Eυαγγελισμός της Θεοτόκου: Ντα Βίντσι κι ένα αναγεννησιακό μοτέτο ...

 

"Ευαγγελισμός", Λεονάρντο Ντα Βίντσι, Ουφίτσι

"Είπε δε Μαριάμ: ιδού η δούλη Κυρίου. Γένοιτό μοι κατά το ρήμα σου.
 Και απήλθεν απ’ αυτής ο Άγγελος."

(Λουκ. 1,38)

Δηλαδή:

"Είπε δε η Μαριάμ: "Ιδού η δούλη του Κυρίου, πρόθυμη να υποταχθώ στη θεία βούληση.
Ας γίνει σύμφωνα με τον λόγο σου". Και αναχώρησε απ' αυτήν ο Άγγελος."

Από το παραπάνω κείμενο του Ευαγγελιστή Λουκά αντλεί την έμπνευσή του για τον περίφημο πίνακά του "Ευαγγελισμός" ο Λεονάρντο Ντα Βίντσι, θέμα ιδιαίτερα δημοφιλές στη Φλωρεντία του 15ου αιώνα. Πρόκειται για ένα από τα πρώτα σημαντικά σωζόμενα έργα του, το οποίο ολοκληρώθηκε στη Φλωρεντία, όταν ο καλλιτέχνης ακόμη μαθήτευε στο εργαστήριο του Aντρέα ντελ Βερόκιο. 

Ο πίνακας, που εκτίθεται στη Γκαλερί Ουφίτσι, απεικονίζει τη σκηνή σε μια ανοιχτή αυλή, με εκτεταμένη θέα σε τοσκανικό τοπίο και θαλασσινό ορίζοντα στο βάθος. Ο Λεονάρντο αξιοποιεί τις φωτοσκιάσεις για να αποδώσει με φυσικότητα τις μορφές. Παράλληλα, η σύνθεση εμπλουτίζεται με συμβολισμούς που συνδέονται με τη ζωή, τον θάνατο και την αναγέννηση, ενώ η παρατήρηση της φύσης οργανώνεται μέσα από αντιθέσεις -φως και σκοτάδι, κίνηση και ακινησία, εγγύτητα και απόσταση- στοιχεία που μαρτυρούν το πρώιμο ενδιαφέρον του καλλιτέχνη για τη μελέτη της οπτικής αντίληψης.

Η Παναγία εικονίζεται καθισμένη μπροστά σε έναν μαρμάρινο βωμό, πάνω στον οποίο βρίσκεται ένα αναλόγιο διακοσμημένο με κλασικά μοτίβα της αρχαιότητας. Τα ενδύματά της, σε κόκκινο και μπλε, φέρουν συμβολικό χαρακτήρα: το κόκκινο προαναγγέλλει τα Πάθη του Χριστού, ενώ το μπλε παραπέμπει στη βασιλική, θεϊκή του καταγωγή.
Ο αρχάγγελος Γαβριήλ απεικονίζεται σε μια ήρεμη στάση, σαν να έχει μόλις προσγειωθεί, λίγο πριν κλείσει τα φτερά του. Στρέφει το βλέμμα του προς τη Μαρία, κρατώντας τον κρίνο, τα πέταλα του οποίου αποδίδονται με εξαιρετική λεπτότητα. Γύρω του απλώνεται ένα λιβάδι γεμάτο μικροσκοπικά άνθη, ζωγραφισμένα με αξιοσημείωτη ακρίβεια, στοιχείο που αντανακλά το βαθύ ενδιαφέρον του Λεονάρντο για τη βοτανική και τη μελέτη της φύσης.

Στη Μουσική:

Στο ίδιο κείμενο του Ευαγγελιστή Λουκά, αλλά στη λατινική γλώσσα, βασίζεται το μοτέτο "Dixit Maria - Είπε δε η Μαριάμ" του Hans Leo Hassler, μια αντιπροσωπευτική σύνθεση για την Εορτή του Ευαγγελισμού.

"Dixit Maria ad angelum: Ecce ancilla Domini, fiat mihi secundum verbum tuum."

Το έργο αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της ύστερης αναγεννησιακής πολυφωνίας, όπου η εκφραστική δύναμη του λόγου συνυφαίνεται αρμονικά με τη μουσική δομή, επιτυγχάνοντας μια ισορροπία ανάμεσα στην πνευματικότητα και την καλλιτεχνική τελειότητα.

Η σύνθεση περιλαμβάνεται στη συλλογή "Cantiones sacrae - Ιερά Άσματα" (1591) και προορίζεται για τετράφωνη μικτή χορωδία a cappella (SATB). Ο Χάσλερ, έχοντας μαθητεύσει με τον Αντρέα Γκαμπριέλι στη Βενετία, αφομοιώνει τη λαμπρότητα και τη σαφήνεια της ιταλικής σχολής, τις οποίες μεταπλάθει με γερμανική λιτότητα και πνευματικότητα.

Η μορφή του έργου ακολουθεί δομή ABB.
Στο πρώτο τμήμα (Α), που αποδίδει το "Dixit Maria ad angelum", κυριαρχεί η μιμητική πολυφωνία. Οι φωνές εισέρχονται διαδοχικά, δημιουργώντας ένα υφαντό ήχου που αποδίδει διαλογικά την αφήγηση και προσδίδει μια αίσθηση κίνησης και προσμονής.

Στα δύο επόμενα τμήματα (Β), όπου παρατίθενται τα λόγια της Παναγίας, η γραφή μετατοπίζεται αρχικά προς την ομοφωνία, υπογραμμίζοντας τη σαφήνεια και τη βαρύτητα της δήλωσης: "Ecce ancilla Domini". Στη συνέχεια, η πολυφωνία επανέρχεται πιο εκφραστική και διακοσμημένη.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα μελίσματα σε λέξεις όπως angelum και fiat.
Εκεί, ο συνθέτης επιμηκύνει μουσικά τον λόγο, δημιουργώντας μια αίσθηση εσωτερικής ανάτασης και πνευματικής έντασης. Το fiat (Γένοιτό μοι) δεν αποδίδεται σαν απλή δήλωση, αλλά σαν βαθιά, συνειδητή αποδοχή του θείου θελήματος. Τα μελίσματα αυτά λειτουργούν σαν μουσική έμφαση στη ιερότητα της στιγμής, φωτίζοντας τη μυσταγωγική διάσταση της συγκατάθεσης της Μαρίας στο μυστήριο της Ενσάρκωσης.

Η ισορροπία ανάμεσα σε ομοφωνικά και πολυφωνικά τμήματα, η καθαρότητα των φωνητικών γραμμών και η διακριτική εκφραστικότητα καθιστούν το "Dixit Maria", έργο βαθιάς κατάνυξης, όπου η μουσική υπηρετεί το νόημα του ιερού κειμένου με σεβασμό, λεπτότητα και ευγένεια χωρίς να επιδιώκει εντυπωσιασμό.

Hans Leo Hassler: "Dixit Maria":

Όρκοι πίστης και υποστήριξης από τους Φιλικούς στην κραυγή των Ελλήνων...

Νικόλαος Ξυδιάς: "Ο όρκος των Φιλικών", Εθνική Πινακοθήκη Συλλογή Ιδρ. Κουτλίδη
(cnn)

Ανήμερα στον εορτασμό της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού, στις 14 Σεπτεμβρίου 1814 ιδρύθηκε η Φιλική Εταιρεία, μια μυστική οργάνωση που στόχευε στην προετοιμασία της Επανάστασης του 1821.
Ιδρύθηκε στην Οδησσό από τον Εμμανουήλ Ξάνθο, τον Νικόλαο Σκουφά και τον Αθανάσιο Τσακάλωφ. Τέταρτο μέλος της, μυήθηκε ο Αντώνιος Κομιζόπουλος από τη Φιλιππούπολη, ενώ άλλοι μιλούν για το Ζακυνθινό, Νικόλαο Γαλάτη.

Οι Φιλικοί, έδιναν όρκο πίστης και επικοινωνούσαν με κώδικες, ψευδώνυμα και συνθηματικές λέξεις...

***

Στο παραπάνω εικαστικό έργο του ο ζωγράφος Νικόλαος Ξυδιάς απεικονίζει τη σκηνή του όρκου να λαμβάνει χώρα στο σκοτεινό εσωτερικό μιας εκκλησίας. Στο βάθος ο ιερέας μεταλαμβάνει τους πιστούς, ενώ σε πρώτο πλάνο σχεδόν συνωμοτικά τέσσερις άντρες συγκεντρώνονται προφανώς γύρω από το ευαγγέλιο.
Ο καλλιτέχνης ενδιαφέρεται να αποτυπώσει την αγωνία, αλλά και το υψηλό αίσθημα της στιγμής του όρκου, αδιαφορώντας για τις λεπτομέρειες, την ακρίβεια του σχεδίου ή τη λάμψη των χρωμάτων. Ετσι, επικεντρώνεται στις φωτοσκιάσεις. Δημιουργεί τονικές αρμονίες και αντιθέσεις με τις χρωματικές διαβαθμίσεις, ενισχύοντας τη δραματικότητα, την υπερβατική πνευματικότητα και το μυστικισμό που αναδύει η σκηνή του όρκου.

Στη Λογοτεχνία:

"Η κυρία Τσακάλωφ το είχε συνήθεια, σαν όλες τις μάνες του κόσμου, να ρίχνει τα βράδια μια ματιά στη μοναχοκόρη της, να την σταυρώνει και να την φιλά, μα καμιά φορά, ακόμα και μες στη νύχτα, πήγαινε στην κάμαρά της να δει μήπως το κοριτσάκι είχε ξεσκεπαστεί. Η Μαρούσκα το ήξερε κι είχε πάντα τα μάτια της τέσσερα. Για καλό και για κακό, άφηνε ανοιχτή την πορτούλα με τα σκαλάκια, κι αν η μητέρα της την έβρισκε στο δωματιάκι, θα μπορούσε πάντα να της πει πως πήγε να πάρει κάποιο βιβλίο. Αν όμως έβρισκε και τον Παντελή εκεί, τα πράματα θα μπερδεύανε…

"Ο Όρκος", Διον. Τσόκου

Εκείνη την Πέμπτη όμως, η κυρία Τσακάλωφ αρρώστησε βαριά.[...]η Μαρούσκα έτρεξε στον Παντελή.

—Απόψε! Του ‘πε. Απόψε θα ‘ρθεις στην κάμαρά μου!

—Βρε Μαρούσκα! Αν με πιάσουν;

—Όχι σου λέω! Δεν είναι κανένας φόβος.

[...]

—Ποιος είναι ο καινούριος; μουρμούρισε ο Παντελής.

—Τον έφερε ο Σκουφάς. Αυτός τον κατήχησε, μα τον ξέρει κι ο Ξάνθος. Τον λένε Νικόλα Γαλάτη, είναι Ζακυνθινός, κι έχει αδερφό Αρχιμανδρίτη. Είπε πως είναι εξάδερφος του Καποδίστρια.

—Σςςς! Του κυρίου Ευεργετικού να λες.

—Καλά ντε! Έκανε η Μαρούσκα νευριασμένη. Το παρακάναμε πια με τα παρατσούκλια!

[...]

—Θα κατηχήσουμε τους καλύτερους… ξακουστά ονόματα που ν’ ακούγονται μέσα κι όξω από την Ελλάδα. Τον Πατριάρχη… τον Μεγάλο Δραγουμάνο της Πύλης.

-Οι Καποδίστρια; Ο Ιωάννης και ο αδερφός του ο Βιάρος… είναι στο μυστήριο; Οι άλλοι τρεις κοιτάχτηκαν.

—Όχι, όχι ακόμα…

Το έμβλημα της Φιλικής Εταιρείας

—Μα θα πρέπει… μας είναι απαραίτητοι. Ο Ιωάννης… Υπουργός των Εξωτερικών του Τσάρου… ο μόνος άνθρωπος που μπορεί να μας εξασφαλίσει χρήματα και τη Ρωσική βοήθεια! Απορώ πώς δεν το σκεφθήκατε!

—Κάπως δύσκολο να τον πλησιάσουμε! Είπε δισταχτικά ο Σκουφάς.

[...]

-Τώρα να ορκιστείς.Η κατήχησή σου τελείωσε…

Όλοι σηκωθήκανε. Ο Γαλάτης φαινόντανε συγκινημένος. Ακούμπησε το χέρι του στο Ευαγγέλιο, κι ο Σκουφάς, με βαθιά κι επίσημη φωνή άρχισε να λέει τον όρκο, τον φοβερό όρκο της Φιλικής Εταιρείας. Ο Γαλάτης τον ξανάλεγε:
"Ενώπιον του αοράτου και αληθινού Θεού… ορκίζομαι ότι θα είμαι πιστός εις την Εταιρείαν των Φιλικών… δεν θα φανερώσω τα σημεία εις κανέναν άνθρωπον… θα είμαι τίμιος και ενάρετος… θα βοηθώ τον δυστυχή και αδύνατον, θα αγαπώ εξ όλης της ψυχής την πατρίδα μου, θα καταφρονώ τη ζωή μου για να κάνω το καλό, θ’ αποκριθώ την αλήθεια στον κατηχητή μου… θα μισήσω τους τυράννους…"

(Νίτσα Τζώρτζογλου: "Το μυστικό των Φιλικών", greek-language)

Στη Μουσική:

Ανάμεσα στις συνθέσεις που γράφτηκαν από καλλιτέχνες φιλέλληνες για την υποστήριξη της ελληνικής ανεξαρτησίας ξεχωρίζει και μια στον τύπο του αργού εμβατηρίου του Φερνάντο Σορ με τίτλο: "Le Dernier Cri des Grecs - Η τελευταία κραυγή των Ελλήνων", που χρονολογείται τον Μάιο του 1829 και αποδεικνύει την παθιασμένη πίστη του στα ανθρώπινα δικαιώματα.

"Πάμε φίλοι, προχωράμε σιωπηλά,

Και να κόψουμε για πάντα τα άδικα σίδερα

Ήρθε η στιγμή μιας δίκαιας εκδίκησης.

Με τα κατορθώματα μας να καταπλήξουμε τον κόσμο.

Ακούτε τις γυναίκες μας αιχμάλωτες;

Με τις προσπάθειες μας θα ανοίξουν οι φυλακές τους.

Των παιδιών μας ακούω τις λυπημένες φωνές,

Πάμε, πάμε, πρέπει να νικήσουμε ή να πεθάνουμε!

Αλλά, ποιες κραυγές έχουν φτάσει σ' αυτή την ακτή;

Θεέ των Χριστιανών, είναι γαλλικά τραγούδια!

Των Ελλήνων την ψυχή θα ζωντανεύουν

Τέτοιοι πολεμιστές σίγουρα θα κερδίσουν!

Των δυστυχιών μας έχει εξαντληθεί το ποτήριο,

Ένας φιλικός λαός θα ξέρει να μας βοηθήσει.

Επιτέλους οι Έλληνες θα έχουνε μία Πατρίδα!

Πάμε, πάμε, πρέπει νίκη ή θάνατος!"

Fernando Sor: "Le Dernier Cri des Grecs":

Στης Λεβεντιάς τον άνεμο...

Ευγένιου Ντελακρουά: "Έλληνας πολεμιστής-λεβέντης" 

"Η λεβεντιά είναι μια πληγή

που πάντα αίμα τρέχει

Θε μου και πώς τηνε βαστά

εκείνος που την έχει!"

Μεθυσμένοι από τ’ αθάνατο κρασί του ‘21! Δόξα και τιμή σε εκείνους, που κάνουν όνειρα, έχουν όραμα, ιδανικά, θεοποιούν τη Λευτεριά! Δόξα και τιμή στους ήρωες-λεβέντες, που φύσηξαν "της λεβεντιάς τον άνεμο, της ομορφιάς την πούλια..."

Για την ετυμολογία της λέξης "ΛΕΒΕΝΤΙΑ", να πούμε πως προέρχεται από τον τούρκικο τύπο "levend" και το μετέπειτα ιταλικό "leventi" που δήλωνε ένα σώμα πυροβολητών του ναυτικού με πειρατές από την ανατολή.
Εξάλλου η ιταλική λέξη σημαίνει την "ανατολή".
Στη Μεσαιωνική εποχή η λέξη δήλωνε τον ατίθασο κι απείθαρχο νέο, το παράτολμο παλικάρι, με όλα εκείνα τα θαυμαστά χαρακτηριστικά της ανδρείας, της γενναιότητας, του ήθους, της ευψυχίας, του φιλότιμου!

Ο ιδρυτής της Εθνικής μας Σχολής, Μανώλης Καλομοίρης γράφει την περίφημη "1η Συμφωνία του.op 21", γνωστή ως "Συμφωνία της Λεβεντιάς", τίτλος που αποδόθηκε αφού ο συνθέτης προσπάθησε εμπνεόμενος από την πατρίδα να αποδώσει τη συγκίνηση που πηγάζει από την ελληνική λεβεντιά σε όλες τις εκφάνσεις της ζωής, πολέμου, θανάτου, αγάπης…

Αυτό το μεγαλόπνοο και ρωμαλέο έργο για μεγάλη ορχήστρα και χορωδία, είναι ορόσημο όχι μόνο για τη δημιουργική πορεία του Καλομοίρη, αλλά και για όλη την Ελληνική μουσική. Ανήκει στην κατηγορία της προγραμματικής μουσικής, έργο ποτισμένο βαθιά τη ρομαντική αισθητική, όπου η ποιητική ιδέα μετουσιώνει τις δημοτικοφανείς μελωδίες σε συμφωνική φόρμα ηρωικού χαρακτήρα, με ορμή και ψυχικό σθένος!

Μπορεί να αποδοθούν στη σύνθεση Μπετοβενικές καταβολές…
Παράδειγμα το φινάλε, όπου ο Καλομοίρης ακολουθώντας τα πρότυπα του Μπετόβεν στην 9η, αναθέτει σε χορωδία να ψάλλει τον βυζαντινό ύμνο "Τη Υπερμάχω", όπου περίτεχνα η κατανυκτική μελωδία του πλέκεται με μουσικό υλικό που ο συνθέτης έχει παρουσιάσει στα προγενέστερα μέρη της σύνθεσης.

Η Συμφωνία αναπτύσσεται σε 4 μέρη που αντικατοπτρίζουν τη γνήσια πατριωτική συγκίνηση, το όραμα και τα ιδανικά του Έλληνα:

1. "Ηρωικά και Παθητικά" αποτυπώνει την ορμή της νιότης, τη χαρά της νίκης.
2. "Το κοιμητήρι της βουνοπλαγιάς" βασισμένο στο ομότιτλο ποίημα, σκιαγραφεί την απότιση φόρου τιμής στους πεσόντες λεβέντες ήρωες.
3. "Σκέρτσο", ο συνθέτης απεικονίζει μουσικά το γλέντι των παλικαριών σε μια ανάπαυλα μάχης
4. "Νικητήρια", το θριαμβευτικό φινάλε πάνω στο Βυζαντινό ύμνο.

Θα ακούσουμε το 3ο μέρος, όπου η λεβεντιά κυριαρχεί, τα παλικάρια με ψυχή αδούλωτη χαίρονται! Ένα μέρος που μεταφέρει τον παλμό της ηρωικής εποχής γιατί η ελληνική ψυχή δεν σκλαβώνεται, ούτε προσκυνά τυράννους!

Μ. Καλομοίρης: "Συμφωνία τη Λεβεντιάς-Σκέρτσο,
Το γλέντι των γενναίων παλικαριών":

Στο παραπάνω εικαστικό: "Έλληνας πολεμιστής-λεβέντης", του Ευγένιου Ντελακρουά, που εκτίθεται στην Εθνική Πινακοθήκη, ο ζωγράφος αποτυπώνει μια πολεμική σκηνή από τον ελληνικό πόλεμο της ανεξαρτησίας.
Ο Έλληνας αγωνιστής, λεβέντης πραγματικός μάχεται καβάλα στο άλογό του. Ο δημιουργός χρησιμοποιώντας θερμά και ψυχρά χρώματα τονίζει το αγέρωχο βλέμμα του ενώ σκιαγραφεί το άτι σχεδόν να αιωρείται κι όχι να πατά στο έδαφος. Τα μάτια του Έλληνα αγωνιστή, αλλά και του αλόγου είναι στραμμένα προς τον σκοτωμένο Τούρκο, αδιάφορα και υποτιμητικά....

Σολωμός - Καλομοίρης: "Ελεύθεροι Πολιορκημένοι"

 

Θ. Βρυζάκης: "Ελλάς ευγνωμονούσα"

Μητέρα, μεγαλόψυχη στον πόνο και στη δόξα,

Κι αν στο κρυφό μυστήριο ζουν πάντα τα παιδιά σου

Με λογισμό και μ’ όνειρο, τι χάρ’ έχουν τα μάτια,

Τα μάτια τούτα, να σ’ ιδούν μες στο πανέρμο δάσος,

Που ξάφνου σου τριγύρισε τ’ αθάνατα ποδάρια

(Κοίτα) με φύλλα της Λαμπρής, με φύλλα του Βαϊώνε!

Το θεϊκό σου πάτημα δεν άκουσα, δεν είδα,

Ατάραχη σαν ουρανός μ’ όλα τα κάλλη πόχει,

Που μέρη τόσα φαίνονται και μέρη ‘ναι κρυμμένα·

Αλλά, Θεά, δεν ημπορώ ν’ ακούσω τη φωνή σου,    

Κι ευθύς εγώ τ’ Ελληνικού κόσμου να τη χαρίσω;

Δόξα ‘χ’ η μαύρη πέτρα του και το ξερό χορτάρι".

(Δ. Σολωμός: "Ελεύθεροι Πολιορκημένοι, Γ΄ Σχεδίασμα) 

Oι "Ελεύθεροι Πολιορκημένοι"  είναι από τα κορυφαία έργα του Σολωμού και απασχόλησε τον ποιητή μας σε όλη τη διάρκεια της ώριμης ποιητικής του περιόδου.

Θέμα του είναι ο ηρωικός αγώνας των Μεσολογγιτών κατά τη δεύτερη πολιορκία ως την απεγνωσμένη έξοδο, την παραμονή των Βαΐων. Ο ποιητής ξεκινώντας από το συγκεκριμένο ιστορικό γεγονός ανάγεται στον αγώνα του ανθρώπου για την ηθική, την εσωτερική του ελευθερία.

Ο Διονύσιος Σολωμός στο Γ' Σχεδίασμα, που διαβάσαμε παραπάνω προσωποποιεί την Ελλάδα, την οποία προσφωνεί "Μητέρα", τονίζοντας με αυτόν τον τρόπο τη βαθιά σχέση ανάμεσα σε Έλληνες και πατρίδα. Με "λογισμό και μ' όνειρο", δηλαδή συνειδητά ή όχι, ο Έλληνας διακατέχεται πάντα απ’ τον ασίγαστο πόθο για Λευτεριά! 

Το 1926 και για έναν μουσικό διαγωνισμό του Υπουργείου Στρατιωτικών με αφορμή την συμπλήρωση της  εκατονταετηρίδας από την Έξοδο του Μεσολογγίου, ο Μανώλης Καλομοίρης μελοποιεί το παραπάνω ποιητικό απόσπασμα του εθνικού μας ποιητή. 

Λίγο αργότερα, η σύνθεση εκτελείται στην Αθήνα από στρατιωτική μπάντα και χορωδία με τον Διονύσιο Λαυράγκα στο πόντιουμ, με τον τίτλο: "Επίκληση".
Σήμερα έχει καθιερωθεί με το όνομα του ποιήματος: "Ελεύθεροι Πολιορκημένοι"

Ο πρωτεργάτης της Εθνικής μας σχολής χωρίζει τη σύνθεση σε 3 ενότητες. 

Η πρώτη ενότητα βασίζεται σε ένα μελωδικό βηματικό οστινάτο που εκτελείται από τα τοξοτά έγχορδα πάνω στο οποίο πατάει η υψίφωνος και συνδιαλέγεται με τη χορωδία. Η εναρμόνιση σκιαγραφεί μια απόκοσμη, μυστικιστική ατμόσφαιρα, ενός κόσμου άλλου. Ο ήχος της άρπας και της τσελέστας συμβάλλουν στο πλάσιμό του. Χωρίς διακοπή οι αρμονίες αλλάζουν. Η σύνθεση αποκτά μουσική λαμπρότητα, όταν ο Καλομοίρης χρησιμοποιώντας το ιδιαίτερο χρώμα των ιδιοφώνων κρουστών(τρίγωνα, κουδουνάκια) και του φλάουτου που ακούγεται σαν κελαηδισμός, προσπαθεί να αποδώσει  την υπερκόσμια υπόσταση της θεϊκής μορφής της Ελλάδας, που εμφανίζεται  με κλαδιά δάφνης όπως των Βαΐων (...τ’ αθάνατα ποδάρια με φύλλα του Βαϊώνε) που περιγράφει ο ποιητής.

Η δεύτερη ενότητα ολοκληρώνεται στον 9ο στίχο μεγαλόπρεπα με χτυπήματα κυμβάλων, χάλκινων και ρολαρίσματα από τα τύμπανα. Ακολουθεί ένα γαλήνιο μελωδικό μοτίβο, με την ορχήστρα να κινείται ήρεμα πάνω σε μελωδική γραμμή που στόχο έχει να συνοδεύσει διακριτικά τον περιγραφικό λόγο ο οποίος αποδίδει  την ομορφιά της θεϊκής, ουράνιας μορφής της Πατρίδας.

Η τρίτη ενότητα παρουσιάζει την ιδιαιτερότητα πως η κίνηση της χορωδίας γίνεται σε μορφή φούγκας πάνω στη λέξη "Δόξα" του τελευταίου στίχου. Ευφάνταστη η σκέψη του Καλομοίρη, καθώς με αυτόν τον τρόπο  εντυπωσιακά  οδηγεί στο θριαμβευτικό φινάλε.

Μανώλης Καλομοίρης: "Ελεύθεροι Πολιορκημένοι":

Παρότι η έμπνευση του Καλομοίρη προήλθε από το ιστορικό γεγονός της "Εξόδου του Μεσολογγίου", θεωρώ πως ως ακρόαμα η δημιουργία του ταιριάζει περισσότερο με το αριστουργηματικό έργο του Θ. Βρυζάκη: "Ελλάς ευγνωμονούσα", στο οποίο ο καλλιτέχνης απεικονίζει την Ελλάδα -Πατρίδα ως αρχαία κόρη με δάφνινο στεφάνι στα μαλλιά, ενώ πατά στις σπασμένες αλυσίδες…

Έργο με φανερό συμβολισμό, όπου κυριαρχεί η αγέρωχη Ελλάδα με ανοιχτά τα χέρια της -στάση συμβολική προστασίας- ν’ αγκαλιάζει οπλαρχηγούς κι όλα τα παλικάρια που με λεβεντιά, περηφάνια κι ατρόμητοι βοήθησαν στην απελευθέρωση του Γένους!

Γιάννης Μακρυγιάννης: ο μεγάλος οπλαρχηγός στη μουσική τέχνη...

(Στη μνήμη του Γιάννη Μακρυγιάννη, που πέθανε στις 27 Απριλίου του 1864)

Ο Μακρυγιάννης υπήρξε ενσαρκωτής της ελευθερίας, της γενναιότητας, της εντιμότητας και της δικαιοσύνης. Ένας Έλληνας με άφθαστο μεγαλείο ψυχής!

"Το περιεχόμενο της γραφής του Μακρυγιάννη είναι ο ατέλειωτος και ο πραγματικός αγώνας ενός ανθρώπου, που με όλα τα ένστικτα της φυλής του ριζωμένα βαθιά
μέσα στα σπλάχνα του αναζητά την ελευθερία, το δίκιο, την ανθρωπιά.

Πολέμησε, αγωνίστηκε, πίστεψε, σακατεύτηκε, αηδίασε, θύμωσε.

Αλλά έμεινε, όπως βγαίνει από το γράψιμό του το απελέκητο, πάντα ορθός ως το τέλος: άνθρωπος στο ύψος του ανθρώπου. Δεν έγινε μήτε υπεράνθρωπος μήτε σκουλήκι"

(από την ιστορική ομιλία του Σεφέρη για την Μακρυγιάννη το 1943)

Ήταν αρκετοί οι οπλαρχηγοί στην Επανάσταση που έπαιζαν λαϊκά όργανα. Ο Κολοκοτρώνης, ο Κατσαντώνης, ο Τζαβέλας, όπως και ο Μακρυγιάννης έπαιζαν ταμπουρά...
Έσερναν -όπως αναφέρεται- τον ταμπουρά τους όπου πήγαιναν για να ξεχνιούνται με ένα κλέφτικο τραγούδι.

Ο ταμπουράς του Μακρυγιάννη
(zoothelpblog)

"Δέκα παλληκάρια στήσαμε χορό

στου Καραϊσκάκη το κονάκι[...]

σμίξαν τα μπουζούκια και ο μπαγλαμάς

με τον ταμπουρά του Μακρυγιάννη...",

γράφει ο Λ.Παπαδόπουλος...

Ο ταμπουράς του Μακρυγιάννη φυλάσσεται στο Ιστορικό Εθνολογικό Μουσείο. Παραγγέλθηκε από τον οπλαρχηγό στον λαϊκό οργανοποιό Λεωνίδα Γαΐλα, ο οποίος σκάλισε στο σώμα του οργάνου τα αρχικά των ονομάτων τους: Γ.Μ και Λ.Γ.

Σύμφωνα με τα "Απομνημονεύματα" του αγωνιστή, κατά την πολιορκία της Ακρόπολης από τον Κιουταχή το 1826, αυτοσχεδίασε κι συνόδευσε με τον ταμπουρά του το θρυλικό μοιρολόι:

"Ο ήλιος εβασίλεψε -Έλληνα μου, βασίλεψε-

και το Φεγγάρι εχάθη

κι ο καθαρός Αυγερινός που πάει κοντά την Πούλια"

Ο Μάνος Ελευθερίου θα στήσει ένα έξοχο στιχουργικό λιμπρέτο με τίτλο: "Γράμματα στο Μακρυγιάννη", που θα μελοποιήσει ο Ηλίας Ανδριόπουλος.

"Μόνο να γράφεις τ’ όνομά σου,

κι εκείνο το ’μαθες μισό"

Ο Μακρυγιάννης έμαθε γράμματα για να γράψει τα Απομνημονεύματά του, που εκφράζουν την ελληνική ψυχή και την αγνή παράδοση, ανυψώνοντας τον αγράμματο δημιουργό τους σε σύμβολο του αδούλωτου ελληνισμού.

"Το λοιπόν δουλέψαμεν όλοι μαζί, να φυλάμεν την πατριδα και να μην λέγει ούτε ο δυνατός "εγώ" ούτε ο αδύνατος. Ξέρετε πότε να λέγει ο καθείς "εγώ"; Όταν αγωνιστεί μόνος του και φκιάσει ή χαλάσει, να λέγει "εγώ"· όταν όμως αγωνίζονται πολλοί και φκιάνουν, τότε να λένε "εμείς". Είμαστε εις το "εμείς" κι όχι εις το "εγώ".

(από τα "Απομνημονεύματα)

Τα "Απομνημονεύματα" του Μακρυγιάννη αποτελούν ύψιστο δείγμα λογοτεχνικής γραφής, καθώς αναφέρει την αλήθεια γυμνή και μέσα από την απλότητά τους φανερώνουν τη φιλοσοφική διάθεση και την ιδεολογία αυτού του μεγάλου άνδρα!

Ο Άγγελος Σικελιανός στο ποίημά του "Μακρυγιάννης" γράφει:

"Κι όλων μας το αίμα θέλει να μπει μες στ' αυλάκι,

το ίδιο χωράφι να ποτίσει, στρατηγέ μας!

Τι πια δεν είμαστε στο "εγώ", ως Εσύ μας το 'πες,

μα σήμερα είμαστε στο "εμείς", κι ας μαζωχτούμε

σ' έναν σκοπόν, αν θέλουμε να φκιάσουμε χωριό και κόσμο!"

Ο σύγχρονος ποιητής καλεί το Μακρυγιάννη να αποδώσει δικαιοσύνη...

"Μπαρμπαγιάννη Μακρυγιάννη

πάρε μαύρο γιαταγάνι

κι έλα στη ζωή μας πίσω

το στραβό να κάνεις ίσο"

(Ν. Γκάτσος)

Ολοι γνωρίζουμε την προσφορά του αγωνιστή Μακρυγιάννη, όμως με την αναφορά μου αυτή ήθελα να παρουσιάσω πώς επέδρασε στην τέχνη και κυρίως στη μουσική της σύγχρονης Ελλάδας, αλλά και τη σχέση του με τη μουσική και τον ταμπουρά, που λίγοι γνωρίζουν παρότι το πασίγνωστο τραγούδι το αναφέρει...

Μεσολόγγι: "Πάντα ανοιχτά, πάντα άγρυπνα τα μάτια της ψυχής...'

Ντελακρουά: "Η Ελλάδα θρηνεί πάνω στα ερείπια του Μεσολογγίου",

"Το βράδυ η πόλη γέμισε φανάρια, κόσμος πολύς πήγαινε κι ερχόταν μέσα στα στενά. Άντρες της φρουράς περνούσαν από σπίτι σε σπίτι και διαλαλούσαν στις φαμίλιες να ξεφορτωθούν πράγματα.[...]Κάθισαν κάτω στο χώμα και περίμεναν. Γύρω τους σιωπηλές συντροφιές από αρματωμένους.[...]

Ήταν όλοι τους πια κάτω απ’ το φως του φεγγαριού, είχε σελήνη δέκα ημερών. 

Ξαφνικά φάνηκαν μπροστά τους φλόγες, οι πρώτοι Σουλιώτες είχαν πατήσει τα ταμπούρια κι αναποδογύριζαν ό,τι έβλεπαν μπροστά τους, είχαν βάλει φωτιά σε σκηνές και καλύβες.[...]

-Όλοι μαζί, μη σκορπάτε τώρα, όλοι μαζί!, ακούστηκε μια φωνή.

Τα βόλια που ως τότε περνούσαν πάνω από τα κεφάλια τους είχαν αρχίσει πια να βρίσκουν τον στόχο τους, καταλάβαιναν δίπλα τους κορμιά να πέφτουν και να μην ξανασηκώνονται.[...]

Ξαφνικά άκουσαν τη γης να τρέμει ολάκερη...

Τα καριοφίλια, οι σισανέδες και οι πιστόλες βρόντηξαν το ένα πίσω απ’ το άλλο. Τα πρώτα άλογα και οι καβαλαραίοι τους πήγαν κουρμπάνι στον κάτω κόσμο. Ξεχώριζαν δαδιά να γλιστρούν απ’ τα χέρια και να πέφτουν στο χώμα, υφάσματα, στολισμένες σέλες, χάμουρα, οπλές ανασηκωμένες ψηλά σαν πόδια ενός μεγάλου σκαθαριού.
Ξαπλωμένοι στην άκρη του δρόμου άρχισαν να γεμίζουν με γρήγορες κινήσεις, οι μισοί πρόλαβαν, οι άλλοι τσαλαπατήθηκαν γρήγορα από τα πρώτα άλογα.
-Βόηθα μας,Θεε μου!
-Κρατήσου![...]
Το Μεσολόγγι καιγόταν, η φεγγοβολή του ήταν πιο τρανή κι απ’ τη σελήνη ακόμα και φώτιζε όλη τη λιμνοθάλασσα. Η Ουράνια Ιερουσαλήμ των Ρωμιών δεν υπήρχε πια, κάηκε σαν μια ξύλινη φάτνη ξημερώνοντας Μεγάλη Βδομάδα. Ελπίδα στο γένος τους δε φαινόταν πια πουθενά".

("Η αηδονόπιτα", Ισίδωρος Ζουργός, απόσπασμα για την Έξοδο του Μεσολογγίου)

Στο εικαστικό του Ντελακρουά: "Η Ελλάδα θρηνεί πάνω στα ερείπια του Μεσολογγίου", στη γυναικεία μορφή, που συμβολίζει την Ελλάδα, διακρίνεται απελπισία, αλλά και αρχοντιά και εγκαρτέρηση. Στέκει όρθια πάνω στα ερείπια του Μεσολογγίου, που έχουν καταπλακώσει έναν αγωνιστή, φορώντας παραδοσιακή φορεσιά, ενώ στο βάθος και μέσα στον μπαρουτοκαπισμένο χαλασμό ένας Τούρκος με κίτρινο τουρμπάνι καρφώνει μια σημαία στο έδαφος.

Ο Μάριος Βάρβογλης, καταγόμενος και ο ίδιος από οικογένεια αγωνιστών του 1821,  το 1933 συνθέτει το έργο: "Να ζει το Μεσολόγγι", για αγγλικό κόρνο και ορχήστρα εγχόρδων.
Σύνθεση ιμπρεσιονιστικής αισθητικής, με  θρηνητικό και νοσταλγικό χαρακτήρα για πατριωτική σκηνή του Βασίλη Ρώτα που παίχτηκε στο Εθνικό. 

Παρότι σύντομο έργο, αφήνει να διαφανεί η μουσική ευγλωττία του έλληνα δημιουργού, η άφθαστη εκφραστικότητά του, και η ευρηματικότητά του στη μουσική σκιαγράφηση της ηρωικής και συγχρόνως υποβλητικής ατμόσφαιρας. 

"Λιγόσταγη και καθαρή σαν το κρυστάλλινο νερό ελληνικής βρυσούλας", όπως έγραψε για τη μουσική του Βάρβογλη, ο συνθέτη φίλος του, Αιμίλιος Ριάδης καταφέρνει να αποδείξει για μια ακόμη φορά πως "η Ελληνική μουσική έχει αρκετή ζωντάνια και χυμούς για να τους ξεπεράσει και να ξεπηδήσει σε τούτα τα χώματα που της ανήκουν", όπως χαρακτηριστικά δήλωνε ο ίδιος.

(Πρέπει να αναφερθεί πως στο πρόγραμμα της παράστασης του 1933 αναγράφεται πως η μουσική ήταν του Β. Ρώτα. Όμως, τα σωζόμενα φύλλα παρτιτούρας φέρουν την υπογραφή του Βάρβογλη. Πιθανώς, πρόκειται για τυπογραφικό λάθος).  

Θ. Βρυζάκης: "Η ΗρωικήΈξοδος του Μεσολογγίου"

Στο ζωγραφικό πίνακα του Θ. Βρυζάκη "Η Ηρωική Έξοδος του Μεσολογγίου" απεικονίζονται οι πολιορκημένοι Μεσολογγίτες οι οποίοι αμύνονται με θάρρος, φιλοπατρία και αποφασιστικότητα απέναντι στον εχθρό, με τον επικεφαλής κρατώντας το ιερό σύμβολο, την ελληνική σημαία. Στο επάνω μέρος του πίνακα απεικονίζεται ο Θεός -προστάτης τους μέσα σε σύννεφα που περιστοιχίζεται από αγγέλους.  Τα χρώματα που επιλέγει ο ζωγράφος είναι έντονα, με ευδιάκριτες πινελιές από κόκκινο, που δηλώνει  την ένταση και την αγωνία των στιγμών.

Οι "Ελεύθεροι Πολιορκημένοι" με ηρωισμό και αυτοθυσία έγραψαν χρυσές σελίδες της Ιστορίας μας!Οι αθάνατοι Μεσολογγίτες μάς προτρέπουν: "Πάντα ανοιχτά, πάντα άγρυπνα τα μάτια της ψυχής!"

Συγκλονιστική η μουσική απεικόνιση του Γ. Κατράλη στο συμφωνικό του ποίημα: "ΕΞΟΔΟΣ, έργο 38", αποδίδεται στο μέγεθος που αρμόζει το δίδαγμα της Εξόδου: το χρέος υπεράσπισης της πατρίδας με κάθε τίμημα!
Είναι πραγματικά αξιοσημείωτη η έκφραση ηρωικού πνεύματος και πατριωτικών συναισθημάτων στη σύνθεση. Ο δημιουργός αξιοποιεί ευφάνταστα τα ηχοχρώματα της ορχήστρας, στήνει τους απαραίτητους συνδυασμούς τους, πλάθοντας έτσι πάνω σε δημοτικοφανή μοτίβα τις εικόνες της Ηρωικής Εξόδου.

Γ.Κατράλης: "ΕΞΟΔΟΣ, έργο 38", Συμφωνικό ποίημα:

Στο θάνατο του Λόρδου Μπάϋρον...

 

"Ο λόρδος Βύρων στο νεκροκρέβατό του", Joseph-Denis Odevaere

Ο μεγάλος φιλέλληνας Λόρδος Μπάυρον πέρασε στην αιωνιότητα στις 19 Απριλίου του 1824 στο Μεσολόγγι, θυσιαζόμενος για την ελευθερία μιας πατρίδας που δεν ήταν η δική του.
Στη μνήμη του ο εθνικός μας ποιητής, Διονύσιος Σολωμός   συνέθεσε την "Ωδή εις τον θάνατο του Λόρδου Μπάιρον".
Η καρδιά του ενταφιάστηκε στην ιερή πόλη του Μεσολογγίου και σε ένδειξη πένθους ρίχτηκαν 37 κανονιοβολισμοί, όσα και τα χρόνια του Μπάυρον.

Διονύσιος Σολωμός: "Εις τον θάνατον του Λόρδου Μπάϋρον":

Λευτεριά, για λίγο πάψε να χτυπάς με το σπαθί 

Τώρα σίμωσε και κλάψε εις του Μπάιρον το κορμί.

Και κατόπι ας ακλουθούνε όσοι επράξανε λαμπρά.

αποπάνου του ας χτυπούνε μόνο στήθια ηρωικά.

Αναθράφηκε ο γενναίος στων αρμάτων την κλαγγή.

Τουτον έμπνευσε, όντας νέος, μία θεά μελωδική...

(όλο το ποίημα μπορείτε να το διαβάσετε εδώ.)

***

ROSSINI: " Il pianto delle Muse in morte di Lord Byron"

Tο 1824 και στη μνήμη του Λόρδου Μπάυρον, o Τζοακίνο Ροσίνι συνθέτει την καντάτα του: "Ο θρήνος των μουσών στο θάνατο του Λόρδου Βύρωνα" για τενόρο, χορωδία και ορχήστρα.
Παρουσιάστηκε στο Λονδίνο και πολλά μοτίβα του στηρίζονται στην παλιότερη όπερα του συνθέτη: "H πολιορκία της Κορίνθου", που είχε αρχικά παρουσιαστεί με τον τίτλο: "Μωάμεθ Β΄".
Ο Ροσίνι ερμήνευσε και τα σολιστικά μέρη του τενόρου, υποδυόμενος τον Απόλλωνα, θεό του φωτός, που αποδίδει τιμές στον ποιητή Βύρωνα.

Η αποχαιρετιστήρια καντάτα ειναι σύνθεση που φανερώνει τη μουσική ευγλωττία του Ροσίνι, την άφθαστη εκφραστικότητά του, και την ευρηματικότητά του στην ενορχήστρωση με εντυπωσιακό σημείο της χρήση της άρπας σκιαγραφώντας ένα μουσικά υποβλητικό περιβάλλον για το θέμα.

Rossini: "Il pianto delle Muse in morte di Lord Byron":

Την παραπάνω Ωδή του Διονυσίου Σολωμού στη μνήμη του φιλέλληνα Μπάυρον μελοποίησε πρόσφατα ο σύγχρονος κλασικός ελληνας συνθέτης Γιώργος Κοντογιώργος. 

Πρόκειται για μελοποιηση σε λιτή γραφή, χωρίς διακοσμητικά στοιχεία και ακρότητες και περιλαμβάνεται στον φωνητικό του κύκλο "Odes a d Cantos".

Ερμηνεύει ο κορυφαίος Έλληνας βαρύτονος Τάσης Χριστογιαννόπουλος με τη συνοδεία του The Athens Bridge Quartet.

Καραγκούνα, χορευτικά μοτίβα της Θεσσαλίας...

Καραγκούνες με την παραδοσιακή τους φορεσιά,
Π.  Παπαχαιτζιδάκης-Μουσείο Μπενάκη (pinterest)

Καραγκούνα πάει στη βρύση

το σταμνί της να γιομίσει.

Κάντε πέρα να περάσω

το χορό σας μη χαλάσω.

Καραγκούνα καραγκούνα

με σαγιά και με σιγκούνια.

Αμ' πως ’δα, αμ' τι ’δα,

στο παραθύρι σ' είδα.

Θα πουλήσω τα κατσίκια

να σου πάρω σκουλαρίκια.

Αμ' πως ’δα, αμ' τι ’δα,

σ’ αγάπησα σε πήρα.

Είναι χορός λεβέντικος, παρότι χορεύεται από γυναίκες!
Η "Καραγκούνα", χορεύεται στα χωριά του κάμπου της Θεσσαλίας από γυναίκες Καραγκούνες, ντυμένες την παραδοσιακή αρχοντική φορεσιά τους, στην οποία ξεχωρίζει η μαύρη γούνα, απ'όπου λέγεται πως οι καραγκούνηδες πήραν το όνομά τους.

 

"Κάρα- γκούνα" σημαίνει "μαύρη γούνα", που κατασκευάζονταν από  δέρμα προβάτου.
Υπάρχει, βέβαια κι  άλλη εκδοχή, πως το προσωνύμιο Καραγκούνηδες προήλθε από τη συνήθειά τους να κινούν το κεφάλι τους (κάρα-κούνα).

Η μελωδία και ο χορός της καραγκούνας είναι από τους δημοφιλέστερους.
Τα βήματα είναι βαριά και αργά, προσδίδοντας στις αγέρωχες καραγκούνες μεγαλοσύνη και  δωρικότητα. Σκοπός και βηματισμός αποδίδουν με λιτότητα και σεβασμό,  θαυμασμό στην μεγαλοπρέπεια της καραγκούνικης ενδυμασίας.

Οι γυναίκες, πιασμένες απ'τα χέρια, χορεύουν σε κύκλο ανοιχτό με μέτωπο προς το κέντρο, ακολουθώντας τρία χορευτικά μοτίβα, καθένα από τα οποία έχει διαφορετικό αριθμό βημάτων.



Μπορείτε να ακούσετε την παραδοσιακή Καραγκούνα εδώ.

• Η τέχνη και το ταλέντο του σπουδαίου Δημήτρη Φάμπα δεν αμφισβητούνται. Βαθιά γνώση για την κιθάρα και δεξιοτεχνική δεινότητα, αλλά και μουσικές συνθέσεις πλούσιες σε χρώματα, ενώ συχνά κάνει χρήση στοιχείων από την Ελληνική παράδοση.
  
  Όπως στις "Παραλλαγές πάνω στο θέμα της Καραγκούνας", που γράφει στην Ιταλία το 1959 και είναι το πρώτο έργο του που εκδόθηκε στο εξωτερικό.

Δ.Φάμπας: "Ελληνικός χορός Καραγκούνα" / ερμηνεύει ο Ευάγγ. Ασημακόπουλος:

• Ο John Duarte στην "Ελληνική Σουίτα" του, διασκευάζει παραδοσιακές μελωδίες και χορούς(Ζαγορίσιος, Τσιριγώτικος, Καλαματιανός). Ανάμεσά τους και την περίφημη "Καραγκούνα".

John Duarte: "Greek Suite, Op. 39: IV. Karagouna " / Athens Guitar Duo:

• Ο Μίμης Πλέσσας στο δίσκο του: "Greece Goes Modern", συγκεντρώνει συνθέσεις του-διασκευές δημοτικών τραγουδιών που έκανε για τις ανάγκες μιας ραδιοφωνικής εκπομπής.
  Στην "Καραγκούνα" του πλέκεται το παραδοσιακό με τζαζ στοιχεία:

Παύλος Καρρέρ: "Δέσπω"...αχός βαρύς ακούγεται...

"Σουλιώτισσες στη μάχη", Γ. Μηνιάτη(από: lifo)

Ο Ζακύνθιος, Παύλος Καρρέρ είναι από τους στυλοβάτες της επτανησιακής μουσικής, ουσιαστικά ο πρώτος Έλληνας μουσουργός ο οποίος καταθέτει μία ολοκληρωμένη συλλογή από φωνητικά έργα με εθνικά θέματα, ελληνόγλωσσα λιμπρέτα και στίχους, καθώς και μελωδίες εμπνευσμένες από τη δημοτική παράδοση.

Η μονόπρακτη όπερά του: "Δέσπω, η ηρωίς του Σουλίου", είναι  -όπως ο ίδιος ο συνθέτης τη χαρακτήρισε- "το πρώτο ελληνικό μελόδραμα" γιατί πλην της ελληνικής θεματολογίας του, τονίζεται κι η μελοποίηση του κειμένου ελληνιστί (στα δυο προηγούμενα μελοδράματά του  τα ελληνικά ήταν διασκευή της ιταλικής μετάφρασης). 

Αφορμή για τη σύνθεσή της το 1875 αποτέλεσε η έναρξη λειτουργίας του Ωδείου Αθηνών και με τη "Δέσπω" ήθελε να συνδράμει στην ανάπτυξη του νεοϊδρυθέντος ιδρύματος.

Ο Καρρέρ επιλέγει τη δραματική πράξη "Ο ηρωικός θάνατος της Δέσπως και των νυφάδων της εις τον πύργον του Δημουλά", σε λιμπρέτο από τον Κερκυραίο συλλέκτη δημοτικών τραγουδιών, πολυσχιδή λόγιο και καθηγητή  υποκριτικής του Ωδείου, Αντώνιο Μανούσο.

Η δραματική σκηνή εξελίσσεται σ' ένα χωριό της Ηπείρου, τη Ρινιάσα, όπου έχει καταφύγει ένα μικρό απόσπασμα Σουλιωτών μετά την παράδοση του Σουλίου.  Ύστερα από ξαφνική έφοδο Τουρκαλβανών, η Δέσπω Μπότσαρη, αφού μαθαίνει ότι ο σύζυγός της σκοτώθηκε στη μάχη, ορκίζεται εκδίκηση.
Μετά από σθεναρή αντίσταση  και μη θέλοντας να πέσουν στα χέρια των Τούρκων, κλείνεται με τις δέκα κόρες, νύφες και εγγονές της στον πύργο του Δημουλά  κι ανατινάζονται, προτιμώντας  το θάνατο από τη σκλαβιά.

"Αχός βαρύς ακούεται, πολλά τουφέκια πέφτουν.

Μήνα σε γάμο ρίχνονται, μήνα σε χαροκόπι;

Ουδέ σε γάμο ρίχνονται, ουδέ σε χαροκόπι,

η Δέσπω κάνει πόλεμο με νύφες και μ' αγγόνια.

Αρβανιτιά την πλάκωσε στου Δημουλά τον πύργο.

"Γιώργαινα, ρίξε τ' άρματα, δεν είν' εδώ το Σούλι.

Εδώ είσαι σκλάβα του πασά, σκλάβα των Αρβανίτων.

- Το Σούλι κι αν προσκύνησε, κι αν τούρκεψεν η Κιάφα,

η Δέσπω αφέντες Λιάπηδες δεν έκανε, δεν κάνει",

Δαυλί στο χέρι νάρπαξε, κόρες και νύφες κράζει:

"Σκλάβες Τούρκων μη ζήσομε, παιδιά μ', μαζί μου ελάτε".

Και τα φυσέκια ανάψανε κι όλοι φωτιά γενήκαν".

"Oι Σουλιώτισσες", Ary Scheffer

Ο Καρρέρ χρησιμοποιεί μοτίβα από δημοτικά τραγούδια τα οποία γνώριζε καθώς μελετούσε και ενδιαφερόταν για την ελληνική μουσική παράδοση. Ως προς την ενορχήστρωση οι δημοτικοφανείς μελωδίες συνδυάζονται με  ηχοχρώματα οργάνων της συμφωνικής ορχήστρας, που γειτνιάζουν στα λαϊκά όργανα, όπως κλαρινέτο, φλάουτο, όμποε σε  ηχοχρωματική μίξη με τα τοξοτά έγχορδα.

Η γενναία Σουλιώτισσα σφίγγει την καρδιά της στον πόνο από το χαμό του άντρα της, προσεύχεται για την ψυχή του, κι αφού εγκωμιάσει τον ηρωισμό του, ορκίζεται εκδίκηση:

"Γενναία ψυχή που χαίρεσαι το φως του παραδείσου

Την ορφανή πατρίδα σου κ’ εκεί ψηλά ενθυμήσου,

Στον Πλάστη που σ’ αγάπησε να δεηθείς γι’ αυτή.

Χρυσό στεφάνι, ω μάρτυρα, σου λάμπει στο κεφάλι!

Μοσχοβολίζει αστράφτοντας η αέρινη σου αγκάλη,

Αυτή που κατασπάραξε το τούρκικο σπαθί.

Μες στα σπλάχνα του Τούρκου, σπαθί μου

Αίμα πιε και ποτέ μη χορτάσεις,

Και συ χέρι, στο φόνο αν δειλιάσεις,

Μήτε ο τάφος να μη σε δεχθεί!

Στης πατρίδος μου το ένδοξο χώμα

Που το εμόλυνε η βάρβαρη Ασία,

Σταυρέ λάμψε, και συ λευθερία,

Μη δειλιάσεις, παλεύουν Γραικοί!

Είναι πραγματικά αξιοσημείωτη η έκφραση θρησκευτικών και πατριωτικών συναισθημάτων, που ενισχύεται με κυματοειδείς σχηματισμούς από τα ξύλινα πνευστά πάνω σε δημοτικοφανή μοτίβα.

Λίγο πριν ανατινάξουν τον πύργο του Δημουλά, οι ατρόμητες γυναίκες τραγουδούν όλες μαζί:
"Παρά σκλαβιά, τον θάνατο ο ήρως προτιμά" ...

Παύλου Καρρέρ: "Δέσπω, η ηρωίς του Σουλίου":

Πηγές: Α. Ξεπαπαδάκου: "Ο Παύλος Καρρέρ και το Μελοδραματικό του Έργο", Corfu Museum

"Ο θρύλος της Κυρά-Φροσύνης στην τέχνη"

 

"Ο θάνατος της Φροσύνης", Λιθογραφία Σωτ. Χρηστίδη
(in.gr)

Η Κυρά Φροσύνη των Ιωαννίνων και η ιστορία του τραγικού τέλους της μάς είναι γνωστά. Η καλλονή της Ηπείρου εκτός από ομορφιά διέθετε μόρφωση και καλλιέργεια.Ηταν παντρεμένη με έναν πλούσιο έμπορο, όμως ερωτοχτυπημένη σύναψε και σχέση με το γιο του Αλή πασά, που και κείνον όμως δεν τον άφηνε αδιάφορο ως γυναίκα.
Επίσης η Φροσύνη επηρέαζε σημαντικά τον Μουχτάρ και πολλοί υποστηρίζουν πως αυτή ήταν η κύρια αιτία του πνιγμού της, μαζί με άλλες "ανήθικες" γυναίκες των Ιωαννίνων μια μέρα σαν τη σημερινή 11 Γενάρη του 1801.

Αν η Φροσύνη είχε ενδώσει στον Αλή Πασά, ίσως να είχε γλυτώσει, όμως εκείνη παρέμεινε πιστη στον έρωτα της, θέλει η ρομαντική πτυχή του θρύλου.
Ενός θρύλου που ενέπνευσε την τέχνη, ποίηση, λογοτεχνία και μουσική.

Ανάμεσά τους το έξοχο ποίημα του Αριστοτέλη Βαλαωρίτη:

"Φυσάει Βορειάς, φυσάει Θρακιάς· τ’ είν’ το κακό που εγίνη

στα Γιάννινα στη λίμνη;

’Δέτε, κυράδες, θάλασσες, τ’ είν’ το κακό που εγίνη!

Επνίξανε τες Δεκαφτά με την Κυρά Φροσύνη.

Αχ! χαλασμός που εγίνη!

Άγρια πουλάκια κι ήμερα όλα να μαζωχτείτε,

ψηλά ψηλά ανεβείτε,

και τινάχτε τα φτερά σας για να πέση η ομορφιά σας,

και γιομίστε μαξιλάρες να πλαγιάσουν οι κυράδες

κι οχ το πούπουλο να γίνει στρώμα και για τη Φροσύνη,

κι απεκείθ’ η θαλασσούλα να κινεί τα κύματά της,

της αυγούλας το καμάρι, κι άμμον οχ το περιγιάλι

να κυλάει μια ψιχούλα, να σκεπάσει σα με φτυάρι

τα περήφανα σκουτιά της.

Μνήμα άφτιαστο σ’ ανθρώπους της Κυράς να συνταγίσει

και τα πάθεια και τους πόνους με τη θάλασσα να σβήσει.

Για σταυρό δεν έχει χρεία, γιατί εσταύρωσε τα χέρια·

είναι ήσυχη και κρύα. δεν την έφαγαν μαχαίρια.

Τα στήθια τα χιονάτα της γήλιος δε θα μαυρίσει.

Πλυμένα με τη θάλασσα και με τα δάκρυά της,

ολόλευκα κι ασπρότερα θα να φανούν στην Κρίση.

Το κύμα πλένει το κορμί, τα δάκρυα την καρδιά της,

η βαρυστέναχτη ψυχή θα λάβη τη γιατρειά της"

1. Πάνω στο ποίημα βάσισε ο μεγάλος Παύλος Καρρέρ, συνθέτης της Επτανησιακής Σχολής το ομώνυμο μελόδραμα του.

Ο Καρρέρ, από τους ταλαντούχους συνθέτες-δημιουργούς, που 4 από τα εργα του εμπνέονται από τον απελευθερωτικό αγώνα (εκτός από τη "Φροσύνη" και ο "Μπότσαρης", "Μαραθών-Σαλαμίς", και "Δέσπω".Ολα αριστουργήματα!)

Με στοιχεία οριενταλικά και αισθησιασμού, ο συνθέτης πλάθει μια ιδιαίτερη ατμόσφαιρα του θρύλου της Φροσύνης σε λιμπρέτο από τον Ελισαβέτιο Μαρτινέγκο, βασισμένο στο αφηγηματικό ποίημα του Βαλαωρίτη.
Τα χαρακτηριστικά της μουσικής του προσεγγίζουν ένα κράμα νεοκλασικισμού με ιμπρεσιονισμό, πυκνό σε δημοτικά μελίσματα που ενισχύουν το τοπικό χρώμα.

Να θυμηθούμε πως ο Καρρέρ αποτελεί μεγάλο κεφάλαιο της μουσικής μας Ιστορίας!Το ελληνικό κοινό τον λάτρεψε και έργα του ανέβαιναν τόσο στα Επτάνησα και στην ηπειρωτική Ελλάδα, όσο και σε όλες τις ελληνικές παροικίες του εξωτερικού.

Ouverture από την όπερα "Φροσύνη" του Παύλου Καρρέρ 
από την Φιλαρμονική Ένωση Κέρκυρας "Καποδίστριας":

Παρακάτω ακούμε την όπερα ολοκληρωμένη σε δ/νση Β. Φιδετζή, που αδιαμφισβήτητα είναι σημαντική η συνεισφορά του στην αναγνώριση της αξίας και αναβίωση των έργων Ελλήνων συνθετών.
Παρατηρείστε προσεκτικά τις άριες, θεωρώ πως σε κάποια σημεία τους παραπέμπουν σε Βέρντι, ωστόσο η προσωπική σφραγίδα του Καρρέρ με το έντονο εθνικό χρώμα είναι εμφανής.

2. Ένα άλλο ποίημα- έμπνευση από την Κυρά Φροσύνη είναι του Σωτήρη Σκίπη:

"Κυρά-Φροσύνη", Θ.Ράλλης
(tuttartpitturas)

"Στη λίμνη το ρηγόπουλο στάσου και πρόσμενέ το,
μοσχοτραγούδησέ το.
Παλάτια χρυσοπλουμιστά, παλάτια μαγεμένα,
τα παρατάει για σένα.
Δούλος και σκλάβος γίνεται της πλάνας ομορφιάς σου
στάσου στη λίμνη, στάσου.
Να πέσει στην αγκάλη σου, να σε γλυκομεθύσει
κι εκεί να ξεψυχήσει",

από το οποίο εμπνεύστηκε την ομώνυμη όπερά του που έμεινε  όμως ημιτελής ο Θεόδωρος Σπάθης, ένας σπουδαίος συνθέτης της Εθνικής Σχολής, που σπούδασε και σταδιοδρόμησε στη Γαλλία τις πρώτες δεκαετίες του αιώνα. Ήταν γιος του επίσης συνθέτη Σπ. Σπάθη, βιολιστής, αρχιμουσικός και διευθυντής χορωδίας.

Από την όπερα έχει ηχογραφηθεί το "Τραγούδι της Κυρά Φροσύνης" για πιάνο και φωνή, που το ακούμε από την υψίφωνο, Μάρθα Αράπη:

3. To 1921 ο Γεώργιος Σκλάβος συνέθεσε σκηνική μουσική για το δράμα "Κυρά Φροσύνη" του Γ. Ασπρέα.
Ο μουσουργός, μουσικοκριτικός, και παιδαγωγός, που είναι από τους βασικούς εκπροσώπους της Εθνικής Σχολής, με καταγωγή από την Κεφαλλονιά και γεννημένος στη Μπράιλα της Ρουμανίας υπήρξε μαθητής του περίφημου Μαρσίκ στο Ωδείο Αθηνών και στη συνέχεια δάσκαλος ο ίδιος μεγάλων συνθετών μας, όπως ο Αλέκος Ξένος και ο Γιάννης Μαρκόπουλος.

Από την ορχηστρική σουίτα ακούμε το Intermezzo:

O φιλέλλην Μπερλιόζ: Σκηνή από την Ελληνική Επανάσταση

Ντελακρουά: "Η Ελλάδα θρηνεί πάνω στα ερείπια του Μεσολογγίου"

Ο γάλλος καλλιτέχνης, Ντελακρουά, εμπνεύστηκε το αριστουργηματικό έργο του "Η Ελλάδα θρηνεί πάνω στα ερείπια" από την πολιορκία του Μεσολογγίου.
Απεικονίζει την Ελλάδα ως Γυναίκα με παραδοσιακή ενδυμασία σε στάση απελπισίας. Παρότι απεγνωσμένη, βρίσκει το σθένος να σταθεί όρθια πάνω στα ερείπια της Ιερής πόλης, που έχουν καταπλακώσει έναν αγωνιστή, του οποίου διακρίνουμε το χέρι ανάμεσα στις γκρεμισμένες πλάκες. Θρηνούσα, μα σαν φωτεινή ελπίδα αναδύεται μέσα στο σκοτάδι και την μπαρουτιασμένη ατμόσφαιρα, ενώ πίσω ένας άνδρας με φέσι -πιθανώς ο βάρβαρος εχθρός- καρφώνει τη σημαία του στο έδαφος με τα συντρίμμια...

Portrait of Berlioz, Émile Signol

Aπό τους μουσικούς-φιλέλληνες και βαθιά φιλελεύθερος πνευματικά, υπήρξε ο Εκτόρ Μπερλιόζ. Μέγας λάτρης της λογοτεχνίας, αγαπούσε ιδιαίτερα τους Γκαίτε, Σαίξπηρ και Λόρδο Μπάυρον. Μάλιστα, ο θάνατος του τελευταίου στο Μεσολόγγι στα 37 του χρόνια, όπως και η θέα των αριστουργηματικών πινάκων του Ντελακρουά: "Η Σφαγή της Χίου" και "Ο Θρήνος της Ελλάδας πάνω στα ερείπια του Μεσολογγίου", τον συγκλόνισαν.

Νοιώθει τη λαχτάρα να στείλει ένα μήνυμα υποστήριξης στους Έλληνες επαναστάτες... 

Θέματα των Διαφωτιστών και σχετικές ιδέες τους περί ελευθερίας ως το ύψιστο αγαθό, για το οποίο αξίζει κάθε θυσία, μοιράζονταν με τον στενό του φίλο δικηγόρο και συγγραφέα, Humbert Ferrand, του οποίου το ποίημα: "Σκηνή Ηρωική από την Ελληνική Επανάσταση" μελοποίησε ο 23χρονος Μπερλιόζ το 1826 στην ομότιτλη Καντάτα του για 2 βαθύφωνους σολίστ, μικτή χορωδία και μεγάλη ορχήστρα.

Πρόκειται για σύνθεση μεγαλόπρεπη, επικών μουσικών διαστάσεων και ύφους, που πολλοί παραλλήλισαν με τις συνθέσεις του Γκασπάρε Σποντίνι, , που διακρίθηκε για την εμπλουτισμένη ορχήστρα και τον τρόπο του να συσχετίζει τη μελωδική κίνηση με την έκφραση του ποιητικού κειμένου.

Nτελακρουά: "Η Σφαγή της Χίου"

Η Καντάτα αναπτύσσεται σε τέσσερα μέρη:

1. Πρελούδιο - ρετσιτατίβο και άρια του Έλληνα ήρωα

2. Allegro assai, η σκηνή με τον ιερέα και τους στρατιώτες.

3. Larghetto , η σκηνή της Προσευχής.

4. Ηρωικό Φινάλε - Allegro non troppo 

Ο συγγραφέας στο ποιητικό του κείμενο αφήνει να διαφανεί το πώς  ένας φιλελεύθερος ποιητής βλέπει την Ελληνική Επανάσταση, εστιάζοντας στη συσχέτιση Ελληνισμού - Χριστανισμού.

Ξεκινά με τη σκηνή που ο Σπαρτιάτης Λεωνίδας καλεί από τον τάφο του τους Έλληνες να ξεσηκωθούν ταυτόχρονα με έναν ιερέα που στο όνομα του Μεγάλου Κων/νου τους προτρέπει να εξεγερθούν και να διεκδικήσουν τη λευτεριά τους.
Ελληνισμός και Χριστιανοσύνη αποτελούν τους δυο κρίκους της ίδιας αλυσίδας. 

Ο Μπερλιόζ ως προσωπικότητα υπήρξε φανατικά υπέρμαχος της Ελληνικής ανεξαρτησίας και με τη σύνθεση αυτή βρήκε ευκαιρία να εκφράσει την αγάπη, την υποστήριξη και τη συμπαράστασή του στον Ελληνισμό.

Στο Ηρωικό φινάλε: Ήρωας, Ιερέας και Χορωδία ψάλλουν:

"Des sommets de l'Olympe aux rives de l'Alphée

Mille échos en grondant roulent le cri de mort:

Partons /Partez !... le monde entier prépare le trophée

Que nous promet un si beau sort..."

"Απ' τις κορυφές του Ολύμπου ως τις όχθες του Αλφειού

Θορυβώντας απόηχοι μυριάδες, σκορπούν τον ήχο του θανάτου

Ας πάμε, Ας πάτε! ... όλος ο κόσμος προετοιμάζει το τρόπαιο

  Αυτό, που μας υπόσχεται μια τόσο όμορφη μοίρα... 

Ποιος ήχος σβήνει σ' αυτές τις όχθες;

Ο Τυρταίος ξυπνά τη λύρα του

Κι η Ελλάδα, αυτή τη μέρα εναντιώνεται στους τυράννους της

όλους όσους ο όμορφος ουρανός της φωτίζει, Ήρωες!

Προσχωρούν... και η Νίκη

Λάμπει στα σκονισμένα μέτωπά τους

Η γη, ακόμα όμορφη απ' την αρχαία της δόξα 

σείεται κάτω από τα βροντερά τους βήματα.

Ας πάμε/Ας πάτε!... Από τις κορυφές του Ολύμπου...

Στα όπλα!... ο ουρανός αντηχεί...

Χρυσές άρπες σημαδέψτε τα βήματά μας! 

Λαοί!... πολεμιστές!... τα σίδερα βροντούν!

Τα όπλα μας διψούν για μάχη!

Στα όπλα!..."

Berlioz: "Scène héroïque: La Revolution grècque" 

Mov. IV: "Des sommets de l'Olympe - Απ' τις κορυφές του Ολύμπου":

Ο χρωματισμός των φωνών και οργάνων μεθάει και κατακαίει! Εξαίρετα ευρήματα συνδυασμών, θαυμαστή χρήση αρμονικών και μια ορχήστρα επιβλητική και ανάερη, ονειροπόλα, ξεσηκωτική και σπινθηροβόλα. Φλόγα και έξαψη αισθητές, από την ορμητικότητα της φαντασίας του νεαρού φιλέλληνα συνθέτη...

Ο Μπερλιόζ δυσκολεύτηκε πολύ να παρουσιάσει το έργο γιατί ο βιολιστής και συνθέτης, Rodolphe Kreutzer, που ήταν τότε Διευθυντής της Όπερας των Παρισίων, ως γνήσιος εκφραστής του κατεστημένου, ούτε που ήθελε να ακούσει για την παρουσίαση ενός άσημου, νεαρού συνθέτη.
Τελικά, ο Μπερλιόζ,  ανέβασε την Καντάτα μόνος του το 1828 και παρά κάποιες ερμηνευτικές ατασθαλίες, η υποδοχή του κοινού ήταν θερμότατη.

H Καντάτα ολοκληρωμένη:

Berlioz: "Scène héroïque: La Revolution grècque":

Yolanda Salapata 25 Μαρτίου 2018 - 5:29 μ.μ.

Υπεροχο, μπραβο Ελπιδα!


ELPIDA NOUSA 25 Μαρτίου 2018 - 6:42 μ.μ.

Θερμές ευχαριστίες, Γιολάντα μου και Χρόνια Πολλά!