"Μετανοούσα Μαγδαληνή": Από τον Ελ Γκρέκο στη μουσική του Καλντάρα...

 

"Μετανοούσα Μαγδαληνή", Ελ Γκρέκο (Μουσείο Τέχνης Νέλσον-Άτκινς)

El Greco, selfportrait

Ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος υπήρξε αδιαμφισβήτητα κορυφαίος ζωγράφος της μεταρρύθμισης της θρησκευτικής τέχνης στην Ισπανία, με ιδιαίτερη πνευματική διάσταση στα έργα του. Η καλλιτεχνική του γραφή συνδύαζε επιμήκυνση των μορφών, εσωτερικό φως και έντονη εκφραστικότητα, δημιουργώντας εικόνες που οδηγούν τον θεατή σε στοχασμό και κατάνυξη. 

Ο Ελ Γκρέκο απεβίωσε στις 7 Απριλίου 1614, αφήνοντας πίσω του μια πλούσια κληρονομιά στη θρησκευτική ζωγραφική.

Καθώς σήμερα, Μεγάλη Τρίτη, η μέρα είναι αφιερωμένη στην "εν πολλαίς αμαρτίαις περιπεσούσα γυνή", εξετάζουμε το έργο του "Μετανοούσα Μαγδαληνή", ένα θέμα στο οποίο ο ζωγράφος επανέρχεται αρκετές φορές. Φαίνεται πως η Μαγδαληνή τον γοήτευε σαν σύμβολο πνευματικής μεταμόρφωσης και εσωτερικής μάχης ανάμεσα στην αμαρτία και τη λύτρωση, στοιχεία που εναρμονίζονται με τη μυστικιστική και εκφραστική αισθητική του καλλιτέχνη.

Στα εικαστικά του, ο Θεοτοκόπουλος απεικονίζει τη Μαγδαληνή με βαθιά πνευματικότητα και συναισθηματική ένταση. Τα ενδύματα την καλύπτουν με σεμνότητα, ενώ ο σκούρος κυανός ή προφυρός χιτώνας υποδηλώνει μετάνοια και αναζήτηση ελέους.

"Μετανοούσα Μαγδαληνή", Ελ Γκρέκο (Βουδαπέστη)

Δίπλα της πάντα, το μυροδοχείο παραπέμπει στη χειρονομία αγάπης και αφοσίωσης προς το Χριστό, ενώ το κρανίο υπενθυμίζει τη θνητότητα και τη ματαιότητα της ζωής. Ο αειθαλής κισσός που αγκαλιάζει τον βράχο συμβολίζει την αθανασία, την πίστη και την ελπίδα της Ανάστασης.

Στις περισσότερες απεικονίσεις του θέματος, η Μαρία Μαγδαληνή υψώνει τα δακρυσμένα μάτια της προς τον ουρανό, ενώ τα σταυρωμένα χέρια της κατευθύνουν τον θεατή προς τη σωτηρία. Η επιμήκυνση της μορφής, η σχεδόν άυλη απεικόνιση του σώματος και το φως που φαίνεται να αναδύεται από τη μορφή αναδεικνύουν τη βυζαντινή επιρροή στην τέχνη του Ελ Γκρέκο.

Το αποτέλεσμα είναι ένα μυστικιστικό πορτρέτο. Τα σκοτεινά σύννεφα, το κρανίο και το αυστηρό ένδυμα υπενθυμίζουν την ανθρώπινη αδυναμία, ενώ οι ακτίνες φωτός και τα αιώνια βράχια δηλώνουν την ελπίδα και τη θεία προστασία. Το φως που ακτινοβολεί από τη Μαγδαληνή μεταφέρει το βαθύτερο μήνυμα του έργου, τη συγχώρεση και τη λύτρωση που γεννιούνται μέσα από τη γνήσια μετάνοια.

Ένα από τα χαρακτηριστικότερα έργα της ιταλικής μπαρόκ θρησκευτικής μουσικής, με κεντρικό θέμα τη μεταστροφή της Μαρίας Μαγδαληνής αποτελεί το ορατόριο του Antonio Caldara: "Maddalena ai piedi di Cristo - Η Μαγδαληνή στα πόδια του Χριστού".

"Μετανοούσα Μαγδαληνή", Ελ Γκρέκο(Μουσείο Cau Ferrat)

Γραμμένο, όταν ο συνθέτης ήταν ακόμη αρκετά νεαρός, ανήκει στο είδος του ηθικο-αλληγορικού ορατορίου και βασίζεται σε λιμπρέτο του Lodovico Forni, το οποίο δεν περιορίζεται σε απλή αφήγηση, αλλά αναπτύσσει έναν βαθύ εσωτερικό και πνευματικό διάλογο.
Στο έργο, η Μαγδαληνή παρουσιάζεται σε έντονη εσωτερική σύγκρουση, ανάμεσα στη Ματαιότητα και την Κοσμική Αγάπη από τη μία πλευρά, και στη Θεϊκή Αγάπη από την άλλη, ενώ η παρουσία του Φαρισαίου εντείνει τη δραματική αντιπαράθεση που οδηγεί τελικά στη μετάνοια και τη λύτρωση.
Η μουσική του Καλντάρα ξεχωρίζει για τον λυρισμό και την εκφραστικότητα των αριών, την καθαρή αντιπαράθεση συναισθημάτων μέσα από τις φωνές, καθώς και για τη διακριτική αλλά πλούσια συνοδεία του μπάσο κοντίνουο. Οι έντονες αντιθέσεις αποδίδουν με σαφήνεια τη σύγκρουση ανάμεσα στο κοσμικό και το πνευματικό στοιχείο.
Αν και δεν πρόκειται για σκηνικό έργο όπως η όπερα, αλλά για ορατόριο που παρουσιαζόταν χωρίς δράση, κυρίως σε εκκλησιαστικό πλαίσιο κατά τη Μεγάλη Εβδομάδα, καταφέρνει να αποδώσει με μεγάλη δύναμη τη Μαγδαληνή σαν σύμβολο της ανθρώπινης ψυχής που παλεύει ανάμεσα στην αμαρτία και τη σωτηρία.

Από το θεσπέσιο ορατόριο θα απολαύσουμε την άρια "Per il mar del pianto mio - Μέσα από τη θάλασσα των δακρύων μου", εξαιρετικά συγκινητική άρια μετάνοιας, όπου η εικόνα της "θάλασσας των δακρύων" αποδίδεται με κυματιστές μελωδικές γραμμές, δημιουργώντας μια αίσθηση συντριβής αλλά και κάθαρσης, μια εικόνα που συνδέει τον πόνο με την ελπίδα της σωτηρίας.

"Μέσα από τη θάλασσα των δακρύων μου
 υπερβαίνω τον πόνο
Εσύ, Χριστέ, είσαι ο οδηγός μου
γονατίζω ταπεινά στα πόδια Σου"

Antonio Caldara: "Maddalena ai piedi di Cristo, Ν.47: Per il mar del pianto mio"