St. Filippo Neri: Η φωνή της ψυχής του στη μουσική του Σκαρλάτι...

Guido Reni: "St. Filippo Neri in ecstasy"

Τη μνήμη του Αγίου Φίλιππου Νέρι γιορτάζει η Δυτική Εκκλησία, σήμερα 26 Μαΐου, ημέρα του θανάτου του και αποτελεί μια αφορμή να θυμηθούμε τη μοναδική του πνευματικότητα, τη χαρά και το χιούμορ που χαρακτήριζαν όλη του τη ζωή. 

Τιέπολο: "O Άγιος Φίλιππος Νέρι και η Παναγία"

Ο Φίλιππος Νέρι γεννήθηκε το 1515 στη Φλωρεντία, σε φτωχή οικογένεια, και από νωρίς έδειξε έντονο ενδιαφέρον για τη θρησκευτική ζωή και την πνευματική καλλιέργεια. Μορφώθηκε αρχικά από τους Δομινικανούς μοναχούς του Αγίου Μάρκου και συνέχισε τις σπουδές του στη Ρώμη. Εκεί, αφιερώθηκε στη φροντίδα των φτωχών, των αρρώστων και των πιστών, ταξιδεύοντας στην πόλη για να μιλήσει με όλους τους ανθρώπους, ανεξαρτήτως κοινωνικής τάξης.

Το 1548 ίδρυσε την Αδελφότητα της Υπεραγίας Τριάδας των Προσκυνητών και των Αναρρωσάντων, ενώ λίφο αργότερα χειροτονήθηκε ιερέας. Δημιούργησε το πρώτο Oratorio, συνδυάζοντας προσευχή, κατήχηση και μουσική. Το 1575, ο Πάπας Γρηγόριος ΙΓ’ αναγνώρισε επίσημα τους "Ορατοριανούς", μια κοινότητα ιερέων που ζει κοινοβιακά χωρίς μοναστική αυστηρότητα.

Γνωστός για τη χαρά και την παιχνιδιάρικη φύση του, ο Νέρι προσέγγιζε τα παιδιά και τους νέους με μουσική, τραγούδι, θεατρικά δρώμενα και παιχνίδι, χωρίς διακρίσεις, γι’ αυτό τον αποκαλούσαν "Άγιο της χαράς". Η μουσική στα ορατόριά του δημιούργησε το υπόβαθρο για την ανάπτυξη του είδους του "ορατορίου".
Αγιοποιήθηκε το 1622 και θεωρείται προστάτης της νεολαίας, των εκπαιδευτικών και των ηθοποιών. Σήμερα, οι Oρατοριανοί συνεχίζουν διεθνώς το έργο του, διατηρώντας ζωντανή την παράδοση μιας χαρούμενης, ενεργής και δημιουργικής πνευματικότητας, που ενσάρκωνε ο Άγιος Φίλιππος Νέρι.

Η μουσική παράδοση που αναπτύχθηκε γύρω από τον Άγιο Φίλιππο Νέρι οδήγησε στη γέννηση του ορατορίου ως ξεχωριστής μουσικής μορφής. Το πρώτο γνωστό παράδειγμα εμφανίστηκε το 1678, γραμμένο από τον Τζιοβάνι Μπέλι, θέτοντας τα θεμέλια για την εξέλιξη του είδους. Ακολούθησε ο Alessandro Scarlatti, ο οποίος συνέθεσε το ορατόριό του " San Filippo Neri" το 1705, σε μια εποχή που η πολυφωνία άρχιζε να υποχωρεί μπροστά στη συνοδευτική μελωδία και το ορατόριο εξελισσόταν στο ιερό αντίστοιχο της όπερας, διατηρώντας όμως τον πνευματικό και αφηγηματικό του χαρακτήρα.

Guercino: "St. Filippo Neri"

Στη σύνθεση του, ο Σκαρλάτι συνεργάστηκε με τον λιμπρετίστα Pietro Ottoboni, νεαρό καρδινάλιο και προστάτη των τεχνών. Το έργο περιλαμβάνει ζωντανούς διαλόγους ανάμεσα στις τρεις θεολογικές Αρετές: Πίστη, Ελπίδα και Φιλανθρωπία και τον ίδιο τον Άγιο Νέρι. Οι διάλογοι εκτυλίσσονται σε κομβικές στιγμές της ζωής του Αγίου, αναδεικνύοντας τις αρετές του και την πνευματική του αφοσίωση με δραματική ένταση. Το λιμπρέτο του Ottoboni συνδυάζει αφηγηματικές και δραματικές τεχνικές, φωτίζοντας τόσο τον χαρακτήρα όσο και τις θαυμαστές πράξεις του Αγίου, δημιουργώντας μια ζωντανή και συγκινητική μουσική αφήγηση.
Ορισμένοι ερευνητές αναφέρουν ότι ο νεαρός Χαίντελ άκουσε το ορατόριο κατά τα πρώτα του χρόνια στην Ιταλία και εντυπωσιάστηκε.

Η κορύφωση της σύνθεσης βρίσκεται στην εκπληκτική άρια του Αγίου στην επιθανάτια κλίνη, "Mio Gesù", όπου η μουσική, με την ένδειξη Largo e sempre piano, αγκαλιάζει τον ακροατή με βαθιά συγκίνηση και πνευματική γαλήνη. Η απαλότητα και η λεπτομέρεια της φωνητικής γραμμής αποδίδουν τη λαχτάρα του Αγίου να ενωθεί με τον Θεό, ενώ η πλούσια αρμονική συνοδεία της ορχήστρας δημιουργεί αίσθηση ανύψωσης και υπερβατικής κατάνυξης, καθιστώντας την άρια εκτός από κορυφαίο σημείο της παρτιτούρας και μια αληθινά συγκινητική μουσική εμπειρία.

Το ορατόριο του Σκαρλάτι θεωρείται το πιο σημαντικό για τον Άγιο Φίλιππο Νέρι, καθώς ενσωματώνει την πνευματικότητα, τη χαρά και την αμεσότητα που χαρακτήριζαν τη ζωή του Αγίου, ενώ ταυτόχρονα συμβάλλει καθοριστικά στην εξέλιξη του ορατορίου ως μουσικής μορφής, επηρεάζοντας νεότερους συνθέτες όπως ο Χαίντελ και την ιταλική μουσική παράδοση του 18ου αιώνα.

Al. Scarlatti: "San Filippo Neri, Mio Gesù":

Mio Gesù, sento tua voce,

che mi chiama, e mi desia.

Se languida, e stanca

la vita già manca,

nel tuo seno aperto in Croce

tu ricevi l’alma mia.

Δηλαδή:

Ιησού μου, ακούω τη φωνή Σου,

που με καλεί και επιθυμεί την ψυχή μου.

Εάν η ζωή μου πια εξασθενεί

και κουράζεται,

στην ανοιχτή Σου αγκαλιά πάνω στο Σταυρό

δέξου την ψυχή μου.