύχθηκε μακροχρόνια φιλία. Συνεργάστηκαν στο ανέβασμα μελοδραμάτων, ανάμεσά τους η "Ηλέκτρα", η "Γυναίκα δίχως σκιά" και ο "Ιππότης με το ρόδο", στο οποίο θα αναφερθούμε σήμερα. 

Με φόντο τη ρομαντική Βιέννη της εποχής της Μαρίας Θηρεσίας, η πλοκή περιστρέφεται γύρω από μια ώριμης ηλικίας αριστοκράτισσα, την Μαρσαλίν, η οποία χάνει το νεαρό εραστή της, Οκτάβιαν επειδή ερωτεύεται ένα συνομήλικό του κορίτσι, την Σοφί.

Η όπερα έχει αίσιο τέλος, ασυνήθιστο μέχρι τότε για τον Ρίχαρντ Στράους, που εδώ μιμείται τον Μότσαρτ και τους "Γάμους του Φίγκαρο". Η Μαρσαλίν δείχνοντας ανωτερότητα και γενναιοδωρία ψυχής παραδίδει η ίδια τον Οκτάβιαν στη νεαρή Σοφί.

Ο Χόφμανσταλ βρίσκει ευκαιρία μέσα από την απόρριψη που βιώνει η ώριμη Μαρσαλίν να αναφερθεί στις βαθύτερες σκέψεις της ηρωίδας, τα συναισθήματά της, τις ανασφάλειες και τις ψυχολογικές συνέπειες γενικά που δημιουργούνται στον άνθρωπο από ερωτικές απογοητεύσεις και άλλες ταπεινώσεις. 

Ο Στράους εκείνη την περίοδο επιθυμούσε να γράψει κάτι περισσότερο ανάλαφρο, καθώς είχαν προηγηθεί οι "σκοτεινές" Ηλέκτρα" και Σαλώμη". Έτσι ζήτησε από τον Χόφμανσταλ να τού ετοιμάσει μια κωμωδία. Το λιμπρέτο καθυστέρησε, όμως όταν το έλαβε ο Στράους ενθουσιασμένος αναφώνησε: "Ο Ούγκο έχει γράψει ένα κείμενο που γλιστράει μέσα στη μουσική, όπως το λιωμένο βούτυρο!" 
Το θέμα είχε επιρροές από τις Μολιερικές κωμωδίες και τα θεατρικά της Γαλλικής φιλολογίας, που τόσο αγαπούσε ο Χόφμανσταλ.

Η όπερα λαμβάνει τον τίτλο της από το κεντρικό της συμβάν, που διαδραματίζεται όταν ένα ασημένιο ρόδο -σύμβολο πίστης και αφοσίωσης κατά το έθιμο- στέλνεται από τον ερωτύλο βαρώνο Οξ στη Σοφί σαν πρόταση αρραβώνα.
Σύμφωνα με τη Βιεννέζικη παράδοση το ρόδο δεν προσφερόταν από τον ίδιο τον ενδιαφερόμενο, αλλά από κάποιον αντιπρόσωπό του. Έτσι ο βαρώνος αναθέτει στο νεαρό Οκτάβιαν το ρόλο, ο οποίος κεραυνοβολείται όταν αντικρύζει την πανέμορφη Σοφί. Ο έρωτας είναι αμοιβαίος!
Φυσικά ο αρραβώνας με το βαρώνο διαλύεται και η σχέση με την ώριμη αριστοκράτισσα, επίσης...

"ΜΑΡΣΑΛΙΝ:

Αργά ή γρήγορα!

Πως πληγώνουν τα λόγια…

Βασικά, ο χρόνος, μικρούλη, ο χρόνος

δεν αλλάζει τα πράγματα.

Ο χρόνος είναι κάτι παράξενο.

Όσο ζεις μες στον χρόνο, δεν τον αντιλαμβάνεσαι.

Αλλά έρχεται η στιγμή

που τον νιώθεις πέρα για πέρα:

βρίσκεται γύρω και μέσα μας,

κυλά στα πρόσωπα, κυλά στον καθρέφτη,

στους ύπνους μου στάζει.

Κι ανάμεσά μας κυλά.

Βουβά, σαν κλεψύδρα.

Ω μικρούλη!

Κάποιες φορές τον ακούω να κυλά ασταμάτητα.

Είναι στιγμές που μες στη νύχτα ξυπνώ,

και σταματούν τα ρολόγια.

ΟΚΤΑΒΙΑΝ:

Θησαυρέ μου πολύτιμε,

γιατί θες να πληγώνεσαι;

ΜΑΡΣΑΛΙΝ:

Όμως δεν πρέπει να φοβόμαστε τον χρόνο.

Είναι κι αυτός δημιούργημα του Ύψιστου,

του Πλάστη μας.

ΟΚΤΑΒΙΑΝ:

Σαν ιερέας μιλάς σήμερα.

(αμήχανη σιωπή)

Μήπως αυτό σημαίνει

πως δεν πρέπει πια να σε φιλώ,

και να σου κόβεται η ανάσα;

ΜΑΡΣΑΛΙΝ:

Μικρούλη, πρέπει να φύγεις τώρα,

να μ’ αφήσεις…"

(επιμ. Βουτυρόπουλος Νίκος, poiein) 

Το έργο διανθίζεται με μεγαλοπρεπέστατη μουσική και είναι αξιοσημείωτο πως ο συνθέτης επιλέγει να αναθέσει και στους 3 βασικούς χαρακτήρες (Μαρσαλίν, Οκτάβιαν και Σοφί) σε γυναικεία φωνή σοπράνο, (δραματική για την ώριμη μαρκησία, μέτζο για τον παρορμητικό νέο και λυρική σοπράνο για τη νεαρά Σοφί), ούτως ώστε η επικρατούσα τονική ποιότητα της όπερας να μη μοιάζει με καμμιά άλλη. Το τρίο τους στο φινάλε της κωμωδίας είναι από τα συναρπαστικότερα μουσικά χωρία.

Επίσης , καθώς ο Στράους θέλησε να αναπλάσει την ατμόσφαιρα της παλιάς Βιέννης, πολλές είναι οι σκηνές οι οποίες διαπνέονται από ευφάνταστα μελωδικότατα βαλς, που συνυφαίνονται ελεύθερα, πάνε κι έρχονται πάνω σε τολμηρές, πρωτότυπες αρμονίες, που ενορχηστρωτικά έχουν κάτι από Ραβέλ.Τα βαλς εμφανίζονται  κυρίως στη 2η και 3η Πράξη.

Robert Sterl: "Ο von Schuch διευθύνει
στην πρεμιέρα τον "Ιππότη με το ρόδο"
(από: saechsische)

Ο Χόφμανσταλ στο λιμπρέτο του χρησιμοποιεί ποικιλία εκφοράς της γερμανικής γλώσσας. Π.χ οι αριστοκράτες στο σαλόνι της Μαρσαλίν διαλογίζονται με ιδιαιτερα εκλεπτυσμένο λεξιλόγιο, ενώ το ζευγάρι Μαρσαλίν-Οκτάβιαν απλούστερα και στην καθομιλουμένη που μαρτυρά και την οικειότητα μεταξύ τους. Όταν χωρίζουν, λόγω κοινωνικής θέσης ο ενικός δίνει τη θέση του στον πληθυντικό ευγενείας. Γλώσσας πλούσιας αισθητικής και συμβολισμών. 

Ο "Ιππότης με το ρόδο" έκανε πρεμιέρα 26 Ιανουαρίου του 1911 στη Δρέσδη υπό την μπαγκέτα του Ernst von Schuch και είχε θριαμβευτική υποδοχή από κοινό και κριτικούς, πλην μερικών που σχολίασαν την αναχρονιστική χρήση της μουσικής βαλς.

Τόσο μεγάλη ήταν η επιτυχία της όπερας που ο ζωγράφος Robert Sterl απεικόνισε την πρεμιέρα της με τον μαέστρο von Schuch να διευθύνει το έργο στην Όπερα της Δρέσδης.

Θα ακούσουμε το τελικό τρίο με την Elisabeth Schwarzkopf στο ρόλο της Μαρσαλίν. Αν και περισσότερο Μοτσάρτια ερμηνεύτρια, ο ρόλος είναι εκείνος με τον οποίο ταυτίστηκε το όνομά της, καθώς συνδυάζει δυνατά στοιχεία χαρακτήρα με υψηλές φωνητικές απαιτήσεις! Ρόλος, που απαιτεί μεγάλη εσωτερικότητα και καταβύθιση από μεριάς ερμηνευτή και  πρωτοερμήνευσε στο Μιλάνο το 1952 με τον φον Κάραγιαν στο πόντιουμ.

Richard Strauss : "Der Rosenkavalier - Final trio" 
Schwarzkopf, Jurinac, Rothenberger, Karajan:

Richard Strauss:  "Der Rosenkavalier - Waltz Sequence":

Ο Χόφμανσταλ ταξίδεψε και στη χώρα μας το 1908. Κατά την παραμονή του επισκέφθηκε την Αθήνα, ανέβηκε στο βράχο της Ακρόπολης, πήγε στους Δελφούς, την Αρχαία Κορινθο και την Πάτρα. Την ταξιδιωτική εμπειρία του κατέγραψε στο βιβλίο του: "Στιγμές στην Ελλάδα".

Για την "Ηλέκτρα" του Ρίχαρντ Στράους πάνω σε λιμπρέτο του Χόφμανσταλ μπορείτε να διαβάσετε εδώ.