Eυαγγελισμός της Θεοτόκου: Ντα Βίντσι κι ένα αναγεννησιακό μοτέτο ...

 

"Ευαγγελισμός", Λεονάρντο Ντα Βίντσι, Ουφίτσι

"Είπε δε Μαριάμ: ιδού η δούλη Κυρίου. Γένοιτό μοι κατά το ρήμα σου.
 Και απήλθεν απ’ αυτής ο Άγγελος."

(Λουκ. 1,38)

Δηλαδή:

"Είπε δε η Μαριάμ: "Ιδού η δούλη του Κυρίου, πρόθυμη να υποταχθώ στη θεία βούληση.
Ας γίνει σύμφωνα με τον λόγο σου". Και αναχώρησε απ' αυτήν ο Άγγελος."

Από το παραπάνω κείμενο του Ευαγγελιστή Λουκά αντλεί την έμπνευσή του για τον περίφημο πίνακά του "Ευαγγελισμός" ο Λεονάρντο Ντα Βίντσι, θέμα ιδιαίτερα δημοφιλές στη Φλωρεντία του 15ου αιώνα. Πρόκειται για ένα από τα πρώτα σημαντικά σωζόμενα έργα του, το οποίο ολοκληρώθηκε στη Φλωρεντία, όταν ο καλλιτέχνης ακόμη μαθήτευε στο εργαστήριο του Aντρέα ντελ Βερόκιο. 

Ο πίνακας, που εκτίθεται στη Γκαλερί Ουφίτσι, απεικονίζει τη σκηνή σε μια ανοιχτή αυλή, με εκτεταμένη θέα σε τοσκανικό τοπίο και θαλασσινό ορίζοντα στο βάθος. Ο Λεονάρντο αξιοποιεί τις φωτοσκιάσεις για να αποδώσει με φυσικότητα τις μορφές. Παράλληλα, η σύνθεση εμπλουτίζεται με συμβολισμούς που συνδέονται με τη ζωή, τον θάνατο και την αναγέννηση, ενώ η παρατήρηση της φύσης οργανώνεται μέσα από αντιθέσεις -φως και σκοτάδι, κίνηση και ακινησία, εγγύτητα και απόσταση- στοιχεία που μαρτυρούν το πρώιμο ενδιαφέρον του καλλιτέχνη για τη μελέτη της οπτικής αντίληψης.

Η Παναγία εικονίζεται καθισμένη μπροστά σε έναν μαρμάρινο βωμό, πάνω στον οποίο βρίσκεται ένα αναλόγιο διακοσμημένο με κλασικά μοτίβα της αρχαιότητας. Τα ενδύματά της, σε κόκκινο και μπλε, φέρουν συμβολικό χαρακτήρα: το κόκκινο προαναγγέλλει τα Πάθη του Χριστού, ενώ το μπλε παραπέμπει στη βασιλική, θεϊκή του καταγωγή.
Ο αρχάγγελος Γαβριήλ απεικονίζεται σε μια ήρεμη στάση, σαν να έχει μόλις προσγειωθεί, λίγο πριν κλείσει τα φτερά του. Στρέφει το βλέμμα του προς τη Μαρία, κρατώντας τον κρίνο, τα πέταλα του οποίου αποδίδονται με εξαιρετική λεπτότητα. Γύρω του απλώνεται ένα λιβάδι γεμάτο μικροσκοπικά άνθη, ζωγραφισμένα με αξιοσημείωτη ακρίβεια, στοιχείο που αντανακλά το βαθύ ενδιαφέρον του Λεονάρντο για τη βοτανική και τη μελέτη της φύσης.

Στη Μουσική:

Στο ίδιο κείμενο του Ευαγγελιστή Λουκά, αλλά στη λατινική γλώσσα, βασίζεται το μοτέτο "Dixit Maria - Είπε δε η Μαριάμ" του Hans Leo Hassler, μια αντιπροσωπευτική σύνθεση για την Εορτή του Ευαγγελισμού.

"Dixit Maria ad angelum: Ecce ancilla Domini, fiat mihi secundum verbum tuum."

Το έργο αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της ύστερης αναγεννησιακής πολυφωνίας, όπου η εκφραστική δύναμη του λόγου συνυφαίνεται αρμονικά με τη μουσική δομή, επιτυγχάνοντας μια ισορροπία ανάμεσα στην πνευματικότητα και την καλλιτεχνική τελειότητα.

Η σύνθεση περιλαμβάνεται στη συλλογή "Cantiones sacrae - Ιερά Άσματα" (1591) και προορίζεται για τετράφωνη μικτή χορωδία a cappella (SATB). Ο Χάσλερ, έχοντας μαθητεύσει με τον Αντρέα Γκαμπριέλι στη Βενετία, αφομοιώνει τη λαμπρότητα και τη σαφήνεια της ιταλικής σχολής, τις οποίες μεταπλάθει με γερμανική λιτότητα και πνευματικότητα.

Η μορφή του έργου ακολουθεί δομή ABB.
Στο πρώτο τμήμα (Α), που αποδίδει το "Dixit Maria ad angelum", κυριαρχεί η μιμητική πολυφωνία. Οι φωνές εισέρχονται διαδοχικά, δημιουργώντας ένα υφαντό ήχου που αποδίδει διαλογικά την αφήγηση και προσδίδει μια αίσθηση κίνησης και προσμονής.

Στα δύο επόμενα τμήματα (Β), όπου παρατίθενται τα λόγια της Παναγίας, η γραφή μετατοπίζεται αρχικά προς την ομοφωνία, υπογραμμίζοντας τη σαφήνεια και τη βαρύτητα της δήλωσης: "Ecce ancilla Domini". Στη συνέχεια, η πολυφωνία επανέρχεται πιο εκφραστική και διακοσμημένη.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα μελίσματα σε λέξεις όπως angelum και fiat.
Εκεί, ο συνθέτης επιμηκύνει μουσικά τον λόγο, δημιουργώντας μια αίσθηση εσωτερικής ανάτασης και πνευματικής έντασης. Το fiat (Γένοιτό μοι) δεν αποδίδεται σαν απλή δήλωση, αλλά σαν βαθιά, συνειδητή αποδοχή του θείου θελήματος. Τα μελίσματα αυτά λειτουργούν σαν μουσική έμφαση στη ιερότητα της στιγμής, φωτίζοντας τη μυσταγωγική διάσταση της συγκατάθεσης της Μαρίας στο μυστήριο της Ενσάρκωσης.

Η ισορροπία ανάμεσα σε ομοφωνικά και πολυφωνικά τμήματα, η καθαρότητα των φωνητικών γραμμών και η διακριτική εκφραστικότητα καθιστούν το "Dixit Maria", έργο βαθιάς κατάνυξης, όπου η μουσική υπηρετεί το νόημα του ιερού κειμένου με σεβασμό, λεπτότητα και ευγένεια χωρίς να επιδιώκει εντυπωσιασμό.

Hans Leo Hassler: "Dixit Maria":

Λεονάρντο ντα Βίντσι: ένας ερασιτέχνης δεξιοτέχνης μουσικός...

 

H Παγκόσμια Ημέρα Τέχνης γιορτάζεται στις 15 Απριλίου, ημερομηνία γέννησης του Λεονάρντο Ντα Βίντσι.

Ντα Βίντσι: "Πορτρέτο ενός μουσικού"

Όλοι τον γνωρίζουμε ως τον κατεξοχήν "υπεράνθρωπο της Αναγέννησης". Ζωγράφος, γλύπτης, συγγραφέας, μηχανικός, εφευρέτης, επιστήμονας, βοτανολόγος και ανατόμος.

Ο Λεονάρντο ντα Βίντσι, το σπουδαίο αυτό μυαλό, γεννήθηκε 15 Απριλίου 1452 στο Βίντσι, στους λόφους της Τοσκάνης...
Το πλήρες όνομά του ήταν Λεονάρντο ντι σερ Πιέρο ντα Βίντσι, καθώς ήταν καρπός εκτός γάμου του ευκατάστατου συμβολαιογράφου Πιέρο ντα Βίντσι και μιας 15χρονης χωρικής.

Η ημερομηνία προκύπτει από την καταγραφή στο ημερολόγιο του παππού του:
"Ένας εγγονός μου γεννήθηκε 15 Απριλίου, Σάββατο, τρεις ώρες μετά το ηλιοβασίλεμα".
Η ημερομηνία καταγράφηκε στο Ιουλιανό ημερολόγιο. Η δύση ήταν 6:40 μ.μ., άρα ο Λεονάρντο γεννήθηκε (τρεις ώρες μετά) στις 9:40 μ.μ., που ήταν ακόμα 14 Απριλίου. Η μετατροπή στο Νέο ημερολόγιο προσθέτει εννέα ημέρες και ως εκ τούτου προκύπτει και μια νέα εκδοχή γενεθλίων, η 23η Απριλίου.

Μαθήτευσε στο εργαστήριο του φημισμένου Ιταλού ζωγράφου Αντρέα ντελ Βερόκκιο, ήταν εξαιρετικά παρατηρητικός σε ό,τι έβλεπε γύρω του κι από μικρός έδειξε κλίση στις επιστήμες, μαθηματικά, φυσική, ανατομία κτλ.
Ως ζωγράφος έδωσε νέες κατευθύνσεις στην τέχνη, ιδιαίτερα με την εναλλαγή του φωτός και της σκιάς (κιαροσκούρο), αλλά και με την τεχνική του σφουμάτο (μαλάκωνε τα σκληρά περιγράμματα των μορφών με λεπτές τονικές διαβαθμίσεις). 

Ένας "Homo Universalis", μια προσωπικότητα αξιοθαύμαστης εφευρετικής φαντασίας και αμείωτης περιέργειας, ο Ντα Βίντσι υποστήριζε ότι "η μουσική είναι αδελφή της ζωγραφικής καθώς εξαρτάται από την ακοή που είναι η δεύτερη σημαντικότερη αίσθηση μετά την όραση".

Με αφετηρία αυτή τη θέση του δεν μάς ξαφνιάζει ότι υπήρξε και ένας δεξιοτέχνης μουσικός.

 Ο ντα Βίντσι έπαιζε φλάουτο, βιολί, λύρα ντα μπράτσο και συνέθετε μουσική. Ικανότατος ο Λεονάρντο "ήταν πολύ ταλαντούχος στον αυτοσχεδιασμό και τραγουδούσε θεϊκά χωρίς καμία προετοιμασία", σύμφωνα με τον βιογράφο τέχνης του 16ου αι, Τζόρτζιο Βαζάρι.

Στο φάσμα των καλλιτεχνικών του ταλέντων, βρισκόταν -λοιπόν- και η τέχνη της μουσικής, αναμφισβήτητα, γεγονός που αποδεικνύεται κι από τα γραπτά -αν και ελάχιστα- στοιχεία σχετικά με τη μουσική του:

Rebus (εικονόγραμμα με νότες) του ντα Βίντσι
rct.uk/collection

Όταν ο Λεονάρντο μετακόμισε για πρώτη φορά από τη Φλωρεντία στο Μιλάνο το 1479 ήταν για να συμμετάσχει ως μουσικός εκτελεστής στην αυλή του Δούκα Λουδοβίκου Σφόρτσα.

uk.news.yahoo

Ο ίδιος, και σε δικά του σχέδια, είχε κατασκευάσει μια λύρα ντα μπράτσο υπέροχα διακοσμημένη, ως δώρο στο δούκα. Στο τελείωμα του μπράτσου της είχε σκαλίσει περίτεχνα μια κεφαλή αλόγου, που ενθουσίασε το Μιλανέζο άρχοντα, στην Αυλή του οποίου ο Λεονάρντο αποδείχθηκε πολύ καλύτερος από οποιονδήποτε μουσικό ερμηνευτή. Γι' αυτό και ο Μικελάντζελο όταν αναφερόταν σε κείνον, τον αποκαλούσε "ο λυράρης απ' το Μιλάνο".

Πρόσφατα ανακαλύφθηκε ένα χαρακτικό του Marcantonio Raimondi(1505, διπλανή εικόνα) που εικάζεται πως απεικονίζει τον Λεονάρντο ντα Βίντσι που παίζει λύρα ντα μπράτσο ανάμεσα σε ζώα -που τόσο λάτρευε- ως άλλος Ορφέας.

Από τα σημειωματάρια του καλλιτέχνη  μαθαίνουμε επίσης πως του άρεσε να σιγοτραγουδά καθώς ζωγράφιζε.

Ένα από τα εικαστικά που σχετίζονται με την τέχνη της μουσικής και αποδίδεται στον Λεονάρντο ντα Βίντσι είναι το παραπάνω με τίτλο: "Πορτρέτο ενός μουσικού".

Πρόκειται για δημιουργία που ο ζωγράφος άφησε ημιτελή, και χρονολογείται περίπου στο 1483–1487, κατά τη διάρκεια παραμονής του στο Παλάτι του Δούκα Σφόρτσα στο Μιλάνο.  

Σε μαύρο φόντο, ο ντα Βίντσι, απεικονίζει άνδρα με πυκνά σγουρά μαλλιά ως τους ώμους, και μέρος της κεφαλής του να καλύπτεται από κόκκινο σκούφο. Ο άνδρας με σοβαρότητα κοιτάζει κάτι με επίμονο βλέμμα. 

Αν και οι μελετητές ισχυρίζονται ότι "τα μάτια είναι το πιο εντυπωσιακό χαρακτηριστικό του μουσικού, στοιχείο που θα πρόσεξε ο ντα Βίντσι καθώς θεωρούσε την όραση ως την ευγενέστερη των αισθήσεων", εμείς εστιάζουμε στην παρτιτούρα, που κρατά με το δεξί του χέρι.

Το περίεργα τσακισμένο χαρτί απεικονίζει πεντάγραμμο με νότες και κείμενο, αρκετά δυσανάγνωστα. Το μόνο που μπορεί κανείς να διακρίνει είναι κάποιες νότες και μισοσβησμένα γράμματα που με αρκετή δόση φαντασίας οδηγούν στη λατινική φράση: "Cantum Angelicum - αγγελικό τραγούδι".
Δεν γνωρίζουμε τη σύνθεση της παρτιτούρας, πάντως σίγουρα δεν είναι καμμιά από τις ελάχιστες μουσικές φράσεις του ντα Βίντσι, που έχουν διασωθεί. Εκείνες, σε μορφή rebus, που χαρακτηρίζουν το μεγάλο καλλιτέχνη της Αναγέννησης, ένα είδος δηλαδή "γρίφου", αφού η φράση αναπαρίσταται χρησιμοποιώντας νότες, τμήματα λέξεων, εικόνες και άλλα σύμβολα. 

Άλλοι μελετητές αποδίδουν το "Πορτραίτο" σε μαθητή του Λεονάρντο, καθώς η αυστηρή τάση του εικονιζόμενου αλλά και τα δάκτυλά του δεν ανταποκρίνονται στο προσωπικό στυλ του ντα Βίντσι. Όσο για το ποιος αναπαρίσταται, πιστεύουν ότι πρόκειται για μια αυτοπροσωπογραφία του Λεονάρντο, ενώ συχνότερα αναφερόμενος είναι ο Francino Gaffurio, συνθέτης και διευθυντής ορχήστρας στον καθεδρικό ναό του Μιλάνου, την περίοδο που βρισκόταν εκεί ο ντα Βίντσι.

Καθώς δεν γνωρίζουμε την ταυτότητα της μελωδίας, προτείνω να απολαύσουμε μια σύνθεση βασισμένη σε ρέμπους του τιμώμενου σήμερα Ντα Βίντσι.
Η ακρόαση αποτελεί εύγλωττη μαρτυρία για το μουσικό ύφος του ζωγράφου και ερασιτέχνη μουσικού, και μεταφέρει την αίσθηση και το  χαρακτήρα της μουσικής που ακουγόταν στο Μιλάνο και στο παλάτι του Σφόρτσα την εποχή του κορυφαίου καλλιτέχνη:

Leonardo da Vinci : "Tre rebus musicali":

Στο Codex Atlanticus, μια συλλογή χειρογράφων και σκίτσων, ο Λεονάρντο σχεδίασε τη viola organista,

Viola organista, σχέδιο στο Codex Atlanticus

ένα μουσικό όργανο - διασταύρωση τσέμπαλου και τσέλου, το οποίο στην εποχή μας και σύμφωνα με τις περιγραφές που άφησε ο ντα Βίντσι κατασκευάστηκε από τον Πολωνό πιανίστα, Slawomir Zubrzycki, μετά από 3 χρόνια εργασιών.
Μοναδικό το ηχόχρωμα αυτού του ιδιαίτερου οργάνου, το πληκτρολόγιο του οποίου συνδέεται με 4 τροχούς, που περιστρέφονται με το πάτημα ενός πεντάλ. Καθένας από τους τροχούς κινεί ένα δοξάρι από τρίχες αλόγου, που νύσσουν τις χορδές και οι διαφορετικού ύψους νότες παράγονται με το πάτημα του κάθε πλήκτρου.
Ας ακούσουμε το ηχόχρωμά του:

«Έρωτας, η ελκτική του δύναμη στο μύθο – 6: ΛΗΔΑ και ΚΥΚΝΟΣ»

 

Οι πρόγονοί μας -ως γνωστόν- προσπαθούσαν με κάθε τρόπο να ερμηνεύσουν όσα ανεξήγητα και ακατανόητα συνέβαιναν γύρω τους...Από φυσικά φαινόμενα ως τις ανθρώπινες ιδιότητες και αδυναμίες. Ανάμεσά τους και η αόρατη, κινητήρια δύναμη του έρωτα. Δύναμη που ασκεί τεράστια επιρροή πάνω σε όσους τον βιώνουν κι αποτελεί για κείνους, τουλαχιστον για όσο διάστημα υφίσταται, το βαθύτερο νόημα της ζωής. 

Σε αυτή τη σειρά αναρτήσεων κάθε Παρασκευή βράδυ θα αναφερόμαστε συνοπτικά σε δημοφιλή ζευγάρια της μυθολογίας, που ερωτεύτηκαν σφοδρά και σε κάποιες περιπτώσεις καταστροφικά, καθώς η δύναμη του έρωτά τους τέθηκε εκτός ελέγχου. 

Απόψε, ο μύθος της μεταμόρφωσης  σε κύκνο του Δία λόγω του έρωτά του για τη Λήδα.

"Λήδα και Κύκνος", Il Sodoma,
Γκαλερία Μποργκέζε

Η Λήδα ήταν μυθική βασίλισσα της Σπάρτης, σύζυγος του Τυνδάρεω. Λόγω της απερίγραπτης ομορφιάς της, πολλές είναι οι χώρες που διεκδίκησαν την καταγωγή της…

Το απαράμιλλο κάλλος της δεν μπόρεσε να αντισταθεί ούτε ο πατέρας των θεών, γνωστός για την αδυναμία του στο ωραίο φύλο.Την είδε στις όχθες του ποταμού Ευρώτα και αισθάνθηκε γι' αυτήν ακατανίκητο πόθο!

Για να την προσεγγίσει λοιπόν ο γυναικοφιλής Δίας ζήτησε τη βοήθεια της θεάς Αφροδίτης, η οποία μεταμόρφωσε εκείνον σε κύκνο και τον εαυτό της σε αετό που άρχισε να τον καταδιώκει. Βλέποντάς τους, η Λήδα θέλησε να προστατεύσει τον κύκνο και, για να τον σώσει, τον πήρε στην τρυφερή αγκαλιά της. 

Λίγο αργότερα η Λήδα γέννησε, όπως λέει ο μύθος, δύο αυγά, δυο ζεύγη διδύμων: Κάστωρ, Πολυδεύκης, Ελένη και Κλυταιμνήστρα....

"Λήδα και Κύκνος", Cesare da Sesto
Wilton House

Η ένωση του κύκνου με τη Λήδα συμβολίζει την ένωση του υλικού με τον πνευματικό κόσμο. Ο Κύκνος στην αρχαιότητα παραλληλιζόταν με  τον ήλιο, το φως και την αγνότητα.
Είναι επίσης το πλάσμα που ενώνει τρία στοιχεία: το νερό, τη γη και τον αέρα, δηλαδή τα εγκόσμια με τα αιθέρια.
Ήταν η προσωποποίηση της αρμονίας και της εσωτερικής γαλήνης… Είναι η χαρακτηριστική κίνηση του κύκνου, που τον καθιέρωσε ως έμβλημα αγάπης και έρωτα, που όταν πλησιάζει το ταίρι του λυγίζει τον μακρύ του λαιμό, κάνοντας κάποιους να υπστηριζουν πως το σύμβολο της καρδιάς προέρχεται από αυτό το σχήμα. Καθόλου δύσκολο, λοιπόν, να κερδίσει μια θέση στον συμβολισμό της αγάπης.

Ο Ζευς-Κύκνος-Νούς και η Λήδα-Λήθη αποτελούν τις δύο πρωταρχικές συμπαντικές δυνάμεις. Ο Δίας-Νους και το σκότος, το χάος, θα γεννήσουν  το κοσμικό ωόν, το αυγό απο την έκρηξη-σπάσιμο του οποίου θα γεννηθούν οι Διόσκουροι και η Ελένη, ο κόσμος και το φώς της ζωής.

"Λήδα και Κύκνος", 
Francesco Melzi

Ο μύθος αυτός έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη ζωγραφική δημιουργία του Λεονάρντο ντα Βίντσι, αφού για μεγάλα χρονικά διαστήματα επανήρχετο στο θέμα αυτό συμπληρώνοντας και τροποποιώντας την αρχική σύλληψή του.

Το έργο του ντα Βίντσι είναι χαμένο, όμως επηρέασε αρκετούς μεταγενέστερους καλλιτέχνες που εξαιρετικά αποτύπωσαν το μύθο, όπως οι δημιουργίες των  Cesare da Sesto, Il Sodoma ή του Francesco Melzi.

Η Λήδα απεικονίζεται μέσα σε εκτυφλωτική γυμνότητα και ο Κύκνος-Δίας καταφεύγει στην αγκαλιά της.
Ως φόντο ο καλλιτέχνης χρησιμοποιεί στοιχεία της φύσης με οργιώδη βλάστηση, δάση, τοπία, βουκολικές σκηνές…, ενώ στο κάτω μέρος των εικαστικών έργων σχεδιάζονται δυο αυγά με σπασμένο κέλυφος-αναφορά στη γέννηση των διδύμων.
Οι μορφές τους θυμίζουν τις μορφές των ερωτιδέων της Αναγέννησης.

Ο μύθος δίνει σπουδαία έμπνευση  για το ομότιτλο ποίημά του στον βρετανό Ουίλιαμ Μπάτλερ Γέιτς:

"Λήδα και Κύκνος"

Ξάφνου ρίπη: φτερά τρανά φτεροκοπούν ακόμη

"Λήδα και Κύκνος", ψηφιδωτό
Μουσείο Λευκωσίας

πάν’ από κόρη ανήμπορη, τους μηρούς της χαϊδεύουν;Και πώς μπορεί το σώμα της, σαν άσπρες ορμές τ’ ωθήσουν,ν’ αδιαφορήσει στους παλμούς που την καρδιά του δέρνουν;

Λιγνά χέρια τρεμάμενα πως τάχα ν’ απωθήσουντο μεγαλείο το φτερωτό απ’ τους μηρούς που λύνουν;Και πώς μπορεί το σώμα της, σαν άσπρες ορμές τ’ ωθήσουν,ν’ αδιαφορήσει στους παλμούς που την καρδιά του δέρνουν;

Ένας των λαγονιών σπασμός δημιουργεί εκειπέρασπασμένο τείχος, πυρκαγιά τρανής στέγνης και πύργου,τον Αγαμέμνονα νεκρό.Τόσο γερά πιασμένη,κι υποταγμένη απόλυτα στ’ άγριο αίμα του αέρα,τη γνώση και τη δύναμη απόχτησε του κύκνουπροτού τ’ αδιάφορο ραμφί την είχε αφημένη;"

(μτφ: Μ.Β. Ραΐζης, poihtikhalitheia)

Ενώ ο ποιητής μας Κωστής Παλαμάς γράφει:

Ο Κύκνος προς τη ΛήδαΦτάνει εγώ με τα φρύδια μου να γνέψω,

"Λήδα και Κύκνος", Πωλ Σεζάν

σειένται ουρανός και γη και καταχθόνια.Σ’ αγαπώ, με του Κύκνου ήρθα τη φύσητην απολλώνεια.Την ομορφιά σου για να ραψωδήσουντης χρυσής Ερατώς δε φτάνουν οι ύμνοι·του ζουμπουλένιου σου ύπνου εγώ ειμαι τ’ άσπροτ’ όνειρο, λίμνη!

Από τα φέγγη τ’ άσβηστα του Ολύμπουκατέβηκα, χαρά στα ριζικά σου,τον ύμνο τον υπέρτατο να ψάλωστην αγκαλιά σου.Τα μάτια μου κι ας τα φωτοβολήσουντης σάρκας σου τα πύρινα τα χιόνια,το πρόσωπο, τα στήθη σου, τα πόδια,τα θεία λαγγόνια.[…]

Καρπούς του γάμου της ισόθεης Λήδαςμε τον κύκνο θεό τα ωραία σου χέριατα παιδιά θα κρατήσουν που θα λάμψουν,του απείρου αστέρια.[…]μέσα στα φέγγη τ’ άσβηστα του Ολύμπου,σπάρασμα μιας στιγμής, το σπάρασμά σου.Πιο μουσικό από τον ψαλμό του κύκνου 

(από: greek-language)

ΜΟΥΣΙΚΕΣ ΕΜΠΝΕΥΣΕΙΣ:

1. Από το περίφημο εικαστικό του Λεονάρντο ντα Βίντσι "Léda et l'oiseau" είναι εμπνευσμένο το πέμπτο μέρος της σουΐτας "Le Bal de Béatrice d'Este" του Βενεζουελανικής καταγωγής, Γάλλου συνθέτη, Ρεϋνάλντο Αν, γι' αυτό είναι γνωστό επίσης με τον υπότιτλο "Intermède Léonardesque". Τα σύντομο αιθέριο μοτίβο της άρπας παραπέμπει στο φτερούγισμα του αρχοντικού κύκνου κι ακολουθείται από μια φιγούρα μουσικού αραβουργήματος από τα πνευστά, που οδηγεί στη συνέχεια σ' ένα γαλήνιο αριόζο από το σόλο φλάουτο.

Reynaldo Hahn: "Le bal de Béatrice d’Este, Mov.V: Léda et l'oiseau":

2. Το μύθο της Λήδας και του Κύκνου-Δία χορογράφησε ο Roland Petit, ο οποίος αγάπησε πολύ την εικόνα του κύκνου απ' όταν είδε την Άννα Πάβλοβα στο ρόλο.
Έτσι, δίνει μια σαγηνευτική απεικόνιση του μύθου στην αισθησιακή μπαλετική μινιατούρα πάνω στη μουσική από το δεύτερο μέρος, "Largo" του "Oboe Concerto BWV 1056" του Γ.Σ Μπαχ.

Απολαύστε!

"Leda and the Swan", Βallet - Roland Petit / J.S.Bach:

3. Από το παραπάνω ποίημα του Γέιτς για την ερωτική συνεύρεση Λήδας-Δία-Κύκνου εμπνεύστηκαν τη μουσική τους σύνθεση οι Seraphim Trio(πιάνο, βιολί, τσέλο) με vocal  και  απαγγελία.

ενώ 

4. από το ίδιο ποίημα ο ταλαντούχος βρετανός Howard Blake  συνθέτει το ομώνυμο κουαρτέτο εγχόρδων: "Leda and the Swan, Op. 249a" για το Edinburgh Quartet:

Το κείμενο δημοσιεύτηκε και στην Κοινότητα των The Mythologists

ΜΟΝΑ ΛΙΖΑ: "Χαμόγελο που αναστατώνει,... αγγελικό...δαιμονικό χαμόγελο"

 

"Mona Lisa", Leonardo da Vinci

Είναι το πιο αινιγματικό χαμόγελο στην Ιστορία της Τέχνης...και η δημοφιλία του πίνακα που φιλοτέχνησε ο Λεονάρντο ντα Βίντσι οφείλεται ακριβώς σε αυτή την ανεξιχνίαστη έκφραση του προσώπου της γυναίκας!

Σαν σήμερα, 3 Νοέμβρη του 1507 ο ευκατάστατος έμπορος μεταξιού Φραντσέσκο ντελ Τζοκόντο, αναθέτει στον Λεονάρντο Ντα Βίντσι να ζωγραφίσει το πορτρέτο της γυναίκας του με αφορμή τη μετακόμιση στο νέο τους σπίτι.

Eτσι, προκύπτει το αριστούργημά του: "Μόνα Λίζα" ή "Τζοκόντα"

Από τη λογοτεχνία ξεχωρίζει η αναφορά του Ζαν-Πωλ Σαρτρ στο βιβλίο του: "Οι Λέξεις", που  αναφερόμενος στη γιαγιά του γράφει:

"Θα καθόταν στην πολυθρόνα δίπλα στο παράθυρο, θα φορούσε τα ματογυάλια της, αναστενάζοντας από κόπωση και ευχαρίστηση και θα χαμήλωνε τα βλέφαρα εκφράζοντας ένα διακριτικά αισθησιακό χαμόγελο, που μετέπειτα ανακάλυψα στα χείλη της Μόνα Λίζα"

Στο χώρο της κλασικής μουσικής, ένα από τα γνωστά παραδείγματα είναι η "Μόνα Λίζα"  του Max von Schilling.
Ενα οπερατικό αριστούργημα, εμπνευσμένο από το ομότιτλο πορτραίτο με στοιχεία μυθοπλασίας και αναφέρεται στην ερωτική ιστορίας της μοιραίας γυναίκας (femme fatale) της Λίζα Γκεραρντίνι που δολοφονεί το σύζυγό της μετά το θάνατο του εραστή της.
Η όπερα γράφτηκε την εποχή που ο πίνακας είχε κλαπεί από το Μουσείο του Λούβρου, πράξη για την οποία κατηγορήθηκαν ανάμεσα σε άλλους ο Πικάσο και ο Απολιναίρ.

Η δίπρακτη όπερα αφιερώθηκε στο Πανεπιστήμιο της Χαϊδελβέργης, όταν απονεμήθηκε στο συνθέτη ο τίτλος του καθηγητή στη Φιλοσοφική Σχολή.

Οι δύο πράξεις της όπερας δεν χωρίζονται σε σκηνές, αλλά παρουσιάζονται συνεχείς, μουσικά και δραματικά.
Η πλοκή περιστρέφεται γύρω από θέματα ζήλιας, προδοσίας, απελπισίας και εκδίκησης. Επίσης  υπάρχουν σκηνές με έντονο τοπικό χρώμα, όπως το χτύπημα των καμπανών της εκκλησίας στη Φλωρεντία ή οι χορευτικές ταραντέλες στην σκηνή του καρναβαλιού.
Επιρροές από τον Bάγκνερ και τον Ρίχαρντ Στράους είναι λιγοστές μεν, εμφανείς  δε, στην όπερα του  Σίλινγκ(ιδιαίτερα στην εισαγωγή), όπως κι από τους Πουτσίνι, Μασκάνι, Λεονκαβάλο και το κίνημα του βερισμού.

"Τοποθετεί μπροστά στα μάτια μας έναν καθρέφτη της πραγματικής ζωής", 

έγραψαν οι κριτικοί μετά την πρεμιέρα.

Παραθέτω την ορχηστρική σουίτα του έργου:

Από τις ιστορικές ηχογραφήσεις θεωρείται εκείνη του 1953 υπό την διεύθυνση του Λέοπολντ Χάγκερ με την τεραστίου διαμετρήματος δραματική υψίφωνο  Inge Borkh στο ρόλο του τίτλου:

Αρκετοί είναι οι καλλιτέχνες που υιοθέτησαν το βασικό μοτίβο του εικαστικού έργου, ως θέμα προσωπικών τους δημιουργιών.

Andy Warhol's Colored Mona Lisa 

Προσωπικά, μού αρέσει πολύ η pop art εκδοχή της Μόνα Λίζα από τον Άντυ Γουόρχολ κι από τη σειρά του:

"Thirty are Better than one", 

δηλωτική της μαζικοποίησης της εικόνας από τα μέσα, όπου ο Γουώρχολ σημειοδοτεί την προσωπική του οπτική ερμηνεία της πολλαπλής αξίας της Μόνα Λίζα, δεχόμενος επιδράσεις από το γενικότερο πνεύμα της εποχής.




Στον ελληνικό μουσικό χώρο ξεχωρίζουμε φυσικά το "Χαμόγελο της Τζοκόντας"...ένα ορχηστρικό έργο του Μάνου Χατζιδάκι γεμάτο νοσταλγία, στοχασμό...Θέμα του, η γυναίκα και η ερημιά της...

"Σε μια παρέλαση στη Νέα Υόρκη, με μουσικές, με χρώματα και με πλημμυρισμένη από κόσμο 

την 5η Λεωφόρο, βρισκόμουν μια Κυριακή απόγευμα το φθινόπωρο του 1963 ...

[...]

Χωρίς να καταλάβω, είχα σταθεί έξω από το βιβλιοπωλείο του Ριτζιόλλι και στη βιτρίνα του, 

απέναντί μου ακριβώς, βρισκόταν ένα βιβλίο για τον Ντα Βίντσι με την Τζοκόντα στο εξώφυλλο του 

να μου χαμογελά απίθανα αινιγματική..."

Ένα επίσης  τραγούδι που ξεχώρισε κερδίζοντας και Όσκαρ τραγουδιού είναι το "Mona Lisa" των Jay Livingston-Ray Evans, από την ταινία "Captain Carey USA".
 Ακούστηκε από τον Nat King Cole και θεωρήθηκε ο μεγαλύτερος σε πωλήσεις, δίσκος.

Mona Lisa / Nat King Cole

O Πωλ Μενεστρέλ έγραψε πάνω στη μελωδία ελληνικούς στίχους, δίνοντας τη δική του άποψη για μια φλογερή Μόνα Λίζα, που ερμήνευσε με τόσο ρομαντισμό ο πατρινός Φώτης Πολυμέρης...

"Μόνα Λίζα

στο χαμόγελο σου ανθίζει

κάθε ελπίδα μου και πόθος μου κρυφός.

Μόνα Λίζα

η καρδιά μου πλημυρίζει

σαν σε βλέπω από αγάπη κι από φως.

Το μετάξι έχει βγει απ’ τα μαλλιά σου

η ματιά σου είναι ήλιου ζεστασιά

με μεθά το γλυκό τ’ άρωμα σου

Μόνα Λίζα, Μόνα Λίζα.

Λαχταρώ να χαρώ τα φιλιά σου

απ’ των βελούδινων χειλιών σου τη φωτιά.

Mόνα Λίζα"